Page 1

da iia a med als middel tot racismebestrijding

HOE MAAK IK ZELF HET VERSCHIL?

aanbevelingen voor de berichtgeving over etnisch culturele minderheden mediabrochure (090306).indd 1

09-03-2006 16:29:52


mediabrochure (090306).indd 2

09-03-2006 16:29:52


a mediia als middel tot racismebestrijding HOE MAAK IK ZELF HET VERSCHIL?

3aanbevelingen voor de berichtgeving over etnisch culturele minderheden

mediabrochure (090306).indd 3

09-03-2006 16:29:53


ofo of collo fon Redactie Lore Staes Didier Vanderslycke Eindredactie Lore Staes Vormgeving Toon Van Wambeke www.bullseyegraphics.be

Drukwerk Deriemaecker Printing, Nukerke Een uitgave van Kerkwerk Multicultureel Samenleven vzw Huidevettersstraat 165 1000 Brussel www.kms.be

18 maart 2006 Verkoopprijs 5 euro

mediabrochure (090306).indd 4

09-03-2006 16:29:54


inhud hou ud d 7

Inleiding

9

Beeldvorming in beeld

13

De meerwaarde van niet-stereotype beeldvorming

15

Een blik in eigen boezem

23

Aan de slag!

29

Tot slot Bijlagen

17

Turflijst ( uitneembare katern)

31

Een geactualiseerde woordenlijst

34

voetnoten

5 mediabrochure (090306).indd 5

09-03-2006 16:29:54


mediabrochure (090306).indd 6

09-03-2006 16:29:54


in lleei eid din ng ne di ng Multiculturaliteit staat op het menu van onze samenleving. We worden geconfronteerd met een groeiende diversiteit aan culturen, religies en levensbeschouwingen. In Vlaanderen heeft ongeveer 10% van de bevolking een anders-culturele herkomst. De culturele mix zal in de toekomst nog toenemen. In de grotere steden is op dit moment tot een derde van de inwoners van allochtone herkomst.1

Sedert enkele decennia groeit, simultaan met de toenemende diversiteit in onze samenleving, de aandacht voor de relatie tussen media en multiculturalisme.2 Etnisch culturele minderheden hebben te kampen met moeilijkheden met betrekking tot hun integratie. Als nieuw- of oudkomer ondervinden ze meermaals uitingen van onverdraagzaamheid. Discriminatie is nooit ver weg. Vaak worden de media daarbij met de vinger gewezen. Zij zouden er de oorzaak van zijn dat ze worden uitgesloten en vernederd. Media zijn effectief een bron van informatie. Ze beïnvloeden in sterke mate de beeldvorming van mensen.3 Recent onderzoek toont aan dat er in onze Vlaamse media veelal sprake is van negatieve en stereotype beeldvorming over minderheden.4 Dat is een verontrustend gegeven. We weten immers dat er een rechtstreeks verband bestaat tussen negatieve beelden en vooroordelen die we over ‘de andere’ hebben en de relaties die we er - al dan niet - mee aangaan. Negatieve beeldvorming in de media

kan het proces van afstand tussen burgers versterken en een volwaardig ‘samen-leven’ in diversiteit in de weg staan. Dat media een invloed uitoefenen op de beeldvorming over minderheden bij burgers is een feit. Maar we moeten beseffen dat negatieve beeldvorming vaak ongewild tot stand komt. Journalisten en redacties zijn kinderen van hun tijd en zelf ook beïnvloed door stereotype en negatieve beeldvorming om hen heen. Deze stereotypen kruipen vaak onbewust in hun pen. Onwetendheid en tijdsdruk komen dat proces daarenboven nog versterken. Maar media hebben niet alleen macht om vooroordelen en stereotypen te legitimeren en te versterken. Ze kunnen ook de kracht en het inzicht ontwikkelen om vooroordelen te bestrijden en oog te hebben voor nietstereotype beeldvorming. KMS vertrekt van de overtuiging dat mensen met een redactionele verantwoordelijkheid bereid zijn om terzake hun maatschappelijke verantwoordelijkheid op te nemen.

7 mediabrochure (090306).indd 7

09-03-2006 16:29:55


Vanuit die overtuiging heeft KMS een veldonderzoek opgezet. Van meer dan 70 christelijke en kerkelijke week- en maandbladen kregen we inzage in hun drukwerken van de eerste jaarhelft van 2005. We gaven aan vrijwilligers de opdracht deze edities te analyseren op de wijze waarop over etnisch culturele minderheden werd bericht. Met de resultaten in de hand trokken we naar meerdere redacties. Deze contacten leren ons dat medewerk(st)ers vaak niet beschikken over de nodige kennis over de mechanismen van beeldvorming en het ontstaan van vooroordelen beschikken. Maar ook dat er een wil bestaat om te leren. Met deze brochure willen we dat leerproces een aanzet geven. Journalisten en redactieleden van grote en kleine tijdschriften die bereid zijn om op het vlak van beeldvorming over etnisch culturele minderheden het tij te keren vinden hier ideeĂŤn.

typen. We argumenteren waarom het zo belangrijk is om als redactie te streven naar een representatieve beeldvorming. Een tweede deel wil praktische ondersteuning bieden. We reiken een handig werkinstrument aan dat je toelaat om zelf na te gaan hoe het gesteld is met de beeldvorming over etnisch culturele minderheden in jouw tekst- en beeldmateriaal. We geven daarbij ook praktische tips om te werken aan een niet-stereotype beeldvorming. Kerkwerk Multicultureel Samenleven5 is van huis uit een solidariteitsbeweging van de Vlaamse Kerkgemeenschap. Onze blik gaat in eerste instantie uit naar kerkelijke en christelijke gedrukte media. Deze brochure is echter bruikbaar voor iedereen die bezig is met media en die niet langer wil schrijven met een bevooroordeelde pen.

In een eerste deel van deze brochure vind je een inleiding in de theorie omtrent de mechanismen van beeldvorming en de totstandkoming van vooroordelen en stereo-

 mediabrochure (090306).indd 8

09-03-2006 16:29:55


beeed ldvormi ld mn ing min in beeld

We worden voortdurend omringd door ‘beelden’: reclameborden op weg naar de school of het werk, televisiebeelden, affiches bij de bakker of in het postkantoor, in de krant of het weekblad, op het internet ... Beeldvorming is overal aanwezig. We zijn er als mens constant aan onderhevig. Vaak zijn we ons daar niet van bewust. Toch kan het belangrijk zijn om af en toe stil te staan bij de invloed die beeldvorming heeft op de manier waarop we zelf denken en reageren.

Beeldvorming is een voortdurend cirkelvormig mentaal proces, waarbij er een wisselwerking plaatsvindt tussen mentale beelden in de hoofden van mensen (zoals denkbeelden, ideeën, overtuigingen, associaties, ...) en materiële beelden in de werkelijkheid om hen heen (zoals concrete teksten en beelden). Beeldvorming bepaalt bovendien de wijze waarop mensen naar de werkelijkheid kijken en er mee omgaan.6 Binnen het proces van beeldvorming onderscheiden we drie niveaus : 1. de materialiteit of de concrete beelden en teksten; 2.het effect of de totstandkoming van mentale beelden, eventueel resulterend in gedrag; 3.de beïnvloeding of de mogelijke verandering van de mentale beeldvorming, die dan op zijn beurt in nieuwe, materiële beeldvorming resulteert.

Een voorbeeld: Een bedrijfsleidster die voortdurend geconfronteerd wordt met beelden van allochtonen als arbeider, poetsvrouw of werkloze, neemt deze beelden ook op in haar mentale denkbeelden. Zij zal er onbewust en ongewild van uitgaan dat allochtonen niet de gewenste vaardigheden hebben om leidinggevende te zijn of om staffuncties op te nemen. Wanneer zij sollicitatiebrieven voor een leidinggevende functie doorneemt, selecteert zij onbewust niet de brieven van de allochtone sollicitanten. Ze denkt: ‘Ze zullen wel te weinig inhoudelijke kennis hebben, of niet voldoende Nederlands kunnen’. Wanneer de bedrijfsleidster op een vergadering in contact komt met een bekwame bedrijfsleider van allochtone herkomst kan dit de beelden in haar hoofd beinvloeden: ‘personen van allochtone herkomst horen ook thuis in leidinggevende functies’. In de toekomst zal de bedrijfsleidster mogelijks twee keer nadenken alvorens zij een sollicitatiebrief van een allochtoon persoon uit de selectie houdt.

