Page 1


NAAM T.R.P van der Grinten ATELIER The Naked Architect 2011/2012 DOCENTEN dr. Jacob Voorthuis ir. Jan Schevers Prof. dr. Bernard Colenbrander MEDESTUDENTEN Thomas Gerritsen Merijn Vos Eefje Hendriks Sanne Reinaerts Danny van Kessel Niels van ‘t Oever Dik de Voogd Bastiaan Moor Cliff Huntjens Edwin Caspers Bas Gils AFSTUDEERDATUM 31 augustus 2012 - de Zwarte doos

VOORWOORD Het denken over perfectie en imperfectie en vooral de manier waarop het een relatie aangaat met het ontwerpen, bouwen en creëren van architectuur is een leidraad geweest in het atelier waaraan ik heb deelgenomen. In het afgelopen jaar zijn we onder leiding van docenten Jan Schevers, Jacob Voorthuis en Bernard Colenbrander als ‘‘The Naked Architects’’ door het leven gegaan. Het vinden van je eigen houding en de manier waarop je eigen ontwerpkeuzes leiden tot een ontwerp is een belangrijk onderdeel geweest van dit atelier. De zoektocht naar perfectie heeft gedurende het jaar vele bijzondere momenten gekend. Het bouwen van een daadwerkelijk zelf ontworpen altaar was daarin een van de hoogtepunten. Het was het zoeken naar een ‘naakte’ essentie van je architectuur. Het is een uitdagende reis geweest waarin theorie en praktijk een continue wisselwerking met elkaar zijn aangegaan; ontwerpen en denken over ontwerpen. Het doel van het atelier was dan ook het bij elkaar brengen van deze 2 werelden tot één verhaal. Mijn interpretatie op deze uitdaging ligt nu voor u. Tijdens mijn afstuderen heb ik veel ondersteuning gehad van de gesprekken met vrienden en familie. Ik wil dan ook graag alle mensen bedanken die mij geholpen bij de totstandkoming van dit verslag. Met name mijn ouders en zus waarmee ik mijn onderzoek en ontwerp vaak besproken heb. Als laatste wil ik ook Suzanne Schreur en Kristel Hermans bedanken voor alle hulp bij het definitief maken van de tekstuele onderdelen van deze rapportage. Tim van der Grinten 14-07-2012

SAMENVATTING | The Atelier | This report is part of the graduation atelier ‘’The naked architect’’ directed by Jacob Voorthuis and Jan Schevers. This atelier focused on perfection and imperfection in Architecture and gave the students the opportunity to research this theme collectively (M3) but also individually (M4). The collective assignment entailed the construction of altars. Each student had to take a stance on the subject derived from personal research and present these during a design exercise in the period of M3. The atelier resulted in a number of different and unique altars build by the students themselves. In consideration of the assignment the research in this report elucidates on ‘’Perfection of the moments in Architecture’’ which resulted in the following main question.

‘’Is it possible for the architect to design a ‘perfect’ moment in the architectural space? ‘’

M4 builds upon the main theme of M3 i.e. ‘’perfection and imperfection’’ in which each student was given the freedom to design his or her own assignment in continuation of the research on the altar. In order to gain a deeper and broader understanding on the theme in relation to the personal assignment, M4 concentrated on the social qualities of moments in Architectural space. Thus instead of looking at the perfect moment of the altar, the role of ‘’moments’’ in the design of a living space have been taken into consideration. The final design revolves therefore around a housing project for students in Eindhoven. How architecture can facilitate a wide variety of opportunities for social interaction takes center stage which resulted in the following second research question.

‘’How is the Architect able to use ‘moments’ in the design of an architectural space?’’

Thus the project consists of two different ways of looking at moments in Architecture. The first being the perfection of the moment and the second being the occurrence of moments in dwelling. Hence the report consists of a theoretical research on perfection and imperfection, an altar and a final design resulting from a personal standpoint on architecture within the theme of the atelier.

| M3 - The perfect moment | ‘’I was sitting in the living room waiting for a friend who said she would drop by this morning. The sun was shining on this cool, silent day in December. The silence was broken by the sound of footsteps on the porch. There she was!

After opening the door we walked – while talking – to the kitchen to make ourselves a cup of coffee. A few moments later we entered the living space of the house. While passing the garden-room (i.e., conservatory) we noticed the sunlight entering the space whereas the living room was covered in shadows. We then quickly agreed to take a seat in the garden-room as it was a perfect space to enjoy our coffee in the morning. One hour later my sister arrived in the kitchen and she followed the same ritual as me and my friend did an hour earlier. The choice, as to where she was going to drink her coffee now fell on the living room as sunrays were warming the couch in the living room and the garden-room was covered in shadows. The perfect moment me and my friend experienced earlier had passed and the large windowpanes of the garden room made the space cold’’

I realized – in relation to perfection and imperfection – that the occurrence of moments in Architecture is an essential part of the way we experience and perceive space. They play a major role in how we remember experiences and furthermore show us in a way the possibility of perfection in our daily lives. The notion that most people are able to remember perfect moments - whether they are activities with friends or architectural experiences – shows us how strongly they are part of our daily lives. This in itself was enough reason to take a deeper look into this theme for me personally. While Architecture clearly contributes to the occurrence and the experience of these moments I asked myself whether it would be possible to create a space with these aspects. This leads to the following sub question.

‘’How can a designer harness the power of moments?’’

This question is pivotal in the search for the ‘’Architecture of the moment’’. Moments in architecture are the way sunlight enters the garden-room as well as having a wonderful evening with friends. It shows that – in case of the garden room – architectural space creates a moment because the architect has taken special care in the positioning, materialization an influence of daylight in the design. Architecture can also be designed as a background in which social moments take place. Here it becomes an organizational structure that directs the way people move through spaces and how spaces invite people to different kinds of use.

| Architecture of moments | By viewing your design as a sequence of scenes it is possible for an architect to design special moments in architecture. When the architect is able to imagine the different moments in living and the use of space by future residents, the many situations that may occur come to light which can in turn be used to become aware of the many qualities that the architectural space should inherit. The occurrence of a moment is not

merely a point in time but part of a large web of architectural movements. Everyone experiences architecture in an infinite amount of impressions and it is therefore of great importance that this notion is not only taken in account but implemented in the design as well. In the altar the architectural space gains its quality by letting time and weather determines its atmosphere. It is the uniqueness of a moment that gives the visitor a glimpse at a perfect moment. You never know for sure if you will see the climax of the design i.e., the moment were the sunrays entering the space align themselves with the focal point.

‘’While we approach the entrance of the wooden structure of the altar the spaces between the wooden beams slowly closes resulting from a change in perspective. The entrance is then clearly defined and part of a ritual; the relative low height of the entrance forces the person to bow before entering. We enter, step over the wooden floor beam and let out shoes sink into the gravel floor. We see other footsteps imprinted in the sandy surface; echo’s of other people that have experienced what we are about the experience. Once inside the open space feels like a safe enclosed area that invites you for a moment of rest. We sit down and enjoy the soft sunlight sliding trough the wooden structure. Then the sun suddenly breaks through the structure. The altar comes to live and bright lines of light and shadow move perfectly to the sky portal; it is a perfect moment.’’

| M4 | A rather different approach to the architecture of moments is essential when designing student housing. Resulting from a thorough analysis of moments in dwelling it became evident that the simple daily activities such as getting up from bed, having dinner together, doing your laundry and meeting friends at the café are moments of living. How the design facilitates or guides these activities throughout the day is the essence of the architecture of moments. It is not only about the esthetic design of architectural space, it also concerns the way the space influences usage and of space and interaction between residents.

| Dutch Design Village | Approaching architecture as a social structure of moments gave birth to a dwelling concept based on a village. The architectural identity of The Dutch Design Village (DDV) engenders feelings of collective connection between its residents and bridges the differences in scale; from the single student’s room to the entire village complex. The social structure of the design is further developed around the local identity of Eindhoven. When designing housing specifically for students that study design related professions, it is possible to create a multidisciplinary atmosphere where they can inspire each other. Collective spaces for model making, parties and meetings support this notion. The student complex gives room to more than just living; is an interactive network. It is a Dutch

Design Village. The Dutch Design Village presents itself as a collection of industrial houses without losing its construction efficiency. It is possible to generate a wide range of different houses with the basic house volume. These include amongst others student houses for eight, six or four students but also workspaces on the ground floor. Special attention is given to how the design relates to the different scales of the environment. On a larger scale it contributes to the wishes of Eindhoven promoting itself as design capital. The direct neighborhood of the Dutch Design Village has been transformed from parking space to a combined area for living and working. The transformation has also resulted in a better connection between ‘’De Kleine Berg’’ – The name of the neighborhood – and the city center by adding crossing points and making green space easily accessible for city residents. The smallest scale is the living room of one student where the architectural space generates a framework that allows every student to decorate the room according to his or her wishes to a certain extent. Hence the room is a combination between personal and collective identity.

| Conclusion | In conclusion to this graduation project the question whether or not architects are able to design moments in architecture can be answered in two ways.

Firstly, architecture of moments can purely be generated by the experience of architectural space as demonstrated by the Altar. It is safe to say that the interaction of sunlight with the architectural space is one of the purest examples of the existence of a perfect moment. A design has in fact many similarities to a theater play; the design builds up tension that eventually leads to a climax which are in architecture often related to a specific times during the day. It is that one beam of light that brings life to an unique moment in which one feels a special connection with the here and now.

Secondly, the social aspect of moments in architecture is not to be underestimated and requires the architect not only to consider the occurrence of the moment itself, but the relation between moments as well. It is therefore imperative for the architect to acknowledge and envision how people make use of and interact in the designed space beforehand. By organizing the most important situations that residents will experience, architecture is truly able to support social structures. In this case architecture takes the important role of being a silent background that at some point is able to let people see and experience an extraordinary and beautiful moment. It is able make the most daily activities – like having a nice cup of coffee in a garden room – a special ones







De beweging van licht Atmosferen Het moment Eb en vloed Filtering van geluid Textuur van het moment Traceerbaarheid Momenten en tijd Een architectuur van momenten Het altaar

10 12 12 16 20 24 26 28 30 32




De opgave De doelgroep Typologie De laatste 60 jaar Huidige ontwikkelingen De opgave

42 42 48 50 54




Perfecte momenten in het wonen Ontmoeting en identiteit Genieten van het wonen Woonkwaliteit, woongenot en woonmoment De ontmoeting als ingrediĂŤnt voor het woonmoment De tussenruimte Tussen vormgeven Betrokkenheid Woonarena Identiteit en gebruik Het dagelijks leven en tijd Een architectuur van momenten Ontwerpelementen

62 64 64 68 72 74 80 82 84 84 88 90 94





Terrein Fens Keuze De Bergen Transitie van het gebied Behouden en veranderen Aanpak

100 102 102 104 108 114




Het studentencomplex Concept Inpassing & structuur De tussenruimte Gebruik Momentenarchitectuur Systeem van woonhuizen Het woonhuis De kamers Het moment

116 120 122 130 132 134 144 148 150 154




Gevelaanzichten 1:300 Inpassing locatie 1:300 Begane grond 1:300 Eerste verdieping 1:300 Tweede verdieping 1:300 Tekenwerk gebouwfragment Gevelaanzicht en doorsnedes 1:100 Gebouw doorsnedes 1:100 Plattegrond begane grond 1:100 Plattegrond eerste verdieping 1:100 Plattegrond tweede verdieping 1:00 Plattegrond derde verdieping

158 159 160 161 162 163 165 167 169 171 173 174



Isometrie dakpakketopbouw V01 Dakdoorkoppeling V02 Nokdetail 1:5 V03 Verdiepte dakgoot 1:5 V04 Vloerdetail 1:5 V04 Bovenliggend raam en wand V05 Fundering 1:5

177 181 182 183 184 185 187


V06 Dakaansluiting pui 1:5 V07 Pui 1:5 V08 Terrasvloer 1:5 H01 Connectiepunt wanden 1:5 H02 Buiten & Interieurwand 1:5

189 191 193 194




Wakker worden Komen en gaan Studeren op de kamer Op naar de fiets In de werkplaats Kleren wassen Een drukke middag Sportkleren pakken Wat drinken bij het cafĂŠ Avondeten Lezen in het park Regen klettert tegen de ramen Bladeren vallen Eindconclusie

198 200 202 204 206 208 210 212 214 216 218 220 222 224




Reflectie Bronnen Artikel afstudeerbundel

228 230 234




De perfectie van het moment


M4 Momenten in het wonen


Hoe laat de perfectie van momenten zich vertalen in de architectuur?

Hoe kan de perfectie van een moment beleefd worden in de architectuur? Is het voor de architect mogelijk een specifiek moment te ontwerpen? Welke kenmerken zijn aan een perfect moment toe te schrijven? Kan de perfectie van het moment vertaald worden in een architectonische ruimte?

Het Altaar

Wat is de jonge generatie als doelgroep? Hoe heeft de studentenhuisvesting zich de afgelopen 60 jaar in Nederland ontwikkeld?

Hoe kan het denken in woonmomenten vertaald worden naar een


Welke typologische kenmerken kent de studentenhuisvesting?



Hoe zijn recente ontwikkelingen te koppelen aan een actuele opgave?

Hoe speelt ontmoeting een rol bij momenten in het wonen? Hoe staan woonkwaliteit, woongenot en woonmoment in relatie tot elkaar? Waar en hoe spelen woonmomenten zich af in de architectonische ruimte? Welke aspecten spelen een rol bij het ontwerpen van de tussenruimte? Welke ontwerphouding past bij een architectuur van momenten? Hoe vertaalt zich dit in ontwerponderdelen voor een studentencomplex?

Dutch Design Village





DENKEN EN DOEN Het Altaar als afsluiting van M3.

| De afstudeerperiode | Zoals in het voorwoord al kort is aangegeven heeft mijn atelier zich gedurende een jaar gespecialiseerd in het denken over perfectie en imperfectie in relatie tot het maken van architectuur. De manier waarop

Een van de gebouwde meubels voor ZUS ten tijde van de Architectuur biënale.

materiaal, detail, techniek, licht en ruimte samenkomen in één ontwerp. Het atelier heeft een manier van

Het prototype van de Trek-In gedurende de bouw in juni 2012.

wen van verschillende altaren en zelfs een aantal meubels voor de Architectuur Biënalle heeft het ‘doen’

werken geïntroduceerd waarin materialiteit en theorie samengaan in het creatieve proces. Met het bou-

een duidelijke plek gekregen. Iedereen heeft binnen het altelier zijn of haar eigen vraagstelling geformuleerd binnen het onderwerp. Op deze manier is er een grote variatie aan projecten ontstaan die elk een ander onderdeel van het thema belichten. Tijdens mijn afstuderen ben ik gaan zoeken naar de perfectie in het dagelijkse leven. In de kleine dingen die we allemaal ervaren. Korte ontmoetingen waarin even ‘‘perfectie’’ tot stand lijkt te komen, de perfectie van het moment. Dit uitgangspunt roept meteen veel vragen op; wat zijn de kenmerken van een moment? Is dit gerelateerd aan perfectie? Op welke manier kan het denken over dit onderwerp vertaald worden in architectuur? Deze en andere vragen zullen in de komende hoofdstukken behandeld worden. Dit atelier is een combinatie tussen Architecture Theory en Architectural Engineering. Om deze rede is het theoretisch onderwerp - de perfectie van het moment - dan ook een grote inspiratie geweest voor de totstandkoming van de opgave en uitwerking. Theorie en praktijk zijn gecombineerd in een werkwijze van ontwerpen, onderzoek en reflectie. Maken, ontwerpen en denken hebben elkaar in hoog tempo afgewisseld. Om precies deze reden zal op de volgende pagina de structuur van dit verslag uiteengezet worden om een plezierige leeservaring te ondersteunen. Ikzelf heb gedurende mijn afstuderen erg genoten van een tweede project dat zich reeds in een andere fase bevond. Na het winnen van een prijsvraag bij de bouwkundewinkel voor het ontwerpen van een duurzame trekkershut heeft het opvolgende ontwerptraject een prototype opgeleverd. Deze ging halverwege mijn afstuderen in een realiseringsfase. De bouw van deze kleine leefruimte heeft mij continu geïnspireerd in het verder uitwerken van dit afstudeerproject. Deze ervaring heeft mij des te meer laten zien hoeveel meerwaarde het daadwerkelijk bouwen van architectuur in zich draagt.


afb.01 Van boven naar beneden;




| Het begin | Via een beschrijving van verschillende architectuurervaringen van specifieke momenten wordt een houding gevormd die als basis dient voor het ontwerpen van het altaar.

Hoe laat de perfectie van momenten zich vertalen in de architectuur?

Deelvragen: Hoe kan de perfectie van een moment beleefd worden in de architectuur?

Welke kenmerken zijn aan een perfect moment toe te schrijven? Kan de perfectie van het moment vertaald worden in een architectonische ruimte?


Is het voor de architect mogelijk een specifiek moment te ontwerpen?




HET PERFECTE MOMENT | De beweging van licht | Zittend in de woonkamer van mijn huis was ik aan het wachten op een vriendin die in de ochtend langs zou komen. Deze septemberdag was koel. De lucht was helder waardoor de zon alle ruimte kreeg. De stilte in het huis werd doorbroken toen ik voetstappen op de veranda hoorde. Even later liepen we met een lekkere kop koffie in de hand richting de woonkamer. We passeerden de serre en zagen het zonlicht de ruimte betreden. De woonkamer was in schaduw gehuld. Door de lichte kleuren in de serre werd de warme gloed van het licht volledig opgenomen. De keuze voor de serre was snel gemaakt. Het was een perfecte plek voor een kop koffie. Een uur later kwam mijn vanuit de keuken binnen. Hetzelfde ritueel herhaalde zich. Ze liepen met een kop koffie en keken naar de serre. Zonder ochtendzon was de serre koel. De zon verwarmde nu de bank in de woonkamer. De grote hoeveelheid glas bracht de kou van de tuin bij de serre naar binnen. Het zo perfecte moment van eerder was voorbij. Ze liepen naar de woonkamer en gingen verder met praten. Ik realiseerde me dat – in relatie tot het denken over perfectie en imperfectie – het plaatsvinden van momenten in de architectuur een belangrijk onderdeel is van de manier waarop wij onze omgeving ervaren en herinneren. Het zijn situaties waar perfectie even grijpbaar wordt in ons dagelijkse leven.


afb.02 De serre in de zomer. De warme kleuren van het hout worden door het licht in de ruimte gereflecteerd. Licht laat details in de ruimte naar voren komen. Een voorbeeld is het ribbelpatroon van de lampenkap.




afb.03 De verschuiving van licht en daarmee ook schaduw geven een architectonische ruimte een beleving van tijd. Op elk moment van de dag wordt de ruimte anders ervaren. Niet alleen schaduw, maar ook de kleur van het licht bepalen de sfeer.

| Atmosferen | De perfectie van het moment geeft vorm aan een van mijn persoonlijke interesses; hoe kan architectuur ons raken? In mijn optiek is het plaatsvinden van een moment een situatie waarin je geraakt wordt. Het is een beleving. Deze vraag speelt ook in het werk van Peter Zumthor een grote rol. Hij schrijft het volgende in zijn essay over atmosfeer in de architectuur;

‘’What do we mean by architectural quality? It is a question I have little difficulty answering. Quality in architecture does not – not to me anyway – mean inclusion in architectural guides or histories of architecture or getting my work into this or that publication. Quality architecture to me is when a building manages to move me’’ 01

een essentiële kwaliteit in de architectuur. Het zijn bijzondere situaties die een dusdanige indruk maken dat ze onderdeel worden van je herinneringen. Het is een situatie waar voor een korte periode de kwaliteit van een ruimte versterkt wordt. In het geval van de s erre is dit de ruimtelijke capaciteit de sfeer van buiten direct naar binnen te halen. In de essay stel ik mezelf de vraag hoe de perfectie van het moment zich kan manifesteren in de architectuur en op welke manier deze een rol speelt in de ervaring van onze gebouwde omgeving. Deze probeer ik te beantwoorden door een reeks momenten te beschrijven die de perfectie van het moment op verschillende manieren laat zien. Hieruit vormt zich een houding of architectuurvisie die het denken over het perfecte moment een plek geeft in het ontwerpen van architectuur. Resumerend gaat het hier om de manier waarop momenten zich voordoen in architectuur en of het mogelijk is hier via de beschrijving van ervaringen op in te gaan.

| Het moment | Het feit dat iedereen bij zichzelf een ervaring van perfecte momenten kan ophalen - zij het met vrienden of met het ervaren van een gebouw – laat zien hoezeer ze onderdeel zijn van ons leven. Ze beïnvloeden onze dagelijkse beleving en sturen de manier waarop we ruimte gebruiken. Een moment kan gezien worden als een samenkomst van verschillende gebeurtenissen, zowel voorspelbaar als onvoorspelbaar, die samen een situatie creëren waarin het geheel meer is dan de individuele delen. Het is niet enkel de architectonische ruimte, maar juist de toevoeging van bijvoorbeeld een perfecte lichtstraal; het is de relatie tussen [01] Zumthor Atmospheres (2006) p.10-11



Zumthor omschrijft hier een situatie waarin je geraakt wordt – when a building manages to move me – als




afb.04 Bij mijn bezoek aan het MARTModern and Contemporary Art Museum in Trento hebben we speciaal gewacht op het moment van synchronisatie. De zonnenstralen vallen gelijk met de entree. Botta laat zien dat een moment weldegelijk ontworpen kan worden.

Ikzelf zie deze momenten ontstaan als een activiteit of ruimte haar volle potentie weet te bereiken. Je wordt uit het dagelijkse getrokken. Het is een samenwerking tussen architectuur en wij waarin de ontworpen ruimte de mogelijkheid schept voor het voordoen van deze situaties. Van het daglicht dat plotseling een ruimte verlicht bij het wegtrekken van regenwolken, tot een film kijken met je huisgenoten of gezin. Het zijn ervaringen die we delen met anderen en tevens de basis vormen van onze eigen herinneringen. Momenten van perfectie laten ons zien dat architectuur, maar ook het leven, weldegelijk boven zichzelf uit kan stijgen.

Het is het moment dat de ochtendzon je slaapkamer binnenvalt, maar ook de perfect gedekte tafel voor het avondeten en het lezen van een spannend boek op je balkon. Het is het dagelijkse, maar ook de doorbreking ervan. Een perfecte lichtstraal of het betreden van een indrukwekkende ruimte zijn hier voorbeelden

kalm totdat haar gebruikers een bijzonder moment herkennen, zien en beleven. Het is makkelijk blind te zijn voor de dagelijkse schoonheid die architectuur in zich kan dragen. Het zijn vaak juist de subtiele suggesties die een ruimte een ‘momentzone’ maken; plekken waarbij de ontwerper heeft nadacht over het gebouw tijdens het gebruik. Een goed geplaatste zitbank, een overkapping die je beschermt tegen de regen, een klein eigen balkon waar je van kan genieten als het weer het toelaat. Met deze laatste zin – als het weer het toelaat – is meteen duidelijk dat momenten in de architectuur onlosmakelijk verbonden zijn met een mate van onvoorspelbaarheid. Ze ontstaan en zijn onderdeel van de continue aaneenschakeling van indrukken de we van de omgeving binnenkrijgen. Het moment kenmerkt zich in een ogenblik, een voorbijgaande situatie, plotseling en kortstondig. In andere gevallen spreken we over een trage overgang. Een ontvouwende beweging waar we letterlijk naar kunnen aftellen.

Het zijn alle manieren om te beschrijven wat een moment kan betekenen. Ze kan beschreven worden als een specifiek punt in de tijd. Een gebeurtenis waarin sprake is van enorme verbinding en/of samenkomst. Dingen kloppen en vallen op hun plek. Peter Zumthor omschrijft deze momenten als de magie van de werkelijkheid. Ook hij stelt zich de vraag of het mogelijk is concreet vorm te geven aan deze momenten.

“Is it possible to give concrete shape to that which defines the magic of the real at a specific moment?’’ 02

[02] Zumthor Thinking architecture (2006) p.85

Het totaal kan gezien worden als een relatief korte hoofdomstandigheid die bestaat uit het samenkomen van activiteiten, personen of andere factoren. Een moment is niet enkel een specifiek punt in de tijd of


van. Het zijn hoogtepunten van leefgenot. Architectuur neemt een afwachtende houding aan. Ze wacht






afb.05 De veerboot. Terugkijkend naar het vaste land.

voorbijgaand fenomeen, het is een situatie van synchronisatie. Sommige momenten voel je aankomen.

afb.06 Naarmate we het eiland naderen is op grote afstand het tempelcomplex te zien. De boot vaart door naar de volgende baai. Deze eerste indruk wekt vooral veel nieuwsgierigheid.

overkomt het je, het is onderdeel van het toevallig samenlopen van dingen.

