Issuu on Google+

การสร้างแผนที่วฒ ั นธรรมช ุมชน

วันที่ 29 กันยายน 2552 ณ บ้ านทุง่ หว้ า อาเภอตะกัว่ ป่ า จังหวัดพังงา


“แผนที่วฒ ั นธรรมช ุมชน” “รูห้ รือเปล่า..ทาไมต้องมีแผนที่วฒ ั นธรรมช ุมชน ?”

ไม่รหู้ รอก...ช่วยบอกที

การสร้างแผนที่วฒั นธรรมชุมชน


• การสร้างแผนที่วฒ ั นธรรมเพื่อกระตุน้ สานึกของชุมชนและสังคม ให้รจู้ กั “ค ุณค่า” และ “รักษา” มรดกวัฒนธรรมของท้องถิ่น • เป็ น “เครือ่ งมือ” ที่ใช้บนั ทึกมรดกที่มคี ณ ุ ค่าของชุมชน

การสร้างแผนที่วฒั นธรรมชุมชน


ตัวอย่างการทางานกับเยาวชนย่านก ุฎีจีน กร ุงเทพฯ • ดร.นิรมล ก ุลศรีสมบัติ อาจารย์จากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และ ผูช้ ่วยศาสตราจารย์ ดร.ยงธนิศร์ พิมลเสถียร เก็บข้อมูลทาวิจยั กรณีศึกษา : แผนทีม่ รดกวัฒนธรรมชุมชนบ้านกุฎีจีน ซึ่งเป็ นชุมชนที่มี ประวัตศิ าสตร์อนั ยาวนาน • เด็กๆร่วมทากิจกรรม “ซาฟารีถ่ายภาพ” (photo safari) เป็ น กิจกรรมทีเ่ อื้อให้เยาวชนเข้า มาร่วมค้นหาของดีหรือขุมทรัพย์ใน ชุมชน นับเป็ นการสร้างความร่วมมือกับเยาวชนในท้องถิ่น • เด็กๆได้รบั โจทย์ และลงมือถ่ายภาพด้วยมุมมองของพวกเขาเอง อาทิ สถานที่ทเี่ ด็กๆนึกถึง แล้วนามาหาค่าเฉลี่ยที่มากที่สดุ เพื่อจัดทาเป็ น ข้อมูล การสร้างแผนที่วฒั นธรรมชุมชน


Photo safari • หลักการของ photo safari คือ การนาเยาวชนให้ออกมาร่วม สารวจหรือเปิ ดโลกของตัวเอง ซึ่งอาจจะมีการค้นพบสิ่งดีๆ ที่ซ่อน อยู่ในชุมชน • เป็ นกิจกรรมที่สนุก สามารถปรับใช้ได้กบั พื้นที่ได้หลายแห่งและ หลายสถานการณ์ • ทาให้ชมุ ชนได้รจู้ ักและภูมิใจในตนเองแล้ว ยังสามารถนาข้อมูล ที่ได้เป็ นพื้นฐานในการวางแผนขัน้ ต่อไปในอนาคตด้วย การสร้างแผนที่วฒั นธรรมชุมชน


เทคนิคการทา PHOTO SAFARI • แบ่งกลุม่ เยาวชนในพื้นที่ ออกเป็ น 5 กลุม่ ๆ ละ 4 คน โดยแต่ละ กลุม่ มีสีประจากลุม่ (สามารถปรับเปลี่ยนจานวนตามความเหมาะสม) • อุปกรณ์ - กล้องถ่ายรูปดิจิตอล หรือกล้องถ่ายภาพจากมือถือ

การสร้างแผนที่วฒั นธรรมชุมชน


การสร้างแผนที่วฒั นธรรมชุมชน


• แบ่งประเด็นเรื่องเป็ น 6 หัวข้อ และให้แต่ละกลุม่ สีหาขุมทรัพย์ ถ่ายรูปมาหัวข้อละ 3 รูป 1) ภาพที่เห็นแล้วนึกถึงชุมชนมอแกลน 2) ภาพของบ้านและสถานที่ท่ีสวยงามแถวบ้านของหนู 3) ภาพมุมที่มีววิ สวยที่สดุ แถวบ้านของหนู 4) ภาพของบุคคลตัวอย่าง หรือบุคคลที่มีความสาคัญในชุมชน 5) ภาพของลานและสนามที่หนูชอบไปเล่นและออกกาลังกาย 6) ภาพของเครื่องดนตรี เครื่องมือทามาหากินดั้งเดิม หัตถกรรม 7) ภาพที่สะท้อนให้เห็นถึงความสุขในชุมชน การสร้างแผนที่วฒั นธรรมชุมชน