9 mediabrochure (090306).indd 9

09-03-2006 16:29:56


Beeldvorming is geen spiegel van de werkelijkheid. Het is eerder een proces dat voortdurend de werkelijkheid beïnvloed en schept, en opvattingen en interpretaties over de werkelijkheid creëert. De werkelijkheid is dan als het ware een constructie, een creatie. Deze visie van ‘beeldvorming als een constructieproces’ schept echter ook mogelijkheden tot deconstructie. We kunnen met andere woorden door de analyse van bepaalde beeldvormingsprocessen deze beeldvorming ook ontmantelen en beïnvloeden. Bij beeldvorming over etnisch culturele minderheden kunnen we ons best eerst de vraag stellen welke beelden en eigenschappen er in de media worden toegeschreven aan deze personen. Achtereenvolgens kunnen we ons afvragen hoe deze beelden tot stand zijn gekomen en of ze al dan niet volledig of correct zijn. In het geval van incorrecte beeldvorming kunnen we, door alternatieve beelden en teksten de wereld in te sturen, de beeldvorming corrigeren.

Ons onderzoek in Vlaamse christelijke tijdschriften toont aan dat vluchtelingen en asielzoekers meestal als ‘hulpbehoevend’ in beeld komen. Vluchtelingen zijn slachtoffers, ze hebben materiële en psychische ondersteuning nodig, christenen moeten deze mensen helpen en het voor hen opnemen, ... Dergelijke solidariteit is niet af te keuren. Wel is het voor een correcte beeldvorming nodig om de informatie over vluchtelingen niet te beperken tot oproepen van liefdadigheid. Dat eenzijdig beeld van vluchtelingen en asielzoekers als ‘hulpbehoevend’ plaatst hen immers in een ondergeschikte en afhankelijke positie. Om dit beeld te doorbreken kunnen er best ook andere aspecten in beeld gebracht worden: een verhaal van een vluchteling over de stappen die hij zelf reeds ondernam, een interview met een vluchteling die als vrijwilliger werkt, ...

Verstarde beeldvorming Beeldvorming staat in een nauwe, en soms zelfs gevaarlijke, relatie met ‘stereotypen’. Stereotypen zijn een vorm van verstarde beeldvorming. De term verwijst naar ‘een beeld met een vaste en onveranderlijke betekenis’. Wanneer we spreken over stereotyperingen van mensen, dan houdt dit in dat aan een volk of aan individuen uit een welbepaalde groep vaste en onveranderlijke betekenissen worden gehecht.8 Op zich zijn stereotypen niet negatief, maar wanneer ze gekoppeld worden aan waardeoordelen, dan worden ze problematisch. Ervan uitgaan dat alle Zweden blond zijn heeft bijvoorbeeld een andere impact dan te spreken over ‘criminele Marokkanen’. Een stereotype doet onrecht aan de diversiteit tussen mensen. Het gevaar bestaat dan dat mensen onterecht bepaalde eigenschappen krijgen toebedeeld. Hoe vaak gebeurt het niet dat personen met een andere huidskleur aangesproken worden in een andere taal, of op een ‘kinderlijke’ toon, gewoonweg omdat er van

10 mediabrochure (090306).indd 10

09-03-2006 16:29:56


uitgegaan wordt dat ze ‘toch geen Nederlands zullen spreken’. Het klinkt goedbedoeld, maar voor de persoon in kwestie is het mogelijks de zoveelste vernedering. Stereotypen zijn een typisch menselijk fenomeen. Iedereen denkt in stereotypen en leeft met vooroordelen over bepaalde individuen of groepen van mensen. Ze zijn het resultaat van categorisering, een proces dat voortvloeit uit de oncontroleerbare neiging van de menselijke geest om zaken aan elkaar te knopen.9 De menselijke geest wil immers informatie efficiënt en adequaat verwerken om orde te scheppen in een anders verwarrende sociale realiteit. Omdat vreemdelingen, migranten en allochtonen moeilijk in een eenduidige definitie te vatten zijn, maken ze des te gemakkelijker het onderwerp van stereotypering uit. Dit houdt echter niet in dat we stereotyperingen mogen laten voor wat ze zijn. Integendeel! Stereotypen zijn wel taai, maar ze blijven veranderbaar. Onder meer door persoonlijk contact en het verstrekken van de juiste informatie.

Pluriforme beeldvorming Pluriforme beeldvorming wordt beschouwd als alternatief voor en bestrijding van verstarde beeldvorming.10 Pluriforme beeldvorming gaat uit van de diversiteit en variatie binnen verschillende groepen van mensen en wil deze ook in beeld brengen. Pluriforme beeldvorming is niet gelijk aan positieve beeldvorming. Deze is vaak eenzijdig en incorrect, omdat deze ook slechts beperkte eigenschappen van groepen mensen in het licht zet. Bovendien zijn deze niet sterk genoeg om stereotype denkbeelden te doorbreken. Wanneer men enkel een positief en negatief beeld schetst van een bepaalde groep van mensen, dan heeft men de neiging op het positieve beeld als uitzonderlijk te beschouwen. Anderzijds is een geforceerd neutrale of positieve houding ten aanzien van etnische minderheden ook niet altijd wenselijk, omdat dit ten onrechte de indruk kan wekken dat er geen problemen van maatschappelijke integratie meer zouden bestaan. Pluriforme beeldvorming is niet alleen ef-

fectief in het bestrijden van stereotypen en vooroordelen. Pluriforme beeldvorming zorgt er ook voor dat meerdere groepen mensen zich herkennen in en kunnen identificeren met de geproduceerde beelden. Een tijdschrift dat aan pluriforme beeldvorming doet kan zo zijn lezerspubliek verruimen. Een voorbeeld: Allochtone jongeren herkennen zich niet in een jongerentijdschrift wanneer er enkel verhalen en beelden van ‘witte’ jongeren aan bod komen. Ze zullen niet snel geneigd zijn om zo’n blad te lezen, laat staan het te kopen. Wanneer er daarentegen in het tijdschrift ook jongeren van allochtone origine aan het woord gelaten worden over b.v. hun eerste lief of hun favoriete vakantiebestemming, dan zullen ze zichzelf ook sneller aangesproken voelen. Inclusieve beeldvorming Inclusieve beeldvorming is een specifieke vorm van pluriforme beeldvorming. Het houdt in dat etnisch culturele minderheden niet alleen in beeld komen omwille van hun

11 mediabrochure (090306).indd 11

09-03-2006 16:29:57


andere culturele origine. Etnisch culturele minderheden maken gewoonweg deel uit van onze samenleving. Ze hebben ook een mening over verkeersveiligheid, hun kinderen gaan naar school, ze hebben vreugdemomenten en verdriet, ze gaan op vakantie en vieren feest, ... Het is belangrijk dat dit in beeld komt. Wanneer een journalist bijvoorbeeld de straat op gaat om de mening te vragen van ‘de man in de straat’ over actuele thema’s worden etnisch culturele minderheden best óók aangesproken zonder expliciet te verwijzen wordt naar hun origine. Inclusieve beeldvorming is effectief in het bestrijden van een ‘wij-zij’ onderscheid. Het beeld van etnisch-culturele minderheden als ‘de andere’ kan doorbroken worden omdat ze niet enkel omwille van hun ‘anders-zijn’ aan bod komen.