‘’Sometimes, at certain moments, the magic conveyed by a specific architecture or landscape, a specific milieu, is suddenly there; it has materialized like the measured growth of the soul, unnoticed at first’’ 03

Zoals Zumthor hier omschrijft blijven vele bijzondere momenten onopgemerkt. Het vraagt dus ook om een manier van kijken. Dit is ook meteen de complexe relatie tussen de perfectie van het moment en architectuur. De zintuigelijke of atmosferische benadering van ruimte is in grote mate afhankelijk van de persoonlijke ervaring. Mede om deze rede volgen hier een aantal beschrijvingen van momenten die tijdens een reis in Japan door mij zijn opgedaan.

| Eb en vloed | Bij mijn bezoek aan de Itsukushima tempel op het eiland Miyajima heb ik ervaren hoe water en architectuur zich samen kunnen manifesteren. De veerboot baant zich een weg door het golvende water. Het eiland, Miyajima genaamd, is al voor geruime tijd in zicht. Het bezoeken van het tempelcomplex wordt alleen al bijzonder door de route die we afleggen. Bij aankomst worden we ontvangen in een klein Japans kustdorp waar verschillende paden de bezoeker naar de tempel leiden. Gedurende de wandeling laten we het dorp achter ons en betreden we een door natuur omgeven gebied, het is een moment van ontkoppeling. Het wandelpad stijgt naar een uitzichtspunt. We lopen naar boven en plotseling verschijnt daar de Torii. Het is middag en de zee heeft zich uit de baai teruggetrokken. De poort staat midden in de zandvlakte. Het teruggetrokken water maakt de baai beloopbaar. Mensen ontdekken de Torii van dichtbij door er heen te wandelen, Ze zijn klein in verhouding tot de ruim drie verdiepingshoge poort. We dalen af in de baai en lopen naar de poort. Bij aankomst is de omslag naar vloed al reeds in gang gezet. Het water begint de geulen om ons heen op te vullen als we de houten constructie van dichtbij bekijken. Kijkend naar de poort zie ik hoe de vloedlijnen traceerbaar zijn in de houten constructie, het laat zien wat ze in de tijd heeft doorstaan. We verlaten de baai terwijl de zee binnenstroomt. We bereiken het tempelcomplex en betreden het gebouw. Tijdens het bekijken van haar ruimtes zijn we nooit echt buiten. Een aantal uren later is het vloed, de hele baai rondom het tempelcomplex is volgestroomD met water. De verhoogde houten constructie die bij eb nog zo goed zichtbaar was is totaal uit het zicht ver-dwenen. De tempelvloer lijkt te drijven op de water[03] Zumthor Thinking architecture (2006) p.83

massa. We staan nu in het midden van de tempel. Het is geen afgesloten interieur, maar een overdekte buitenruimte. De vlonders reiken zich uit over de baai.


afb.07 Eenmaal bij de Torii als het water langzaam aan het opkomen is. Op de achtergrond is een van de veerboten te zien. Een mooi moment, waarin je even terugdenkt aan je eerste ontmoeting vanaf de boot.

Er is een spanningscurve waarvan we het hoogtepunt kennen als een moment suprême. In andere gevallen




afb.08 Het tempelcomplex bij eb. De effecten van het water zijn af te lezen in de houten constructie.

Ze zijn gericht op de grote poort. Een symbool voor de passage van de wereld van nacht naar die van het

afb.09 De situatie als de baai vol gelopen is met water. Een moment waarin het gebouw het contact met de grond verliest en enkel gereflecteerd wordt in het water.

Torii, alle afleidingen zijn weg. Geen mensen rond de poort, geen grond meer zichtbaar. Het is een perfect

tering van het zonlicht geven een continue beweging aan deze scène. Het water legt alle aandacht op de

moment, waarin een natuurlijk ritme laat zien hoe het een plek kan veranderen.



afb.10 Zicht vanaf de voorste kade. Er zijn specifieke momenten in het jaar waarin het vloedmoment samen valt met zonsondergang of opkomst.

licht. Het hele complex richt zich op dit ene moment. De reflectie van de poort in het water en de schit-






Sommige momenten vergeet je nooit.






afb.12 Het voorplein laat de bezoeker over het groen heenkijken. Een oase in de drukke stad. Schaduw wordt in de benadering gebruikt als een overgangslijn. Na het passeren van het eerste overkragende dak, voel je je binnen.

| Filtering van geluid |

afb.13 Bij de afdaling in het museum wordt je op verschillende punten uitgenodigd plaats te nemen in de ruimte. Sommige mensen waren hier ook simpelweg een boek aan het lezen.

binnenkomen - het betreden - zo lang mogelijk probeert uit te rekken. Na het ervaren van de open ruimte

drukte van mensen en verkeer is overal om je heen. Het doel is een bezoek aan het Sayamaike Historisch Museum. Na het oversteken van een grote doorgaande weg bevinden we ons op een klein voorplein. Enkele lage betonnen muren begeleiden de route naar de entree. Het is een structuur die het moment van

op het voorplein, bevinden we ons nu in een smalle afdaling. We verliezen het zicht op de drukke stad. Op enkele bomen na is de strakblauwe lucht het enige contact met buiten. Aan het einde van de hellingsbaan slaan we de hoek om. Plotseling ontvouwt de ruimte zich in een door watervallen geflankeerde kloof. De drukke geluiden van de stad worden overstemd door het vallende water. Het is een perfect moment van ontkoppeling. Even is er niks anders dan de ruimte en de continue stroom water. Een uitsparing achter de waterval is de enige route naar de entree. Beton en water, de vochtigheid in de lucht, de reflecties van het zonlicht, alles valt samen. Het water is afkomstig uit het aanliggende stuwmeer, het is van de locale omgeving.

“I decided to integrate the surrounding environment into the architecture, to create a place appropriate to the history that Sayamaike embraces, where the environment itself becomes a museum.�04

Vervolgens staan we in een rotonde, een grote cirkelvormige ruimte, waarin de daadwerkelijke entree zich laat zien. We betreden het gebouw. Bij het verlaten van het museum zijn de watervallen stilgevallen. De ruimte bevindt zich in een rustperiode. Het enige dat ons rest is wachten op de volgende stortvloed van water, een nieuw moment. Deze ervaring van het Sayamaike museum laat zien hoe de perfectie van het moment niet enkel gelimiteerd is tot de val van licht in een ruimte, maar een resultaat is van alle zintuigen. Plotselinge overgangen in ruimtes, vloeiende transitie van binnen naar buiten, maar ook het overstemmen van geluid en verliezen van contact met de omgeving, hebben een plek in het verhaal van dit perfecte moment.

[04] Ando Complete works 1975-2010 (2010) p.225


afb.14 De watervalkamer aan het einde van de afdaling. De entreegang ligt achter de rechter waterval. Naarmate we de ruimte doorlopen zien we kleine regenbogen in de waterdamp.

Het is een warme dag in Osaka. Met ruim 35 graden is het lopen door de stad toch een zware bezigheid. De





17 afb.15 De route langs de watervallen. De continue aanwezigheid van water is merkbaar in de materialen. Aanslag van de glazen valbeveiliging en waterkringen op met steen belegde vloer. afb.16 Het licht schittert continu door het water heen. Achter de waterval is de trap vanwaar we de ruimte hebben betreed te zien.

afb.18 Door een minimalistische randafwerking gaat alle aandacht naar het water. Elke wand heeft aan de bovenkant een ge誰ntegreerde goot. De betonwanden van Ando zijn gedetailleerd om waterstrepen zoveel mogelijk te voorkomen.



afb.17 Het moment is voorbij, alleen de sporen in het beton zijn over.





afb.19 De Monet Room vanuit de voorkamer. Het strijklicht toont elke oneffenheid in de stenen vloer. Elke handbewerkte steen reflecteert het licht net anders.

| Textuur van het moment|

afb.20 De Monet Room in vol daglicht. Hier is goed te zien dat de hoeken bijna geheel wegvallen door de gekromde afwerking.

deze kunstruimtes – The Claude Monet Room – staat geheel in het teken van een schilderij van Monet, ge-

varen hoe materiaal, vorm, ruimte en textuur onderdeel kunnen zijn van een moment. Net als het eerder besproken Sayamaike museum heeft Tadao Ando ook hier een reeks transitieruimtes ontworpen. Een van

naamd Water Lilly Pond. Voordat we de ruimte betreden is het verplicht je schoenen uit te doen. Plotseling voel je de koude betonvloer. Het voelt als een ritueel - een inwijding. De ruimte van het kunstwerk is verscholen achter een betonnen tussenmuur. Mede door het lopen zonder schoenen is het muisstil als we de voorwand passeren. Plotseling verandert de vloer in een tapijt van marmeren steentjes. De structuur van vierkante blokjes is duidelijk te voelen. Elk heeft een unieke afgeronde rand, het is handwerk. Elk onderdeel is uniek.

De temperatuur van de vloer is warmer, de koude betonvloer ligt achter ons. We komen een voorruimte binnen. Het is donker. Aan de overkant is een ruimte van licht zichtbaar. Het contrast maakt het effect extra sterk. We passeren de opening en staan oog in oog met de Water Lilly pond. De witte ruimte wordt aangelicht door een diffuse gloed die langs de muren afdaalt. De variaties van de natuur zijn aanwezig door het gebruik van natuurlijk licht. De subtiele dynamiek wordt versterkt door de hoeken zo min mogelijk aandacht te geven. Ze zijn vloeiend over de wanden uitgestreken. Alle aandacht gaat naar het schilderij. We staan op 2 meter afstand, enkel het schilderij en de witte achterwand blijven over. Materiaal, licht en ruimte komen samen in dit moment. 21


afb.21 De steentjes in de vloer zijn elk 2 bij 2 centimeter. Door de ongelijkmatige structuur maken ze bewust onderdeel uit van elke beweging die je in de ruimte maakt.

Een bezoek aan het grotendeels in de grond ingegraven kunstmuseum op Naoshima heeft mij laten er-




afb.22 De Maria Gallery. Eenmaal de trap beklommen kijken we terug naar de wand. De deur is uit het zicht verdwenen, verscholen achter de zwarte bol. De lichtopening recht boven het kunstwerk is vanuit elke positie als reflectie in de bol te zien. Door de zwarte kleur is alleen licht goed als reflectie waarneembaar. Het is een filter.

Bij het verlaten van de Monet Room worden we opnieuw ondergedompeld in de structuur van betonnen ruimtes en gangen. Het kunstwerk time-timeless-no-time van Walter de Maria is volgens het museumboekje de volgende ruimte. De benadering loopt via een lange gang naar een relatief kleine deur. Alle spanning ligt op de eerste oogopslag bij het bereiken van de deur, er zijn geen verdere veranderingen in de ruimte. We staan in de deuropening; een grote zwarte bol omgeven door een betonnen structuur komt ons tegemoet. Na een beklimming van de trap bevinden we ons aan de andere kant van de ruimte. Er heerst een soort tijdloosheid in deze plek, er is geen verandering. Plotseling komt het daglicht met volle sterkte bij de achterwand naar binnen, de vlakke betonwand springt tot leven. Alle structuur wordt uitvergroot. Het strijklicht van de middagzon geeft de betonnen wand plotseling een compleet andere expressie. Een moment waar Ando zijn wanden specifiek op ontwerpt. Een situatie waar licht, materiaal en textuur perfect samen

| traceerbaarheid | De materialiteit van Ando laat net als de afleesbare verwering van de Torii bij Miyajima zien hoe materiaal een rol speelt in het zintuigelijk ervaren van momenten in de architectuur. Ze vormen letterlijk de textuur waarin het moment plaatsvindt. Wellicht is het juist deze kwaliteit van materiaal dat Zumthors ‘’Magic of the real’’ extra betekenis geeft. Het gebruiken van natuurlijke materialen op een manier waarop juist de degradatie en slijtage bijdragen aan de zintuigelijke ervaring. Via materiaal ervaren we tijd in één oogopslag. De onregelmatigheden in de betonwand die door het zonlicht zichtbaar worden vertellen ons iets over het materiaal, haar verleden en haar totstandkoming. Het zijn deze elementen die bijvoorbeeld in de oosterse levensfilosofie Wabi-Sabi als het accepteren van imperfectie en vieren van het leven wordt gezien. Het zichtbaar zijn van leeftijd en historie bij natuurlijke materialen wordt ook door Juhani Pallasmaa onderstreept als zijnde een verrijkende kwaliteit in de architectuur. Ze verrijken de ervaring met een afleesbare tijd.

‘’Buildings of this technological age usually deliberately aim at ageless perfections, and they do not incorporate the dimension of time, or the unavoidable and mentally significant processes of aging’’ 05

[05] Pallasmaa The eyes of the skin, Architecture and the senses (2005) p.32


komen en de gehele plek weten de definiëren.




afb.23 Het Memento paviljoen is speciaal ontworpen voor de beleving van het moment. Het is een baken in het landschap waarin de bezoeker wordt uitgenodigd de simpele beweging van licht te ervaren. Van buiten is het een monolitische witte structuur. De binnenkant is echter bekleed met tegels welke een symbolische verwijzing naar schilderijen, pasfotos of herinneringen lijken te zijn.

Pallasmaa grijpt ook terug naar architectuur waarin de tijdloze perfectie gezocht wordt in materialisering en zodoende leidt tot een omgeving waar degradatie en tijd compleet afwezig zijn. Het ervaren van tijd is wellicht zo waardevol omdat het ons onderdeel maakt van een groter geheel. De Amerikaanse therapeut Gotthard Booth – tevens aangehaald door Zumthor – zegt hier het volgende over;

‘’Nothing gives man fuller satisfaction that participation in processes that supersede the span of individual life’’06

Natuurlijke materialen en de mogelijkheid om oorsprong, gebruik, beschadigingen en oneffenheden te traceren dragen bij aan een rijke ruimtelijke ervaring. Door de jaren heen zal een gebouw sporen van tijd en gebruik accumuleren. De ervaring van een per-

het Memento Paviljoen van Wesley Meuris net buiten Borgloon, België. De ruwe structuur van het grind versterk de strenge rondlopende wand in zijn vormgeving. De kenmerken van beide materialen worden benadrukt.

| Momenten en tijd | We hebben gezien dat momenten meer zijn dan enkel één punt in de tijd. Vaak zijn het ervaringen die zich juist langzaam voltrekken. De weg naar de climax is hierbij even belangrijk als het moment zelf. Uit het bezoek van verschillende gebouwen is mij opgevallen dat – net als traceerbaarheid van materiaal – ook het zien van deze langzame ontwikkeling van momenten belangrijk is. Met name voor de ontwerper vraag het een andere manier van kijken aangezien de ruimte eigenlijk in beweging bekeken moet worden. Men zou kunnen spreken van verschillende tijdsnelheden in een gebouw. Deze tijdsnelheden duiden op een hele reeks aspecten die van architectuur een continue veranderende structuur maken. Van materialen die door de continue wisseling van daglicht een andere uitstraling krijgen, tot vallend water dat al het geluid van buiten blokkeert. Een goed uitgedachte architectonische ruimte houdt rekening met deze wisselingen. Zoals eerder aangegeven bestaat elk moment uit een synchronisatie van verschillende stromen. Deze ‘’stromen’’ hebben elk een ander ritme en zorgen voor een voortdurende verandering van de ruimte. De snelheid waarmee het zonlicht door de ruimte beweegt is dagelijks [06] Pallasmaa The eyes of the skin, Architecture and the senses Gottgard Booth (2005) p.32

merkbaar anders terwijl de vergrijzing van de houten vlonders een langere periode in beslag neemt. Het is het onderscheid maken tussen trage en snelle veranderingen. Op deze manier is het mogelijk ruimtes te ontwerpen die niet alleen van dag tot dag verschillende ritmes incorpereren, maar dit ook op verschillende


fect moment kan door bijpassend materiaalgebruik versterkt worden. Een voorbeeld hiervan is te zien in




afb.24 Ontwerpschetsen van het Altaar. Het samenbrengen van route, beweging, benadering, constructie en vorm.

schaalniveaus meenemen. Eigenlijk hebben we het hier over aspecten waaraan elk gebouw onderhevig is. En precies om deze rede is het juist heel waardevol om weloverwogen keuzes te maken die invloed hebben op de ervaring ervan. Een voorbeeld van een traag moment buiten de architectuur is de ‘’Golden week’’ in Japan. Een beter moment om de Sakura bomen in volle bloei te bekijken is er niet. Het is een feest, een bijzondere situatie die gedurende een langere periode aanhoudt. Het is de kennis dat elk seizoen haar eigen atmosfeer heeft.

| Een architectuur van momenten | De kracht van momenten in de architectuur ligt in de manier waarop deze je als persoon kunnen raken. De magie van de realiteit die Zumthor beschrijft is wellicht de essentie. Het is een situatie waar de architectonische ruimte direct vertaald wordt naar je eigen emoties07. Momenten van perfectie laten ons

Opvolgend kwamen vragen naar voren over de manier waarop de perfectie van het moment in een architectuur vertaald zou kunnen worden; hoe kan de ontwerper ermee omgaan? Het antwoord ligt in mijn opzicht in een architectuurhouding die kijkt naar de manier waarop we architectuur ervaren en gebruiken. Een architectuur van momenten vraagt de architect te denken in scènes. Je verplaatst jezelf in het gebouw, loopt erdoorheen en ontdekt haar werking. Hierdoor ontvouwt zich een variatie aan situaties die zich in een gebouw voordoen. Het benaderen en betreden van een gebouw is niet enkel een route, maar een onuitputtelijke reeks beelden die door elke bezoeker telkens anders ervaard worden. Als architect is het een manier van denken. Het gaat over de beweging van licht in de ruimte, maar ook de die van de bezoeker door haar kamers. Het is een manier van ontwerpen waarin het gebouw gezien wordt in het licht van momenten. Deze visie heeft in mijn geval geresulteerd in het ontwerpen en bouwen van een altaar. Deze dient niet zozeer als afsluiting van dit thema, maar als een mogelijke interpretatie van wat een architectuur van het perfecte moment kan zijn. Het vraagt van de architect een zekere gevoeligheid. Een inlevingsvermogen van hoe mensen architectuur kunnen beleven. Het maakt het ontwerpen meerduidig. Het is niet enkel een esthetische exercitie maar het scheppen van ruimtes waarin activiteiten plaats gaan vinden. Een architectuur van momenten is geen statische massa, maar een ruimte die - gedurende de dag - telkens nadruk legt op andere onderdelen van het gebouw door gebruik te maken van de beweging van licht, mensen en activiteiten door de ruimte. [07] Zumthor Thinking architecture (2006) p.84


zien dat architectuur, maar ook het leven, boven zichzelf uit kan stijgen. Het is een gevoel van verbinding.




| Het altaar | Wat is een altaar? Los van religieuze referenties kan een altaar gezien worden als een object of ruimte waarin één onderwerp op punt centraal staat. Het is een brandpunt naar een bepaald thema, gebaar of verschijnsel. Ze vormen een focuspunt waarop de ruimte en haar toeschouwers zich richten. Bij elk altaar hoort een ritueel. Deze beschrijft de manier waarop de ingewijde bezoeker met het object om dient te gaan; welke stappen moet ik maken? En met welke houding? Sommige altaren laten dit vrij vanzelfsprekend zien, terwijl andere hun daadwerkelijke gebruik verhullen. Net als de reeds besproken selectie van momenten heb ik mijn altaar benaderd als een reeks ervaringen. Het is niet zozeer één object, maar eerder een theater waar dagelijks een ritueel uitgevoerd wordt.

We benaderen het altaar vanaf de zijkant. De ritmische houten structuur laat door zich heen kijken. Er is niemand in de binnenruimte. Naarmate we dichterbij komen draait ons beeld geleidelijk naar een stand waar de houten structuur overgaat in een gesloten wand. Wat eerst open was is nu gesloten. We staan bij de entree, het is een duidelijke grens. Al bukkend verruilen we het grasveld voor een laag grind. Sporen van eerder bezoek zijn als afdrukken te lezen in de stenen structuur. Eenmaal in de ruimte richten we ons op het focuspunt, een driehoekige opening naar de lucht. De wind wordt door de houten structuur afgeremd, maar is nog steeds voelbaar. De zon komt binnen en de hele ruimte draagt de lichtstralen naar het focuspunt, een perfect moment. Wolken schuiven voor de zon. De ruimte wordt weer gevuld met schaduw, het moment is weer voorbij. Bij de juiste lichtinval zal het spel van schaduw en licht een lijnenspel tot leven roepen dat zich perfect richt op het focusput. Dit perfecte moment is de eigenlijke kern van het altaar. Op een kleinere schaal speelt de vloer van grind een rol. Recente sporen van andere bezoekers onthullen net als de bekende afsnijpaden door het gras een indicatie van gebruik. In de termijn van jaren zal de houtconstructie langzaam tot een warme grijstint verweren. Mosgroei zal vanaf de bodem optrekken en helpt het altaar onderdeel te blijven van een veranderende omgeving. Het ontwerp heeft verschillende bewegingssnelheden die elk een eigen verhaal vertellen. Het is een ruimte waarin de ervaring van perfectie en imperfectie bij elkaar komen in een tijdelijk, vergankelijk moment.


afb.25 Tijdscènes van het interieur. Van de ochtend tot avond.




afb.26 Het hele ontwerp bestaat uit een repetitie van hetzelfde bouwsysteem. Het dubbel gekromde oppervlak ontstaat door een aaneenschakeling van vormvaste driehoeken.


afb.27 De late avondzon beweegt over het altaar in Vertigo.



afb.28 Bouwtekeningen van alle onderdelen.




30 afb.29 De ruimte zoals deze zou werken met de juiste oriëntatie ten opzichte van de zon.


afb.30 De daadwerkelijk gebouwde ruimte in Plaza Vertigo op het TU terrein. Hier was sprake van een ongunstige oriëntatie waardaar het ontwerp nooit haar ‘‘perfecte’’ moment bereikt heeft. Toch is te zien hoe lichtlijnen zich vormen tussen de houten structuur zonder dat de zon zelf te zien is.





afb.31 Het Altaar is eerst helemaal in de eigen tuin opgebouwd, voordat het daadwerkelijk op de TU gepresenteerd werd. Links en rechts van de onderconstructie zijn de volgende 3 liggers al bevestigd.


afb.32 Alle frames zijn verbonden aan de vloerconstructie. Het geheel kan als een vlinder in elkaar geklapt worden.

afb.34 De verdraaiing van de driehoeken is vanaf de entreezijde goed te zien. Vanwege de houten drempel - en noodzaak tot bukken waren relatief veel mensen huiverig om de ruimte te betreden. Inp laats daarvan hurkten ze voor het altaar om de ruimte te bekijken.



afb.33 Kleine variaties in ritme en houtkleur worden steeds beter zichtbaar naarmate men langer naar het altaar kijkt.




| Richting m4 | We zijn nu op een punt beland waarin de manier waarop de perfectie van het moment zich kan manifesteren in de Architectuur vanaf verschillende punten beschouwd is. Dit heeft geleid tot een een houding ten opzichte van het onderwerp. Het Altaar is de architectonische vertaling van deze houding. In overeenstemming met de ontwerpopgave van studentenhuisvesting, wordt in het komende hoofdstuk de doelgroep bekeken om hierna te vervolgen met een onderzoek naar momenten in de architectuur van het wonen.

Deelvragen: Hoe heeft de studentenhuisvesting zich de afgelopen 60 jaar in Nederland ontwikkeld? Welke typologische kenmerken kent de studentenhuisvesting? Hoe zijn recente ontwikkelingen te koppelen aan een actuele opgave?


Wat is de jonge generatie voor doelgroep?




DE JONGE GENERATIE | De opgave | Na het afronden van het M3 project ben ik opzoek gegaan naar een manier om het thema te vertalen in het wonen. Dit heeft geleid tot een onderzoek naar studenthuisvesting en het ontwerpen van woonmomenten. De beweegredenen om tot deze opgave te komen zijn te herleiden tot een grote interesse voor het alledaagse. Architectuur in het leven van alledag, in het wonen. De plek die architectuur in onze levens speelt. Het is de manier waarop architectuur aanwezig is op de achtergrond en soms voor korte momenten sterk aanwezig is. Ik heb de opgave ook gekozen vanwege haar veelzijdigheid. Het is zowel het ontwerpen van de kamer, de woning en het gebouw. Het vraagt om een visie over de sociale structuur, haar inpassing in de stad en de manier van bouwen. In mijn onderzoek naar studentenhuisvesting ben ik vooral geïnspireerd door het werk van Marlies Rohmer, Herman Herzberger en David Struik. Rohmer geeft in haar boek Building for the next generation en het onlangs gepubliceerde Bouwjong! Inspiratieboek een interessant overzicht over de architectuur voor jongeren. Ze stelt in haar onderzoek de vraag hoe studentenhuisvesting in de huidige tijd gelezen kan worden. Waar liggen de problemen, maar vooral ook, waar liggen de kansen en uitdagingen?