• เบื้องต้น วางแผนในการค้นหาขุมทรัพย์ในชุมชน โดยแบ่งออกเป็ น มรดกวัฒนธรรม 2 แบบอย่างง่าย 1) ตัวองค์ประกอบสาคัญ เช่น อาคาร หรือ องค์ประกอบเดีย่ วๆ เช่น สะพาน

2) สภาพแวดล้อม หรือ พื้นที่ที่มคี วามสาคัญ อาทิ พื้นที่ทามาหากิน ทางทะเล และชายฝัง่


การสร้างแผนที่วฒั นธรรมชุมชน


การสร้างแผนที่วฒั นธรรมชุมชน


• เมือ่ ทากิจกรรมเสร็จแล้ว แต่ละกลุม่ นารูปที่ได้มาจัดบอร์ดนิทรรศการและ นาเสนอต่อเพื่อนในกลุม่ อื่นๆ เพื่อให้เยาวชนทัง้ หมด ได้เห็นภาพรวมของ มรดกวัฒนธรรมในพื้นที่ ที่แต่ละกลุม่ ไปค้นหามาได้ • ข้อมูลภาพถ่ายดังกล่าว ยังต้องนามาดาเนินกระบวนการวางแผนระดับชุมชน อีกครัง้ หนึง่ โดยให้ผปู้ กครองและคนในชุมชนได้เข้าร่วมรับรูใ้ นมรดก วัฒนธรรมชุมชนจากมุมมองของเยาวชนและร่วมเสนอแผนการในการ อนุรกั ษ์และพัฒนาพื้นที่ตอ่ ไป แล้วจึงนาข้อมูลดังกล่าวมาทา mapping ใส่ ลงไปในแผนที่ขนั้ สุดท้ายต่อไป

การสร้างแผนที่มรดกวัฒนธรรมชุมชน


สาระสาคัญของกิจกรรม Photo Safari • มีวิธีสาคัญวิธีหนึง่ ที่ได้ทาร่วมกับเยาวชน นัน่ คือ Photo Safari for Children คือ การให้เด็กนักเรียนถ่ายภาพสถานที่หรือ บริเวณต่างๆในชุมชนและให้เด็กๆ วิจารณ์ถึงความรูส้ ึกที่มตี อ่ บริเวณนัน้ ทัง้ ดีและไม่ดี • การที่เด็กๆเป็ นผูถ้ ่ายรูปและวิจารณ์นนั้ จะได้ความคิดเห็นและ ความรูส้ ึกที่บริสทุ ธิ์ ไม่มอี คติ

• ที่สาคัญอย่างยิ่งคือเยาวชนเหล่านีจ้ ะเป็ นผูด้ แู ลพื้นที่ตอ่ ไปในอนาคต การสร้างแผนที่วฒั นธรรมชุมชน


“การทาแผนที่วัฒนธรรม ไม่ได้เป็ นการ มุง่ หวังเพื่อจัดทาผลผลิตทางแผนที่สดุ ท้าย เพียงอย่างเดียว หากแต่เป็ นการทาที่มง่ ุ หวัง ให้เกิดกระบวนการในการมีสว่ นร่วม การ เรียนรู้ และประสบการณ์ที่เกี่ยวข้องกับ มรดกทางวัฒนธรรมในช ุมชนโดยคน ท้องถิ่นเอง” ผูช้ ว่ ยศาสตราจารย์ ดร.ยงธนิศร์ พิมลเสถียร การสร้างแผนที่วฒั นธรรมชุมชน


ประโยชน์ของการทาแผนที่วฒ ั นธรรม • เป็ นการเริ่มต้นการสร้างฐานข้อมูลโดยผูอ้ ยูอ่ าศัยในท้องถิ่นเองและสามารถ ใช้เป็ นข้อมูลอ้างอิงแก่หน่วยงานที่รบั ผิดชอบได้

• ส่งเสริมกลไกและเครื่องมือในการตรวจสอบเฝ้าระวังการพัฒนาพื้นที่ที่ไม่ เหมาะสม รวมไปถึงการเปลี่ยนแปลงที่จะทาลายคุณค่าของพื้นที่ • ส่งเสริมการมีสว่ นร่วมของชุมชนในกระบวนการวางแผนท้องถิ่น ที่ผเู้ ข้าร่วม จัดทาแผนที่ จะได้รบั ประสบการณ์ เกิดการเรียนรูร้ ่วมกัน ความตระหนักใน คุณค่าของชุมชนก็จะเกิดขึน้ ในระหว่างการจัดทาร่วมกัน การสร้างแผนที่วฒั นธรรมชุมชน