12 mediabrochure (090306).indd 12

09-03-2006 16:30:05


mee eerwar aad arde

van niet-stereotype beeldvorming Massamedia spelen een niet te onderschatten rol in de totstandkoming van beeldvorming over mensen. Dit is zeker het geval met betrekking tot beeldvorming over etnisch culturele minderheden. Want hoewel onze samenleving steeds meer multi-etnisch wordt, komt een deel van de autochtone Vlamingen nauwelijks rechtstreeks met etnische minderheden in contact. Media vormen daardoor een des te grotere bron van informatie om tot beeldvorming te komen. 11

Toch willen we hier niet beweren dat de media de oorzaak zijn van de negatieve beeldvorming die er vaak m.b.t. etnisch culturele minderheden heerst. Wel kunnen ze bestaande beelden en vooroordelen legitimeren en in de hand werken. Anderzijds hebben media de macht om bestaande vooroordelen en stereotypen te doorbreken.12 Ze kunnen dat door zelf diverse en niet-stereotype beelden de wereld in te sturen. Dat streven naar een niet-stereotype beeldvorming vraagt echter een zekere waakzaamheid. Want daar waar stereotype beeldvorming vaak onbewust tot stand komt, vraagt een niet stereotype beeldvorming een voortdurende (zelf)reflectie en waakzaamheid in een redactieploeg. Doordat auteurs van artikels of journalisten zelf voortdurend geconfronteerd worden met stereotype beelden, hebben ze immers de neiging om deze onbewust over te nemen. Dat proces omkeren kan enkel als een redactie de bewuste keuze maakt om te investeren in een proces van niet-stereotype beeldvorming. Trouwens, het streven naar een niet-stereotype beeldvorming biedt een meerwaarde op verschillende niveaus.

Maatschappelijke meerwaarde Hoewel onze samenleving steeds meer multicultureel wordt merken we dat echte contacten tussen personen met een verschillende culturele herkomst vaak uitblijven. Dergelijke contacten zijn echter een voorwaarde om te komen tot een wederzijds begrip en een daadwerkelijk samenleven in diversiteit. Een klimaat van onverdraagzaamheid en racisme is voelbaar aanwezig in onze samenleving. De andere blijft ‘de andere’. Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat de beelden die ons werden en worden aangereikt daarbij een cruciale rol spelen. Er is een rechtstreeks verband tussen negatieve beelden en vooroordelen over ‘de andere’ en de kwaliteit en de kwantiteit van de relaties die met hem of haar ontwikkeld worden.13 Actief werken aan een niet-stereotype beeldvorming kan meer warmte brengen in de relatievorming tussen burgers en effect hebben in het afremmen van vooroordelen en racisme.

13 mediabrochure (090306).indd 13

09-03-2006 16:30:06


Negatieve of eenzijdige beeldvorming over minderheden veroorzaakt niet alleen een verkeerde perceptie over minderheden bij autochtonen. De minderheden zelf worden beïnvloed door de beelden die de media over hen publiceren. Die beelden spelen een belangrijke rol in de identiteitsvorming van minderheden.14 Wat je over jezelf denkt hangt immers in grote mate af van wat anderen van je denken. Bij negatieve beeldvorming voelen minderheden zich uitgesloten uit de samenleving. Naarmate dit proces niet gekeerd wordt zullen ze er zich ook naar gedragen en mogelijks het eenzijdige beeld daarvoor bevestigen. Meer pluriforme en inclusieve beeldvorming normaliseert ‘de andere’ als deelnemer in de samenleving met een eigen inbreng. Meerwaarde voor de vereniging of de organisatie Een organisatie kan er op meerdere terreinen baat bij hebben actief te werken aan niet-stereotype beeldvorming in haar publicaties. Een pluriforme beeldvorming zorgt

er bijv. voor dat minderheden zich sneller zullen herkennen in wat de vereniging aan te bieden heeft. Minderheden voelen zichzelf op die manier als consument van het tijdschrift en dus van je organisatie/vereniging aangesproken.15 Een analyse van het eigen beeldmateriaal kan de aanleiding zijn om een breder diversiteitsbeleid op te zetten voor de vereniging en nieuwe contacten uit te bouwen. Een voorbeeld: Enkele leden van het parochieteam merkten op dat ze in hun parochieblad nooit berichten opnamen over andere religieuze gemeenschappen die in de buurt werkzaam zijn. Dit bracht hen op het idee om enkele moslims uit een naburige moskee te interviewen. Ze namen contact op met de verantwoordelijken. De eerste kennismaking gaf aanleiding tot een jaarlijkse ontmoeting. Sindsdien wordt er ook samengewerkt bij de organisatie van het buurtfeest.

gen zou je kunnen stellen dat het gewoon tot hun missie behoort om te werken aan een verdraagzame samenleving. Gastvrij en solidair omgaan met nieuwkomers in onze samenleving behoort tot de kerntaak van een christelijke gemeenschap. Bijbelwoorden en actuele oproepen van christelijke kerkleiders pleiten voor het bevorderen van het samenleven, in gelijkheid en zonder racisme.16 Het is daarom ook logisch er over te waken dat de drukwerken die zo’n christelijke gemeenschap publiceert niet bol staat van stereotype beeldvorming over minderheden. Er - als dat wel zo is - aan verhelpen brengt ons dichter bij onze missie van christelijke organisatie.

Voor christelijke organisaties of verenigin-

14 mediabrochure (090306).indd 14

09-03-2006 16:30:07


een enblilik ik in eigen boezem

Wil je als redactie aan de slag rond deze thematiek, dan is het belangrijk stil te staan bij volgende vragen: 1. Hoe staat het momenteel met de beeldvorming over etnisch culturele minderheden in mijn tijdschrift? 2. Binnen welke context wil ik een veranderingsproces in de beeldvorming over etnisch culturele minderheden op gang zetten?

1. Beeldvorming in ons tijdschrift? Een stand van zaken Alvorens enkele aanbevelingen te doen omtrent de berichtgeving over etnisch culturele minderheden in je eigen tijdschrift, willen even stilstaan bij de wijze waarop je vandaag in aan berichtgeving werkt. Zo krijg je een duidelijk zicht op de sterke kanten en de aandachtspunten m.b.t. je eigen blad. Aan de hand van het eenvoudig turflijstje in bijlage kunnen jullie zelf enkele van jullie tijdschriften analyseren op beeldvorming.17 Hoe ga je hiermee aan de slag? Selectie van de artikels Je neemt een aantal edities van recent verschenen tijdschriften. Uit deze tijdschriften selecteer je volgende artikels18: 3 artikels waarin één of meerdere allochtonen, migranten, etnische minderheden vermeld worden;

3 artikels waar één of meerdere allochtonen, migranten, etnische minderheden afgebeeld worden op een foto die bij het artikel hoort. Als het artikel over bijvoorbeeld een wijkfeest gaat, én er staat een persoon van elders culturele herkomst op de foto dan wordt het artikel geselecteerd; 3 als er in het artikel over allochtonen of etnische minderheden als groep gesproken wordt; 3 bij het expliciet vermelden van woorden als allochtonen, migranten, vreemdelingen, gastarbeiders, etnische minderheden, asielzoekers, vluchtelingen, illegalen, moslims, kleurlingen, buitenlanders, ... en/of op vreemde, niet Westers klinkende namen, of vermelding van niet-West-Europese nationaliteit of afkomst (uitgezonderd VS, Canada, Australië, Nieuw-Zeeland). Dus ook artikels over etnische minderheden van Oost-Europese origine (bijv. de Balkan) worden geselecteerd; 3 artikels waarin racisme of geweld op minderheden, allochtonen aangeklaagd wordt.

15 mediabrochure (090306).indd 15

09-03-2006 16:30:07


Evenals artikels die handelen over de multiculturele samenleving of de culturele diversiteit in de samenleving; 3 artikels die een activiteit, boek, ... aankondigen inzake de thematiek van etnischculturele minderheden, de multiculturele samenleving, ... Volgende artikels worden NIET geselecteerd: 3 artikels over het Zuiden. (Bijvoorbeeld: een artikel over boeren in Latijns-Amerika of over de nieuwe campagne van Broederlijk Delen.) 3 Reclame-advertenties van producten. 3 Artikels over minderheden in andere landen of continenten. (artikels over ‘het multiculturele Europa’ worden daarentegen wel geselecteerd aangezien wij hier zelf deel van uitmaken.)