Dit alles kwam samen in een grote architectuurmanifestatie onder dezelfde titel – Bouwjong! – over de toekomst van de studentenhuisvesting in Nederland. Voorafgaand aan deze actualiteit is er vanuit de leerstoel Architectural dwelling aan de TU Delft door onder andere David Struik gewerkt aan een uitgebreide rapportage over de historie van de studentenhuisvesting in Nederland genaamd ‘’Het doosjesvolk’’. Deze is een opstartpunt is geweest voor de Bouwjong! Publicatie van Rohmer. Het doel van dit onderzoek is het komen tot een beter begrip van de doelgroep en de ontwikkelde architectuurprincipes. Deze zal samengevat worden in een studentengebouw blueprint welke als basis voor mijn eindontwerp zal dienen.

| De doelgroep | Rohmer gebruikt het begrip ‘De jeugd van tegenwoordig’ als een kenmerk van de positie die ze op een gegeven moment in de samenleving heeft gekregen. Het is een benoeming die in de jaren 60 opkwam toen jongeren zich actief gingen verzetten tegen de aanwezige tradities. In de studentenhuisvesting was dit de tijd van de Flower Power generatie.


afb.35 Grote hoeveelheden brievenbussen op de begane grond van een studentenflat. Waarom de verschillende kleuren? In mijn opzicht om een poging om binnen alle homogeniteit toch nog plaats te geven aan individuele herkenbaarheid.




afb.36 Contact tussen studenten via de buitengevels van Tietgenkollegiet in Noorwegen.

‘’Studentencomplexen zijn begin jaren 70 niet alleen hechte gemeenschappen, maar ook een bron van ongedierte, rommel en vernielingen’’ 08

Veranderingen waren niet gewenst. ‘Vroeger was het beter’. In de jaren 90 ontstond er een periode van welvaart waarin de jongerencultuur opgenomen werd in de samenleving en zich tot een duidelijk herkenbare groep ontwikkelde die volledig deelnam aan de samenleving.

‘Onder invloed van de welvaartscultuur emancipeerde de jeugd tot een zelfstandige maatschappelijke groep, die steeds meer individualistisch werd’ 09

Na de eeuwwisseling en het uitbreken van de economische crisis is het begrip ‘jeugd van tegenwoordig’ weer terug aan het komen. Het gaat nu om de vraag hoe de hedendaagse samenleving het leven van de jongeren beïnvloedt. ‘‘De jongere’’ is een abstracte doelgroep. Zeker aangezien leeftijd de belangrijkste

onderdeel van deze jongerencultuur kunnen we deze opvatten als een aparte doelgroep. De studerende jongere. Het gaat hier dus om studenten die dan wel aan een universiteit, HBO of MBO opleiding deelnemen. Dit brengt met zich mee dat er een behoorlijk leeftijdsverschil mogelijk is in huisvestingscomplexen. De meeste studenten beginnen al met de leeftijd van 19 jaar terwijl de leeftijd van afstudeerders vaak varieërt van 24 tot 28. Het is een groep die aan snelle verandering onderhevig is. Het is een tijd waarin je jezelf ontwikkelt tot individueel persoon die zijn weg in de samenleving kan vinden en de periode waarin je leert tot welke groep je echt behoort. Wie je beste vrienden zijn en hoe je na de studie verder wil.

‘’De levensfase waarin jonge mensen voor het eerste leren hoe ze zich als individu in de samenleving kunnen bewegen en handhaven, om daarna de eerste, voorzichtige stappen naar daadwerkelijke onafhankelijkheid te zetten’’ 09

Zeker op het gebied van communicatie en digitalisering kan men spreken van een revolutie. Het bellen en sms’en is grotendeels vervangen door Facebook, Whatsapp en Skype. Digitale communicatie is voor [08] Struik Het Doosjesvolk, van bedstee tot spacebox. (2010) TU Delft, Cor Wagenaar p.21 [09] Rohmer Bouwen voor de next generation (2007) p.8s

een grote groep studenten een belangrijk middel geworden om je vriendennetwerk te onderhouden. Dit betekent echter niet dat gebouwen geen functie meer vervullen in het opbouwen van je vriendengroep.


gemene deler is. De term is dus een vrij algemene benaming. Als we specifiek kijken naar ‘’de student’’ als




afb.37 De Spacebox van De Vijf architecten. Het concept geeft plek aan kleine woonruimtes, snel te bouwen en prefab. Het biedt echter totaal geen collectieve ruimte - behalve dan een ontsluitingsstraat. Moet iedereen hier in zijn eigen celletje gaan zitten?

‘’Wonderlijk, er groeit een generatie op die een grotere welvaart kent dan ooit tevoren, een generatie die geen tekort, honger of schaarste kent. Een generatie die meer toegang tot kennis en informatie heeft dan alle generaties voor haar’’ 10

Hoe te bouwen voor deze generatie? De woonwensen van de student zijn de laatste jaren door vele onderzoeken in kaart gebracht. Het totaal geeft een gevarieerd beeld. Vrijwel elk studentenonderzoek richt zich op één specifieke stad en is om deze reden slechts deels te gebruiken op andere locaties. Ten tijde van dit onderzoek is het grootschalige woononderzoek naar studentenhuisvesting in Eindhoven nog in volle gang. Op het gebied van huisvesting heeft menig student een grote voorkeur voor eigen sanitair. Eigenlijk kan gezegd worden dat deze student zo veel mogelijk voor zichzelf wil hebben. Het gaat hier om 40% van de studenten. Van de studenten die zelfstandig willen wonen is vaak het hebben van een partner een belangrijke reden. Op het gebied van woonvormen is duidelijk te zien dat containerwoningen of spaceboxen maar door een klein percentage van 15% gewaardeerd worden. Jongerejaars zoeken juist specifiek naar

meerdere studenten, maar kijken continu naar de mogelijkheid een eigen woonruimte te huren. Een groot percentage van de studenten dat een woning zoekt heeft reeds een kamer. 11

‘‘Als er naar alle studenten gekeken wordt, valt op dat studenten in het algemeen niet zozeer dicht bij de onderwijsinstellingen willen wonen. Nog meer dan voor toekomstige studenten geldt voor studenten dat ze het openbaar vervoer op loopafstand willen’’. 12

Studenten mochten in deze onderzoeken ook kiezen uit verschillende soorten huisvesting. Een voorbeeld kan gevonden worden in het woononderzoek naar studenten in Groningen waar de keuze werd gegeven tussen een studentenflat, verbouwd pakhuis, portiekwoning en herenhuis. De laatste had voor ruim de helft van de studenten de absolute voorkeur. [10] Rohmer Bouwen voor de next generation (2007) p.8 [11] Onderzoek VSO Studentenhuisvesting (2004) [12] Wooncorperatie In Zo willen studenten In Groningen wonen. Onderzoek woonwensen studenten. (2004) p.25

In de hierop volgende essay over woonmomenten worden verschillende aspecten besproken die hierin een rol spelen. Denk hierbij aan ontmoeting en betrokkenheid, maar ook het spanningsveld tussen individu en collectief. Het zijn gebouwen waar studenten wonen, feesten en studeren. Huisregels, schoonmaakdiensten, uitgaan, overlast, en het opbouwen van je vriendennetwerk zijn kenmerken van deze woontijd. Het is een groep waar individualisering hand in hand gaat met het willen horen bij een groep. Toch lijkt de architectuurproductie door te slaan in het bouwen van nieuwe complexen waarin collectiviteit op verschillende niveaus nauwelijks aanwezig is. Het bouwen van grote hoeveelheden zelfstandige kamers is


een gezamenlijke woonsituatie. Overige studenten zoeken vaak een kamer die ze direct delen met één of




Piramide | Terras Arena

Klooster | Terras Containers Clusters | Villa’s



Rijen Herenhuizen

Mat | Patio Hof

Verhoogde straat



Studentenflat Verhoogd Maaiveld Studententoren

afb.38 Verschillende strategiën die in de studentenhuisvesting meermaals voor zijn gekomen. De meeste projecten die in dit onderzoek besproken worden zijn ontworpen vanuit één van deze principes.

tegenwoordig de trend. Het gaat vaak om sterk gespecialiseerde woningbouwcorporaties die zich geheel richten op de huisvesting van de student.

‘’een card-systeem verschaft bewoners toegang, en dan alleen tot de eigen kamer. Dat heeft allemaal met veiligheid te maken. Even buurten in je pyjama bij de bovenburen is er niet bij. Nauwelijks collectiviteit’’ Bouwjong! 13

Uit het onderzoek naar studentencomplexen is gebleken dat er sprake is van een duidelijke typologie. Deze is niet in een aantal jaren ontstaan, maar een resultaat van een hele reeks historische gebeurtenissen die er uiteindelijk in Nederland toe hebben geleid dat de student als een specifieke doelgroep in de woningmarkt benaderd wordt. Deze verbijzondering van ‘de student’ als doelgroep heeft ervoor gezorgd dat architecten door de jaren heen een uitgebreide architectuurproductie hebben afgeleverd. De zelfstandige studentenkamer in zowel kleine als massale complexen heeft de productie van de afgelopen jaren gedomi-

een resultaat van de meer geïndividualiseerde jongerencultuur? Een belangrijke oorzaak van drang naar individuele woningen is misschien te vinden in regelgeving. Het is namelijk niet mogelijk subsidie aan te vragen voor onzelfstandige woningen en dit maakt ze dus duurder voor studenten dan een eigen woning. 14

| Typologie | Dat er sprake is van typologische kenmerken binnen de studentenhuisvesting wordt al duidelijk door de verscheidenheid aan benoembare woontypes. Van individuele kamers, studentenhuizen, studentencomplexen, hospita’s en HAT-woningen tot herbestemde kantoorpanden. Elk van deze typologieën heeft [13] Bouwjong! Inspiratieboek woningbouwmanifestatie jongerenhuisvesting 2010-2014. Marlies Rohmer (2012) P. 19 [14] Bouwjong! Inpiratieboek woningbouwmanifestatie jongerenhuisvesting 2010-2014. Marlies Rohmer (2012) P. 19 [15] Struik Het Doosjesvolk, van bedstee tot spacebox. (2010) TU Delft, Cor Wagenaar p.19

haar eigen karakter en sociale structuur. Sommige zijn gericht op het zo zelfstandig mogelijk aanbieden van woonruimte terwijl andere weer de nadruk leggen op het collectief delen ervan. Bij hospita’s was het vroeger bijvoorbeeld normaal dat de huiseigenaren – die de kamers verhuren aan studenten – de ouders op de hoogte houden van de schoolprestaties. De hospita mengt zich in de morele opvoeding van de student. In de eerste georganiseerde studenteninitiatieven van Nederland werden studentenwoningen dan ook toegekend aan een ‘’hospitagezin’’ 15

Een student wordt tegenwoordig gezien als een actieve stadsbewoner die niet alléén studeert, maar ook veel tijd doorbrengt in de stad. Denk hierbij aan terrassen, winkelen, de bioscoop en uitgaan. Ze zorgen voor levendigheid en activiteit. 16 Aan de andere kant staan studenten ook bekend als een bron van overlast


neerd. Rohmer stelt hierbij de vraag of er daadwerkelijk een verminderde vraag is naar collectiviteit. Is het




afb.39 Een selectie van de Nederlandse Studentenhuisproductie van de afgelopen 80 jaar. (loopt door op volgende pagina)

voor omwoonenden. Bij elke opgave verplicht dit de ontwerper opnieuw een standpunt in te nemen. Hoe relateert het gebouw zich tot haar omgeving, wat geeft ze eraan terug en welke woonstrategie past het beste op deze locatie? De problematiek bestaat volgens Struik uit een constante reeks terugkerende thema’s. Grote woonvraag, lage budgetten, tijdelijkheid van het wonen, modulair denken, verbinden of loskoppelen van de stad en transformatie of nieuwbouw, collectiviteit en individualiteit en woonkwaliteit. 17 Rohmer erkent deze aspecten van de opgave, maar voegt hieraan toe dat het van belang is het thema in een brede context te bekijken. Wat kan het gebouw bijdragen aan de omringende wijk en hoe kan de huisvesting zich aanpassen aan de locatie? Ze doelt hier in mijn opzicht op een door de locatie geïnspireerde huisvesting. 18

We kennen allemaal de oude studentenflats waarin het modulair denken door de grote woonvraag en beperkte financiële middelen de overhand kregen. Dit zorgde er uiteindelijk voor dat de woonkwaliteit van

maar zijn er geplaatst. Mijn eigen zoektocht naar een studentencomplex heeft zich vertaald in het vinden van een balans tussen deze aspecten. Het perfecte studentenhuis bestaat niet en dit is juist de reden waarop de typologie een grote diversiteit aan oplossingen in haar repertoir blijft opnemen.

| De laatste 60 jaar | In het studentenonderzoek van Bouwjong! wordt onderscheid gemaakt tussen huisvesting in de binnen[16] Struik Het Doosjesvolk, van bedstee tot spacebox. (2010) TU Delft, Cor Wagenaar p.97 [17] Struik Het Doosjesvolk, van bedstee tot spacebox. (2010) TU Delft, Cor Wagenaar p.95 [18] Bouwjong! Inpiratieboek woningbouwmanifestatie jongerenhuisvesting 2010-2014. Marlies Rohmer (2012) P. 11-12 [19] Bouwjong! Inpiratieboek woningbouwmanifestatie jongerenhuisvesting 2010-2014. Marlies Rohmer (2012) P. 26

stad en de campus. Aangezien de opgave van dit project zich richt op wonen in een binnenstedelijke omgeving is het waardevol om een aantal punten van haar geschiedenis naar voren te halen. Vanwege het steeds toegankelijker worden van het onderwijs tussen 1945 en 1960 neemt de hoeveelheid studenten een grote vlucht. Er is zelfs een verdubbeling van het aantal studenten tussen 1960 en 1970. Dit wordt mede veroorzaakt door de Babyboom generatie. Het is in deze periode dat leegstand, maar ook gerestaureerde panden beschikbaar worden gemaakt voor studenten. Grote herenhuizen waren vaak te groot voor een normaal gezin en stonden leeg door de suburbanisatie. Ze bleken een zeer passende typologie voor studenten.


Vaak werden de panden toegekend aan studentenverenigingen die het pand in de vorm van

een ledenorganisatie in eigen beheer hielden. In deze tijd onstond het dispuuthuis, wat tegenwoordig nogsteeds een succesvol woonconcept voor studenten blijkt te zijn. Het kamertekort kon niet worden opgevangen door enkel de herbestemming van oude panden. Juist tegenwoordig wordt er weer serieus gekeken naar de herbestemming van kantoren naar studentenhuisvesting. Als reactie op het kamertekort


de ontworpen ruimtes zelf te weinig aandacht kreeg. Deze monolieten zijn niet geworteld in de omgeving,




begon de overheid in 1959 aan de bouw van grootschalige studentencomplexen. 20 Bij de bouw van deze complexen kwam het spanningsveld tussen kwaliteit en kwantiteit opnieuw naar voren. standaardisatie, normalisatie en snel, efficient bouwen staan voorop. Woonkwaliteit begint een steeds belangrijkere rol te spelen. Het hele bouwproces werd geregeld via een gedetailleerd boekwerk genaamd “Voorschriften en Wenken”. Alle benodigde aspecten van een woongebouw werden besproken. Kastruimte, benodigd oppervlak voor bedden, keukens en badkamers, maar ook de eisen op het gebied van afwerking. 21

‘’Een ontwikkeling die zich in de jaren zestig heeft ingezet, te weten de zogenaamde schaalvergroting, zet zich door in de jaren zeventig. Continuïteit in de bouwproductie is zowel voor de traditionele- als meer geïndustrialiseerde bouwmethoden belangrijk’’ 22

De minimale eisen van Voorschriften en Wenken hebben enorme invloed op de studentenhuisvesting. Vanwege de specifieke beschrijving dat woningen ‘doeltreffend’ moeten zijn zorgt ervoor dat de vormgeving

studentenhuisvesting resulteert in monotone studentenflats waarin de kamer tot een standaardruimte is gemarginaliseerd. Stramienmaten van 2,7 meter, 12m2 oppervlak, plek voor een bureau, bed en kast. Allen aan elkaar gekoppeld door lange galerijen. Koken en eten vond veelal buiten het studentencomplex plaats of in de Mensa. 31

[20] Struik Het Doosjesvolk, van bedstee tot spacebox. (2010) TU Delft, Cor Wagenaar p.27

‘’Studenten die in deze kamers leefden werden in de jaren 70 daarom schertsend ‘doosjesvolk’ genoemd’’ 31

[21] Bestaandewoningbouw Ontwikkeling woonkwaliteit periode 1960 tot 1990.

komt de vraag naar voren welke studentenhuisvesting het meest geschikt is, wat is de ideale woonvorm?

[22] Liebregts Ontwikkeling woonkwaliteit, woningtype als ordeningsprincipe. (2011)

kritiek op de eerste generatie studentenflats ontstaat er een tegenbeweging die de aandacht legt op het

[23] Struik Het Doosjesvolk, van bedstee tot spacebox. (2010) TU Delft, Cor Wagenaar p.31 [24] Struik Het Doosjesvolk, van bedstee tot spacebox. (2010) TU Delft, Cor Wagenaar p.37

Herman Herzberger wijkt hiervan af in zijn ontwerp voor de Weesperstraat in Amsterdam. In de jaren 60

Het dispuuthuis en de grachtenpanden, de kamers op de campus of toch de studentenflat. Door de grote

creëren van een drager voor het studentenleven. Woongebouwen krijgen een variatie aan ondersteunende functies zoals winkels, mensa, sportfaciliteiten en collectieve ruimtes om dit te bereiken. 24 De gebouwen blijven steeds groter worden. De complexen vormen, zeker met de toevoeging van zelfvoorzienende functies, enclaves in de stad. De student wordt steeds meer geconcentreerd.


van studentenkamers gestandaardiseerd wordt. De grote betrokkenheid van de overheid bij de bouw van






‘‘De bewoners willen gemak, service en snelheid en dat is wat wij ze bieden. Luxe kamers met groot bureaublad en flatscreen TV met aansluitingen voor de X-box en Playstation. Gratis wireless internet in het gehele gebouw.’’ StudentenCasa400 concept



afb.40 De facade van Casa 400 werkt als een transparante homogene structuur. De kamers hebben geen toegang tot een private buitenruimte. afb.41 De welkomsthal van het hotel is ingericht als een laagdrempelige ontmoetingsruimte. afb.42 De hotelkamers kunnen simpel omgebouwd worden tot studentenkamers. Het toevoegen van een kast en het vervangen van het bed is voldoende.

‘’Alleen grootschalige nieuwbouw kan de toevloed van studenten het hoofd bieden....Tegenstanders van dergelijke grootschalige projecten wijzen op het gevaar van deze ‘studentengetto’s’ die hen isoleren van het ‘gewone’ volk’’ 25

Dit is een groot contrast met het meer verdeelde systeem van dispuuthuizen. Het systeem van woningoudste of studentenraad werd verschaald naar verschillende verdiepingen. Het totaal wordt in deze periode nog steeds overzien door hoofdbeheerders of huismeesters. Dit was noodzakelijk vanwege de aanwezigheid van collectieve faciliteiten. Pas in de jaren 70 wordt het gemengd wonen een normale conditie binnen de huisvesting. Mannelijke en vrouwelijke studenten delen ruimtes in één gebouw. Ontwikkelingen in de organisatiestructuur zorgen ervoor dat beheerders niet langer toegang hebben tot alle kamers – lopers – en wordt de studentenraad de belangrijkste organisatie in het woongebouw. Met de grote toename in privacy en rechten van de hurende

‘’Hoewel de vraag naar studentenhuisvesting groeit, stagneert de bouw van studentencomplexen in de jaren 80. De productie van wooneenheden tussen 1980 en 1995 verbleekt bij de enorme aantallen uit de voorgaande twintig jaar’’ 26

Grote veranderingen in de sociale organisatie – verzorgingsstaat – en de economische crisis zorgen ervoor dat onderhoud en renovatie verkozen worden boven nieuwbouw. Veel grootschalige studentenhuisvesting uit de jaren 70 is uitgeleefd en in een slechte staat. Financiële problemen zorgen er ook voor dat de woningbouwcorporaties meerdere fusies zijn ondergaan.

| Huidige ontwikkelingen | In de tussenliggende periode wordt de studentenhuisvesting steeds verder gedifferentieerd naar verschillende woonvormen die vandaag de dag nog steeds een rol spelen. Concepten als de HAT-woning blijken niet het gewenste resultaat te leveren. Hybride constructies boven winkels of gecombineerd met andere [25] SHH Utrecht 40 jaar Vijftig jaar kamernood in utrecht, Studentenhuisvestingsmonitor Utrecht (2002) [26] Struik Het Doosjesvolk, van bedstee tot spacebox. (2010) TU Delft, Cor Wagenaar p.69

functies krijgen wel aandacht. Een goed voorbeeld van het hergebruik van eerdere concepten is het studentenhotel CASA 400 waar de kamers door enkele simpele ingrepen in de zomer als hotel gebruikt kunnen worden. Dit principe heeft al in 1961 onder de naam Studentencasa400 het daglicht gezien.


student wordt de doelgroep steeds meer geaccepteerd als een onderdeel van de woningmarkt.




‘‘Een van de regels waar de architect tegenaan loopt, is dat een student om zijn huurtoeslag te krijgen, het appartement alleen moet bewonen. Terwijl veel eerstejaars het best een huiskamer willen delen, maar dat is dus duurder. De Zwarte Hond wilde die gemeenschappelijkheid toch in het gebouw brengen. Daarom zijn de gangen in het hart van het gebouw extreem breed gemaakt – vier meter. Alle appartementen komen uit in die gang, en zo wordt een functionele ruimte opeens ook een ontmoetingsruimte, de een variant van de gezamenlijke huiskamer’’



De Volkskrant, recensie Delft Studentenhuisvesting nieuwbouw door Bob Witman. (2012)

afb.43 Het ontwerp is duidelijk een hedendaagse interpetatie van de studentenflat. Links is het fietspad te zien dat de student naar de ondergrondse stalling leidt. afb.44 De extra brede tussengangen van het project zijn - los van hun afmeting - erg kaal. Waarom zou een student hier gaan verblijven? Elke studentenkamer afb.45 correspondeerd met een nis. Deze bepalen grotendeels de uitstraling van de aluminium gevel die het hele gebouw bekleed.

‘’Het aantal studenten blijft groeien. Alleen al tussen 2000 en 2010 is het aantal studenten met ca. 30% toegenomen. Internationalisering en toenemende onderwijsparticipatie van vrouwen en niet-westerse allochtonen zijn de belangrijkste oorzaken. De tendens is dat het aantal studenten door blijft groeien tot ongeveer 2020’’ 27

Een belangrijke ontwikkeling in de huisvesting is de toenemende stroom van internationale studenten. Deze is groter dan de hoeveelheid Nederlandse studenten die een verblijf in het buitenland verkiest. Naast complete Masters bestaan er ook korte programma’s waar studenten gedurende een jaar of half jaar in een ander land verblijven. Deze Ersamus-beurs studenten worden ook op Universiteit Eindhoven een steeds grotere groep. Voor deze tijdelijke woongroepen ontstaan de afgelopen jaren Short-Stay housing concepten waarin ingerichte kamers aangeboden worden.

