Issuu on Google+

hyper het veld stad | achtergrond 1



S&RO 02/2009

PP_02_09_WT2.indd 50

09-04-2009 16:56:14


Veranderen als uitdaging In de fysieke leefomgeving staat ons de komende decennia een aantal ingrijpende veranderingen te wachten. De hedendaagse netwerkmaatschappij met zijn vele actoren, onzekerheden en grote dynamiek maakt het echter niet eenvoudig om vorm te geven aan die transities. Een nieuwe veranderstrategie, die uitgaat van verbindingen en verbintenissen, kan behulpzaam zijn bij het vormgeven van grote veranderingen. Succesvolle veranderingen vragen om verbin-

en blijven. Vervolgens is het belangrijk oog te

dingen en verbintenissen. Verbindingen

hebben voor de grote lijn, maar ook aandacht

tussen wetenschap en de (beleids)praktijk,

te hebben voor concrete details en unieke,

bèta- en gammakennis en tussen publiek en

specifieke ideeën, oftewel ‘denk groot, zoek

privaat. Maar bovenal zijn verbintenissen

klein’. Het derde principe is ‘ruim baan voor

tussen mensen nodig. De notie dat het

experimenten’, omdat alleen door samen

mensen zijn die het eigenaarschap van een

dingen te doen en werkende weg te leren

duurzame transitie op zich moeten nemen,

nieuwe betekenissen kunnen ontstaan.

vormt de kern van een betekenisvolle veran-

Stilstaan bij de successen en de mislukkingen

derstrategie. Vijf veranderprincipes, die

en daarop reflecteren is de kern van het

ontwikkeld zijn voor het ruimtelijk domein,

vierde principe: ‘vier succes en mislukking’.

kunnen hierbij dienen als praktische handvat-

Ten slotte zullen deze principes cyclisch

ten. Nieuw is dat ze gebaseerd zijn op een

moeten worden toegepast, waarbij tussen-

combinatie van bestuurskundige theorieën

tijdse resultaten en nieuwe inzichten worden

over systeeminnovaties2 en transities3,4 en

vastgelegd: ‘dynamisch verankeren’. Op dit

bedrijfskundige theorieën over organisatiever-

moment worden diverse transities vorm gege-

anderingen.5 Het is mogelijk om kennis over

ven. De vijf veranderprincipes worden soms

verandermanagement in organisaties te

bewust, soms onbewust en vaak ook nog niet

gebruiken binnen de analysekaders van transi-

of niet voldoende toegepast. Enkele voorbeel-

ties. Beide benaderingen benadrukken name-

den illustreren dit.

1

Marius Bakx en Liesbeth Schipper Royal Haskoning Strategie en Proces m.bakx@royalhaskoning.com, l.schipper@royalhaskoning.com

lijk dat ‘leren’ en ‘experimenteren’ op vernieuwende manieren van belang zijn om

Klimaatadaptatie

wezenlijke veranderingen tot stand te bren-

Het Nationaal en interbestuurlijk Programma

gen.

Adaptatie Ruimte en Klimaat (ARK)6 richt zich op het klimaatbestendig maken van

PP_02_09_WT2.indd 51

Vijf veranderprincipes

Nederland; een nieuwe opgave binnen de

De vijf veranderprincipes zijn onlosmakelijk

ruimtelijke ontwikkeling. Vanuit deze

met elkaar verbonden, en moeten mensen de

‘leidende ambitie’ is geen uitgewerkt beleid

ruimte bieden om nieuwe betekenissen te

gemaakt, maar zijn eerst bestuurlijke impuls-

geven aan hun eigen positie in een verande-

bijeenkomsten in de regio georganiseerd om

rende context. Het eerste principe is ‘ambities

concrete kiemen van een klimaatbestendige

zijn leidend’: dit vraagt om inspirerende

ordening te zoeken en te ontwikkelen. Dit

langetermijnvisies en mensen met overtui-

heeft geleid tot verschillende allianties en

ging die in veranderingstrajecten leidend zijn

projectideeën: van klimaatbestendige steden

Natuur en milieu bouwt 1 windmolens op zee. In november 2008 startte op het strand van Zandvoort de campagne ZEEKRACHT, een nieuwe beweging voor schone energie van de Noordzee. Nieuwe leden konden zich laten fotograferen bij een wasmachine op het strand. Zie ook: www.zeekracht.nl. Foto – Maarten Hartman, Hollandse Hoogte

09-04-2009 16:56:17


het veld | achtergrond

tot een Zilte Floriade en van innovatieve

Kennisontwikkeling en Kennisoverdracht

structuurvisie waar de rijksoverheid niet

concepten voor kustverdediging tot het

Bodem), aan een integrale gebiedsgerichte

alléén een oplossing voor kan vinden. In de

project ‘Landbouw op peil’. Een mooi voor-

aanpak gekoppeld aan een vorm van ordening

hoofddoelstelling ‘Naar een duurzame en

beeld van ‘denk groot, zoek klein’, gebaseerd

en planning van de ondergrond.9 Dat is nodig

concurrerende Europese Topregio’ valt het

op hoge ambities en een aansprekende visie.

om de potenties van ons grondwater als het

principe ‘ambities zijn leidend’ te ontdekken.