In 2005 voerde KMS een veldonderzoek uit naar de beeldvorming over etnisch culturele minderheden in christelijke media.19 75 christelijke en kerkelijke week- en maandbladen werden doorgelicht. Alle edities van de eerste jaarhelft van 2005 werden onder de loep genomen. Enkele bevindingen uit dit onderzoek: - In de meeste tijdschriften komen etnisch culturele minderheden aan bod. 5 tijdschriften maakten nergens melding van de multiculturele samenleving of van etnisch culturele minderheden. - Over het algemeen komen etnisch culturele minderheden minder in beeld in de tijdschriften dan er over hen gesproken wordt. - In meer dan 25% van de tijdschriften is geen enkele afbeelding terug te vinden waarop etnisch culturele minderheden staan afgebeeld. - Personen die in het Zuiden wonen komen vaak meer in beeld dan personen van allochtone origine die deel uitmaken van onze samenleving. - In meer dan de helft van de tijdschriften krijgen etnisch culturele minderheden nooit het woord. - Etnisch culturele minderheden worden op de eerste plaats in verband gebracht met thema’s die te maken hebben met hun positie als persoon met een andere origine. In 2/3 van de tijdschriften komen etnisch culturele minderheden niet of amper aan bod inzake ‘neutrale’ thema’s. - Wat de gebruikte terminologie betreft worden etnisch culturele minderheden al te vaak omschreven als ‘vreemdelingen’.

3lees verder op blz 21

16 mediabrochure (090306).indd 16

09-03-2006 16:30:08


uitneembare katern

tur urflfi fij ffj lilljijs jst

beeldvorming etnisch-culturele minderheden Hoeveel artikels komen in aanmerking?

3kenmerken artikel grootte

> 1 pagina

<1>1/2 pagina

<1/2>1/4 pagina

<1/4 pagina

soort

opiniestuk

informatief

aankondiging

verslag activiteit

interview

foto + uitleg

cartoon / strip

andere

auteur

allochtoon

autochtoon

fotoâ&#x20AC;&#x2122;s

ja

neen

ECM afgebeeld op bijhorende foto?

ja

neen

ECM: Etnisch-culturele minderheden

mediabrochure (090306).indd 17

09-03-2006 16:30:09


3wanneer komen ECM aan bod? bij thema’s die te maken hebben met ECM* thema’s

land van herkomst

allochtone thema’s

multifolklore

sport

cultuur

politiek

maatschappij

human interest

religie

dagdagelijks leven

andere

bij algemene thema’s thema’s

mediabrochure (090306).indd 18

09-03-2006 16:30:09


3hoe komen ECM aan bod / in beeld?

kledij

als groep

als individu

over gesproken

zelf aan het woord

westers

niet-westers

stereotype associaties

omkadering**

slachtoffer

dader crimineel feit

hulpbehoevend

religie

fundamentalisme

andere

multiculturele setting

allochtone setting

professionele setting

persoonlijke setting

andere

333

mediabrochure (090306).indd 19

09-03-2006 16:30:09


woordkeuze

allochtonen

vreemdelingen

illegalen

vluchtelingen

asielzoekers

nieuwkomers

uit andere culturen

migranten

andere

toelichting:

*

land van herkomst: de persoon (of personen) van allochtone origine komt aan bod in een artikel omtrent zijn land van oorsprong (bijv. Een Kongolees verzorgt de catering op een avond rond een campagne voor Kongo; een persoon van aziatische origine wordt geïnterviewd over de gevolgen van de Tsunami op de economische situatie in zijn land van herkomst).” allochtone thema’s: de persoon (of personen) van allochtone origine komt aan bod omwille van zijn specifieke minderheidspositie. (bijv. Een artikel over de moeilijke toeleiding tot de arbeidsmarkt voor jongeren van allochtone origine, een artikel over de integratie van allochtone jongeren in het reguliere jeugdwerk, ...) multifolklore: artikels die de uiterlijke culturele kenmerken in de verf zetten (bijv. Een artikel over exotisch koken, een persoon van Afrikaanse herkomst fleurt met een muziekgroepje een multicultureel feest op, ...)

**

multiculturele setting: bijv. Een multicultureel feest, een winkel met exotische producten, ... allochtone setting: bijv. Een buurthuis, een moskee, een integratiedienst, ... professionele setting: bijv: op kantoor, een wetenschapper vertelt over zijn werk ... persoonlijke setting: personen komen in hun privé-sfeer in beeld. Bijv. In de huiskamer,

mediabrochure (090306).indd 20

09-03-2006 16:30:09


Elk artikel turven

2. De context van ons schrijven

Elk van de geselecteerde artikels turf je aan de hand van de kenmerken in het lijstje. Je zet gewoonweg een streepje bij elk van de kenmerken die van toepassing zijn op het artikel.

Elk tijdschrift is uniek. Deze uniciteit is bepalend voor de wijze waarop met het gegeven van de diversiteit wordt omgegaan. Zo zal een artikel over â&#x20AC;&#x2DC;het vasten in verscheidene religiesâ&#x20AC;&#x2122; eerder aansluiten bij de thematieken van een typisch kerkelijk blad. Een interview met een leider van een jongerenvereniging voor Turkse jongeren is dan weer beter geschikt voor een jeugdbewegings- of jongerentijdschrift. In een tijdschrift over religie is het normaal dat minderheden veel aan bod komen inzake hun religieuze beleving. In een tijdschrift met een meer algemene inhoud is werkt het focussen op de religieuze facetten eerder beperkend. Gebeurt dit veelvuldig dan kan de indruk ontstaan dat etnische minderheden allen maar bezig zijn met religie. Op die manier vervaagt het beeld dat het mensen zijn die - zoals elkeen - tijd nemen voor de verschillende dingen van het leven.

De resultaten Je krijgt snel en eenvoudig een zicht op de wijze waarop multiculturaliteit en etnisch culturele minderheden in beeld komen in je tijdschriften. Daardoor krijg je ook zicht op de aandachtspunten omtrent beeldvorming in je tijdschrift. Merk je bijvoorbeeld dat etnisch culturele minderheden wel veel aan bod komen, maar dat ze nooit zelf aan het woord komen, overweeg dan om in volgende edities personen van allochtone origine te interviewen of hem/haar een artikel te laten schrijven over een bepaald onderwerp.

Het is daarom nuttig dat je redactie aandacht besteedt aan de vraag: Wie is mijn lezerspubliek? Hoe staat het met de culturele en religieuze diversiteit in de regio waar mijn blad verspreid wordt? Welke initiatieven worden er ondernomen inzake diversiteit in deze regio? Welke zijn de gevoeligheden inzake multiculturaliteit, diversiteit en racisme bij onze lezers en binnen onze redactie?

21 mediabrochure (090306).indd 21

09-03-2006 16:30:10


22 mediabrochure (090306).indd 22

09-03-2006 16:37:16


sa sl lag la a! g!

aan de

We vermeldden reeds dat media een grote rol spelen in de vorming van een identiteit en een gemeenschappelijke cultuur. Ze kunnen enerzijds bijdragen tot de creatie of het instandhouden van een ‘wij’-’zij’ denken of anderzijds tot de creatie van een gemeenschappelijke cultuur waarin het ‘wij’ en ‘zij’ worden opgeheven en vervangen worden door een meer gemeenschappelijk ‘wij’. Minderheden komen daarbij in beeld als volwaardig leden van de samenleving. De stereotype beeldvorming wordt zo geleidelijk doorbroken. Maar hoe kunnen we nu concreet die omslag maken van een ‘wij’-zij’- denken naar een denken dat stereotypen doorbreekt? In onderstaande tekst zetten we enkele tips en richtlijnen op een rijtje. We pleiten daarbij niet voor een geforceerde positieve beeldvorming. We pleiten voor meer diversiteit in de media en een evenwichtige beeldvorming.