In recente ontwikkelingen begint studentenhuisvesting dan ook een internationale rol te krijgen. Goede, kwaliteitsvolle huisvestingscomplexen op campussen in Amerika, maar ook in Europa, moeten studenten trekken. Het is een visitekaartje en een indicator van de wereldwijde ranking van onderwijsinstellingen. Deze ontwikkeling leidt soms tot onhaalbare miljoenenprojecten. Een voorbeeld hiervan is het door Calatrava ontworpen huisvestingscomplex in Maastricht welke door overschrijdend budget ontaarde in een bouwstop. 29 Op dit gebied speelt ook de wens om binnen de studentenhuisvesting het opstarten van een eigen onderneming of creatief bedrijf te stimuleren. Hiervoor kan binnen of nabij het complex ruimte beschikbaar gesteld worden. 30 [27] Struik Het Doosjesvolk, van bedstee tot spacebox. (2010) TU Delft, Cor Wagenaar p.80 [28] Architectenweb Studenthotel Amsterdam start bouw. (2012) [29] Maastricht actueel Servatius 60 miljoen verlies campus project. (2011) p.69 [30] DUWO Stichting DUWO Delft. Vijf jaar adviesraad studentenhuisvesting (2010)

Kijkend naar mijn bezoek aan het door Rohmer ontworpen Casa Confetti in Utrecht is er een groot verschil te zien tussen huisvesting in haar tijd en nu. 400 studentenwoningen samengepakt in één grote toren; entree via een keycard systeem en nauwelijks collectieve ruimte. Elke kamer zijn eigen kleine raampje in een grote gevel van tegeltjes. Het is een gebouw dat enkel gericht lijkt te zijn op slapen en studeren. Nominaal je opleiding afronden, lekker dicht bij de collegezalen wonen en zonder te veel afleiding van je buren. Rohmer zelf erkend deze trend ook en vraagt zich dan ook af of deze grote vraag naar individuele woonruimtes een resultaat is van de subsidieregeling of daadwerkelijk een kenmerk is van de huidige generatie jongeren. Architectenbureau De Zwarte Hond erkent dit probleem ook in de nieuw ontworpen studentenflat op de TU Delft campus. Het is echter niet het enige geluid. De studentenpopulatie is even veelzijdig


‘’In de kamers is alles aanwezig, de gast hoeft enkel zijn koffer uit te pakken’’ 28




afb.46 Afbraak van een studentenflat in Utrecht Overvecht. Het gebouw stond bekend als grauw en grijs. Studenten hebben de binnenkant toch een eigen karakter gegeven. Naast de noodzakelijke sloop van sommige complexen is de toekomstvisie van veel corporaties herbestemming, renovatie en op een kleinere schaal - nieuwbouw.

als de bevolking en er blijft om deze reden altijd vraag naar zowel collectieve als individuele ruimtes. De ontwikkeling van de studentenhuisvesting laat zien dat er sprake is van een duidelijke typologie die telkens standpunten inneemt binnen dezelfde problematiek. Kenmerkende thema’s zijn; - het studentenhuis als middelpunt van het collectieve leven - de relatie tussen student en samenleving - het tekort aan woningen - de schaal van projecten - beperkte financiën - de grote hoeveelheid homogene kamers - Integratie van shortstay en longstay housing - plaats voor eigen ondernemerschap / woon-werk situatie - studentenhuisvesting als internationaal visitekaartje

Het is het vinden van een balans in organisatie. Voor de architect liggen de uitdagingen op alle niveaus.

en van collectieve woningbouw tot zelfstandige appartementen.

| De opgave | In het nationaal akkoord studentenhuisvesting 2010-2015 wordt door de overheid de doelstelling tot het bouwen van 15.000 nieuwe studentenwoningen samen met aanpassingen op het gebied van regelgeving voorgesteld. Om de massale productie van individuele studentenkamers in balans te brengen met de onzelfstandige kamers wordt er gekeken naar subsidieregelingen voor onzelfstandige kamers. De hoeveelheid kamers is echter niet langer overal de belangrijkste doelstelling. Het is voor het creëren van kwalitatieve huisvesting. Veel studenten die woningzoekend zijn hebben reeds een kamer. 30 Vanaf 2020 zal er een daling in het aantal studenten plaats gaan vinden. Vanaf dit moment zullen de meest gewilde studentencomplexen een volle bezetting weten te behouden. Dat maakt de kwaliteit van de complexen enorm belangrijk. De woningplattegrond, vormgeving, kamerindeling, sfeer van de collectieve ruimte, en natuurlijk de locatie zijn doorslaggevend om het succes van een studentencomplex te bepalen. De studentenhuisvesting van de toekomst gaat richting de ‘‘hybride’’. Deze biedt naast woonruimte en veel breder netwerk aan functies. Het kan fungeren als een hotel voor de stad, verhuurbare opleidingsruimtes en ateliers voor pas-afgestudeerde studenten bieden, maar ook internationale en nationale stu[30] DUWO Nationaal studentenakkoord in de maak (2012)

denten bij elkaar brengen. Het bekijken van de opgave in relatie tot de stad en omgeving leidt ertoe dat studentencomplexen een steeds rijkere toevoeging aan de stad kunnen worden.


Zowel architectonisch, sociaal maatschappelijk als bouwtechnisch. Van bouwmethode tot de eigen kamer




| Naar een architectuurhouding | Welke houding moet ik aannemen ten opzichte van de studentenhuisvesting? Het is een vraag die een groot gedeelte van mijn afstuderen heeft bepaald. Mijn essay over de perfectie van het moment heeft mij gebracht tot het benaderen van de studentenhuisvesting als het ontwerpen van woonmomenten. Hoe kan het denken in woonmomenten vertaald worden naar een architectuurhouding? Deelvragen: Hoe speelt ontmoeting een rol bij momenten in het wonen? Hoe staan woonkwaliteit, woongenot en woonmoment in relatie tot elkaar?

Welke aspecten spelen een rol bij het ontwerpen van de tussenruimte? Welke ontwerphouding past bij een architectuur van momenten? Hoe vertaalt dit zich in ontwerponderdelen voor een studentencomplex?


Waar en hoe spelen woonmomenten zich af in de architectonische ruimte?




WOONMOMENTEN afb.47 Een gevelaanzicht van het studentencomplex Tiengenkollegiet laat zien hoe een combinatie van ter rassen, en schuifpuien een gevariërde gevel creëren waar allerlei woonactiviteiten afleesbaar worden. Tafels, stoelen, blikjes dinken, opgehangen was en plantjes.

| Perfecte momenten in het wonen |

De materialen laten verwering zien wat op een afstand het gemeleerde gevelbeeld versterkt. Architectuur wordt ploteling traceerbaar.

vormgegeven door de architectuur. Hoe kan architectuur ruimte bieden aan deze woonsituaties? of anders

Woonervaringen - zoals het serre moment uit de introductie van dit verslag - zijn niet zozeer hét perfecte moment, maar een erkenning van de perfectie van het moment zelf. Deze ‘’momenten’’ zijn een onderdeel van het dagelijkse leven en daarmee logischerwijs ook van het wonen. Van de toevallige ontmoeting van je huisgenoot bij de fietsenstalling tot het gezamenlijk kijken van een voetbalwedstrijd. Het is iets waar iedereen zich in kan herkennen. Deze momenten vinden plaats in de woonomgeving en is op haar beurt

gezegd, op welke manier kunnen momenten ontworpen worden? Bij het altaar hebben we gezien hoe materiaal, licht en ruimte samen een ervaring componeren. Hier voegen we nu het onderwerp van sociale structuur, organisatie en typologie van ruimtes aan toe. Een voorbeeld hiervan is het ontwerp van de eetkamer. Het is meer dan het bieden van voldoende opper-

men bij deze ruimte. Hoe hebben de mensen die koken contact met anderen aan de eettafel? is er uitzicht op de directe omgeving terwijl je bezig bent met afwassen? Is het makkelijk de buitenlucht binnen te laten? Wordt de ruimte juist verlicht door de ochtend of avondzon? Welke plafondhoogte en ruimteverhouding beantwoordt aan de gewenste sfeer? Het is een continu ontwerpproces. Door ontwerpkeuzes direct in relatie te brengen met het voorstellen van activiteiten is het mogelijk momenten in architectuur te vertalen. Momenten ontstaat in elke gebouwde omgeving. Het gaat hier om de vraag hoe ze een rol in het ontwerptraject kunnen krijgen. Net als bij het altaar is het combineren van onderzoek en ontwerp hierbij een waardevolle methode. In overeenstemming met de ontwerpopgave zal de architectuur van studentenhuisvesting als referentiekader gebruikt worden in deze essay. Het denken over momenten wordt gedurende dit verhaal in relatie gebracht met aspecten van een studentencomplex.

In relatie tot het wonen is er een onderscheid tussen individuele en gezamenlijke momenten. Dit maakt de keuze voor een studentenwoongebouw als ontwerpopgave extra interessant aangezien de woonervaring van deze gebouwen in verband staat met de manier waarop contact met medebewoners vormgegeven wordt.


vlak voor de bewoners, keuken, tafels en stoelen. Het is het beantwoorden van talloze vragen die opko-







afb.49 Naast terrassen zijn ook Franse balkons een manier om binnen en buiten met elkaar in contact te brengen. De lampen zijn verstelbaar, zodat ze zich voor verschillende functies lenen. afb.50 Soms is het fijn om de grote woonruimte achter je te laten en met vrienden in een van de studentenkamers te zitten. Zowel open als intieme ruimtes hebben een belangrijke rol in het wonen. afb.51 Samen van het avondeten genieten blijft een van de meest kenmerkende woonmomenten. Dit is overigens dezelfde ruimte als afb 34. Dit laat ons zien hoezeer het denken in momenten ruimtes tot leven kan laten komen.

| Ontmoeting en identiteit | Ontmoeting is zeker bij studenten - maar ook bij andere collectieve woonvormen - van groot belang. Het ‘‘samen’’ zijn mag daarnaast niet ten koste gaan van de individuele ruimte. Voor menig student is privacy erg belangrijk. De doelgroep kent een grote diversiteit. Het verschil tussen een eerstejaars student, afstudeerder of promovendi, en het cultuurverschil tussen nationale en internationale studenten zijn hier voorbeelden van. Er is sprake van een transitie van woonwensen naarmate men vordert in de studie. Masterstudenten prefereren eerder een kleinere woongroep of zelfstandige kamer terwijl internationale of bachelor studenten meer waarde hechten aan collectiviteit - het jezelf omringen met een groep vrienden. Het ontwerpen voor deze doelgroep houdt echter niet in dat de vormgeving zo veel mogelijk mensen moet aanspreken. Een te neutrale of pragmatische uitwerking kan leiden tot een gebouw zonder enig onderscheidend vermogen. Een woongebouw met een uitgesproken identiteit - vormgeving en sociale structuur - trekt automatisch een bepaald soort bewoners en geeft de student een duidelijk herkenbare positie in de stad. Zumthor noemt dit de ‘‘first glance’’, de eerste indruk. Het eerste gevoel dat je hebt bij het betreden van een ruimte of een gebouw. Het vertelt je meteen iets over haar sfeer, haar atmosfeer, kan ik mij hier thuisvoelen? 31

| Genieten van het wonen | Momenten hebben een relatie met woongenot en het “thuiszijn”. Vrijwel elke woningbouwcorporatie gebruikt deze woorden veelvuldig. Het lijkt hierdoor een lege betekenis te krijgen, terwijl dit een essentieel kenmerk - kwaliteit - is van een woonomgeving. De aanwezigheid van voldoende voorzieningen, sociale veiligheid, luchtkwaliteit, geluidsoverlast, straatbeeld, parkeerplekken en contact met medebewoners zijn enkele invloedhebbende factoren, maar dekken niet de essentie. Woongenot staat in direct verband met ons thuisgevoel. Hoogleraar Sociologie aan de Universiteit van Amsterdam Jan Willem Duyvendak heeft uitgebreid onderzoek gedaan naar de vraag waar dit gevoel op gebaseerd is. Mensen voelen zich allen op een andere manier thuis, maar er is weldegelijk sprake van “universele” kwaliteiten. Iedereen hecht veel waarde aan een vertrouwde, voorspelbare woonomgeving. Je kent de mensen, normen, waarden en cul-

[31] Verstegen Gebaren : Atmosferische waarneming in de Architectuur (2009) Eerste indrukken, Peter Zumthor en Wile Arets p.65 [32] Woongenot Interview Jan Willem Duyvendak Anne Stail, Stichting Wij (2009)

tuur. Het is het zien van anderen als een onderdeel van je buurtfamilie.

“Vertouwdheid en familiariteit zijn de belangrijkste waardes voor bijna alle mensen als het gaat om het thuisvoelen’’ 32


afb.48 Via een terras is het mogelijk onderdeel te zijn van de openbare ruimte en tegelijk je eigen rusitge plek te behouden.




afb.52 Beelden van de documentaire. Het moment van thuiskomst, avondeten, ontspannen in de woonkamer en bezig zijn met je hobbies.

Bij een relatief homogene groep bewoners wordt eerder voldaan aan deze basiswaardes. In het geval van studentenhuisvesting levert dit een interessante combinatie op aangezien iedereen wel onder de noemer student valt, maar verschillen in cultuur en leeftijd groot zijn. Ook binnen Eindhoven is er sprake van een duidelijke scheiding tussen internationale en nationale studentengroepen. Uit eigen ervaring is het vooral het ‘‘elkaar mislopen’’ in het dagelijks leven hier oorzaak van. Het contact met internationale studenten - sommige hiervan behoren tot echte vrienden nu - is sterk verbeterd toen ze daadwerkelijk samen met Nederlandse vrienden in een studentenhuis kwamen te wonen. Naast de sociale kenmerken is ook de fysieke omgeving van het groot belang in bijvoorbeeld herinneringen. Het zit hier in de kleine activiteiten van het dagelijkse. Het uitlaten van de hond, je dagelijkse fietsroute naar school, dat parkje met de eendjes en spelende kinderen, de prachtige oude eikenboom in het midden, het uitzicht op de oude kerktoren van het centrum of die supermarkt die op loopafstand bereikbaar was. Duyvendak haalt hierbij aan dat bij nieuwbouw of herinrichting van wijken deze collectieve herinneringen gekoesterd moeten worden door ze te vertalen naar de toekomst. Steen is echter altijd trager dan sociale veranderingen in de maatschappij. Om deze reden zal architectuur een zekere flexibiliteit in gebruik en

In een documentaire over woongenot van stichting Wij, worden verschillende studenten geïnterviewd over hun woongenot in het studentenhuis; Kris Kobes (24) die gedurende 5 jaar in een villa heeft gewoond met een grote groep studenten haakt ook in op het “vertrouwd zijn” van je omgeving. Ze geeft te kennen dat je als 20-jarige vooral op zoek bent naar identiteit. Het is een periode waar je jezelf vindt, maar tevens ziet welke mensen om je heen echte vrienden zijn die bij je passen. Daarbij is het vooral het gevoel bij een groep te horen en de mogelijkheid jezelf soms van de groep af te sluiten terwijl je er toch onderdeel van blijft.

‘‘Helemaal jezelf zijn, het op je gemak voelen. En natuurlijk het verzamelen van je eigen spullen en gelijkgestemde vrienden. Je eigen muziek draaien op je kamer’’ 33

Binnen de hedendaagse studentenhuisvesting is er sprake van een sterke vraag naar ‘’kwalitatieve’’ studentenwoningen en hierin speelt dit thuisgevoel de hoofdrol. Ten aanzien van de opgave is dit recent door wooncorperatie Vestide onderstreept. Bij het zoeken naar kwaliteit ligt het gevaar op de loer dat deze gezien wordt als het leveren van grote kamers, eigen sanitair en betaalbaarheid. Deze zijn natuurlijk belangrijk, maar woonkwaliteit heeft ook te maken met de manier waarop de student er woont. [33] Generation Y: Wonen op kamers Interview Kris Kobes; Halima Özen, Stichting Wij (2009)


ruimte moeten bieden. Ze zal dan een variatie van mensen aan te kunnen spreken.




afb.53 Verschillende schema’s die door Caan worden gebruikt. Ze vormen vooral een overzicht zodat geen van de aspecten over het hoofd gezien wordt.

‘’Bij studentenhuisvesting heeft kwaliteit betrekking op de woonruimte, maar hangt ook samen met woongenot en leefstijl. Daarbij speelt een rol of men wel of niet voorzieningen met anderen wil delen. De meeste studenten willen woonkamer/keuken met andere delen. Gezelligheid, niet te grote woongroepen en het zelf kiezen van medebewoners worden gewenst’’ 34

Huidige ontwikkelingen binnen de woningbouw laten een nieuwe interesse voor collectiviteit zien. Deze is wellicht ontstoken door de economische crisis, maar kent zeker een diepere lading. De recent uitgebrachte boeken van Wonen in Meervoud, Intense Laagbouw en Bouw Jong! laten een architectuur zien die haar inspiratie haalt uit oude principes van het gezamenlijk wonen en deze weet te vertalen naar de hedendaagse samenleving. Er wordt weer gezocht naar de kwaliteiten van het samen wonen.

‘‘De Krakeelhof in Delft, waar ik woonde in mijn studententijd, was weliswaar een ‘‘oninneembare vesting’’, maar eenmaal binnengekomen begon het feest, popconcerten op de binnenplaats, feesten ter plaatse van de

kon houden. ‘s ochtends zuchtend aansluiten in de rij van 16 wachtenden die allemaal om de beurt onder twee douches moesten. Samen alles Samen’’ 35

| Woonkwaliteit, woongenot en woonmoment | In de discussie over wonen – en daarmee het ontwerpen van woonmomenten – kunnen we spreken over twee richtingen. Aan de ene kant de pragmatische die probeert vorm te geven aan concrete woonbehoeftes en aan de andere kant de existentiële filosofische benadering. Hier staat juist het dagelijkse wonen en bijvoorbeeld identiteit centraal. Shashi Caan doet een poging deze bij elkaar te brengen in Rethinking design and Interiors. De schema’s geven een overzicht van aspecten die een rol spelen in het ontwerpen [34] Idealis Nota strategisch voorraadbeleid 2010/2015 , Eigenwijs Wonen (2010) p.23 [35] Bouwjong! Inspiratieboek woningbouwmanifestatie jongerenhuisvesting 2010-2014. Marlies Rohmer (2012) P. 19 [36] Caan Rethinking design and interiors. Human beings in the built environment (2011) p.66

van de woonomgeving. Hierbij wordt in grote mate de zoektocht van mensen naar een veilige en private woonomgeving aangehaald als een basis voor ontwerp.

‘‘Prospect and refuge, light and dark, small and large, are just some of the binary opposites required in designed environments to satisfy our need for privacy and security. And ofcourse, they also characterize primitive caves and huts. Once our need for safety is identified and analysed, it can be translated’’



uitbundige trappenhuizen die buiten het gebouw geplaatst waren en van waar je alle leuke jongens in de gaten




afb.54 Casa Confetti is een van de nieuwe studentencomplexen van de campus in Utrecht. Een duidelijke doorontwikkeling van de studentenflat. De gevel biedt beperkte materialiteit en vrijheid aan studenten. Individuele kamers of collectieve ruimte zijn niet in de structuur te herkennen. Wat geeft dit gebouw terug aan haar omgeving?

Vanuit the psychologie worden menselijke behoeftes omschreven als een sturende kracht die vertaald wordt in gedrag. Motieven, gestelde doelen, energieën, instincten, erfelijke aanleg zijn weer onderdeel van deze gedragsontwikkeling. In de architectuur wordt ‘’menselijke behoefte’’ dan ook vaak neergezet als een reeks kenmerkende activiteiten en eigenschappen zoals de eerder genoemde veiligheid en privacy. Hier kunnen onder andere ventilatie, zon, slaap, rust, zitten, eten, uitzicht aan worden toegevoegd.

Deze rationalisatie van het wonen in een lijst van functies wordt op een beknopte manier uiteengezet in de essay ‘’De onherleidbaarheid van het wonen’’ door Hilde Heynen. In de moderne architectuur leidde een onderzoek naar het dagelijks leven van de bewoners tot een functiediagram. Deze werd uiteindelijk de onderlegger voor het ontwerpen van het ‘’Existenzminimum’’. De minimale woning die voldeed aan alle eisen en zo rationeel ontworpen was dat ze tegen een minimum prijs kon worden gebouwd. 37 In mijn optiek worden de daadwerkelijke psychologische behoeftes hierdoor naar de achtergrond gedreven omdat men alle aandacht legt op het voldoen aan gestelde randvoorwaarden. Heynen vervolgt haar essay dan ook met het belichten van de andere kant; de architecten die gezelligheid, geborgenheid

waardig’’ maken. Elke bewoner zijn eigen raam, stukje lucht, badkamer, allen een identieke kamer. Interessant hieraan is dat juist de historie van de studentenhuisvesting in Nederland veel te maken heeft met exact dit onderwerp. De studentenflat heeft niet voor niets een negatieve ondertoon gekregen in het collectief geheugen. Er werd voor een ‘’gemiddelde student’’ een minimale ruimte ontworpen. Architecten Aldington and Craig zeggen in hun beschouwing over architectuur voor de mens het volgende over deze generalisering; ‘’The average person doesn’t exist, and so by designing buildings for the average person one is designing for non-existent people’’ 38

Het grote verschil tussen mensen en hun behoeftes zorgt ervoor dat de gegeneraliseerde lijst van eisen die in het ontwerp gebruikt wordt onvermijdelijk gaten laat vallen. Iedereen stelt andere eisen aan zijn of haar woning, woont op een andere manier en ervaart woongenot en woonmomenten anders. De rationalisering van woonwensen kan in mijn inzicht een drager vormen voor het ontwerp, maar is op zichzelf niet [37] Heynen Dat is Architectuur (2004) De onherleidbaarheid van het wonen p.871 [38] Mikellides Architecture for people (1980) Aldington and Craig - Understanding people and developing a Brief p.27

voldoende. Denken over woonwensen en bijbehorende ruimtes is niet compleet zonder de eerder aangehaalde existentiële benadering mee te nemen in het ontwerpproces.


en herinneringen juist als kwaliteit beschouwen. ‘’Rationaliteit en steriliteit’’ zouden woningen ‘’mensont-




Aldington and Craig komen hier in het boek ‘’Architecture for people’’ op terug door te reflecteren op een ontwerp van een tandartspraktijk. De architecten hebben in het ontwerp rekening gehouden met allerlei situaties die zich voor kunnen doen in het gebruik van het gebouw. Ze hebben gedacht in momenten. Binnenkomen, verblijven in de wachtkamer, het gesprek met de secretaresse en een bezoek aan de tandarts zelf. Hierdoor wordt het ontwerp niet langer een abstracte lijst eisen, maar een levendige sequentie van situaties. Door deze in kaart te brengen en voor te stellen wordt het als architect mogelijk te reflecteren op hoe het ontwerp mogelijk vorm geeft aan gebruik. Het denken in deze perfecte of geïdealiseerde momenten kan een ontwerphouding zijn die woonarchitectuur in staat kan stellen een meerduidige kwaliteit toe te eigenen. Wat kom ik tegen en hoe vormt de ruimte zich om me heen?

| De ontmoeting als ingrediënt voor het woonmoment | Naast dat bewoners zich ‘’thuismaken’’ in hun eigen leefruimte kan de collectieve ruimte het thuisgevoel van de bewoners als totaal versterken. De collectieve identiteit. Dit betekent in architectonisch opzicht het vergemakkelijken van een variatie aan ontmoetingen. Het contact met de medebewoners, de omgeving, je eigen straat en toevallige voorbijgangers wordt in grote mate gedefinieërd door de vormgeving en oriëntatie van ruimtes.