Op dit moment is nog niet duidelijk hoe de

gaat om waterbeheer, ondergrondse opslag

Bewust is die doelstelling niet geoperationali-

transitie naar een klimaatbestendig

van warmte en koude, drinkwaterwinning en

seerd in indicatoren om juist zoveel mogelijk

Nederland verder vorm krijgt. Een reflexieve

natuurontwikkeling ten volle te benutten en

ruimte te bieden aan initiatieven die voortko-

dialoog over de opgestarte projecten, oftewel

gelijkertijd te zorgen dat er nog (ondergronds)

men uit de maatschappelijk-economische

het ‘vieren van succes en mislukking’, kan het

gebouwd en bemalen kan worden in binnen-

dynamiek.

programma verder brengen. Dit kan leiden

stedelijke gebieden. In dit grondwatercollec-

tot nieuwe ontdekkingen, routines en beteke-

tief werken gemeenten elk aan hun eigen

Met de veranderprincipes als referentie zou

nissen die ‘dynamisch verankerd’ kunnen

specifieke casus en komen met een veelheid

het rijk nog beter invulling kunnen geven aan

worden in nieuw beleid en nieuwe praktijken.

aan oplossingen en mogelijkheden. Een mooi

haar ambitie door naast de lopende uitvoe-

voorbeeld van ‘groot denken en klein zoeken’,

ringsallianties nog meer gebruik te maken

Duurzame gebiedsontwikkeling

met ruimte voor experimenten. In de vorm

van en verbindingen te leggen tussen

Het programma gebiedsontwikkeling

van regelmatig terugkerende workshops

bestaande initiatieven. Dat vraagt om verster-

NederlandBovenWater7, geïnitieerd door

vieren de betrokkenen successen en misluk-

king van het programmatische karakter van

Habiforum en het Nirov, heeft de ambitie om

kingen rondom deze transitie naar een

de uitvoering van de structuurvisie, waarbij

bij te dragen aan gebiedsontwikkeling die

volwaardige ordening van de ondergrond. De

de relatie wordt versterkt tussen de hoofd-

slimmer, sneller en beter is, oftewel aan een

vraag die, met een blik op de principes,

doelstelling en de dagelijkse praktijk van

meer duurzame gebiedsontwikkeling. Door

achteraf kan worden gesteld is of de ontwik-

marktpartijen, medeoverheden, maatschap-

middel van verhalen, portretten, methodie-

keling sneller had kunnen gaan wanneer in

pelijke organisaties en burgers.

ken en een praktijkboek8 organiseert het

een eerder stadium expliciet een gezamen-

programma een voortdurende reflectie op

lijke, aansprekende en leidende ambitie zou

Agenda

praktijkexperimenten en handelingsperspec-

zijn geformuleerd. Dan was bijvoorbeeld de

Bovenstaande voorbeelden laten zien dat de

tieven van mensen. Ook worden nieuwe

noodzakelijke bestuurlijke aandacht, die later

vijf veranderprincipes aanknopingspunten

mogelijkheden verkend, zoals het instrument

met behulp van bestuurlijke rondetafels in

bieden voor een verdere versterking van

gebiedsconcessie. Het ontwikkelen van een

diverse steden voor doorbraken hebben

actuele veranderingen in het ruimtelijk

dergelijk instrument past in het principe

gezorgd, wellicht eerder ontstaan.

domein. Zo kan een reflectie op de lopende,

‘denk groot, zoek klein’ waarmee bestaande

2 Zuidwestelijke Delta, Oosterschelde, Zeeland. Mosselbanken in Roompot, vlak bij Neeltje Jans. Foto – Siebe Swart, Hollandse Hoogte



regionale initiatieven over klimaatbesten-

kaders moeten worden doorbroken. Ook zijn

Europese topregio

digheid nodig zijn om nieuwe veranderingen

experimenten van belang en die worden door

Met de Structuurvisie Randstad 204010 zet

in gang te zetten en door te ontwikkelen.

NederlandBovenWater ook voorbereid en

het kabinet de koers uit voor de ruimtelijke

Daarbij zijn ook tussentijdse vormen van

ondersteund. De kunst is daarbij een even-

ontwikkeling van de Randstad voor de lange

dynamische verankering nodig. Denk bijvoor-

wicht te vinden tussen voortdurend ruimte

termijn. Interessant aan deze visie is onder

beeld aan de verandering van Natura 2000

laten en het principe van ‘dynamisch veranke-

meer de totstandkoming ervan. De visie is al

van een statisch naar een dynamisch concept

ren’, waarbij een nieuwe praktijk wordt vast-

tijdens het opstellen gevoed door honderden

onder invloed van de klimaatverandering.

gelegd in beleid en regels. Wil de verandering

bijdragen van overheden, maatschappelijke

Ook kan de uitvoering van de Structuurvisie

naar een duurzame gebiedsontwikkeling

organisaties, bedrijven en individuele burgers.