Breng etnisch culturele minderheden aan bod en in beeld We leven in een multiculturele samenleving. Een afwezigheid van etnisch culturele minderheden in het tekst- en beeldmateriaal zou dan ook een vertekening van de realiteit zijn. Probeer er voor te zorgen dat de multiculturaliteit zich weerspiegelt in de beelden en de berichtgeving. Laat etnisch culturele minderheden niet enkel in de marge aan bod komen. Hoofdartikels en voorpaginanieuws wordt door de lezers het meeste bekeken. Verdring de thematiek van de multiculturele samenleving dus niet tot de kleinere artikeltjes en aankondigingen achteraan in het tijdschrift.

Houd bij de selectie van het beeldmateriaal rekening met volgende zaken: 3 Het gebruikte beeld past bij de inhoud van het artikel. Dit lijkt logisch, maar er wordt vaak tegen gezondigd, en dan vooral

Als ik de keuze heb tussen verschillende foto’s voor een artikel, dan kies ik vaak een foto waarop een persoon van allochtone origine staat afgebeeld. Zopas schreven we bijvoorbeeld een artikel over kinderverzorging, en ik vond een mooie foto van een kinderverzorgster met een hoofddoek. Ik heb die foto eruit gekozen omdat ik het belangrijk vind om te tonen dat minderheden ook op die manier deel uitmaken van onze samenleving. UIT: ONDERZOEKSRAPPORT KMS, ‘GESPREKKEN MET REDACTIES’

mediabrochure (090306).indd 23

Let vooral op het beeldmateriaal, de titels en de intro’s. Deze springen voor de lezers het meest in het oog. De meeste mensen lezen in tijdschriften en kranten op de eerste plaats de titels van de artikels en bekijken de foto’s. Pas daarna maken ze een selectie en lezen ze enkele artikels grondig door. Het is daarom ook belangrijk om met de aparte onderdelen van artikels zorgvuldig om te gaan.

23 09-03-2006 16:37:17


In ons tijdschrift laten we wel eens leerkrachten aan het woord over hun ervaringen in hun klas-praktijk. In een van de volgende edities zullen we een leerkracht van allochtone origine aan het woord laten. UIT: ONDERZOEKSRAPPORT KMS, ‘GESPREKKEN MET REDACTIES’

als het berichtgeving over etnisch culturele minderheden betreft. Een algemeen artikel over de islam in Vlaanderen wordt best niet geïllustreerd met een foto van een Afghaanse vrouw in burπa. 3 Vermijd stereotype afbeeldingen van etnisch culturele minderheden. Zorg er voor dat de groep die je in beeld wil brengen niet steeds dezelfde handelingen uitvoert (b.v. beeld minderheden niet enkel af tijdens een religieuze handeling), of op een stereotype wijze gekleed lopen (etnisch culturele minderheden lopen meestal ook westers gekleed, niet alle moslimvrouwen dragen een hoofddoek, ...). Let ook op de setting waarin de foto’s genomen zijn. Worden etnisch culturele minderheden steeds afgebeeld in een multiculturele (dans, thee, muziek ...) of een allochtone (moskee, buurthuis, ...) omgeving? Of ook in professionele of privé contexten? 3 Gebruik beeldmateriaal van etnisch culturele minderheden bij ‘neutrale’ thema’s. Hierdoor ze niet enkel in beeld in ver-

band met hun andere culturele eigenheid. 3 Beeld mensen met een andere huidskleur ook af bij artikels over/uit Vlaanderen. Vermijd dat ze enkel in beeld komen bij artikels over het Zuiden. Daardoor bevestig je immers de idee dat het personen zijn van ‘ginder’. De Vlaamse samenleving is echter gekleurd! 3 Wees voorzichtig met het gebruik van cartoons. Cartoons die bestaande vooroordelen en stereotypen in de verf zetten zijn uit den boze. Vaak is hier geen sprake meer van humor. Ze getuigen op de eerste plaats van een gebrek aan respect. Aan de andere kant kunnen cartoons ook bestaande vooroordelen en discriminatie aan de kaak stellen. Voorbeelden van dergelijke cartoons zijn terug te vinden op de website ‘www.discriminatiegestript.be’. Breng etnisch culturele minderheden aan bod in het kader van verscheidene thema’s Minderheden komen meestal aan bod in-

zake thema’s die te maken hebben met multiculturaliteit of hun allochtone origine. Daardoor worden ze in een hokje geduwd en wordt het ‘anders’-zijn bevestigd. Het is belangrijk om minderheden ook aan bod te brengen inzake niet-multiculturele thema’s: ze hebben een mening over de buurt, gaan op vakantie of zij geïnteresseerd in de laatste nieuwe mode, techniek, ecologie en ethiek ... Informatie over minderheden is vaak negatief en eenzijdig. Etnisch culturele minderheden en ‘problemen’ gaan in mediaberichten vaak samen. De nadruk ligt dan ook nog op thema’s als criminaliteit en rellen. Door minderheden ook rond alledaagse thema’s aan bod en in beeld te brengen kan het wij-zij onderscheid doorbroken worden. Bovendien wordt daarmee het signaal gegeven dat er meer is in het ‘allochtone leven’ dan de klassieke ‘probleemthematieken’. De samenleving krijgt daardoor ook het signaal dat ze deel uitmaken van het algemeen belang en een mening hebben over van alles en nog wat.

24 mediabrochure (090306).indd 24

09-03-2006 16:37:18


We vinden het belangrijk om meerdere stemmen aan het woord te laten over een bepaalde thematiek. Het is voor ons ook een evidentie om iemand uit het boeddhisme aan het woord te laten wanneer we over het boeddhisme schrijven. UIT: ONDERZOEKSRAPPORT KMS, ‘GESPREKKEN MET REDACTIES’

Breng de diversiteit onder etnisch culturele minderheden in beeld!

vereniging, individuen met een eigen mening, student ...

‘Men zegt van vreemdelingen al te gemakkelijk ‘ze zijn zus of zo’, gebruik makend van termen die zowel generalisering (‘ze’) als tijdloosheid (‘zijn’) uitdrukken. De andere blijft de andere: de eeuwige andere;’ ( Blommaert, J. & Verschueren, J. , 1992)

Berichten over ‘de moslims’ in Vlaanderen houden meestal geen rekening met het feit dat die groep bestaat uit mensen die afkomstig zijn uit totaal verschillende landen. De islam kent daarnaast diverse stromingen en verschillende culturele tradities bepalend voor de interpretatie en de dagdagelijkse invulling ervan. Wat we vaststellen bij enkele moslims is meestal niet toepasbaar op de gehele groep. Dat is net hetzelfde als de veralgemeningen die voorspruiten uit het ongenuanceerd schrijven over ‘de allochtonen’ en ‘buitenlanders’.

Minderheden vormen een diverse groep. Er is meer in Vlaanderen dan ‘de Turken’ en ‘de Marokkanen’. Het is belangrijk dat de internationale en culturele diversiteit in beeld te brengen. Er zijn mensen van verschillende continenten in Vlaanderen. Aziaten en ZuidAmerikanen worden daarbij vaak vergeten. Ook dat helpt om veralgemeningen, stereotyperingen en vooroordelen te vermijden en/of te keren. Onderzoek wijst daarnaast uit dat etnisch culturele minderheden in de media veelal worden afgebeeld als slachtoffer, crimineel of vertegenwoordiger/lid van een groep. Maar ze zijn ook expert, moeder of vader, geïnteresseerd in een bepaalde muziekstijl, lid van een

