Page 1

Feliks Zielnik MOJEMU DZIADKOWI BONAWENTURZE ZIELNIKOWI – SZEWCOWI

WĘDRÓWKA ANTONA STAARA, CZELADNIKA SZEWSKIEGO Z RYDZYNY W XIX WIEKU Rydzyna (niem. Reisen) jest miastem leżącym 10 km w kierunku południowym od Leszna. W wyniku II rozbioru Polski, od 1793 roku należała do Wielkiego Księstwa Poznańskiego (Wielkie Xięstwo Poznańskie, Grossherzogtum Posen), a więc do Królestwa Prus (Königreichen Preußen). Była to oficjalna nazwa państwa prusko-brandenburskiego po roku 1701, z dodatkowymi obszarami dynastii Hohenzollernów w latach 1701-1918. Od 1871 r. Prusy wchodziły w skład Cesarstwa Niemieckiego. Królestwo Prus było monarchią ze stolicą w Berlinie. Powierzchnia całkowita wynosiła ok. 348 km kw, liczba ludności ok. 34,5 miliona osób1. Od dawna, już w czasach Pierwszej Rzeczpospolitej, w Rydzynie mieszkali w pełnej zgodzie ze sobą Polacy, Niemcy i Żydzi. Dbali o to właściciele Rydzyny, Leszczyńscy i książęta Sułkowscy. W Rydzynie, w rodzinie niemieckiej w 1796 roku urodził się Anton Staar, którego los i prawdopodobnie warunki fizyczne spowodowały, że postanowił zostać szewcem. Anton Staar podjął naukę zawodu u mistrza szewskiego w Rydzynie. Dawniej mówiono, że „praktykował lub terminował u majstra”. Nauka zawodu u mistrza trwała od 3 do 5 lat i była bezpłatna. Po tym okresie mistrz wraz z uczniem stawali przed starszyzną cechową. Kandydat na czeladnika prezentował swoją pracę, zaś mistrz zaświadczał o jego wiedzy i umiejętnościach praktycznych. Po wniesieniu opłaty cechowej (przeważnie wysokiej) terminator był „wyzwolony” i stawał się czeladnikiem. Od tej pory mógł pobierać zapłatę za swoje usługi2. Zwykle po zdobyciu uprawnień czeladniczych terminator podejmował pracę u swego „majstra”, aby po kilku latach rozpocząć przygotowanie do uzyskania tytuł mistrza. Tytuł ten uprawniał go do prowadzenia własnego warsztatu. Droga jednak była długa i trudna. Czekała go kilkuletnia wędrówka do innych miejscowości i krajów, aby poznać jakie panują tam warunki pracy, jakie stosowane są metody, jakie panują zwyczaje. Po spełnieniu wymagań terminator mógł wrócić do swej miejscowości i stanąć do egzaminu mistrzowskiego przed władzami 1 2

Wikipedia Ibidem


Wędrówka Antona Staara, czeladnika szewskiego z Rydzyny w XIX wieku

4

cechu. Musiał wtedy wykonać pracę próbną z zakresu swego rzemiosła, zwaną dzisiaj „sztuką”, a dawniej „majstersztykiem” (niem. Meisterstück). W pracy wykazywał opanowanie wszystkich arkanów swej wiedzy i praktyki. W wyniku pomyślnie zdanego egzaminu otrzymywał tytuł mistrza szewskiego3. Wędrówkę czeladniczą, w wyniku której mógł stanąć do egzaminu i uzyskać tytuł mistrza szewskiego, odbył w XIX wieku mieszkaniec Rydzyny Anton Staar. Część jego podróży została prześledzona i tu opisana na podstawie zachowanej tytułowej karty paszportu wydanego przez państwo pruskie. Do wydania paszportu uprawniony był magistrat miasta Rydzyny. Dokument wydrukowano w języku niemieckim na papierze czerpanym o wymiarach 342x213 mm. Na pierwszej stronie znajduje się napis „Państwo Prus Królewskich”, a obok okrągły znak opłaty skarbowej w postaci pieczęci z wizerunkiem orła pruskiego oraz napis „zwey g. groschen”. Oznacza to, że całkowita opłata za paszport wyniosła w wolnym tłumaczeniu dwa „dobre grosze”, potocznie 2 srebrne grosze. Należy wspomnieć, że jednostką monetarną Królestwa Prus był w okresie 1750-1857 „Prusian Thaler”, czyli talar pruski, który dzielił się na 30 groszy srebrnych (dobrych). Poniżej znajduje się godło Królestwa Prus, numer paszportu oraz napis „Reise Pass im Inland”. Oznaczało to, że paszport ten może być używany wewnątrz Państwa Pruskiego. W dalszej części tekstu okaże się jednak, że niezupełnie pokrywało się to z rzeczywistością. Pod tą nazwą określono ważność paszportu na jeden rok (gültig auf ein Jahre). Pierwsza strona paszportu, otoczona ozdobną ramką, podzielona jest na dwie asymetryczne części. Lewa węższa część paszportu zawiera i opisuje 21 cech charakterystycznych właściciela, jego podpis i rozliczenie opłat. Charakterystyczne cechy właściciela paszportu to: 1. nazwisko – Anton Staar, 2. klasa społeczna – szewc czeladnik, 3. miejsce pochodzenia – Wielkie Księstwo Poznańskie, 4. miejsce zamieszkania – Rydzyna, 5. religia – katolicka, 6. wiek – 20 lat, 7. wysokość osoby (wzrost) – 5 stóp 3 cale, 8. włosy – brązowe, 9. czoło – zakryte, 10. brwi – brązowe, 11. oczy – niebieskie, 12. budowa – proporcjonalna, 13. usta – zwyczajne, 14. zęby – ubytki, 15. broda, wąsy – brak, 16. podbródek – szpiczasty, 17. twarz – chuda, cera zdrowa, 18. postać – średnia, 19. cechy szczególne – mały garb. W dolnej lewej części paszportu widnieje własnoręczny podpis: Anton Staar oraz rozliczenie opłaty. Pobrano za pieczęć 2 grosze oraz opłat innych 2 grosze, razem 4 grosze. Jak widać, nie trzeba było fotografii właściciela paszportu, aby go rozpoznać. Opisanie charakterystycznych cech pozwala na dokładną identyfikację osoby. Był to młody 20 letni mężczyzna, średniego (165 cm) wzrostu, bez zarostu, blondyn o niebieskich oczach, który posiadał niewielki garb. Prawa część pierwszej strony paszportu zaczyna się od sformułowania „ponieważ czeladnik szewski Anton Staar z Rydzyny (sam), aby w swej pracy się doskonalić, 3