Herman Hertzberger stelt dat alles wat wij ontwerpen mensen zou moeten aanmoedigen een sterkere relatie met hun omgeving aan te gaan. Zowel in verhouding tot zichzelf als anderen. Dit betekent op het gebied van relaties – voor zover architectuur invloed kan uitoefenen – dat de structuur of sequentie van dat wat wij ontwerpen hieraan gekoppeld dient te worden. Een goed doordachte overgang tussen ruimtes kan ervoor zorgen dat de wereld minder vervreemd, hard en abstract overkomt. Wat resulteert in een architectuur die juist een warme, vriendelijke, welkome en daarmee meer geschikte leefruimte nastreeft. Dit overgangsgebied tussen omgeving, gebouw en kamer is juist de plek voor een veelheid aan ontmoetingen van zowel geregiseerde als ongeregiseerde aard. In een studentencomplex manifesteert dit zich in de transitie van straat, fietsenstalling, hal tot eigen kamer. De zoektocht naar een architectuur van momenten heeft nu geleid tot het identificeren van de tussenruimte. Dit is een gebied voor het plaatsvinden van het individuele en het collectieve woonmoment. Welke ontwerpaspecten dienen we mee te nemen bij het vormgeven van deze in-between space?


afb.55 Denken in situaties heeft bij Aldington and Craig niet direct geleid tot een heldere weergave. Toch bevat deze tekening een hele hoop situaties die je als architect een breder beeld geven van een gebouw.





afb.56 Harvey Court heeft in het midden van het binnenplein een studiezaal. De verdiepte ligging is in mijn beleving een gemiste kans aangezien het plein hierdoor moeilijk bereikbaar is. afb.57 De achterentree komt uit op het parkgebied. De studentenkamers hebben zowel zicht op de binnenplaats als de omliggende natuur.

| De tussenruimte | De tussenruimte in een ontwerp is op te vatten als een gebied waar alle omringende ruimtes en bewoners zich ruimte kunnen toe-eigenen. Een voorbeeld hiervan is te vinden in het door Colin St John Wilson ontworpen Harvey Court. Dit studentencomplex in Cambridge gebruikt een getrapte arenastructuur voor het creëren van een grote interne collectieve ruimte. De hoger gelegen straten zijn enkel voor studenten bereikbaar, terwijl het centrale verhoogde court een openbare plek is die voor de omgeving toegankelijk is. Men is collectief aanwezig in dezelfde ruimte welke ontstaat door de rechthoekige positionering van de studentenkamers. Zeker in de zomer is het voor studenten makkelijk de pui van de kamer open te zetten en een stuk van de collectieve straat in te nemen; stoelen naar buiten en genieten van de zon. Door de structuur leent het gebouw zich ook voor theater en andere voorstellingen. Een van de activiteiten die al in vroege schetsen van de architecten is meegenomen en ook daadwerkelijk plaatsvindt. 39

De tussenruimte moet schijnbaar een zekere kwaliteit bereiken wil ze ontmoeting stimuleren. Bij het beter definiëren van deze gradient tussen binnen en buiten geeft Hertzberger een aantal duidelijke uitgangspun-

ringende bewoners er mee omgaan. Ze kan kenmerken overnemen van de intimiteit van de woonkamer of de openheid van de straat. Ten tweede is het een wederkerige ruimte die de communicatie tussen bewoners onderling, maar ook tussen de stad en het gebouw kan bevorderen. Ten derde geeft de tussenruimte mensen de kans hun eigen woonruimte uit te breiden in de publieke ruimte door deze ‘’in te nemen’’ en daarmee dus flexibiliteit verzorgt. 40

Of het nu de was is die buiten hangt bij gemeenschappelijke balkons of de grote eettafel die naar buiten wordt geschoven voor een barbecue; het gebruik van de publieke ruimte door omliggende bewoners kan de ruimte tot een rijk semi-openbaar gebied maken waar het wonen overvloeit in het stedelijk leven. Dit is een zelfversterkend proces. Als meer mensen actief gebruik maken van de ruimte zal dit meer activiteit aantrekken. Zelf heb ik bij mijn bezoek aan verschillende studentencomplexen ervaren hoe een kale, kille vormgeving de collectieve ruimte letterlijk kan verstenen. Een voorbeeld hiervan is in de door Aart Zaaijer [39] Bouwjong! Inspiratieboek woningbouwmanifestatie jongerenhuisvesting 2010-2014. Marlies Rohmer (2012) P. 76 [40] Hertzberger Lessons for Architecture Students (1991) In between space p.78

ontworpen studentenwoningen van de University College Utrecht waar de ruimtelijkheid meer weg heeft van een gevangenis - de stalen poorten - met een centrale ontluchtingsruimte. Ondanks de metselwerkstructuur lijkt de ruimte iets te missen. Er is geen ruimte voor de individuele studentenkamers om zichzelf te presenteren in deze collectieve plek. Alles is namelijk pure verkeersruimte en nodigt niet uit tot individueel gebruik.


ten. Aangezien iedereen de tussenruimte kan gebruiken is het afhankelijk van de manier waarop de om-






afb.58 De buitengang die toegang geeft tot de verschillende studenten kamers is benauwend. Perforaties in het metselwerk onderbreken de massiviteit van de wanden.

100 meter van dit complex liggen verschillende Geluidswalwoningen van architect Koen van Velzen. Hier is

afb.59 De harde overgang van binnen naar buiten komt niet alleen door het hekwerk, maar ook door de afwezigheid van een doorlopend voetpad.

die mensen wensen in de eigen ruimte. Wonen is in zijn beeld het zichzelf identificeren met de omgeving.

afb.60 Meerdere studentenkamers komen uit op een centrale binnenplaats. Metselwerk domineert de gehele vormgeving.

sprake van een groenzone die duidelijk gebruikt wordt als een verlenging van de studentenruimte. Eigen gefabriceerde bankjes, kratjes bier en tafels zijn tekenen van de activiteiten die daar plaats vinden. John Habraken noemt dit een zoektocht naar hoe stedenbouw plek kan geven aan de persoonlijke aanpassing


Dit wordt mogelijk als de bewoner zijn omgeving in bezit kan nemen door deze te veranderen of in te

richten. Het is het (ver)plaatsen van spullen, het omringen van jezelf met je eigen interieur.

Een ander recent ontworpen studentencomplex Strandveien Svartlamoen in Noorwegen, laat zien hoe het goed plaatsen van initieme terrasruimte samen kan gaan met intensief gebruik. Bij de ontwikkeling van het project stond bewonersparticipatie voorop. De eerste lichting bewoners is dan ook in een vroeg stadium bij de verdere uitwerking betrokken. De twee bouwblokken bevatten woningen voor 6 studenten. De interieurs zijn voorzien van hoge plafonds en massieve houten wanden die een grote mate van vrijheid garanderen. Het materiaalgebruik geeft de ar-

ruimte waarin gewoond wordt. 42 De plaatsing van de bouwvolumes maakt ruimte voor een op het zuiden georiĂŤnteerde binnentuin. Een gelijkmatige overgang van interieur naar exterieur en vice versa verkleint de drempel die opgelegd wordt om in deze overgangszone te verblijven. De wijze waarop verhoudingen, zichtlijnen en materiaalkeuze samen een ruimte vormen bepaalt de lezing van deze grens. Een voorbeeld is het doortrekken van materialen van de interieurruimtes naar de straat. De grens wordt verzacht, de sfeer van binnen vindt op deze manier een weg naar de openbare ruimte. Bij de overgang tussen binnen en buiten komt de bewoner in contact met tal van gebouwelementen. Deze kunnen bepaald gebruik stimuleren. Ze geven indrukken of associaties - het herkennen van gebruik. Een ruim vormgegeven entreetrap kan gebruikt worden als zitbank, het terras kan fungeren als eetkamer, maar ook als tijdelijke fietsenstalling. Een grote schuifpui vraagt erom om geheel open gezet te worden in de zomer. Het zijn de uitnodigingen die in de architectuur [41] Heynen Dat is Architectuur (2004) De onherleidbaarheid van het wonen p.871 [42] Bouwjong! Inspiratieboek woningbouwmanifestatie jongerenhuisvesting 2010-2014. Marlies Rohmer (2012) P. 70-71

verwerkt zijn die het tot een meerduidige ruimte maakt.


chitectuur een huiselijk en warm karakter dat de hele insteek van het project uitdraagt - een veranderende








afb.61 De buitengevel van Svartlamoen. Binnen 2 jaar tijd is de kleur van de houten gevel in een zilvergrijze glans veranderd.



afb.62 De collectieve buitenruimte van Svartlamoen bestaat uit brede trappen en terassen. Hierdoor nodigen ze alle uit tot gebruik. De maasvormige staalconstructie zorgt voor een pallet aan slagschaduw op het hout. afb.63-64-65 Meerdere studentenkamers komen uit op een centrale binnenplaats. Metselwerk domineert de gehele vormgeving.

afb.68 De buitengevel. Het studentenhuis komt direct uit op aanliggend groen.



afb.66-67 Uiterlijke expressie in de gevels kan door architectuur worden aangemoedigd. Een simpel voorbeeld is het maken van een plintomlijsting waarin bijvoorbeeld een bankje gemaakt kan worden.




afb.69 Beelden van het studentencomplex aan de Weesperstraat. De kolomstructuur op de begane grond betrekt de openbare straat bij het gebouw. De verhoogde tussenstraat met banken is een verlenging van de studentenkamers. En geeft een plek waar ontmoeting eenvoudig kan plaatsvinden.

‘’we moeten de kwaliteit van de straatruimte en gebouwen beschouwen in relatie tot elkaar. Een mozaïek van relaties en verwevenheid – zoals we het stedelijk leven inbeelden – vraagt om een ruimtelijke organisatie waar gebouwde ruimte en publieke ruimte (straat) niet allen complementair zijn op het ruimtelijke vlak – in de zin dat ze elkaar vormen – maar ook in het bijzonder in welke gebouwde vorm en publieke ruimte een maximale toegankelijkheid van overlapping toelaten. Een situatie waar het openbare en het private vervagen, de grens wordt een minder expliciete overgang. De scherpe scheiding tussen publiek en privaat wordt verzacht’’ 43

| Tussen vormgeven | De collectieve straat in het door Hertzberger ontworpen Weesperstraat studentencomplex is een voorbeeld van deze ‘’meerduidige’’ tussenruimte. Het ontwerp staat in het teken van ontmoeting en het stimuleren van sociale contacten. Dit komt terug in een aantal aspecten. Er is bijvoorbeeld sprake van een overdekte ingangszone waar fietsenstalling, straat, entree, maar ook terras samenkomen. Een veelheid aan activiteiten en gebruikers komt hier samen. Het gebouw is ontworpen als een transitie tussen het individu en collectief. De overgang van straat naar arcade, lobby naar galerij en van verhoogde straat naar

zitruimtes en vlakken die als tafel of zitplek gebruikt kunnen worden. Een corresponderend lichtplan legt extra nadruk op deze brandpunten in de collectieve ruimte. Hertzberger ziet deze ‘‘brandpunten’’ in de vorm van een centraal geplaatste bank of picknicktafel, maar ook bijvoorbeeld een werkruimte waaromheen mensen zich verzamelen. Ze fungeren als aantrekkingspunten voor het ontstaan van collectieve activiteiten; ‘’They are like magnets, to which things that happen in the communal walkway attach themselves’’ 45 Rikard Küller, professor in omgevingsfilosofie legt ook een [43] Hertzberger Lessons for Architecture Students (1991) In between space p.78 [44] Bouwjong! Inspiratieboek woningbouwmanifestatie jongerenhuisvesting 2010-2014. Marlies Rohmer (2012) p.57 [45] Hertzberger Lessons for Architecture Students (1991) Making space, leaving space p.152 [46] Mikellides Architecture for people (1980) Rikard Küller, architecture and emotions p.93

verband tussen momenten en een ruimtegevoel. Deze ruimte hoeft niet zozeer wanden of plafond te beschikken, maar wel een centraal focaal punt. ‘’The crucial factor is not walls or ceiling, but the presence of a focal point and a feeling of togetherness’’



eigen deur laat dit zien. 44 De privéstraat is geen harde verkeersruimte, maar is voorzien van nissen,


‘‘Het woonbestuur heeft de afgelopen tijd niet stilgezeten! We hebben onder andere met de SSH gesproken over de meubilering van het dakterras. Dit heeft geresulteerd in een akkoord. Er komen 2 barbecues die aan beide kanten te gebruiken zijn(dus eigenlijk 4 barbecues) en er zal een stortbak onder zitten zodat de kolen meteen in een afvalbak vallen die door de schoonmaker zullen worden geleegd’’

Studentenbestuur Casa Confetti 18 januari 2012


afb.70 Van onder naar boven; Het dakterras van Casa Confetti bij oplevering, de verbouwingswerkzaamheden bij mijn bezoek aan het complex en het uiteindelijke resultaat.

| Betrokkenheid | Te vaak worden tussenzones simpelweg bestempeld als ‘’collectieve ruimte’’. Het lijkt wel alsof het een residu is van alle ‘’functionele’’ ruimtes die reeds zijn ingevuld. Hierdoor is de kans groot dat bewoners totaal geen idee hebben wat ze met die ruimte moeten doen en vaak gebeurt er dan ook niets. Hertzberger brengt dit terug tot betrokkenheid en de constatering dat het een wederkerig proces vormt in de architectonische ruimte.

‘’The more involved a person is in shaping and maintenance of his surroundings, the more appropriate they become and the more easily appropriated by him; but just as he takes possession of his surroundings so will they also take possession of him’’ 47

Het gebruik van ruimte, de mate van verantwoordelijkheidsgevoel ervoor, en de zorg die ze krijgt hebben een versterkende werking op elkaar. Architectuur heeft daarbij door haar expressieve kwaliteiten van ruimte, vorm en materiaal de capaciteit om een bepaald gebruik te stimuleren. Verantwoordelijkheidsge-

wel binnenstraat te geven. Het ‘‘eigen tuin’’ gevoel. Zodra de openbare ruimte gemakkelijk bij de eigen woonkamer te betrekken is wordt het voor de bewoner aantrekkelijker deze te onderhouden en in te richten. Mikellides brengt ook naar voren dat de kracht van betrokkenheid moeilijk overschat kan worden. Als architect is het dus noodzakelijk binnen het ontwerp voldoende vrijheid voor de gebruiker in te bouwen om zodoende eigen verantwoordelijkheid te stimuleren.


Resumerend kan de ‘‘in between space’’ een intensief collectieve plek worden als ze een centrale positie in het ontwerp krijgt toebedeeld. Het is een plek waar men het gebouw betreedt en verlaat, waar op vrienden gewacht wordt en de fiets in haar stalling geplaatst wordt. Het is de plek waar de bewoner op zijn eigen terras zit of even naar de overburen loopt voor een praatje.

[47] Mikellides Architecture for people (1980) Hertzberger, shaping the environment p.40 [48] Mikellides Architecture for people (1980) Architectural Psychology and the unavoidable art p.19


voel kan aangemoedigd worden door elke bewoner een eigen relatie met de collectieve tuin/terras dan





afb.71 De onderplint bevat een reeks aan collectieve functies. De buitenfacade laat zien dat sommige terassen gedeeld worden door meerdere studenten.

| Woonarena |

afb.72 Ruime collectieve keukens, ophangruime voor werkroosters en continu contact met de rest van het gebouw.

gerichte gevel alle individuele kamers bevat. De binnenring huisvest de collectieve ruimtes zoals gezamen-

afb.73 (volgende pagina) Het binnenpark stroomt vol als er buiten muziek wordt afgespeeld. Alle woonruimtes maken door hun positionering onderdeel uit van de atmosfeer.

zoals een computercafé, wasserette, workshopruimtes, muziekruimte en fietsenstalling.

Het recent gebouwde studentencomplex Tietgenkollegiet in Denemarken is een voorbeeld van hoe betrokkenheid samen kan gaan met een levendige, goed gebruikte openbare tussenruimte. Architecten Lundgraaf en Tranberg hebben hier een cirkelvormige woonomgeving ontworpen waarin de naar buiten

lijke woon- en eetkamers. Royale keukens worden gedeeld door 12 studenten en vormen dé samenkomstplek voor elke woongroep. De plint op de begane grond bevat collectieve functies voor het hele gebouw

De architectuur zelf is verzorgd vormgegeven en probeert op deze manier zorgvuldig gebruik te stimuleren. Tietgenkollegiet is echter niet alleen een gebouw, het is een levensstijl. De architecten hebben een uitgebreide visie neergelegd die in haar uitvoering nu leidt tot een levendig gebouw dat mensen juist trekt vanwege haar reputatie van een leuke collectieve gemeenschap. De collectieve keukens vormen een duidelijk gedefinieerde samenkomstzone . Voor de meer algemene collectieve ruimtes is dit echter moeilijk.

bepaalt wat er met de ruimte gebeurt en krijgt hier een klein budget voor. 49 Elke studentengroep is verantwoordelijk voor zijn eigen woning. Hierdoor is er bijvoorbeeld een houtwerkplaats in het gebouw. Een keycard systeem met een borgbedrag verzorgt de toegankelijkheid. Er ontstaat een stuk betrokkenheid en eigenaarschap dat de gezamenlijke identiteit versterkt. De architecten hebben ook voorzieningen getroffen voor het overbrengen van de sociale cultuur; grote krijtborden bij de keukens; vrije ophangpunten in de eigen kamers en een fotomuur. Dit gebouw laat zien dat architectuur - in samenwerking met goed management - weldegelijk een woonomgeving kan stimuleren waarin de ruimtes geen lege onbestemde plaatsen zijn, maar juist plekken van persoonlijke invulling en collectieve identiteit.

| Identiteit en gebruik | Als ontwerper geloof ik dat we bij het ontwerpen van ruimtes rekening moeten houden met het inbouwen van ruimte voor eigen interpretatie en de notie van identiteit door gebruik. Hertzberger geeft in zijn uiteenzetting over ‘’Making space, leaving space’’ de tweeledigheid van deze visie aan door aan de ene kant aan te geven dat architectuur dus een zekere neutraliteit en flexibiliteit moet hebben, maar ook een [49] Bouwjong! Inspiratieboek woningbouwmanifestatie jongerenhuisvesting 2010-2014. Marlies Rohmer (2012) p.87

bredere kracht die als meerduidigheid bestempeld kan worden. Het doel van een bepaalde ruimte kan zich vormen naar verschillende situaties. Dit houdt echter niet in dat het volstaat om lege ruimtes te ontwerpen waarin theoretisch elke activiteit plaats zou kunnen vinden.


Dit is tegengegaan door het actief betrekken van studenten bij inrichting van gedeelde ruimtes. De groep









afb.74 Alvar Aalto heeft in zijn Baker House studentenhuisvesting de woon en slaap gedeeltes heel simpel verdeeld door een houten kolom in de ruimte te plaatsen. afb.75 Bij de kamers in de Simmons Hall van Steven Holl heeft elke student de beschikking over een serie modulaire meubels die naar eigen inzicht verplaatst kunnen worden.

Een van de grootste problemen bij het ontwerpen van woningen is de balans tussen vrijheid en inperking. Doordat we te maken hebben met een grote verscheidenheid aan mensen, met elk hun eigen eisen en wensen, is het niet mogelijk tot één woonconcept te komen dat iedereen zal aanspreken. Hertzberger draagt hiervoor ook een reden aan dat wij nooit kunnen weten wat elke persoon voor zichzelf wil.

‘’Because we can never learn what each person wants for himself, no one will ever be capable of inventing for others the perfect dwelling’’ 50

Totale vrijheid bieden staat eigenlijk gelijk aan geen uitspraak doen. Een compleet neutrale witte ruimte waarin alles mogelijk is biedt zo ontzettend veel mogelijkheden dat deze kan leiden tot verlamming. Deze onmogelijkheid overzicht te krijgen over keuzes kan gezien worden als een vorm van keuzemoeheid. Hetzelfde geldt denk ik voor ruimtelijkheid. Als een ruimte een overzienbare hoeveelheid opties weet te geven kan de gebruiker duidelijk traceren hoe zijn of haar indeling ingepast kan worden. Architectuur moet een kader of framewerk leveren dat ruimte biedt voor persoonlijke aanpassing. Materiaal, licht en ontworpen

we hier zelden naar als architecten? Het is het denken in tijd. Deze benadering is door Ole Bouman gebruikt om te beschrijven hoe een tijdstructuur een rol speelt in het ontmoeten.

| Het dagelijks leven en tijd | Hij stelt hier de vraag wat er zou gebeuren als architectuur vanaf ‘‘tijd’’ benaderd zou worden. Het is een manier van kijken naar de architectuur. Het is niet alleen de nadruk leggen op de oplevering, maar juist de eigen invulling van bewoners, het bewonen. Bouman ziet architectuur als een totaalnetwerk aan connecties. Het moet dan ook vanaf die kant bekeken worden om niet te vervallen in een soort geïsoleerde handeling. 51 Eigenlijk kan gezegd worden dat ontmoeten een samenkomen van tijd is. Een synchronisatie waarin elke deelnemer even dezelfde tijd deelt. Het eigen universum van persoonlijke planning staat even gelijk met anderen. Dit is een fenomeen dat volgens Bouman steeds meer onder druk komt te staan. We worden in ons dagelijks leven overspoeld met informatie. De tijd wordt alsmaar meer gecomprimeerd in [50] Hertzberger Lessons for Architecture Students (1991) Making space, leaving space p.158

een aaneenschakeling van acties en verwerking van informatie. Werk, ontspanning en persoonlijke ruimte vloeien in elkaar over. We leven in een wereld waarin alles tegelijk actief is. Timemanagement en to-do lijstjes zijn manieren om deze wereld te overleven. Mensen zijn steeds meer in een persoonlijke tijdzone aan het leven. Het ‘’personaliseren van de tijd’’. Een voorbeeld hiervan is digitale communicatie waar veelal

[51] Bouman Tijd voor Architectuur ARCHIS nr.2 (2003)

niet langer sprake is van een vloeiend gesprek, maar een aaneenschakeling van reacties. Er is niet altijd


meubels mogen spreken. Hoe zou een gebruiker de ruimte kunnen inrichten en aanpassen? Waarom kijken





afb.76 Werkruimtes in de onderplint van Tietgenkollegiet. De de regelmatige aanwezigheid van deuren in de facade is het makkelijk even naar buiten te stappen.

iemand aan de andere kant die meteen reageert. Men antwoord wanneer hun eigen tijd dat toelaat. Bou-

afb.77 De wasserette, ook een ruimte waar studenten elkaar makkelijk ontmoeten.

lopen van gebeurtenissen en dagelijkse activiteiten. Deze collectieve tijdsbeleving komt tegenwoordig

man geeft deze communicatie de term ‘’asynchroon’’ het is niet iets dat verbindt, maar juist een resultaat van de persoonlijke tijd. In het verleden was de binding tussen mensen in de samenleving sterk verbonden met het synchroon

nog terug in feestdagen, festivals en het dagelijkse nieuws. In het denken over momenten in de architectuur kan gezegd worden dat de personalisering van de tijd vooral het collectieve moment onder druk zet. Als er geen plek geboden wordt waar gezamenlijke tijd gedeeld kan worden, is er ook geen voedingsbodem voor verbinding. 52 Architectuur kan ervoor kiezen plek te bieden aan een asynchrone of synchrone structuur en daarmee invloed hebben op de manier waarop mensen elkaar wel dan niet ontmoeten in een gebouw. Appartementencomplexen waarin elke woning geheel afgesloten is van de totaalstructuur via dikke wanden en goede geluidswering bieden alle ruimte tot een eigen tijdschema. Mensen zijn van elkaar ontkop-

‘’Als het waar is dat elke vorm van samenleving uiteindelijk gegrond is in een gedeelde tijd, dan rijst de vraag of het steeds verder toegeven aan een verdelende tijd niet uiteindelijk leidt tot de onmogelijkheid van samenleven’’ 53

Kijkend naar een architectuur waarin het denken in woonmomenten centraal staat is het nodig synchronisatie in de structuur in te bouwen. In deze zones kunnen de bewoners tijd delen. Naarmate dit vaker plaatsvindt wordt het makkelijk je in elkaars levensritme in te leven. Er ontstaat een verbinding, een stuk inzicht en begrip tussen mensen. Het is natuurlijk niet mogelijk hier harde uitspraken over te doen, maar dat het relatief synchroon lopen van levensritmes een goede basis is voor een woongemeenschap heeft zich in de historie al reeds bewezen.

Het denken in momenten heeft dus te maken met synchroniseren van activiteiten. Het aanbrengen van een [52] Bouman De Strijd om Tijd. Van een delende naar een gedeelde tijd Pamflet NAi (2003)

tijdstructuur. Hierin spreken we niet over een klok met specifieke tijdsindeling, maar een aaneenschakeling

[53] Bouman De Strijd om Tijd. Het ontwerpen van gedeelde tijd Pamflet NAi (2003)

bijdrage leveren. Het bieden van een duidelijke structuur van ruimtes waarin mensen dan wel alleen, dan

van zones waar gedeelde tijd kan plaatsvinden. Het is het inzetten van tijd als organisatiemiddel van een gebouw. Collectieve verkeersruimtes - bijvoorbeeld de fietsenstalling - kunnen bij juist ontwerp al een

wel gezamenlijk kunnen verblijven biedt in ieder geval alle ruimte voor synchronisatie van leefpatronen.






‘‘De ruimte van hal en trappen verenigt zich tot een donkere sluis. Daardoor valt des te meer op hoe licht het is onder het ondergrondse gebouw...Op een doordeweekse schooldag is het wonderlijk rustig in het atrium. Iemand doet rekoefeningen op een bank. Er klinken flarden pianomuziek.’’