Enkele tips: 3 Vermijd het spreken in veralgemeningen: dé allochtonen, vluchtelingen, de Afrikaanse gemeenschap, ... Minderheden worden al te vaak voorgesteld als vertegenwoordiger of lid van een hele groep. Gebeurt dit systematisch dan wordt een homogeniserend beeld geschapen. Soms kan het niet

anders. Bij een bezoek aan de Afrikaanse Gemeenschap van Antwerpen moet men de groep ook echt benoemen. Maar de generalisatie kan bijv. vermeden worden door in het verslag van dit bezoek ook enkele individuen uit de gemeenschap aan het woord te laten. 3 Breng meer individuen in beeld: een interview of een artikel van een persoon van allochtone origine geeft aan dat iedere allochtone persoon een eigen verhaal heeft. 3 Vermeld etniciteit, nationaliteit of religie enkel indien dit relevant is voor de inhoud van het artikel. Om te beoordelen of de vermelding van geloof, nationaliteit, ... relevant is, kan de vraag gesteld worden waarom iets gebeurd is. Wanneer het antwoord op die vraag etnische aspecten heeft, dan kan vermelding overwogen worden. Om hierin een keuze te maken kan je je afvragen of je bij eenzelfde situatie waarin ‘autochtone’ Belg betrokken is ook de nationaliteit zou vermelden?20

25 mediabrochure (090306).indd 25

09-03-2006 16:37:18


In onze buurt zijn er nog andere geloofsgemeenschappen. We blijven graag van elkaar op de hoogte. Vorig jaar schreef iemand van de joodse gemeenschap een artikel over hun poerimfeest. UIT: ONDERZOEKSRAPPORT KMS, ‘GESPREKKEN MET REDACTIES’

3 Vermijd de systematische associatie van etnisch-culturele minderheden als personen in kansarmoede. Deze minderheden worden effectief vaak op gelijkaardige wijze met uitsluitingsprocessen geconfronteerd en verkeren zodoende ook dikwijls in een situatie van ongelijke kansen en kansarmoede. Het is echter geen automatisme. Armoede heeft geen kleur, maar niet alle gekleurde mensen zijn arm. Geef etnisch culturele minderheden het woord. Minderheden maken deel uit van onze samenleving. Ze hebben een stem in deze samenleving. Nochtans wordt er meer over hun hoofden heen gesproken. Een correct beeld van de diverse samenleving krijgen we pas als we in tijdschriften vertegenwoordigers van etnisch culturele minderheden ook het woord geven. Etnisch culturele minderheden die aan het woord komen als auteur of geïnterviewde verhogen de kans van een evenwichtige en

meer correcte berichtgeving. Het is bovendien een sterk signaal van gelijkwaardige behandeling. Enkele tips: 3 Probeer een allochtone deskundige te vinden als je iemand met kennis en ervaring aan het woord wil laten over een bepaalde thematiek. Vooral als er onder tijdsdruk moet gewerkt worden is een ‘autochtone’ deskundige vaak sneller gevonden dan een allochtone. Niet alleen omdat in vele disciplines autochtonen nog altijd in de meerderheid zijn, maar ook omdat we de neiging hebben altijd in dezelfde vijver te vissen en onze klassieke netwerken te gebruiken. Onze adressenlijsten zijn vaak monocultureel samengesteld. Het werkelijke aantal allochtone deskundigen wordt daardoor niet weerspiegeld in ons mediaproduct. De lezer krijgt de indruk dat er geen deskundige allochtonen bestaan of slechts een uitzondering vormen.

lochtone deskundigen te citeren en/of te interviewen. Een handig middel hierbij is de tekst ‘Gevestigde Waarden’ van het Vlaams Ministerie van Welzijn, Gezondheid en Gelijke Kansen en het Forum van Etnisch Culturele Minderheden. In deze tekst zijn tal van allochtone deskundigen opgenomen over zowat alle disciplines. De tekst is te downloaden op www.trefmedia.be. 3 Regelmatig wordt in tijdschriften de mening gevraagd van de man/vrouw in de straat. Maak van deze gelegenheden gebruik om de mening te vragen van een persoon van elders-culturele herkomst. 3 Laat niet enkel mensen met extreme standpunten aan het woord. Meestal zijn ze niet representatief voor de groep waartoe ze behoren, maar wordt wel verkeerdelijk die indruk gewekt. Breng bij voorkeur meerdere standpunten aan, of geef duidelijk aan dat het de mening betreft van een bepaald individu en niet van een hele groep of gemeenschap.

3 Probeer daarom je best te doen om al-

26 mediabrochure (090306).indd 26

09-03-2006 16:37:19


De priester van een van onze parochies ging op bezoek in de naburige moskee om kennis te maken met de nieuwe imam. Wanneer enkele weken later een nieuwe priester benoemd werd in de parochie was er een delegatie van de moslimgemeenschap aanwezig. Het is belangrijk dat de lezers uit de parochie weten dat deze contacten bestaan. UIT: ONDERZOEKSRAPPORT KMS, ‘GESPREKKEN MET REDACTIES’

3 Tijdschriften van verenigingen plaatsen regelmatig een lid in de kijker. Grijp deze kans om op zoek te gaan naar leden met buitenlandse roots. Maak gebruik van een correcte terminologie. De wijze waarop etnisch culturele minderheden beschreven worden speelt een belangrijke rol in de beeldvorming. Wat betreft taalgebruik is het belangrijk juiste termen te gebruiken en ook consequent te zijn in het hanteren ervan. Woorden als ‘vreemdeling’, ‘migrant’, ‘vluchteling’, ‘asielzoeker’, ‘illegaal’, ‘allochtoon’, ... worden willekeurig door elkaar gebruikt. De termen die gebruikt worden om etnisch culturele minderheden te omschrijven zijn daarenboven niet altijd neutraal. Spring er daarom zorgvuldig mee om en check even de inhoud alvorens ze te gebruiken Woorden met een negatieve connotatie kunnen een grote invloed uitoefenen op de beeldvorming van de lezer. Een overvloedig

gebruik van bijv. het woord ‘illegaal’ wordt in onze tijd door veel lezers geassocieerd met ‘crimineel’. Regelmatig andere termen gebruiken zoals ‘mensen zonder papieren’ of ‘mensen zonder wettig verblijf’, ‘mensen zonder verblijfsvergunning’, ‘mensen zonder legaal verblijf’, heeft een educatief belang en leert ons humaan kijken naar mensen. Enkele aandachtspunten:

soon in kwestie. Een dergelijke associatie bevestigt het ‘wij’-’zij’ onderscheid en is daarom te vermijden. 3 Etnisch culturele minderheden worden al te vaak omschreven als ‘migranten’. Het woord migrant wijst er op dat deze persoon uit een ander land geëmigreerd is. Deze term is dus niet van toepassing voor tweede en derde generaties. Zij zijn immers niet geemigreerd, maar zijn hier geboren.

3 Een ‘asielzoeker’ is geen ‘illegaal’ of ‘sans papiers’! De termen vluchteling, asielzoeker en illegaal worden al te vaak door elkaar gebruikt. Een asielzoeker is een persoon die in ons land asiel aanvraagt. Deze persoon wordt een vluchteling indien zijn/haar aanvraag gegrond is verklaard. Deze persoon krijgt slechts het statuut van uitgeprocedeerde asielzoeker of vreemdeling zonder wettig verblijf indien hij het statuut van vluchteling niet heeft gekregen en alle beroepsmogelijkheden zijn uitgeput.

3 De migratiegeschiedenis en de andere origine zijn slechts één van de vele kenmerken van een persoon. Men ís geen ‘allochtoon’ of ‘migrant’. We geven daarom de voorkeur aan termen als ‘personen van allochtone origine’, ‘personen met een migratiegeschiedenis’, ‘personen die hier zonder papieren verblijven’, ... Vermijd daarom ook termen als ‘allochtonen’, ‘migranten’, ‘illegalen’, ... Deze termen doen onrecht aan de volledige persoonlijkheid van mensen.

3 Het woord ‘vreemdeling’ beklemtoont het ‘vreemde’ en het ‘anders’ zijn van de per-

3 Specifieer de groep waarover je spreekt zo goed mogelijk. Benoem een Turkse bak-

27 mediabrochure (090306).indd 27

09-03-2006 16:37:20


Enkele maanden geleden was er in de media heel wat te doen rond discriminerende uitspraken van klanten tegenover allochtone werknemers. We kozen ervoor om dit thema op een positieve wijze te belichten. In die periode publiceerden we een interview met een allochtone ondernemer. UIT: ONDERZOEKSRAPPORT KMS, ‘GESPREKKEN MET REDACTIES’

ker’ bijvoorbeeld niet als een ‘allochtone bakker’ maar als een Turkse bakker.