Randstad 2040 verder worden versterkt door

verder op gang komen, dan kunnen meer

Naast burgerpanels, expertsessies, conferen-

meer verbindingen te leggen tussen

experimenten worden gestimuleerd die

ties, ontwerpend onderzoek en een dialoog

bestaande initiatieven en daarmee

gericht zijn op het doorbreken van beper-

via internet zijn parallel aan de fase van

nieuwe ontwikkelingen te versnellen en

kende condities voor gebiedsontwikkeling.

beleidsontwikkeling ook al uitvoeringsallian-

verder te verankeren.

Dat brengt het principe van ‘dynamisch

ties gesloten met marktpartijen en maat-

verankeren’ dichterbij.

schappelijke organisaties. Een mooi voorbeeld

De veranderprincipes vormen ook een

van ‘denk groot, zoek klein’. Zo zijn publiek-

praktische wegwijzer voor het versnellen en

Grondwaterbeheer

private uitvoeringsallianties ontstaan voor

versterken van nieuwe opgaven en ontwikke-

Gemeenten, drinkwaterbedrijven en

onder meer metropolitane parken, de samen-

lingen. Ontwikkelingen die ontstaan

gebiedsbeheerders werken, ondersteund

werking tussen zeehavens en stedelijke

onder invloed van elkaar versterkende

door het kennisprogramma SKB (Stichting

transformatie; belangrijke thema’s uit de

sociale, culturele, economische, fysieke en

S&RO 02/2009

PP_02_09_WT2.indd 52

09-04-2009 16:56:17


2

technologische factoren. Zo’n nieuwe ontwikkeling is bijvoorbeeld de transitie van zoet naar zout in de Zuidwestelijke Delta11, die enorm ingrijpt in de bestaande cultuur, omdat de functies landbouw, natuur en recreatie op een andere manier ingevuld moeten worden. Een andere nieuwe opgave is de duurzame groenblauwe ontwikkeling van het IJmeer in relatie met de hoogstedelijke ambities in de metropoolregio Amsterdam.12 De veranderprincipes vormen ook aanknopingspunten voor de transformatie van prachtwijk naar krachtwijk, niet alleen in de bestaande steden, maar ook in de voormalige groeikernen. Die transformatie vraagt niet alleen om een Leitbild, maar ook om ander gedrag van instituties én mensen. Juist in deze wijken en regio’s zullen mensen samen het weefsel moeten vormen om al lerend nieuwe betekenis te geven aan hun omgeving. Wij nodigen iedereen uit de veranderprincipes verder te verrijken en aan te scherpen door ervaringen te delen en daarop kritisch te reflecteren. | Noten 1 Schipper, L. e.a., Strategiereeks nummer 3, Nieuwe Ruimte: Veranderprincipes voor vernieuwing in het ruimtelijk domein, Royal Haskoning Strategie en Proces, RotterdamNijmegen, 2009. 2 Grin, J. en Van Staveren, A., Werken aan systeeminnovaties, Van Gorcum, Assen, 2007. 3 Rotmans, J., Transitiemanagement: Sleutel voor een duurzame samenleving, Van Gorcum, Assen, 2003. 4 Kemp, R. en Van den Bosch, S., Transitieexperimenten: Praktijkexperimenten met de potentie om bij te dragen aan transities, Kenniscentrum voor duurzame systeeminnovaties en transities, Delft, 2006. 5 Homan, T., Organisatiedynamica, Theorie en praktijk van organisatieverandering, Sdu Uitgevers, Den Haag, 2005. 6 Ministerie van VROM e.a., Nationaal Programma Adaptatie Ruimte en Klimaat, Ministerie van VROM e.a., Den Haag, 2006. 7 http://www.nederlandbovenwater.nl 8 Van Rooy, P.; Van Luin, A. en Dil, E., NederlandBovenWater: Praktijkboek gebiedsontwikkeling, Habiforum/Nirov/VROM, Gouda/Den Haag, 2006. 9 http://www.grondwatercollectief.nl 10 Ministerie van VROM, Structuurvisie Randstad 2040, Ministerie van VROM, Den Haag, 2008. 11 Stuurgroep Zuidwestelijke Delta, Plan van aanpak Zuidwestelijke Delta, Goes, 2009. 12 Regiegroep Noordvleugel 2040, Metropoolregio Amsterdam: Ontwikkelingsbeeld Noordvleugel 2040, Haarlem/Amsterdam, 2008.

PP_02_09_WT2.indd 53

09-04-2009 16:56:22


veranderen als uitdaging