Gebaren(2009), Ton Verstegen p.54 Scènes van de Artez Hogeschool voon de Kunsten in Arnhem

Bouman geeft in zijn essay een interessant voorbeeld door te kijken naar het fenomeen van de wachttijd. Ruimtes als perrons, kruispunten, parkeerhavens, liften, terrassen, maar ook de in- en uitgang van een gebouw zijn vaak onderdeel van wachttijd. Deze ruimtes kunnen een kern van synchronisatie zijn waar de tijdzones van verschillende personen in elkaar overgaan. Architectuur kan met deze manier van denken een vorm aannemen van scènes in een film. Het denken in het beleven van een gebouw brengt de ontwerper tot het vertellen van verhalen. Deze zijn natuurlijk fictief, maar dragen wel bij aan een bewegend en interactieve weergave van de architectonische ruimte. Deze zal dichter bij het dagelijks gebruik - en realiteit - liggen dan de opleveringsfoto.

| Een Architectuur van momenten | Een architectuur van momenten kan, in het licht van de huidige opgave van de studentenhuisvesting, een fundamentele bijdrage leveren aan het vormgeven van een stimulerende woonomgeving van transities. Bij het ontwerpen van momenten is het van belang te kijken naar hoe mensen elkaar in het gebouw ontmoeten. Als architect stellen we ons de vraag of iemand zich hier thuis kan voelen. We zoeken een atmosfeer, zoals de eerste indruk van Zumthor. Om hier een gepast antwoord op te geven is het noodzakelijk continu te reflecteren op de woonwensen van de doelgroep. Het “thuisgevoel” is volgens Duyvendak een universeel kenmerk van het wonen dat bepaald wordt door vertrouwdheid en familiariteit. De kans dat deze zich vormen binnen een architectonisch ontwerp is afhankelijk van de homogeniteit van de doelgroep, maar ook in de routine van dagelijkse activiteiten; het in een ritme zijn. Of in de woorden van geïnterviewde studenten, helemaal op jezelf zijn, je op je gemak voelen. Architectuur kan helpen een groepsgevoel te ondersteunen door een duidelijke en kenmerkende vormgeving waarin de ruimtelijk relaties op elkaar gericht zijn. Corporaties als Vestide en Idealis onderstrepen de vraag naar kwalitatieve studentenhuisvesting. Denken over het thuisgevoel en daarmee woongenot zijn hierbij essentieel. Bij het ontwerpen van woonmomenten zien we dat er een combinatie gezocht dient te worden tussen de functionele en existentiële benadering zoals deze door Caan beschreven wordt. Het is niet enkel het afvinken van een lijst benodigde ruimtes, maar het denken in activiteiten en atmosferen. Heynen noemt het de architecten van de gezelligheid, geborgenheid en herinneringen. Ikzelf noem het de aandachtige architect. Deze atmosferische benadering stelt je eigen inlevingsvermogen centraal in het ontwerptraject. Dit is iets wat architecten als Aldington and Craig laten zien in hun analyse van een tandartspraktijk. Uiteindelijk gaat het erom dat een architectonische ruimte mensen kan aanmoedigen een betere relatie met hun omgeving aan te gaan. Dit vindt volgens Herzberger plaats in de tussenruimte. Studentencomplexen als Harvey Court en Tietgenkollegiet laten zien hoe deze zones plek kunnen geven aan het col-


afb.78 De verschillende scènes die de bezoeker ervaart bij het betreden van de Artez Hogeschool van de Kunsten in Arnhem.



lectief. Door de drempel tussen binnen en buiten te verzachten wordt het voor bewoners aantrekkelijker als verblijfsgebied. Als de bewoner onderdelen van de tussenruimte in bezit kan nemen ontstaat er een zelf versterkend proces zoals we zien bij Svartlamoen housing in Noorwegen. Habraken noemt dit het zichzelf identificeren met de omgeving. Het gebouw wordt onderdeel van je eigen “thuisgevoel”. De tussenruimte biedt plaats aan momenten door het creëren van uitnodigingen in de architectuur. Zowel Küller als Herzberger praten over focuspunten in de collectieve ruimte. Deze werken als magneten waar ‘’the feeling of togetherness’’ tot uiting kan komen. Uiteindelijk speelt verantwoordelijkheidgevoel een belangrijk rol in het slagen van deze architectuurvisie. Mikellides geeft aan dat deze gestimuleerd wordt door de bewoner vrijheid te geven. Te veel vrijheid kan echter leiden tot verlamming. Hertzberger zegt hierover dat totale vrijheid in de architectuur gelijk staat aan geen uitspraak doen. Ten slotte is het ontwerpen van momenten een oefening in tijd. Het is het zien van de tijdstructuur in je gebouw, de ruimtesequenties en plaatsen waar synchronisatie plaatsvindt. Bouman noemt het een synchroonsysteem. Ikzelf zie het als het denken in scènes. Een cinematisch denken over de ruimtes die je ontwerpt. Een film waarin architectuur geduldig wacht voor het perfecte moment. WOONMOMENTEN

afb.79 Een raam in een gebouw in verschillende situaties. Het is een doorzicht bij het lopen door de gang, en een lijst die de boom buiten inkadert. Tegelijk is haar vensterbank een plaats om te zitten en te genieten van de zon terwijl ze van buiten een hint geeft van activiteiten binnen.




| Ontwerpelementen | Het onderzoek naar studentenhuisvesting heeft geresulteerd in een blueprint. Deze heeft een belangrijke rol gespeeld in de vorming van het uiteindelijke ontwerpconcept in M4. Het heeft de vele aspecten van een studentencomplex in een aantal kernelementen vertaald.


afb.80 Het uiteindelijke schema. Het onderzoek naar studentenhuisvesting van Bouwjong! onderstreept de waarde van veel van deze aspecten in de verschillende geanalyseerde projecten. Daar wordt echter nog een extra verdeling aangebracht tussen wonen op de campus en wonen in de stad. Deze is hier buiten beschouwing gelaten aangezien de opgave binnen een stedelijke setting uitgewerkt is.


Relatie met de stad Welke plek neemt het in? is het een aanvulling op het stedelijk centrum, campus of wellicht een intensivering van een randgebied? Verdichting stedelijk weefsel Hoe relateert het complex zich tot de stad? Is het een enclave in het stedelijk weefsel of is er sprake van een vervlechting met de openbare ruimte? Verdicht het de sociale structuur van de wijk of maakt het een ontoegankelijke zone? Fiets netwerk Studenten benaderen hun woning veelal per fiets. Veel vaker dan te voet. Hoe is deze wetenschap verwerkt in een duidelijke fietsbenadering? Stedelijke voorzieningen Het inbrengen van studenten brengt ook vraag naar faciliteiten. Welke zijn ook beschikbaar voor omwonenden of dragen zelfs bij aan het voorzieningsniveau van het stedelijke gebied? Daarbij kan ook de vraag gesteld worden waarom de bouwlocatie interessant is voor studenten, zijn er veel voorzieningen dichtbij? Identiteit 97

Herkenbaarheid en groepsgevoel; is het studentencomplex in staat een eigen karakter op te bouwen in haar bestaan? Hoe positioneert het gebouw zich ten opzichte van andere studentencomplexen en waarom zouden studenten hier willen wonen? In between space Kansen tot onverwacht en actief gebruik van ruimtes vindt vaak plaats in tussenzones. Hoe zijn deze semi-openbare ruimtes vormgegeven en welke rol spelen ze? Relatie omliggende buurt Mengt het complex zich in de bestaande sfeer van haar omgeving of probeert het een eigen karakter te plaatsen binnen het bestaande? Op welke manier wordt de relatie tussen omwonenden en de studenten vormgegeven?

Parkeerruimte fiets/motor/auto Hebben de studenten toegang tot veilige parkeervoorzieningen? Aanvullend programma Op welke manier is het mogelijk bijzondere en/of andere activiteiten rondom het gebouw te ontplooien? Is er een café?, een collectieve wasserette of sportruimte? Materiaal en sfeer Trekken materialiteit en sfeer gezamenlijk op? Hoe draagt de materiaalkeuze bij aan de totale ervaring van het project en de kwaliteit van de woonruimtes? Overgang gebouw-stoep De betreedbaarheid van het gebouw. Is de nieuwsgierige bezoeker welkom of proeen zachte rand waarin de overgang van privé naar openbaar vloeiend verloopt? Flexibel casco Is het gemakkelijk interne ruimtes aan te passen aan toekomstig gebruik? Is de constructie duurzaam op het gebied van toekomstige aanpasbaarheid? Collectieve binnenruimte Deze ruimtes zorgen voor sociaal contact op een intiemer niveau. Gezamenlijk koken, eten of een recreatiehal zijn voorbeelden. Hoe is de collectieve binnenruimte vervlochten met de individuele vertrekken? Hoe wordt er meerwaarde gecreëerd? Collectieve buitenruimte Hoe relateren de studentenwoningen en de openbare ruimte zich tot deze samenkomstzone? Deze ruimte kan op verschillende manieren vorm krijgen naargelang de schaal van het project; een grote binnenplaats, dakterras of een verbrede trap met zitruimte kunnen alle een goede bijdrage leveren. Private buitenruimte Hebben individuele studenten toegang tot individuele terrasruimte of wellicht een Frans balkon?


beert het ongenode gasten al bij de eerste trede te weren? Hoe creëert het gebouw




| Terrein Fens | Het onderzoek naar woonmomenten is een resultaat van ontwerp en onderzoek. Het kijken en lezen van de besproken architectuur heeft geleid tot een architectuurhouding. In de komende hoofdstukken zal de


ontwerpgave van M4 uiteengezet worden. Beginnend met het locatieonderzoek.




TERREIN FENS afb.81 Het Fens terrein ligt tegen het oude centrum van Eindhoven.

| Keuze | Eindhoven is de afgelopen jaren uitgegroeid tot een studentenstad. Vooral de technische en ontwerpgerichte studies staan voorop in deze ontwikkeling. Het steeds groter – en bekender – worden van de Brainport regio maakt het ook voor internationale studenten aantrekkelijk in dit gebied te studeren. Uit het tot nu toe besproken onderzoek is gebleken dat een stedelijke centrumlocatie geliefd is onder een grote groep studenten. Dicht bij het uitgaansgebied en dagelijkse faciliteiten. Het vinden van een centrumlocatie in Eindhoven is relatief moeilijk aangezien het een van de meest compacte centra van Nederland is. Alles ligt daadwerkelijk op loopafstand van elkaar. Bij het locatieonderzoek is uiteindelijk de keuze gevallen op het Fens-Terrein. Dit parkeergebied is gesitueerd aan de rondweg om het centrum, de Keizersgracht. De bouwlocatie ligt hiermee tussen het stedelijk centrum en de levendige woonwijk de Bergen. De locatie voldoet aan de verschillende aspecten die voor een studentencomplex belangrijk zijn. De afstand tot de verschillende opleidingen is klein, er is een uitgeb-

grote kansen voor een kwaliteitsverbetering van het gebied. Zowel het gebouw als de locatie kunnen hier van elkaar profiteren.

‘‘Transformatie van deze parkeerlocatie in een hoogwaardige ontwikkeling met een mix van functies (detailhandel, horeca, wonen, vermaak, groen), aansluitend op het karakter en schaal van De Bergen en dus in contrast met het kernwinkelgebied. Doordat terrein Fens een functionele invulling krijgt, vormt het een scharnierpunt tussen het kernwinkelgebied en de Bergen’’ 54

| De Bergen | [54] Gemeente Eindhoven Bestemmingsplannen 3.11 Projecten Toekomstvisie de Bergen. (2009) [55] Res Nova De Bergen Cultuurhistorisch basisonderzoek. (2009) Geomorfologie p.23 [56] Res Nova De Bergen Cultuurhistorisch basisonderzoek. (2009) Geomorfologie p.24

Het stadsgebied de Bergen is ontstaan op een hoge zandrug tussen de dalen van de Dommel en de Gender. De ontwikkeling van Eindhoven als gebied is continu beïnvloed door deze rivieren aangezien enkel de hoger gelegen gebieden voor bebouwing geschikt waren. 55 De nederzettingen die zich rond Eindhoven ontwikkelden staan tegenwoordig bekend als de stadswijken. Denk hierbij aan Stratum, Woensel, Tongelre, Gestel en Strijp. Op historische kaarten van onder andere Jacob van Deventer uit 1560 is duidelijk te zien dat de stad destijds bestond uit een radiale structuur van kleine nederzettingen. De Bergen werd via de Hoogstraat verbonden met de stad. Deze naam komt letterlijk van de verhoogde positie van de weg.56 Hetzelfde gaat op voor de twee belangrijkste wegen in de wijk, de Kleine Berg en Grote Berg. De historische


reid fietsnetwerk, directe toegang tot openbaar vervoer, men kan gemakkelijk naar het centrum en er zijn




afb.82 Terrein Fens vroeger en nu. De in de achtergrond aanwezige muur is naast het Koetshuis de enige herinnering aan de villa.

ontwikkeling is duidelijk terug te zien in de benaming. Eindhoven is gedurende een lange periode een relatief kleine stad gebleven. Tegen het einde van de 19e eeuw begon de industrialisatie op gang te komen. Hierdoor ontwikkelde zich zowel grote als kleine ondernemingen in het stedelijk gebied. Kleinschalige nijverheid en bedrijvigheid vond in de Bergen veelal plaats aan de achterzijde van de huizen. Om deze reden zijn in het hedendaagse straatbeeld nog steeds kenmerkende poorten en doorsteken te vinden naar deze achtergebieden. Grotere industrie zoals een bierbrouwerij en de luciferfabriek zijn te zien op kadastrale kaarten van 1870. 03 In deze periode begon men ook met het bouwen van prominente panden en woonhuizen aan de Keizersgracht, grote en Kleine Berg. Een van de grootste woningen werd uiteindelijk gebouwd op het terrein Fens. Aan deze villa ontleent het gebied tevens zijn naam aangezien de villa in het bezit was van notaris J.J. Fens 57Er ontstond een gebied waar welgesteld wonen gecombineerd werd met nijverheid en industrie. Villa Fens was toegankelijk via een loopbrug over de Keizersgracht. De notaris was een grote tuinliefhebber en was mede hierdoor verantwoordelijk voor een uitgebreide tuin rondom het woonhuis. Het gebied was een van de weinige groenzones die zo dicht in het centrum aanwezig was.

| Transitie van het gebied |

Keizersgracht omgevormd tot een binnenring. De vraag naar verkeersvoorzieningen kon hiermee worden beantwoord. 59 Het verdwijnen van de waterscheiding bracht met zich mee dat de Keizersgracht aantrekkelijk werd voor andere soorten bebouwing. Een voorbeeld hiervan is het gebouw van het Eindhovens Dagblad op de hoek van de klein Berg. Het dempen van de grachten had ook tot gevolg dat de bestaande woningen hun context verloren. De voortuinen, aanloopbruggen en bomenrij aan de Keizersgracht zijn namelijk samen met de demping verwijderd.

‘’Door het dempen van de gracht kregen de Keizersgracht en de Wal een geheel nieuwe, en meer stedelijke [57] Res Nova De Bergen Cultuurhistorisch basisonderzoek. (2009) Veranderingen in het historisch hart van de Bergen p.33

uitstraling. De barrière van het water was verdwenen en daarvoor in de plaats waren stadsstraten ontstaan met nieuwe mogelijkheden voor het situeren van stedelijke functies’’ 59

Tijdens de verdere modernisatie van Eindhoven brak een periode aan waarin veel historische gebouwen

[58] Eindhoven dubbel Een prachtig wintergezicht? (2009)

moesten wijken voor vernieuwing. Een plan om de verbinding tussen de Bergen en het centrum te ver-

[59] Res Nova De Bergen Cultuurhistorisch basisonderzoek. (2009) Uitbreidingsplan 1921 p.36

Villa Fens gesloopt werd in 1986. De weg zelf werd echter nooit aangelegd.58 Ook de bouw van het Hoo-

sterken door middel van het aanleggen van een weg tussen het Fens terrein en de markt zorgde ervoor dat

ghuis tegenover het Fens terrein laat zien dat er totaal geen rekening werd gehouden met de bestaande


In 1921 wordt via het uitbreidingsplan voor Eindhoven besloten de grachten de dempen. Hierdoor werd de


NTEXT | 3D LOCATIE ANALYSE Kleine Berg 26 Gebouwd ca 1800-1850 Woon/Werk gebouw

Kleine Berg 22 Gebouwd ca 1915 Woon/Werk gebouw

Kleine Berg 12, Le Connaisseur +- 1955 Woon/Werk gebouw

Kleine Berg 3 Woonhuis/winkel Gebouwd Ca. 1900

Kleine Berg 28 Woonhuis Gebouwd ca 1860

KLEINE BERG Kleine Berg 33-35-37 Monument 1890 Dubbelhuis met winkel

Keizersgracht 6 Koetshuis villa Fens Gebouwd 1887 1968 villa afgebroken


Privé parkeergebied Bereikbaar vanaf onderdoorgang oostelijke zijde.

The Naked Architect’


Villa Gebouwd Ca. 1890

LOCATIE | STROMINGEN Verkeersdrukte Keizersgracht in golfbeweging. Busstrook constante aanstroom van bussen. Winkel gallerij Stadspoort ligt in luwte van wandelgebied. Geen aansluiting van andere functies na deze gallerij.

Kleine Berg 9 Woonhuis gebouwd Ca. 1920 Keizersgracht 2 Voeger drukkerij Hermes en ED Daarna Edelsmit Paul van de Hout Nu Leeg Gebouwd ca. 1933, monument De Stadspoort Oud Hoofdpostkantoor 1920

Entee parkeerplaats Hooghuis heeft lagere intensiteit dan Fens terrein. Waarschijnlijk door ligging en ‘‘verstopt’’ karakter.

Kleine Berg is een zeer druk gebied waar alle soorten verkeer elkaar ontmoeten. - Veel Voetgangers - Veel vrachtwagens / leveranciers

Fens parkeerterrein wordt intensief gebruikt. Veel korte en middellange parkeerperiodes. Brengt continue beweging in locatie.

Oude locatie villa Fens Gesloopt 1968 Veel mensen gebruiken parkeerplaats als vertrekpunt richting de markt

Het Hooghuis Ca. 1970 Kunstwerk

Two - B Koffie / eetgelegenheid Atelier: Project: Van:

‘The Naked Architect’ Fensterrein Eindhoven - Short+Long stay studenten complex Tim van der Grinten

Fietsers snijden terrein af als ze vanuit het stadhuis komen


Goedwerk communicatie & Winkel Oktober




afb.83 Foto’s van de oude situatie. De dichte begroeiing van de tuin rond villa Fens is duidelijk zichtbaar op de luchtfoto’s. Onderaan de gracht ter plaatse van de Keizersgracht.

historische context. Aan de andere kant dient het tegenwoordig wel als een herkenningspunt dat al vanaf het einde van de Grote berg te zien is. Na de sloop van de villa bleef het gebied ruim 4 decennia onbebouwd. Ondanks de vele plannen die men voor het gebied gemaakt heeft is het vandaag de dag nog steeds een parkeerplaats. Het koetshuis, de karakteristieke oprijlaan en enkele bomen herinneren nog aan de oude villa. Ondanks de continue aanwezigheid van auto’s en verkeer heeft het koetshuis verschillende restaurants gehuisvest. Momenteel is hier het Aziatisch wok-restaurant ‘Mood’ gevestigd. Het koetshuis zelf is tegenwoordig een gemeentelijk monument. Hetzelfde geldt voor het oude kantoor van het Eindhovens Dagblad op de hoek van de Kleine berg.

| behouden en veranderen | Kijkend naar het Fens-terrein als bouwlocatie is het voornamelijk van belang een duidelijke uitspraak te doen over de historische context in relatie tot de nieuwbouw. Het is een van de weinige plekken waar gesproken kan worden van een visuele relatie met het stadscentrum. De openheid van het gebied is echter ook een grote onderbreking in de vloeiende bebouwing van de Kleine Berg. Het verkleinen of verliezen van de zichtlijn op het centrum zal het intieme karakter van de Kleine Berg versterken, maar de openheid die

‘’De ambiance van De Bergen wordt in grote mate bepaald door de aanwezige bebouwing. Het is dan ook van groot belang dat sloop ... tot een absoluut minimum worden beperkt: ....Juist de lange gevelwanden met verwante bebouwing maken dat De Bergen een hoge cultuurhistorische waarde heeft’’ 60

Terrein Fens is tevens een groenzone door de aanwezigheid van een aantal historische bomen. Onder de rond 1880 geplante bomen bevinden zich Esdoorns, Paardenkastanjes, Linden en Amerikaanse Eiken. Vooral de bomenrij langs het oude koetsgebouw is hier kenmerkend. Het historisch onderzoek naar de Bergen van Res Nova zegt hier het volgende over. ‘’De voormalige aanwezigheid van een ‘groene’ vlek langs de straat en het gegeven dat er nu sprake is van een open terrein, biedt mogelijkheden het voormalige groene [60] Res Nova De Bergen Cultuurhistorisch basisonderzoek. (2009) Behouden en onderhouden authentieke bebouwing p.11o [61] Res Nova De Bergen Cultuurhistorisch basisonderzoek. (2009) Groen in het historisch hart p.79

karakter (ten dele) terug te voeren.’’ 61Naast deze karakteristieke elementen is het terrein Fens in mijn opzicht een locatie die duidelijk aanwezig is in het straatbeeld. Elke vorm van bebouwing op deze locatie kan dan ook een herkenningspunt aan zowel de Keizersgracht als Bergstraat vormen. Mede hierdoor leent de locatie zich voor een het verder uitbouwen van de Eindhovense visie van ‘ontwerpstad’ en ‘studentenstad’. Combineren van wonen en werken op deze locatie haakt in op de historie van de Bergen. Cultuurhistorie en toekomst worden zo met elkaar in verband gebracht.


het historisch gezien altijd heeft gehad laten verdwijnen.






afb.84 Aan de rechterzijde is de kromming van de Bergstraat goed te zien. De rommelige positie van fietsen, groen, reclamezuil en vuilniscontainers laten zien dat het gebied duidelijk als tussenstrook is ingericht.

| Keizersgracht |

afb.85 Het terras van Mood is omringt door parkeerplaatsen.

deze weg. De oude begroeiing van terrein Fens is

afb.86 De openheid van het gebied is vanaf de Stadspoort goed zichtbaar.

De oude gracht lag op de plaats waar nu het link-

De Keizersgracht is een van de enige grote verkeersaders die dwars door het centrum van Eindhoven loopt. Zowel de Witte Dame, Admirant, Regent, het Stadhuis en Stadskantoor liggen aan

grotendeels verwijderd.

er fietspad (zie afbeelding) loopt.

| Kleine Berg | Het intieme karakter van de Kleine Berg komt tot

variatie aan types metselwerk, dakkappen, erkers, entrees, vitrines en functies verzamelen zich in het straatbeeld. De straat wordt op alle momenten van de dag druk bezocht door fietsers, auto’s en voetgangers.

| Bergstraat | Deze smalle weg voorziet de verbinding tussen de Grote en Kleine Berg. Het is een relatief rustige straat met weinig winkelend publiek. Het op het Fens terrein aanwezige groen is goed te herkennen als men zich richting de kruising met de Kleine Berg beweegt. Hier is ook de achterentree van het restaurant Mood welke gevestigd is in het koetshuis.


uiting in de meanderende straatbeweging. Een





88 afb.87 Grauw Beeld Blind van RĂŠmy Zaugg is voor het project travaux publique in 1996 als muurschildering op dit gebouw geschilderd en was onderdeel van een tentoonstelling van het Van Abbe museum.


afb.88 Voorbeeld van de achtersteegjes die in de gevellijn van de Kleine Berg te vinden zijn.



| Aanpak | In mijn opzicht is het intiemer maken van de Kleine Berg door de inpassing van nieuwe bebouwing op het Fens terrein een optie die zowel ruimte voor groen, wonen als werken weet te creëren. Hierbij is de visuele zichtlijn richting het stadscentrum van ondergeschikt belang. Bij het ontwikkelen van het terrein zullen ook de achtergevels van de Kleine Berg bij de nieuwe inpassing betrokken moeten worden. Het doorsteken van winkels of het inschuiven van nieuwe ateliers is hier een optie. Op deze manier kan de herbestemming een bijdrage leveren aan het activeren van de bestaande bebouwing

Concluderend kan het plaatsen van nieuwe bebouwing aan de Keizersgracht een tegenwicht bieden aan het Hooghuis. Het voorplein van dit gebouw kan dan beter tot zijn recht komen. Het verbeteren van oversteekzones aan zowel de Hooghuisstraat als Stadspoort kan de realisatie van ‘’het rondje van De Bergen’’ mogelijk maken, waarin alle gebieden in een circulerende routing te bereiken zijn.

‘‘een duidelijke looproute die de Hooghuisstraat met de Kleine Berg verbindt en het fijnmazig voetgangersnetwerk .... omdat deze aansluit op de toekomstige voetgangerscircuit over het Luciferterrein en dus een

Het locatieonderzoek heeft enkele nieuwe standpunten aan de opgave toegevoegd. Deze beperkt zich niet enkel tot studentenhuisvesting, maar ook op het bieden van groen en werkruimte voor de omgeving. Daarnaast is het leggen van een verbinding of doorsteek tussen de stad en de Bergen een noodzakelijke eis. Het gebouw dient logischerwijs te passen binnen de rijke gedetailleerde bebouwing die dankzij een gedegen analyse heel duidelijk als onderdeel van het gebied kan worden beschouwd.

[62] Gemeente Eindhoven Bestemmingsplannen 3.11 Projecten Toekomstvisie de Bergen.


belangrijke schakel is in het ‘rondje de Bergen’ ’’ 62




| Het Studentencomplex | In dit hoofsstuk wordt het eindontwerp nader toegelicht. Zowel concept, organisatie en structuur komen hier aan bod. In het laatste hoofdstuk van dit verslag komen we terug bij het eindontwerp en wordt ze


belicht via verschillende woonmomenten.