Voor een geactualiseerde woordenlijst in verband met etnisch culturele minderheden verwijzen we graag naar de bijlage achteraan in deze brochure. Maak de thematiek van de multiculturele samenleving bespreekbaar. Multiculturaliteit vormt een vast onderdeel van de realiteit waarin we leven. De thematiek van de multiculturele samenleving kan dan niet afwezig blijven uit de media. De multiculturele samenleving moet daarbij niet als iets ideaal-utopisch worden voorgesteld, maar ook niet eenzijdig negatief in beeld gebracht worden. De realiteit kan niet verzwegen worden. De moeilijkheden die gepaard gaan met de uitbouw van zo’n samenleving moeten we ook durven bespreken en beschrijven.

Houd daarom rekening met volgende zaken: 3 Vermijd het schrijven in polariserende bewoordingen. Eerder dan een overdreven beklemtoning van de verschillen tussen groepen van mensen, dringt zich meer aandacht op voor de gelijkenissen tussen mensen. Probeer daarom ook geen extreme standpunten lijnrecht tegenover elkaar te plaatsen. Of vermeldt alvast dat een verkondigd standpunt zeker niet voor een hele groep mensen opgaat.21 3 Benader de multiculturele samenleving niet alleen vanuit de problemen die het met zich meebrengt, maar zet ook de mogelijkheden en kansen in de verf! Het gebruik van de termen zoals ‘vloed of toestroom van vluchtelingen’, ‘integratieproblematiek’, ... wijzen op iets problematisch en bedreigend. 3 Zet positieve initiatieven in het licht.

ter van onze samenleving aan te kaarten. Voldoende contextinformatie te verschaffen en niet te hervallen in stereotypen kan helpen. Laat indien nodig de artikels nalezen door personen of instanties die thuis zijn in de betreffende thematiek.

Samenvattend: enkele richtlijnen voor een niet-stereotype beeldvorming: 3 Breng etnisch culturele minderheden aan bod en in beeld. 3 Breng etnisch culturele minderheden aan bod in het kader van verscheidene thema’s. 3 Breng de diversiteit onder etnisch culturele minderheden in beeld. 3 Geef etnisch culturele minderheden het woord. 3 Maak gebruik van een correcte terminologie. 3 Maak de thematiek van de multiculturele samenleving bespreekbaar.

3 Het is niet altijd gemakkelijk om heikele thema’s omtrent het multiculturele karak-

2 mediabrochure (090306).indd 28

09-03-2006 16:37:20


so sl lo lot

tot

Media hebben een niet te onderschatten invloed op de beeldvorming over etnisch culturele minderheden bij hun lezers. Door etnisch culturele minderheden in beeld te brengen als volwaardige medeburgers worden stereotypen en het beeld van ‘de andere’ doorbroken.

In deze brochure reikten we je enkele richtlijnen en tips aan voor een evenwichtige en niet-stereotype beeldvorming. Op zich zijn ze niet in staat om racisme en racistische beeldvorming de wereld uit te helpen. Wel kunnen ze bijdragen tot de creatie van een verdraagzamer klimaat en tot het doorbreken van vooroordelen en stereotypen in de hoofden van degenen die regelmatig onze artikels lezen en fotomaterialen bekijken. We zijn ervan overtuigd dat jullie door een creatief redactioneel beleid jullie lezers kunnen aanzetten om met een objectievere en evenwichtiger beeldvorming over etnisch culturele minderheden, mee te werken aan een verdraagzame samenleving in diversiteit, gelijkheid en zonder racisme.

Enkele interessante adressen en publicaties Websites: www.trefmedia.be een trefpunt voor media en diversiteit. www.kifkif.be/mediawatch dé interculturele site van Vlaanderen. Onder de rubriek ‘mediawatch’ zijn kritische bedenkingen bij de media terug te vinden. www.discriminatiegestript.be racisme en discriminatie via humor aan de kaak gesteld. www.beeldvorming.net een website van onze noorderburen over media en diversiteit. Publicaties: AVBB (1994). Aanbevelingen voor de berichtgeving over allochtonen. Werkgroep media en migranten.

29 mediabrochure (090306).indd 29

09-03-2006 16:37:21


Forum voor etnisch culturele minderheden. (2003). Gevestigde Waarden. Diversiteit in deskundigheid. Brussel: Vlaams ministerie van Welzijn, Gezondheid, Gelijke Kansen en Ontwikkelingssamenwerking. Kerkwerk Multicultureel Samenleven. (2002). “En dit is ons antwoord...” Over het effectief omgaan met racistische boodschappen. Brussel: KMS. Kerkwerk Multicultureel Samenleven (2003). ‘Media en extreem rechts; media en beeldvorming over etnisch culturele minderheden: een oproep en een kleine handleiding voor de mediaconsument Brussel: KMS. Smelik, A. (1999). Effectief beeldvormen. Theorie, analyse en praktijk van beeldvormingsprocessen. Assen: Van Gorcum.

30 mediabrochure (090306).indd 30

09-03-2006 16:44:10


bjiijjlage b

een geactualiseerde woordenlijst

22

Allochtoon Neologisme, tegengesteld aan ‘autochtoon’ of oorspronkelijke bewoner. Drukt uit dat de persoon, zijn ouders of grootouders uit een ander land afkomstig zijn. Asielzoeker Persoon die een beroep heeft gedaan op de asielprocedure. Buitenlander Zie vreemdeling (kan ook voor toeristen gebruikt worden). Clandestien Persoon die hier verblijft zonder papieren en die zich niet kenbaar wil maken aan de overheid. Eerste, tweede, derde generatie Wijst op de opeenvolgende generaties van migranten aanwezig in België. De eerste generatie omvat de mensen die op een volwassen leeftijd naar België uitweken, de tweede duidt hun kinderen aan. De derde generatie zijn hun kleinkinderen. De laatsten worden in principe

automatisch Belg. Voor de tweede generatie is de nationaliteitswetgeving versoepeld. Economische vluchteling Bestaat niet als juridisch begrip maar wordt vaak gebruikt voor een persoon die zijn land ontvlucht om economische redenen en die zijn toekomst wil uitbouwen in een ander land. In feite wordt daarmee arbeidsimmigrant bedoeld. Sinds 1974 is er in België een selectieve immigratiestop voor arbeidsmigranten. Etnische minderheden (etnisch - culturele minderheden) Alle personen die omwille van etnische of culturele eigenschappen in een maatschappelijk achtergestelde positie verkeren. Enerzijds betreft het inwoners die kwantitatief minder in aantal zijn dan de meerderheidsgroep in het betreffende land; anderzijds behoren deze mensen tot een etnische groep waarvan de kenmerken nogal kunnen variëren: een ander land van oorsprong, een andere moedertaal, een andere godsdienst of religie, mogelijk andere lichamelijke kenmerken, andere waarden, normen en opvattingen enz. Niet te ge-

bruiken voor individuen: ‘lid van een etnische minderheidsgroep’ is minder juist; veel mensen voelen zich geen ‘lid’. Termen als ‘etnische jongeren’, ‘etnische ondernemers’ of ‘etnische personen’ hebben geen zin: ieder mens is etnisch. Gastarbeider Aanduiding in de zestiger en zeventiger jaren voor laag- of gewoon geschoolde mensen die meestal in het kader van bilaterale akkoorden immigreren met het oog op een betere tewerkstelling en een hoger inkomen in het gastland. De term is ontstaan in de tijd dat uitgegaan werd van de tijdelijke aanwezigheid van migranten, maar is nu in onbruik geraakt. Geregulariseerde asielzoeker Iemand die asiel vroeg, maar om andere dan asielredenen toch gemachtigd werd om in België te verblijven (omwille van lange procedure, ziekte, humanitaire redenen ...). Niet te verwarren met een erkend vluchteling (zie verder). Zie ook regularisant.