ตัวอย่างเส้นทางศึกษาธรรมชาติ-วัฒนธรรม เกาะสุรินทร์


การเรี ยนรู้และเก็บข้อมูลเกี่ยวกับชุมชน โดยวิธีประวัติศาสตร์บอกเล่า

การสร้างแผนที่วฒั นธรรมชุมชน


• ประวัติศาสตร์ ? • ประวัติศาสตร์ บอกเล่า • ประวัตศิ าสตร์ ท่ เี ราเรียนในโรงเรียน – – – – –

คืออะไร ใครเขียน เกี่ยวกับใคร เรื่องอะไร เกิดขึน้ เมื่อใด ทาไมต้ องเรียนรู้ประวัตศิ าสตร์ การสร้างแผนที่วฒั นธรรมชุมชน


ประวัติศาสตร์ที่เราเรี ยนในโรงเรี ยน • ประวัติศาสตร์ ที่เป็ นลายลักษณ์อกั ษร – บันทึกต่างๆ ทังของไทยและของเทศ ้ – พระราชพงศาวดาร พระราชหัตถเลขา

• เกี่ยวกับเรื่ องของกษัตริ ย์ เจ้ านาย เรื่ องในรัว้ ในวัง – วัฒนธรรมหลวง วัฒนธรรมราษฎร์

• เป็ นเรื่ องที่เชื่อว่าเกิดขึ ้นจริ ง เชื่อถือได้ ---คณะกรรมการชาระ ประวัติศาสตร์ – ศิลาจารึกพ่อขุนรามคาแหง การสร้างแผนที่วฒั นธรรมชุมชน


ประวัติศาสตร์บอกเล่า • เรื่ องที่ไม่มีการบันทึกเป็ นลายลักษณ์อกั ษรหรื อเป็ น ทางการ • เป็ นเรื่ องราวของคนธรรมดา เรื่ องชีวิตประจาวันใน ท้ องถิ่น ที่อาจจะไม่มีใครสนใจจะศึกษา จดจาหรื อ ถ่ายทอดต่อไป • เป็ นประสบการณ์สว่ นบุคคล การสร้างแผนที่วฒั นธรรมชุมชน


ประวัติศาสตร์บอกเล่าเป็ นความรู้/ ประสบการณ์ส่วนบุคคล

• ถ้ ายังงัน้ เราจะเชื่อประวัติศาสตร์ บอกเล่าได้ แค่ ไหน? • เรื่ องราวความทรงจา อาจจะมีเรื่ องของอารมณ์ ความรู้สกึ ส่วนบุคคลเข้ ามาเกี่ยวข้ อง

การสร้างแผนที่วฒั นธรรมชุมชน


ก่อนที่จะเริ่ มเก็บข้อมูลประวัติศาสตร์บอกเล่า • เรี ยนรู้และเก็บข้ อมูลเกี่ยวกับท้ องถิ่น จากหนังสือ บันทึก ประวัติศาสตร์ ฯลฯ • จดจากันในรูปแบบต่างๆ – – – – – –

ภาษิต ปริ ศนา คาทาย นิทาน เรื่ องเล่า เพลงร้ อง ชื่อสถานที่ การสร้างแผนที่วฒั นธรรมชุมชน


คนเฒ่าคนแก่ “ประวัตศ ิ าสตร์บอกเล่า” อายุ 50 ปี ขึ ้นไป •ความทรงจาดี •รู้เรื่ องต่างๆ ดี และยินดีที่จะบอกเล่า เรื่ องราวให้ ฟัง • -

การสร้างแผนที่วฒั นธรรมชุมชน


๑. สภานภาพของผูใ้ ห้สมั ภาษณ์ ชื่อ ที่อยู่ อาย��� เพศ ศาสนา การศึกษา อาชีพ การสร้างแผนที่วฒั นธรรมชุมชน


๒. ประวัติความเป็ นมา ความรู้สึก การให้คุณค่าและ สภาพในปัจจุบนั • • • • • • • •

บรรพบุรุษ ชีวิตวัยเด็ก การศึกษา การทางาน /ความเชี่ยวชาญ/ภูมิปัญญาความรู้ ชีวิตประจาวัน งานอดิเรก เหตุการณ์และบุคคลสาคัญของชุมชน ความภาคภูมิใจในวัฒนธรรม การสร้างแผนที่วฒั นธรรมชุมชน


วางแผน ทาโครงการย่อยๆ – อยากรู้อะไร เก็บข้ อมูลเกี่ยวกับอะไร – การตังค ้ าถาม การเตรี ยมคาถาม – การจัดบทบาทของเพื่อนในกลุม่ มีใครช่วยเก็บข้ อมูลบ้ าง บทบาทของแต่ละคนเป็ นอย่างไร ต้ องใช้ อปุ กรณ์อะไร ใช้ เวลาเท่าไหร่ – ได้ ข้อมูลแล้ วจะเอาไปทาอะไรต่อ • จะรายงานให้ เพื่อนในโรงเรี ยน/ชุมชนทราบ • จัดทานิทรรศการ • จัดรายการท่องเที่ยวตามจุดที่น่าสนใจ การสร้างแผนที่วฒั นธรรมชุมชน