Ibidem


Wędrówka Antona Staara, czeladnika szewskiego z Rydzyny w XIX wieku

5

1., 2. Awers i rewers paszportu A. Staara

udaje się przez Rawicz do Prusic (Preusnitz) podróżując przez (…), ponieważ nie był podejrzany, jest podstawa do wystawienia paszportu ważnego jeden rok. Tym samym prosi się wszystkie cywilne i wojskowe urzędy o udzielanie wszelkiej pomocy wędrującemu. Dalej „ten paszport musi być na policji w każdej miejscowości, w której przebywa więcej jak 24 godziny bez różnicy czy to miasto czy wieś, okazany”. Dane w Rydzynie w Wielkim Księstwie Poznańskim, 20-tego kwietnia 1800 dwudziestego roku (1820). Magistrat, pod spodem podpis urzędnika, obok okrągła pieczęć miasta Rydzyny z herbem miasta w środku oraz napisem łacińskim: „SIGILLUM OPPIDI RIDZYNENSIS 1422”. Warto zwrócić uwagę na sposób wypisywania daty, najpierw cyframi 1800, a potem wypisane słownie dwadzieścia (zwanzig). Druga strona paszportu przeznaczona była na wpisy w miejscowościach, w których wędrujący zatrzymywał się więcej niż dobę. Wpisy były dokonywane na policji, jak i w biurach urzędników gminnych czy magistrackich. Swą czeladniczą wędrówkę Anton Staar rozpoczął w Rydzynie w maju 1820 roku. W tym samym dniu był w Rawiczu, skąd 20 maja dotarł do Zdun, gdzie odnotowano pierwszy wpis w paszporcie w języku niemieckim „Widziano w Zdunach”. Dalej Anton Staar idzie do Ostrowa, obok znajduje się odcisk pie-