31 mediabrochure (090306).indd 31

09-03-2006 16:44:23


Geregulariseerde nieuwkomer zonder wettig verblijf Iemand die een positieve beslissing heeft gekregen op de vraag om zijn onregelmatig verblijfsstatuut regelmatig te maken, zonder dat hij daarom België moest verlaten. Zie ook regularisant. Illegaal Geen mens is illegaal. Voor de vreemdeling die op een niet-legale wijze in een land verblijft, zonder over de nodige verblijfsdocumenten te beschikken, gebruiken we beter het begrip ‘vreemdeling zonder wettig verblijf’ (zie ook clandestien). Uitgeprocedeerde asielzoeker Persoon die asiel heeft aangevraagd maar niet erkend is als vluchteling en niettemin in ons land verblijft ondanks een uitwijzingsbevel.

Kandidaat vluchteling Persoon die zijn land ontvlucht is en wiens asielaanvraag ontvankelijk is verklaard in afwachting van een uitspraak ten gronde. Het statuut van vluchteling is gebaseerd op de afwachting van een uitspraak ten gronde. Het statuut van vluchteling is gebaseerd op de Conventie van Genève, die vijf redenen voorziet om als vluchteling erkend te worden, te weten vervolging op basis van ras, van godsdienst, van nationaliteit, van politieke overtuiging of van de sociale groep waartoe men behoort. Meestal wordt de term ‘politiek vluchteling’ gehanteerd, hoewel dit slechts één van de vijf gronden is om erkend te worden als vluchteling.

Immigrant Iemand die vanuit een ander land geëmigreerd is om in een nieuw land langdurig of definitief te verblijven en te werken. In België is de term verengd tot etnisch culturele minderheden van niet-Europese afkomst, meer in het bijzonder mensen van Turkse en Marokkaanse afkomst, die in het kader van gastarbeid naar België zijn gekomen en waarbij zich vaak een problematiek van maatschappelijke achterstelling of discriminatie voordoet.

Mensen zonder papieren (sans papiers, documentlozen) Grote verzamelnaam voor mensen die zonder geldige verblijfsdocumenten in het land verblijven. Hieronder vallen ook bijvoorbeeld de buitenlandse studenten wier tijdelijke verblijfsvergunning verlopen is.

Nieuwkomer Nieuwe immigrant die zich in het kader van een bestaande procedure (vluchteling, gezinshereniging ...) bij de overheid aanmeldt voor inschrijving.

Moslim Aanhanger van de islam. Gebruik liever niet ‘islamiet’ wat volgens veel moslims een onjuiste afleiding is van islam.

32 mediabrochure (090306).indd 32

09-03-2006 16:44:24


Politiek vluchteling zie kandidaat vluchteling Regularisant Iemand die een vraag tot regularisatie heeft ingediend en wacht op een antwoord. Uitgeprocedeerde (asielzoeker) Persoon die op het einde van de asielprocedure niet het statuut van vluchteling heeft gekregen en die alle beroepsmogelijkheden heeft uitgeput. Is een positieve benaming voor illegale vluchteling. Opgelet, deze verschilt van ‘afgewezen asielzoeker’, die in een bepaalde fase van de asielprocedure een negatief bericht heeft gekregen, maar die daarom nog niet uitgeprocedeerd is (en dus nog beroepsmogelijkheden heeft).

Vluchteling (= erkend vluchteling) Asielzoeker die de hele asielprocedure heeft doorlopen en wiens aanvraag gegrond is verklaard. Het statuut dat hem verleend wordt door het Commissariaat voor de Vluchtelingen en de Staatlozen biedt hem bescherming door het land waar zijn asielaanvraag is goedgekeurd. Vreemdeling Juridische term voor een persoon die niet beschikt over de Belgische nationaliteit heeft en die, naargelang het statuut, kan ingeschreven zijn in een bevolkings-of vreemdelingenregister. Niet wenselijk om te gebruiken als ermee verwezen wordt naar allochtoon in het algemeen, omdat dat de aanduiding ‘vreemdheid’ benadrukt.

33 mediabrochure (090306).indd 33

09-03-2006 16:44:24


vo notteen oeettn 1 Vlaams Minderheden Centrum, www.vmc.be 2 Devroe, I. & Saeys, F. (2002). Allochtonen en aanverwante thema’s in de Vlaamse pers. In: Tijdschrift voor Communicatiewetenschap, 30(2), pp. 56-76. Devroe, I. (2004). ‘The White News Show’: an analysis of the depiction of ethnic minorities in the news. Paper presented at the IAMCR conference on communication and democracy. July 25-30, Porto Alegre - Brazil. D’Haenens, L., & Saeys, F. (1998). Media en multiculturalisme in Vlaanderen. In: Schelfout, E., & Verstraeten, H. (eds.), De rol van de media in de multiculturele samenleving, pp. 225-257. Brussel: Vubpress. 3 Van Gorp, B. (2003). De massamedia als factor voor sociale cohesie. In: Timmerman, C., e.a. (red.): Wanneer wordt vreemd, vreemd? De vreemde in beeldvorming, registratie en beleid. Leuven: Acco. Haghebaert, W. (2005). Allochtonen en media. Verwachtingen en perceptie. Masterproef tot het behalen van de graad van master in de journalistiek. Gent: Ugent.

D’Haenens, L., & Saeys, F. (1998). 4 Devroe, I. & Saeys, F. (2002), Idem. Blommaert, J., & Verschueren, J. (1998). Debating Diversity. Analysing the discourse of tolerance. Londen: Routledge. D’Haenens, L., & Saeys, F. (1998), Idem. 5 Kerkwerk Multicultureel Samenleven (KMS) is een beweging voor interculturele samenlevingsopbouw van de Vlaamse Kerkgemeenschap. KMS is als socio-culturele beweging gesubsidieerd door de Vlaamse Gemeenschap. 6 Smelik, A. (1999). Effectief beeldvormen. Theorie, analyse en praktijk van beeldvormingsprocessen. Assen: Van Gorcum. 7 Smelik, A. (1999), Idem.  Smelik, A. (1999), Idem. 9 Van Gorp, B. (2003), Idem. 10 Smelik, A. (1999), Idem. 11 Van Gorp, B. (2003), Idem. 12 D’Haenens, L., & Saeys, F. (1998), Idem. Van Gorp, B. (2003), Idem. 13 D’Haenens, L., & Saeys, F. (1998), Idem. 14 Haeghebaert, W. (2005), Idem. 15 Trefmedia (2003). Eindrapport ontmoetingsdagen en slotconferentie 2002-2003:

allochtonen en media: een hink-stapsprong? Brussel: Minderhedenforum. 16 Verklaring van de bisschoppen van België. (2001). De zending van de christenen in de wereld, nieuwe reeks, nr. 26, Licap cvba. 17 Voor de totstandkoming van deze turflijst baseerden we ons op de checklist ‘Culturele Diversiteit in Beeld’ van het Vlaams Minderheden Forum en op het codeboek voor de analyse van nieuwsmedia van I. Devroe (Universiteit Gent). 1 Deze operationalisering werd gevonden in: Devroe, I. (2005). Codeboek voor de analyse van nieuwsmedia. Gent: Ugent. 19 Kerkwerk Multicultureel Samenleven. (2006). Beeldvorming over etnisch culturele minderheden: christelijke media doorgelicht. Eindrapport. Brussel: KMS. 20 AVBB. (1994). Aanbevelingen voor de berichtgeving over allochtonen. Werkgroep media en migranten. 21 AVBB. (1994). Idem. 22 Aangepast naar: AVBB. (1994). Aanbevelingen voor de berichtgeving over allochtonen. Werkgroep media en migranten.

34 mediabrochure (090306).indd 34

09-03-2006 16:44:25


mediabrochure (090306).indd 35

09-03-2006 16:44:25


da iia a med als middel tot racismebestrijding

HOE MAAK IK ZELF HET VERSCHIL?

mediabrochure (090306).indd 36

09-03-2006 16:47:07

Media als middel tegen racismebestrijding  

uitgave van KMS