ตัวอย่างการทาป้ายข้อมูลจากโปรแกรม Microsoft Office PowerPoint 2007


1


2


3


ประวัติช ุมชนมอแกลนบ้านทงุ่ หว้า ชุ ม ช น ม อ แ ก ล น บ้ า น ทุ่ ง ห ว้ า ตั้ ง ขึ้ น เ มื่ อ ปี พ.ศ.2??? เดิมมีเพียงบ้านเรือนอยู่อาศัยพียง ไม่ กี่ ห ลั ง คาเรื อ น จากนั้ น ทยอยเข้า มาตั้ ง บ้า นเรื อ นมากขึ้น ชาวบ้า นส่ว นใหญ่ ป ระกอบ อาชีพประมง มีบางส่วนรับจ้างร่อนแร่และดาแร่


ประวัติช ุมชนมอแกลนบ้านทงุ่ หว้า ชุ ม ช น ม อ แ ก ล น บ้ า น ทุ่ ง ห ว้ า ตั้ ง ขึ้ น เ มื่ อ ปี พ.ศ.2??? เดิมมีเพียงบ้านเรือนอยู่อาศัยพียง ไม่ กี่ ห ลั ง คาเรื อ น จากนั้ น ทยอยเข้า มาตั้ ง บ้า นเรื อ นมากขึ้น ชาวบ้า นส่ว นใหญ่ ป ระกอบ อาชีพประมง มีบางส่วนรับจ้างร่อนแร่และดาแร่

4


ประวัติช ุมชนมอแกลนบ้านทงุ่ หว้า ชุ ม ช น ม อ แ ก ล น บ้ า น ทุ่ ง ห ว้ า ตั้ ง ขึ้ น เ มื่ อ ปี พ.ศ.2??? เดิมมีเพียงบ้านเรือนอยู่อาศัยพียง ไม่ กี่ ห ลั ง คาเรื อ น จากนั้ น ทยอยเข้า มาตั้ ง บ้า นเรื อ นมากขึ้น ชาวบ้า นส่ว นใหญ่ ป ระกอบ อาชีพประมง มีบางส่วนรับจ้างร่อนแร่และดาแร่


1 3

ประวัติช ุมชนมอแกลนบ้านทงุ่ หว้า ชุ ม ช น ม อ แ ก ล น บ้ า น ทุ่ ง ห ว้ า ตั้ ง ขึ้ น เ มื่ อ ปี พ.ศ.2??? เดิมมีเพียงบ้านเรือนอยู่อาศัยพียง ไม่ กี่ ห ลั ง คาเรื อ น จากนั้ น ทยอยเข้า มาตั้ ง บ้า นเรื อ นมากขึ้น ชาวบ้า นส่ว นใหญ่ ป ระกอบ อาชีพประมง มีบางส่วนรับจ้างร่อนแร่และดาแร่

2


1 3

ประวัติช ุมชนมอแกลนบ้านทงุ่ หว้า ชุ ม ช น ม อ แ ก ล น บ้ า น ทุ่ ง ห ว้ า ตั้ ง ขึ้ น เ มื่ อ ปี พ.ศ.2??? เดิมมีเพียงบ้านเรือนอยู่อาศัยพียง ไม่ กี่ ห ลั ง คาเรื อ น จากนั้ น ทยอยเข้า มาตั้ ง บ้า นเรื อ นมากขึ้น ชาวบ้า นส่ว นใหญ่ ป ระกอบ อาชีพประมง มีบางส่วนรับจ้างร่อนแร่และดาแร่

4

2


ต้นท ุนการผลิตป้ายไวนีล (อ้างอิงราคา-เขาหลัก) 190 บาท ต่อ ตรม.

+


กิจกรรมเครือข่ายชาวเลในอนาคต • งานพลังเยาวชนคนต้นแบบ ระหว่างวันที่ 9-11 ตุลาคม 2552 ณ กรุงเทพฯ • งานเปิดโลกมหัศจรรย์แดนสวรรค์พงั งา ระหว่างวันที่ 13-15 พฤศจิกายน 2552 ณ เขาหลัก • งานยิปซีทะเล..วิถีคนกล้าอันดามัน ระหว่างวันที่ 14-28 ธันวาคม 2552 ณ TK Park กรุงเทพฯ • งานนัดพบวัฒนธรรมชาวเล เดือนกุมภาพันธ์-มีนาคม 2553 ณ หาดไม้ขาว ภูเก็ต การสร้างแผนที่วฒั นธรรมชุมชน


แผนที่มรดกวัฒนธรรมชุมชน