DUTCH DESIGN VILLAGE | Concept | Het woord ‘‘dorp’’ roept bij veel mensen een gevoel van gemeenschap op. Er is een verbondenheid met de woonplaats en bewoners op een manier waar mensen elkaar niet alleen kennen maar ook een collectieve identiteit uitdragen. Deze verbindt mensen en geeft betekenis aan het wonen in een kleinschalige vertrouwde omgeving. Het studentencomplex op terrein Fens is een studentendorp waarin de gezamenlijke identiteit wordt uitgedragen door een samenwerking tussen bewoners en architectuur. Het is een woongebouw waarin speciale aandacht is voor de ontwerp-opleidingen van Eindhoven. Denk hierbij aan de Design Academy, TU/e Architecture, Industrial Design en Fontys Hogeschool. Het is een Dutch Design Village dat als een visitekaartje voor de stad en omgeving kan fungeren. Nationale en internationale studenten die hier komen wonen zijn onderdeel van een creatief netwerk. De focus op de ontwerp-opleidingen komt dan ook voort uit de rol die Eindhoven op dit gebied wil spelen. Het idee dat een gemengde gebouwcultuur contact tussen de studenten versterkt, en daarmee ook de relatie tussen de verschillende opleidingsinstellingen, sluit aan bij de door Brainport gepromote “living lab” organisatie. Een interdisciplinaire woongemeenschap van ontwerpstudenten begint met het opbouwen van vriendschappen en relaties. Naast woongebouw is het tevens een netwerk waar je tijdens en na je studie plezier aan beleeft. Identiteit en binding van de bewoners is om deze reden een belangrijk aspect van het ontwerpconcept. Deze ‘‘betrokkenheid’’ kan al afgelezen worden in de manier waarop mensen zichzelf identificeren met het gebouw. Denk hierbij aan ‘mijn kamer’ en ’onze keuken’ of jullie terras en ons Dutch Design Village. Het organiseren van het gebouw kan gekoppeld worden aan lagen van “identiteit’’. De transitie van privé naar openbaar verloopt via deze lagen.


afb.89 Avondschets van het voorlopig ontwerp.



| Inpassing & structuur | Het Dutch Design Village is opgebouwd uit woonhuizen. Aan elkaar geregen door een centrale tussenstraat heeft elke woning een eigen situering aan deze centrale as. Dit maakt het voor iedereen makkelijk de tussenstraat te betreden en onderdeel te maken van de eigen leefruimte. Om het studentenleven via de architectuur te vertalen in het werken ĂŠn wonen is de vormgeving geĂŻnspireerd op pakhuizen en werkloodsen. De omlijsting van de huizen accentueert de kopgevels. Ze werkt als een symbool, een herkenbare contour, maar ook als bescherming tegen regen en zon. Het woonhuis is de bouwsteen van het dorp; ze is statig en herkenbaar en tegelijk heel dagelijks. In overeenstemming met de blueprint heeft het gebouw


een kenmerkende structuur op elk schaalniveau;

De woonhuizen zijn geschakeld in een trapstructuur. De verschillende woonrijen bestaan uit 3 woontypes die alle voortkomen uit hetzelfde systeem. De eerste rij woningen aan de kant van de Kleine Berg is een kleinschalige introductie van het complex waarin naast studentenkamers ook atelierruimte is ontworpen. Door de trapsgewijze opbouw is de achterliggende bebouwing vrijwel onzichtbaar bij benadering vanaf de Bergstraat. De massaliteit van de woningen overheerst op deze manier niet de kleinschalige bebouwing. Hierdoor wordt het karakter van de Kleine Berg niet overschaduwd door de nieuwe inpassing. De inbreng van ateliers onder de studentenwoningen geeft deze straat een woon- en werkkarakter waarin verschillende levensritmes naast elkaar bewegen. Deze ateliers kunnen bijvoorbeeld door afgestudeerde studenten gebruikt worden als opstartpunt voor hun bedrijf. Dit valt samen met het activeren van de achtergevels aan de Kleine Berg. Denk hierbij aan het doorsteken van winkels naar de zijde van terrein Fens en het opknappen van de verschillende terrassen van de achtergevels aan het voormalige parkeerterrein.



De middelste en derde rij woningen zijn onderdeel van het hoofdcomplex. Ze overbruggen het verschil tussen openbaar en semi-openbaar door zich zowel op de openbare als verhoogde tussenstraat te richten. Activiteiten in deze centrale rij woningen kunnen hierdoor naar het openbare èn het private gebied uitvloeien. De derde, aan de Keizersgracht liggende woonlaag, heeft in overeenstemming met de hier aanwezige bebouwing een grotere schaal. De op een transparante plint geplaatste werkhuizen kijken uit naar de binnenstad. Het gebouw is zowel als één identiteit als een samenzijn van individuele woningen te zien. Door de plint van het gebouw te vullen met publieke en openbare functies zoals café en studentenfaciliteiten is het gemakkelijk voor passanten de verschillende activiteiten in het gebouw waar te nemen. Het plaatsen van de woningen op deze plint zorgt voor een comfortabele afstand tot de drukke Keizersgracht. Deze hoogste woonlaag bestaat uit woongroepen voor 6 studenten. Alle kamers komen samen in een gezamenlijke woonkeuken en aanliggend terras welke onderdeel uitmaakt van de eerder genoemde “in between space”. De getrapte vorm van het gebouw wordt begeleid door de schuine daken. Deze maken het voor studenten van de hoogste woningen mogelijk over alle daken heen te kijken. Vanaf hier is het een landschap van daken. De geschakelde woningen zijn op verschillende punten onderbroken om zodoende zichtlijnen te bieden op de omringende stad. Ze probeert geen in zichzelf gekeerd gebouw te zijn, maar een trapsgewijze transitie van privé naar openbaar waarin een veelheid van activiteiten plaats kan vinden.


afb.90 Overzicht van de inpassing op de locatie. Met vooraan de Kleine Berg en op de achtergrond het Hooghuis.


De doorsnede van het ontwerp wordt hier in 3 stappen opgebouwd. De Keizersgracht bevindt zich aan de rechterkant en de Kleine Berg respectievelijk links.











| Tussenruimtes | De overgang tussen de verschillende gebouwelementen wordt vormgegeven door tussenruimtes. Hieronder vallen onder andere de parkzones, verhoogde tussenstraat en het terras van Mood. De parkzones vormen een gebied waar iedereen welkom is. Van het uitlaten van de hond tot een kleine picknick in het gras of een avondbarbecue van een groep studenten. De verhoogde tussenstraat verbindt alle studentenwoningen met de collectieve faciliteiten. Onder het verhoogde dek is dan ook de fietsenstalling gepositioneerd. Contact met buiten wordt bevorderd door over de gehele ruimte doorzichten naar de huizen, straat en collectieve ruimtes te geven. De ruimtes tussen de houten portalen aan de Keizersgracht zijn hier onderdeel van. Deze collectieve ruimte bevat alle collectieve en openbare functies. De drukte van de Keizersgracht vormt een altijd aanwezige achtergrond in deze ruimtes. Naast de toegankelijkheid vanaf de breed vormgegeven fietsstraat zijn sommige faciliteiten zoals het café ook vanaf de straatzijde te bereiken.

gens de trap naar hun woning nemen. Het samenbrengen van de fietsenstalling en collectieve ruimtes zorgt ervoor dat op alle mogelijke manieren korte momenten van contact in de architectonische ruimte plaatsvinden. In tegenstelling tot veel bestaande studentencomplexen is de organisatie erop gericht ontmoetingen tussen bewoners te bevorderen. Van het wachten op elkaar voordat je naar college gaat tot het zien van een paar medestudenten op de trap.

Naast een café zijn ook de wasserette, kantoor, werkplaats en 24/7 winkel aan de tussenstraat verbonden. Het café beschikt over een expositieruimte waar werk van studenten in het openbaar gezien kan worden. Dit past perfect bij een wooncomplex voor ontwerpopleidingen. Hoe vaak komt het niet voor dat in de avond toch nog even dat model afgemaakt moet worden en je even de drukte van je huisgenoten wil mijden? dat is nu mogelijk. Het zijn ruimtes waar tijd gedeeld kan worden. Een mogelijke situatie is bijvoorbeeld de Dutch Design Week. Het café is open, een grote expositie van verschillende ontwerpstudies, een collectieve presentatie van de ontwerpopleidingen, een filmprojectie op de buitengevel, dutch design en dutch living komen samen. Het gebouw kan op deze manier een herkenbare plek in Eindhoven worden en een brug slaan tussen de Bergen en het stedelijk centrumgebied.

De tussenstraat is aan de kant van het café voorzien van een terras. Op deze manier wordt de ruimte opengesteld voor andere gebruikers. Het gevaar van een afgesloten enclave in de stad wordt hiermee


Studenten kunnen letterlijk het gebouw binnen fietsen, wat boodschappen doen in de winkel en vervol-



ESSENTIESCHETS VAN HET ONTWERP De architectonische structuur is ontstaan door de denken in zowel de doorsnede als de lengte as; en de momenten die men meemaakt als het gebouw betreden of gebruikt wordt.

tegengegaan. De onderste glazen plint werkt als een vitrine waar de activiteiten in de collectieve ruimtes te zien zijn. Door alle activiteit wordt de sociale controle op de fietsenstalling versterkt. Er is immers duidelijk visueel contact tussen de ruimtes. Alle drukte van de Keizersgracht is zichtbaar vanuit de werkruimtes, je bent onderdeel van de stad. Doorzichten op alle lagen van het ontwerp zorgen ervoor dat je niet alleen in één ruimte bent, maar daadwerkelijk altijd het gevoel hebt onderdeel van een groter geheel te zijn. Het herkennen van vrienden die langslopen of de trap naar hun woning nemen is mogelijk door deze structuur, het korte ontmoetingsmoment is overal. De ruimtelijke transparantie van het ontwerp laat het daglicht continu een belangrijke rol spelen in het gebouw. Een voorbeeld is het schaduwpatroon in de woonkamers dat wordt veroorzaakt door de daklichten. De cyclus van de dag is in het gebouw voelbaar. De oriëntatie van het gebouw is zoveel mogelijk geoptimaliseerd voor de verschillende functies. Zo liggen de werkruimtes in de onderplint op het noordoosten. Hierdoor strijkt de lage ochtendzon binnen voordat studenten de rest van de dag kunnen werken met indirect daglicht. De zon verdwijnt echter niet geheel uit


deze ruimtes door de openheid van de verhoogde straat.


| Gebruik | Vanuit de gedachte dat een studentenraad in samenspraak met het beheer een aanvullend programma kan opzetten biedt het gebouw volop ruimte aan haar bewoners voor een variatie aan activiteiten. Van lezingen en barbecues tot straatfeesten. Studenten kunnen trots zijn op hun Design Village. Het concept zoekt een balans tussen de stad en de student. Het is het vertalen en verbinden van een sequentie aan ruimtes. De kamer van de individuele student staat in relatie tot zijn verdieping. En de verdieping weer tot de collectieve ruimte. De “in between space” waar de woningen op uitkomen is zowel een sociale als infrastructurele as. Terrassen, vides, doorzichten naar collectieve ruimtes, de fietsenstalling en groenzones. Hier komt alles samen. De tussen de woonhuizen gelegen ruimtes bieden plaats aan een verscheidenheid aan ontmoetingen.


Het is in deze “in between spaces” waar een groot deel van de dagelijkse activiteiten kruislings door elkaar bewegen. Van het pakken van de fiets tot een biertje op het terras. De identiteit wordt niet alleen in de vormgeving uitgedragen, maar ook in de manier waarop studenten het gebouw inrichten en gebruiken. De sociale structuur. Eigen plantenbakken op de terrassen, barbecuestellen bij de keukenvlonder, droogrekken die uit de Franse balkons hangen en posters op de ramen zijn hier voorbeelden van.

| Momentenarchitectuur | De architectonische ruimte is in grote mate tot stand gekomen door het ontwerpen van een sociale structuur. De manier waarop verschillende stromen door het gebouw lopen en functies ten opzichte van elkaar gepositioneerd zijn is hierin leidend. Zoals dit eerder in de essay over woonmomenten is omschreven gaat het hier om ruimtes voor ‘gedeelde tijd’ De essentie van het ontwerp ligt dan ook in deze organisatorische uitwerking. De verdere uitwerking van het project is erop gericht een duidelijke identiteit te scheppen die tevens bepaalde vormen van gebruik nastreeft door deze te stimuleren. Voorbeelden zijn overal in het ontwerp te vinden. Het gaat hier om het aanbieden van zowel een eigen balkon als openbare tussenstraat. Het is ruimte geven aan het eigen persoonlijke moment alsmede de meer incidentele gezamenlijke straatactiviteit. Een ander voorbeeld is het plaatsen van het caféterras bij de entree wat het makkelijk maakt vrienden te herkennen bij binnenkomst; je kunt ze immers zien zitten. De overstek bij deze entree maakt het geheel tot een beschermde ruimte waar ook in het geval van regen geschuild kan worden. Een laatste voorbeeld is de uitwerking van het hekwerk. Door de stalen frames te vullen met fijnmazig netwerk van staalkabels is het gemakkelijk eigen plantenbakken of decoraties vast te maken. De architectuur richt zich op het faciliteren en mogelijk maken van eigen invulling. Ze daagt de student uit de bestaande structuur verder in te richten.


afb.91 De entree aan de kant van Mood. Door licht- en kleurgebruik werkt deze als een avondbaken.




Pantry en opslag ateliers

Woonkamer 8 studenten woning


Collectieve badkamer

Sanitair café

Keuken café


Plantenbakken met klimplanten Houten bovendek



Collectieve ruimtes waaronder wasserette en 24/7 shop





Openbare tussenstraat



Parkzone Bergstraat


werkplaats fietsstraat wasserette kantoor beheerder 24/7 winkel

zij-entree fietsen

studenten woningen expositie/ lezing ruimte cafĂŠ atelierruimte binnenpark


hoofdentree fietsen entreetrap verhoogde tussenstraat

park aan Kleine Berg terras restaurant


terras Mood restaurant


Sparingen tussen woningen geven uitzicht op omgeving.


verhoogde tussenstraat is voor de studenten maar wel toegankelijk


posters met activiteiten bij entree

makkelijk elkaar ontmoeten bij terras




STANDAARD VOLUME 5 Indelingen 1 passtuk


Collectieve Ruimte

8 STUDENTEN HUIS - Collectief sanitair - Woonkamer en keuken

6 STUDENTEN HUIS - Sanitair per 2 studenten - Woonkeuken

8 STUDENTEN HUIS - Collectief sanitair - Woonkamer en keuken

4 STUDENTEN HUIS + ATELIER - Sanitair per 2 studenten - Woonkeuken - Ateliers


| Systeem van woonhuizen | De architectonische uitwerking gaat samen met een bouwconcept. Het doel was het ontwerpen van een standaard woonvolume waarin zowel collectieve ruimte, studentenkamers als ateliers geplaatst konden worden. Door verschillende versies te combineren kan een variatie aan wooneenheden opgebouwd worden. Elke woning bestaat uit twee of drie woonsegmenten. De verschillende segmenten zijn zowel geschikt voor studentenkamers als collectieve ruimte en kunnen door een wisselende schakeling een aantal woontypes vormen. Hieronder vallen onder andere woonhuizen met 4 kamers, 2 kamers met onderin ateliers en versies voor 6, 8 en 10 studenten. Trap- en gangruimte tussen de verschillende woonvolumes wordt ingevoegd door een passtuk. Dit bouwconcept is als een flexibel systeem in het ontwerp verwerkt en heeft ertoe geleid dat zowel het detail van de kamer als het grote geheel aan elkaar refereert. Doordat elke woning in zijn eigen stabiliteit voorziet is er op sommige connectiepunten spraken van een dubbele wand. Dit is echter gunstig vanwege de hoge geluidseisen binnen de woningen. Het bouwsysteem geeft vorm aan een flexibel casco dat naar eigen inzicht geschakeld kan worden. Zelf zie

mogelijk zijn om ook kleinschalige woningbouw te realiseren op andere locaties met dezelfde basisstructuur. De relatief eenvoudige vormentaal bevat voldoende repetitie voor een prefab houtskelet bouwsysteem. De keuze hiervoor is mede ontstaan door het Trek-in project van de TU/e. Hierbij is een bouwsysteem toegepast dat met minimale financiële middelen een goed bouwkundig resultaat oplevert. De interne Iligger structuur maakt de geprefabriceerde wanden licht en geeft maximale ruimte voor isolatie en leidingwerk. De geprefabriceerde wand, vloer en dakpanelen zijn voorzien van gerecyclede binnendeuren. Deze fungeren als een verbindende plaat tussen de I-liggers.


dit studentencomplex dan ook als één van de mogelijke toepassingen van dit systeem. In principe moet het



De kopgevels bestaan grotendeels uit vast glas. Elke pui heeft een ‘deurframe’ waarin verschillende indelingen geplaatst kunnen worden. De keuze bestaat in het huidige ontwerp uit een dubbele of enkele deur, vast glas, een Frans balkon of uitkragend balkon. De kleinere zij- en bovenramen kunnen eenvoudig vervangen worden door dichte panelen, ruimte voor brievenbussen of bijvoorbeeld een open te zetten raam.

De collectieve identiteit van het gebouw komt naar voren in het homogene materiaalgebruik. Dit uit zich van buiten vooral in de vorm van houten - Western Red Cedar - geveldelen en gegalvaniseerd stalen gevellijsten. De grote glasoppervlaktes brengen variatie in de structuur naarmate studenten deze vullen met eigen gordijnen, posters en spullen. Door de jaren heen zal dit in combinatie met de vergrijzing van hout en groei van aangebrachte beplanting langzaam een levende structuur opleveren. Het gebouw waarvan het karakter juist groeit naarmate degradatie afleesbaar wordt in haar gevel. Homogeen materiaalgebruik betekent niet dat er geen sprake is van variatie. Door het gebruik van gerecyclede materialen is het mogelijk subtiele variaties in het ontwerp te verwerken. Sloophouten delen voor de vloeren, gerecycled sanitair en zelfs hergebruikte deuren vinden hun weg in het gebouw. Niet alleen financiële aspecten spelen hier een rol. Hergebruik van bouwproducten maakt het mogelijk unieke elementen in elk woonhuis te verwerken. Sanitair, houten vloer of bijvoorbeeld de betimmering van de kamermeubels kan wisselen per woning. Het hergebruik van materialen geeft de ruimtes niet een stuk traceerbaarheid of historie, maar maakt het ook minder onderhevig aan slijtage. Sloophouten vloeren lenen zich goed voor intens en relatief ruw gebruik. De kleur van materialen werkt samen met de lichtval in het gebouw. De keuze voor houten vloeren en daken zorgt voor een warme lichtreflectie in de woonruimtes. De kleur van de dag zal zo de ruimte telkens anders aanlichten. De wit gestucte wanden nemen de tinten van het daglicht en het hout gemakkelijk over.


afb.92 Avondschets van het voorlopig ontwerp.


gordijnen en kleur van 2 wanden kan zelf gekozen worden.

keuken direct gekoppeld aan centrale leefstraat.

groen maakt de gebouwranden zachter en brengt seizoenskleur.


vide zorgt voor ruimtelijkheid en eenheid van het huis.

elke student heeft toegang tot buiten.

inbouwmeubels kunnen door student eigen worden gemaakt.

| Het Woonhuis | De woningen bestaan uit twee zones. Individuele en collectieve woonruimte. Door de kamers van studenten via een kleine voorhal direct op de woonkamer en keuken uit te laten uitkomen wordt het voor studenten makkelijk in deze ruimte te verblijven. Het is letterlijk één deur verder. Er is geen gang of traphal die alles van elkaar scheidt. De vide wordt geflankeerd door de 8 studentenkamers en maakt het geheel tot een hoge transparante leefruimte. De helft van de kamers komt uit op de woonkamer terwijl de andere helft juist dicht bij de keuken ligt. Hierdoor is er binnen de groep van 8 studenten weer een subgroep van 4. Het idee van “onze vloer” zorgt ervoor dat de betrokkenheid bij en verantwoordelijkheid voor de gezamenlijke ruimte verspreid wordt over alle bewoners. Er is niet één student die als enige direct naast de keuken woont. Elke beweging door het huis vindt dan ook plaats in deze videruimte om zodoende onderling contact te bevorderen. De overgang naar de individuele plek wordt op een kleiner niveau geregeld door een nis. Om deze manier heeft elke student weer een meer intieme relatie met de directe buurman of vrouw waarmee deze gedeeld wordt. De

jke ruimtes om overlast van bijvoorbeeld muziek in te perken. Dit werkt ook andersom voor iemand die laat thuiskomt en het geluid van de trap door de woning verspreidt.

De grote glasoppervlaktes aan de kopse kanten spelen in op de oost-west oriëntatie van de woningen. Zonlicht krijgt door deze vormgeving altijd een plaats in de leefruimte. Denk hierbij aan het serre-moment waarin de woonruimte plotseling van sfeer verandert door de beweging van licht. Het is gericht op woonmomenten. Studenten die hun kamer op het oosten hebben kunnen in de collectieve ruimte alsnog van de avondzon genieten. Contact en toegankelijkheid vanaf de centrale verhoogde straat zijn maatgevend geweest voor de positionering van de woningen binnen de gehele structuur. Identiteit staat direct in relatie met de manier waarop wij onze leefruimte inrichten. Door de dagelijkse activiteiten te concentreren rond tussenstraten geeft het gebouw vorm aan een eigen gebouwcultuur. Studenten die hun terras inrichten met stoelen, tafels, hangmatten en planten betrekken de ruimte van het woonhuis bij de straat. De grens tussen privé en openbaar wordt op deze manier een gelijkmatige overgang. Naast het woonhuis voor 8 studenten is er een tweede type dat plaats bied aan 6. Deze huizen bevinden zich alle aan de kant van de Keizersgracht en bestaan uit twee woonhuis modules in plaats van 3. Door de badkamer op te splitsen is het mogelijk per 3 studenten één badkamerruimte in de tussenhal te plaatsen. De collectieve ruimte bestaat uit een woonkeuken. Aan de kant van het café bevindt zich een verlengde variant van dit woningtype. De toevoeging van één wooneenheid levert hier een woonhuis voor 10 studenten op.


eigen kamer is compleet afsluitbaar. Extra dikke wanden scheiden de studentenkamers van de gezamenli-


per 2 studenten eerst eigen gangruimte.

collectief sanitair


postbus bij entree.

Het laatste woningtype bevindt zich aan de kant van de Kleine Berg. Deze woningen hebben dezelfde structuur als de woonhuizen met 8 studenten. De begane grond is echter grotendeels als atelierruimte ingericht voor startende bedrijven. De studenten wonen op de eerste verdieping. Door deze aanpassing ontstaat er een woongroep van 4 studenten per huis. | De Kamers | Elk huis bevat een variatie aan kamers. Sommige delen een patio met een andere student, terwijl een kamer op de 2e verdieping juist geniet van een balkon. Elke kamer is voorzien van een houten meubel welke is voorzien van verschillende nissen. Hierin is plaats voor een bureau, bed en opslagruimte. Door bureau en kastplanken tegen de glazen pui te plaatsen streeft de ruimte naar het motiveren van activiteit aan de gevel. De studenten hangen hun eigen gordijnen op en vullen de vensterbak of schappen met spullen. Zonwering en een variatie aan balkons brengt subtiel onderscheid in het gebouwritme. Vanaf buiten is te zien hoe studenten de gevel opvullen met eigen spullen. Voor de buitenstaander is het een kleine doorkijk

vrijheid te bieden alsmede een collectief herkenbaar element. Naast het invullen van de meubels kan ook de wandkleur en vloerafwerking naar eigen inzicht veranderd worden. Elke studentenkamer kan op deze manier een eigen identiteit binnen het totaal opbouwen.


op de identiteit van de bewoner. De architectuur probeert via haar vormgeving de student zoveel mogelijk




Dezelfde kamer ingericht en leeg. De architectuur werkt als een rustig framewerk waarin de student zijn eigen spullen een plek kan geven.


| Een moment | Het regent, het gekletter van waterdruppels op het asphalt is goed te horen. Al half doorweekt maakt het eigenlijk niet zoveel meer uit, nog een klein stukje fietsen. Na een stukje binnendoor te hebben gefietst kom ik op de Keizersgracht uit, snel linksaf. Daar is mijn kamer, rechts onder, ik herken de kamer door het zachte licht van de lamp op het nachtkastje. Deze had ik aangelaten. De onderplint is een baken van licht in de verder relatief donkere straat. Na snel over te steken met de fiets ben ik droog, fietsend onder de uitkragende woningen. Eenmaal de hoek om zie ik nog een paar studenten wat drinken in het cafĂŠ, het is


rustig. De poort door, fiets wegzetten en naar mijn kamer, ik heb nu wel zin in een warme kop chocomel.




| Technische uitwerking |


In het volgende onderdeel worden tekenwerk, detailling en plattegronden verder toegelicht.