6

Wędrówka Antona Staara, czeladnika szewskiego z Rydzyny w XIX wieku

częci magistratu i nieczytelny podpis. Następnym etapem wędrówki był Żmigród (Trachenberg), gdzie dotarł 24 maja. Do Prusic dotarł 27 maja i przebywał tam około 44 dni. Można sądzić, że do tego miasta przybył mając zapewnioną pracę, na co wskazuje cel podróży zapisany w paszporcie („przez Rawicz do Prusic”). Z Prusic udał się do miejscowości Granica (?), której nazwy nie można znaleźć na dostępnych mapach. Nazwa ta nie figuruje również w spisach miejscowości polskich i pruskich z XIX wieku. Anton Staar dotarł tam 10 lipca 1920 roku. Jest to pierwszy wpis w języku polskim „widziano na granicznym Mostku ...10 lipca 20 roku”. Trzeba tu dodać, że w czasach Wielkiego Księstwa Poznańskiego, w Państwie Pruskim do roku 1832 obowiązywały równolegle język niemiecki i język polski. W tej miejscowości przebywał nasz wędrowca 4 dni. W dalszą podróż udał się do Zawady, gdzie uzyskał wpis do paszportu następującej treści „Przy …….. zawiadamia, iż tu robił u majstra Niedzielskiego, a teraz idzie do Grabowa dla wyszukania dla siebie roboty”, 18 Julij (lipiec) 1820 roku, nieczytelny podpis i odcisk okrągłej pieczęci. Wpis sugerowałby trasę do Grabowa, gdzie prawdopodobnie przebywał Anton Staar krócej niż dobę. Na paszporcie widnieje brak zapisu z tej miejscowości. Natomiast kolejna adnotacja w języku polskim, datowana 19 lipca 1820 roku, jest następującej treści: „Widziano w biurze Burmistrza Miasta Opatówka”, podpis i odcisk okrągłej pieczęci. W tym dniu czeladnik prawdopodobnie przekroczył granicę miedzy Wielkim Księstwem Poznańskim, a Królestwem Polskim i kontynuował dalszą podróż do różnych miejscowości Królestwa Polskiego. Zadziwiającym jest fakt przekroczenia granicy, ponieważ paszport, który posiadał Anton Staar jest paszportem wewnętrznym „Reise Pass im Inland”. Należy sądzić, że na podstawie jakichś porozumień władze zaborów szczególnie między Wielkim Księstwem Poznańskim, a Królestwem Polskim nie utrudniały przechodzenia przez granicę swych obywateli. Z Opatówka do miasta Warta podróż trwała 3 dni. Wpis w paszporcie w języku polskim brzmi: „Widziano w Biurze Policji Miasta Narodowego Warty dnia 22 lipca 1820 roku”. Poniżej podpis Lipski, a obok bardzo wyraźny odcisk okrągłej pieczęci z dwugłowym orłem (herb Królestwa Polskiego wzorowany na herbie Rosji), trzymającym w szponach królewskie berło i jabłko. Dookoła widnieje napis „Królestwo Polskie Burmistrz Miasta Warty”. Ostatni wpis w paszporcie uzyskał w Warszawie „No 5792. Widziano u Komendanta MS (Miasta Stołecznego) Warszawy, w tym czasie idzie do Policji. Dnia 30 Lipca 1820 roku. Adiutant (podpis nieczytelny)”. Obok umiejscowiony jest odcisk owalnej pieczęci. Na tym wpisie kończy się udokumentowana wędrówka czeladnicza Antona Staara z Rydzyny. Niestety nie zachowały się kolejne strony paszportu. Dalsze jego losy mogły wyglądać następująco: po powrocie do Rydzyny stanął przed gremium starszyzny cechowej, prawdopodobnie w Lesznie lub we Wschowie (w wyniku reformy Leszno zostało powiatem dopiero w 1887 roku,


Wędrówka Antona Staara, czeladnika szewskiego z Rydzyny w XIX wieku

7

lecz mimo to funkcjonował tu m.in. cech szewski). Następnie poddał się egzaminowi mistrzowskiemu, przedłożył sztukę, czyli tzw. „majstersztyk” oraz zdał egzamin ustny z wiedzy o swoim zawodzie i uzyskał dyplom mistrza. Następnie otworzył warsztat szewski w Rydzynie. Anton Staar urodził się w 1796 roku, mając 24 lata, w 1820 roku został czeladnikiem. Mistrzem został najprawdopodobniej od 2 do 5 lat po zakończeniu wędrówki. W 1832 roku wstąpił w związek małżeński z Karoliną urodzoną w 1806 roku. W dniu 14.10.1833 urodziła się im córka Jadwiga (Hedwig), drugie dziecko urodziło się 26.02.1836, niestety nie znamy jego płci ani imienia. Następnie Maria Magdalena, urodzona 12.06.1838, która jednak zmarła po roku (18.06.1839). Kolejnym dzieckiem, które przyszło na świat to Karolina urodzona 19.05.1841 roku i niestety tak jak jej siostra, zmarła po roku (17.05.1842). Dalszym dzieckiem był Mateusz (Mattheus) urodzony 28.02.1844, który niestety po 3,5 miesiącach również zmarł w dniu 18.06.1844 roku. Ostatnim dzieckiem Antona i Karoliny był Franciszek (Frantz) urodzony 21.11.1846 roku, syn ten prawdopodobnie dożył sędziwego wieku. W tym czasie Anton liczył 50 lat, a Karolina 40 lat. Wszystkie ww. osoby rodzice i dzieci są zapisane w Aktach Miasta Rydzyny4, Anton Staar pod pozycją 111, jego żona Karolina – 112, dzieci od 113 do 118.

Trasa wędrówki czeladniczej Antona Staara 4

Volks Buch Reisen 1835-1850, str. 54. Archiwum Państwowe w Lesznie, nr akt 14.


8

Wędrówka Antona Staara, czeladnika szewskiego z Rydzyny w XIX wieku

Wędrówka czeladnicza A. Staara w ujęciu tabelarycznym

Feliks Zielnik  

Wędrówka Antona Staara, czeladnika szewskiego z Rydzyny w XIX wieku

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you