7.890+ 4.590+ 3.194+ PEIL=0




7.890+ 3.500+ PEIL=0



2.940+ PEIL=0



7.890+ 6.680+










| BEGANE GROND 1:300 |










Voorgevel zuid-west

Doorsnede A-A

Aanzicht Keizersgracht

Voorgevel zuid-west

Doorsnede B-B


163 Plattegrond begane grond

Plattegrond eerste verdieping

tweede verdieping 6 studenten woning

| Tekenwerk | Vanwege de repetitie in het gebouw is ervoor gekozen een segment uit te werken dat representatief is


voor de overige onderdelen. Links een overzicht van het tekenwerk dat in de volgende pagina’s volgt.


Gekozen fragment

























| Overzichtslijst |

Verticaal 1:5 V01





Verdiepte dakgoot






Dakaansluiting pui


Pui + horizontale doorsnede




Connectiepunt wanden


Buiten & Interieurwand


Horizontaal 1:5


| Isometrie dakpakketopbouw |

Western Red Cedar Gevelbekleding

Gelamineerde dakligger

Gegalvaniseerd stalen deklijst

Binnenafwerking Ingebouwde goot


Waterkerende laag; EPDM Hergebruikte Honingraaddeur

Houten regelwerk verduurzaamd/zwart Houten I ligger Vaste isolatieplaat

| Detailprincipe | De detaillering is gebaseerd op een bouwsysteem dat is toegpast in het prototype van de Trek-in welke destijds is opgezet door Faas Moonen. In principe worden wand, vloer en dak geprefabriceerd in de fabriek om de bouwtijd op locatie te minimaliseren. Naast een tijdsbesparing levert dit ook een grotere precisie in de opbouw van het paneel zelf. Het totale wandelement kan gezien worden als een sandwich paneel waar houten I-liggers samen met isolatie, hergebruikte deuren en afwerkplaten een stabiele constructie vomen. Prefabricage is een essentieel onderdeel van het systeem. In het geval van de Trek-in is zelfs sprake van het prefabriceren van de gehele hut als 3d element.

Om een gevoel te geven van het bouwsysteem volgen hier enkele afbeeldingen van onder andere de houten binnendeuren die in de Trek-in verwerkt worden. Op de volgende pagina is te zien hoe de


constructie en gevel vorm beginnen te krijgen.





| V01 Dakdoorkoppeling 1:5 |



| V02 Nokdetail 1:5 |


| V03 Verdiepte dakgoot 1:5 |



| V04 Vloerdetail 1:5 |


| V04 Bovenliggend raam in wand 1:5 |



| Horizontaal detail van V04 |


| V05 Fundering 1:5 |




| V06 Dakaansluiting pui 1:5 |




| V07 pui 1:5 |



| V08 terrasvloer 1:5 |


| H01 Connectiepunt wanden 1:5 |



| H02 Buiten & interieurwand 1:5 |




| Een dag vol momenten | Het denken in momenten en deze inzetten als ontwerpmethode heeft ertoe geleidt dat de daadwerkelijke kracht van het gebouw juist zit in het belichten van het dagelijkse leven en de rol die de architectuur hierin speelt. De kijker meenemen in het ontwerp, alles op ooghoogte en gevuld met meubels, spullen en mensen. Dit is de presentatie van een imaginair schouwspel waarmee ik als ontwerper het


ontwerp laat beleven als een sequentie van momenten.



| Wakker worden | De zon komt op in de ochtend. Terwijl de zonnestralen over de wand glijden wordt je langzaam wakker. Een nieuwe dag begint. Het Frans balkon heeft de hele avond opengestaan waardoor de kamer gevuld is


met frisse lucht.



| Komen en gaan | Net als het patroon van licht en schaduw zich over de wand verplaatst is de woonkamer een leefruimte waar mensen komen en gaan. Van het vertrek naar college in de ochtend tot het koken in de avond. Onder het koffiezetten even bespreken wat we vanavond zullen doen. Vanaf de trap wordt al geroepen dat er een


feest op Strijp-S is wat wel de moeite waard is. Och ja, dat stond op die posters bij de entree.



| Studeren op de kamer | In de middag even wat studeren op de kamer. Het is lekker rustig in het huis, de meeste zijn weg naar college. Toch is het fijn even in deze kleine ruimte te zitten. De grote woonkamer is fijn en werkt ideaal als je met een groep vrienden bent, maar alleen voelt de kamer toch beter. De gordijnen open, zon naar bin-


nen en zitten op bed.


| Op naar de fiets | Na even te hebben gedouched is het dan toch tijd om snel even iets te eten. College begin al over een half uur. Even kijken op het werkschema, o ja ik moet vandaag koken. Zorgen dat ik nog even langs de winkel ga als ik met de fiets terugkom. Beneden in de woonkamer is de tv aan, ochtendnieuws zo te horen. De eetkamer wordt ruim verlicht door de ochtendzon, het gaat een warme dag worden.






| In de werkplaats | Het is rustig in de werkplaats deze ochtend, maar dat is juist wel fijn. Door de transperantie van de ruimte heb je nooit het gevoel echt alleen te zijn. Activiteiten aan de Keizersgracht en fietsenstalling vormen een achtergrond. Het blijft altijd leuk om te zien hoe mensen soms naar binnen kijken, wat zijn ze hier aan het doen?


| Kleren wassen | Sara staat bij de deur van de wasserette. Er zijn toch al wat mensen zo vroeg. Beter nu even een was draaien want de rest van de dag staat vol met afspraken. Altijd leuk om door de glazen pui compleet zicht op de Keizersgracht te hebben. Alle bewegingen zijn duidelijk zichtbaar, auto’s fietsers, voetgangers, noem het maar op. Ook leuk om te zien dat de pas opgehangen wereldkaart al een beetje gevult is. Elke student kan zijn of haar land/stad aangeven. Zo te zien wonen hier ook een paar internationale studenten uit Italië,


Romenië en zelfs ééntje uit Japan.


| Een drukke middag | Colleges zitten er weer op vandaag. Al fietsend over de Keizersgracht komt mijn woning al in zich. De huizen steken over het fietspad heen. Altijd leuk om onder deze arcade door de fietsen. Ik passeer de werkplaats, fietsenstalling, winkel, Door het glas herken ik wel een aantal bekende gezichten. Jeweetwel, die mensen die je kent omdat ze ook in dit complex wonen. De grote uitkraging van het cafĂŠ is uitgegroeid tot een soort ontvangstplek. Er hangen allerlei posters van activiteiten, maar ook voor mensen die bijvoorbeeld bijles zoeken of wat oude collegeboeken willen verkopen. Al fietsend naar de entree is goed te zien wie de vrije tijd weet te vinden voor het terras. Zeker vanavond even wat drinken daar met dit mooie weer.


| Ontspannen in de woonkamer | De ochtenzon komt de kamer binnen. Schaduwlijnen van de houten lamellen vullen de zijwand. De kamer is gevuld met frisse lucht doordat de schuifdeur van het franse balkon de hele avond open heeft gestaan.


Door het raam is het ochtendverkeer van de Keizersgracht al te horen, een nieuwe dag.



| Sportkleren pakken | Helemaal vergeten dat ik zou gaan sporten vanmiddag. Die teksten moeten dan maar wachten, het is prachtig weer buiten en heb eigenlijk wel zin om even te ontspannen. De sporttas ligt al klaar, even een


whatsapp berichtje sturen dat ik wat later ben en op naar de fiets.



| Wat drinken bij het cafĂŠ | De wind maakt het fijn zitten in de zon. Met een biertje op tafel kan ik vanaf het tverhoogde erras uitkijken over de tussenstraat. Onder mij lopen mensen van en naar de Kleine Berg en hoor ik andere studenten met hun fiets de stalling binnen gaan. Via de trap zie ik twee huisgenoten naar bovenkomen, ik roep ze en nodig


ze uit om een biertje mee te drinken.



| Avondeten | Het avondeten is in ons studenthuis een moment van samenkomst. Het is een soort ongeschreven afspraak om tijdens het eten even tijd gezamelijk door te brengen. Vanwege en weer hebben we de terras-


deur opengezet. Even twijfelen of we de tafels naar buiten zullen schuiven.


| Lezen in het park | Lopend vanaf de Kleine Berg is goed te zien hoe het gebied veranderd is sinds het nieuw gebouwde studentencomplex is opgeleverd. De ruimte is wat compacter geworden, maar nodigd nu wel meer uit tot verblijven. De grasveldjes tussen de oude en nieuwe bebouwing zijn een mooie mix van schaduw en zonlicht. De drukte van de Kleine Berg vloeit deels over in dit tussengebied. Een aantal joggende buurtbewoners, iemand die de hond uitlaat, en een student die zijn fiets voor het huis neerzet. Allerlei kleine activiteiten. Zitten in het gras en even bladeren naar hoofdstuk 3, daar was ik gebleven.





| Regen klettert tegen de ramen | Na wat te hebben gestudeerd nog een film kijken als afsluiter van de dag. Even een moment alleen. Lekker


liggen op bed terwijl de regengeluiden van buiten tussen de filmgeluiden doorklinken.



| Bladeren vallen | De bomen zijn nog gevult met bladeren, het perfecte herfst moment. Warme kleuren verzamelen zich in de bomen. Lopend door de Bergstraat passeren we de achtergevel van het oude koetshuis Fens. Het parkje voor de studentenwoningen is intiem en rustig; passend bij de sfeer van de Bergen.

220 05



| Eindconclusie | Het afgelopen jaar heeft in het teken gestaan van theoretisch en architectonisch onderzoek naar momenten in de architectuur. De werkwijze heeft geleid tot het belichten van 2 aspecten van het onderwerp. Ten eerste de bouw van het Altaar als een ruimte van het perfecte moment ontwerp en ten tweede het ontwerp van een studentencomplex waarin woonmomenten de sociale aspecten van het onderwerp belichten. Het onderzoek heeft vooral laten zien dat – alhoewel het nooit letterlijk genoemd wordt – vooraanstaande architecten zoals Peter Zumthor en Herman Herzberger elk grote waarde toekennen aan het denken over momenten in de architectuur. Zowel de ‘’magic of the real’’ als de kracht van de ‘eerste indruk’ raken het idee van het perfecte moment in de architectuur. Terwijl de tussenruimte als ontmoetingsgebied juist de sociale kant van momenten een ruimtelijke vertaling geeft. De daadwerkelijke ervaring van architectonische ruimte door deze te bezoeken is van onschatbare waarde geweest voor de ontwikkeling van dit afstudeerproject. Vanwege de persoonlijke passie voor het thema is het belangrijk zo dicht mogelijk bij de daadwerkelijke ervaring van ruimte te blijven. Hier komt architectuur in een persoonlijk en zeer zintuigelijk gebied waar in mijn opzicht juist de grootste kracht van het vakgebied gelegen is. De kracht om je voor een moment te raken.

woord worden op twee manieren.

De eerste methode omvat een architectuur van momenten waar de totstandkoming puur bekeken wordt via de beleving van de architectonische ruimte. Het altaar is hier een voorbeeld van. In het onderzoek zijn verschillende momenten besproken die ik persoonlijk bij het bezoeken van architectuur ervaren heb. Hieruit is duidelijk geworden dat de interactie tussen zonlicht en ruimte een van de puurste voorbeelden van het bestaan van perfecte momenten is. Bij het ontwerpen van momenten kijkt de architect naar het ontwerp als een toneelstuk. Dagelijks wordt de spanningscurve opnieuw opgebouwd en volgt er een climax om een specifiek moment. Het is een architectuur waar je wacht voor de ene lichtstraal omdat het uniek is; een moment waar je een sterke verbinding voelt met het hier en nu.

De tweede aanpak bekijkt de sociale aspecten van momenten in de architectuur. Het gaat hierbij niet om de totstandkoming van ‘het moment’ zelf, maar het gebruiken van momenten als een ontwerpaanpak. Dit houdt in dat de architect zichzelf niet alleen bezig houdt met de esthetische uitwerking, maar juist aandacht geeft aan de manier waarop bewoners om kunnen gaan met de ontworpen ruimte. Door belangrijke functiespecifieke momenten – zoals het pakken van de fiets of wassen van je kleren – te identificeren en in relatie tot elkaar te organiseren is het voor architectuur mogelijk een sociale structuur te ondersteunen. Hier vormt architectuur een stille achtergrond die plotseling via een prachtig moment mensen uit kan nodigen voor een kop koffie in de serre. Het is het ontwerpen, herkennen en presenteren van je ontwerp in het licht van momenten. Terugkoppelend naar de hoofdvraag :‘Hoe laat de perfectie van momenten zich vertalen in de architectuur?’ is het in mijn opzicht gelukt een breed referentiekader te geven dat het mogelijk maakt de architectuur van momenten een belangrijke rol te geven in de ontwerpopgave van de architect. Het is een architectuur die de meest dagelijkse activiteiten - zoals het drinken van een kop koffie in de serre - bijzonder kan maken.


Als afsluiting van dit afstudeerproject kan de vraag hoe het voor de architect mogelijk is momenten in de architectuur te ontwerpen beant-







| Reflectie | Het afgelopen jaar heeft voor mij vooral laten zien hoeveel verschillende aspecten architectuur als vakgebied in zich draagt en hoe leuk en interessant het is onderdeel te zijn van een atelier waarin je de kans krijgt dit ook daadwerkelijk te ervaren. Van een studiereis naar London en het bouwen van een altaar om half 1 ‘snachts in Plaza Vertigo tot het maken van de laatste visualisaties van je eindontwerp. Het atelier zelf is in mijn ogen een van de zwaar, maar uitdagend project geweest. Met name de combinatie tussen het complexe onderwerp ‘perfectie’ en de grote vrijheid die elke student in het project heeft gekregen maakte het tot een grote uitdaging. Zeker de overgang van M3 naar M4 is hier een voorbeeld van. Terwijl in de meeste ateliers sprake is van een gezamenlijk theoretisch vooronderzoek - en eindproduct - heeft dit atelier geen scheiding gemaakt tussen een theorie en praktijk. Zowel in M3 als M4 heeft het ontwerpen een belangrijke rol gespeeld. Het grote verschil tussen de opgaves in deze twee periodes heeft in mijn ogen wel gezorgd voor een moeilijke overstap. Dit is dan ook een van de enige aspecten die ik voor een volgend atelier zou aanpassen. Naarmate de opgavevorming van M4 eerder in het proces ter discussie wordt gesteld is het mogelijk meer diepgang en kwaliteit te behalen in de uiteindelijke uitwerking. Zeker bij grotere opgaves heb ikzelf ook ervaren dat de ontwerptijd erg beperkt is en de tijd - zoals bij

te werken; iets wat in de praktijk natuurlijk ook dagelijks speelt. Het atelier verdient zeker opvolging in een gelijksoortige structuur.

Terugkijkend, op een grotere schaal, ben ik erg tevreden over mijn tijd op de TU Eindhoven. Het is een ideale opvolging geweest van mijn tijd op de Avans Hogeschool in Tilburg en heeft voor mijn gevoel geleidt tot een volledige en leuke studietijd. Het afstudeerjaar is ook het jaar van Brainport en de Trek-in geweest. Deze projecten lopen momenteel nog steeds en hebben mij continu weten te inspireren bij mijn ontwerpwerk. Het was soms moeilijk de juiste balans te vinden tussen de projecten. Het was een echte ontwerptijd die ik in de komende jaren hoop voort te zetten in nieuwe uitdagingen.

Hierbij wil ik Jacob Voorthuis en Jan Schevers bedanken voor het afgelopen afstudeerjaar, Tim van der Grinten


elk project - door je handen heen glipt. Door de beperkte tijd leer je wel keuzes te maken en productgericht


BRONVERMELDING Literatuur Hertzberger, H. (1991). Lessons for students in architecture. 010 publishers, Rotterdam, Netherlands Pallasmaa, j.; Holl, S. (2005). The Eyes of the Skin, Architecture and the Senses. John Wiley & Sons Ltd, Chichester, England. Heynen, H. (1993). Wonen tussen gemeenplaats en poĂŤzie 010 publishers, Rotterdam, Netherlands Struik, D.; Wagenaar C.(2010). Het Doosjesvolk: van bedstee tot spacebox TU Delft leerstoel Architectural Dwelling. Gehl, J. (2011). Life Between Buildings: Using public space Islandpress, Washington, Covelo, London Mikellides, B. (1980). Architecture for people Macmillan publishing Co. Inc, New York Weidner, C. (2007). Niet perfect en toch heel gelukkig, Wabi Sabi A.W. Bruna Uitgevers B.V. Utrecht 229

Griggs Lawrence, R. (2004). The Wabi-Sabi house: The Japanese art of imperfect beauty. Clarkson Potter Heynen, H.; Loeckx, A.; De Cauter, L.; Van Herck, K (2004) Dat is architectuur: Sleutelteksten uit de twintigste eeuw 010 publishers, Rotterdam, Netherlands Van Herck, K.; De Meulder, B. (2009) Wonen in Meervoud, Groepswoningbouw in Vlaanderen | 2000-2010 Uitgeverij SUN en auteurs, Amsterdam Rohmer, M.; (2012) Bouwjong! Inspiratieboek woningbouwmanifestatie jongerenhuisvesting 2010-2014 Groningen TU Delft, Faculteit bouwkunde, Leerstoel Achitecture and planning | Ter beschikking gesteld door David Struik

Leupen, B.;Mooij, H. (2010) Het ontwerpen van woningen, een handboek. Nai Uitgevers Rotterdam, Netherlands Verstegen T. (2009). Gebaren, Atmosferische waarneming en architectuur Artez press, Arnhem, Netherlands | d’jonge Hond, Harderwijk, Netherlands Zumthor P. (2006). Atmospheres; Architectural environments and surrounding objects Birkhäuser, Basel, Zwiterland Zumthor P. (2006). Thinking Architecture; second, expanded edition Birkhäuser, Basel, Zwiterland Jodidio P. (2009). Tadao Ando at Naoshima, Art, Architecture, Nature Rizzoli International publications, Inc. Afbeeldingen [01,02,03]

Eigen productie








Flickr, Simonjp;



[05,06,07,08] Eigen productie


Eigen productie



Eigen productie




Tadao Ando at Naoshima, p.140


Tadao Ando at Naoshima, p.142


Tadao Ando at Naoshima, p.141


Tadao Ando at Naoshima, p.131


Flickr Z33 art centre, Hasselt -


Eigen productie


Eigen productie


Eigen productie




Samengevoegd beeld;

Onderste afbeelding


Eigen productie



Samengevoegd beeld. Tijdlijn grotendeels geproduceerd uit de overzichtsgeschiedenis van

studenenhuisvesting in boek; Het Doosjesvolk van bedstee tot spacebox.

Overige afbeeldingen uit Bouwjong! en



Bouwjong! Inspiratieboek, p49


Bouwjong! Inspiratieboek, p49












Rethinking Design and Interiors p.65


Eigen productie


Architecture for People p.30



Bouwjong! Inspiratieboek p.78 –


Eigen productie



Eigen productie


Bouwjong! Inspiratieboek p.57-58 –



2 Eigen productie












Gebaren, Atmosferische waarneming in de Architectuur, p.64


Eigen productie


Eigen productie


Eigen productie, CAD onderlegger TU Eindhoven bibliotheek




Google Streetview


Eigen productie


Eigen productie


Eigen productie


Eigen productie

Gebruikte programmatuur Google Sketchup pro 8 Autodesk 3ds Max 2011 - sketchup connection extention Mental Ray renderer Cryengine SDK opensource pakket Arkey tekenpakket Adobe Indesign Adobe Illustrator Websites overig


Adobe Photoshop



ARTIKEL T.R.P. van der Grinten

De perfectie van het moment In het dagelijkse wonen

Afstudeerrichting Architecture Theory & Architecture Engineering

Afstudeercomissie dr. Jacob Voorthuis ir. Jan Schevers Prof. dr. Bernard Colenbrander

31 augustus 2012

Samenvatting De ochtendzon verlicht de serre, een perfecte plek om te genieten van een kop koffie.Dit is slechts één voorbeeld van hoe momenten in de architectuur korte situaties is ons leven definiëren. Wat kunnen momenten een rol spelen in de Architectuur? Het eerste onderzoek richt zich op de perfectie van momenten. Dit wordt vervolgt door het kijken naar momenten in het wonen. Dit woononderzoek heeft zich gericht op studentenhuisvesting. In de uitwerking heeft deze, samen met het onderzoek naar momenten, geleid tot een ‘blueprint’ die leidend is geweest bij het ontwerpen van een studentencomplex op terrein Fens in Eindhoven.


Datum afstuderen



| Een moment | Zittend in de woonkamer van mijn huis was ik aan het wachten op een vriendin die in de ochtend langs zou komen. Deze decemberdag was koel. De lucht was helder waardoor de zon alle ruimte kreeg. De stilte in het huis werd doorbroken toen ik voetstappen op de veranda hoorde. Even later liepen we met een lekkere kop koffie in de hand richting de woonkamer. We passereerden de serre en zagen het zonlicht de ruimte betreden. De woonkamer was in schaduw gehuld. Door de lichte kleuren in de serre wordt de warme gloed van het licht volledig opgenomen. De keuze voor de serre was snel gemaakt. Het was een perfecte plek voor een kop koffie. Een uur later kwamen mijn zus en een vriend vanuit de keuken binnen. Hetzelfde ritueel herhaalde zich. Ze liepen met een kop koffie en keken naar de serre. Zonder ochtendzon was de serre koel. De zon verwarmde nu de hangbank in de woonkamer. De grote hoeveelheid glas bracht de kou van de tuin bij de serre naar binnen. Het zo perfecte moment van eerder was voorbij. Ze liepen naar de woonkamer en gingen verder met praten. Ik realiseerde me dat – in relatie tot het denken over perfectie en imperfectie – het voordoen van momenten in de architectuur een belangrijk onderdeel is van de manier waarop wij onze omgeving ervaren en herinneren. Het zijn situaties waar perfectie even grijpbaar

| Probleemstelling | Het feit dat iedereen bij zichzelf een ervaring van perfecte momenten kan ophalen - zij het met vrienden of het ervaren van een gebouw – laat zien hoezeer ze onderdeel zijn van ons leven. Ze beïnvloeden onze dagelijkse beleving en sturen de manier waarop we ruimte gebruiken. Het eerste deelonderzoek richt zich op de vraag hoe de perfectie van het moment in de architectuur opgevat worden. Is het als architect mogelijk momenten te ontwerpen? Dit heeft geleid tot een ‘architectuur van momenten’ en heeft zich gematerialiseerd in het ontwerp van een Altaar.. Bij de tweede opgave is het onderwerp vertaalt naar de een nieuw studentencomplex op terrein Fens in Eindhoven. De perfectie van het moment is leidend geweest in het ontwikkelen van een ontwerphouding voor deze functie. Het is een essay over woonmomenten waarin architectuur bekeken wordt als een aaneenschakeling van dagelijkse, en soms bijzondere, situaties.De gehele methode heeft zich gericht op het combineren van theorie en architectuur, het ontwerp én onderzoek.


wordt in ons dagelijkse leven.



| Architectuur van momenten | Een architectuur van momenten vraagt de architect te denken in scénes. Je verplaatst jezelf in het gebouw, loopt erdoorheen en ontdekt haar werking. Hierdoor ontvouwt zich een variatie aan situaties die zich in een gebouw voordoen. Je wordt bewust. Het benaderen en betreden van een gebouw is niet enkel een route, maar een onuitputtelijke reeks beelden die door elke bezoeker telkens anders ervaart worden. Als architect is het een manier van denken. Het gaat over de beweging van licht in de ruimte, maar ook de beweging van de bezoeker door haar kamers. Het is een manier van ontwerpen waarin het gebouw gezien wordt in het licht van momenten. Deze visie heeft in mijn geval geresulteerd in het ontwerpen en bouwen van een Altaar. Deze dient niet zozeer als afsluiting van dit thema, maar als een mogelijke interpetatie van wat een architectuur van het perfecte momement kan zijn. Het vraagt van de architect een zekere gevoeligheid. Een inlevingsvermogen van hoe mensen architectuur kunnen beleven. Het maakt het ontwerpen meerduidig, het is niet enkel een estetische excersitie, maar het scheppen van ruimtes waarin activiteiten plaats gaan vinden.

| Het Altaar |

niemand in de binnenruimte. Naarmate we dichterbij komen draait ons beeld geleidelijk naar een stand waar de houten structuur overgaat in een gesloten wand. Wat eerst open was is nu gesloten. We staan bij de entree, het is een duidelijke grens. Al bukkend verruilen we het grasveld voor een laag grint. Sporen van eerder bezoek zijn als afdrukken te lezen in de stenen structuur. Eenmaal in de ruimte richten we ons op het focuspunt, een driehoekige opening naar de lucht. De wind wordt door de houten structuur afgeremd, maar is nogsteeds voelbaar. De zon komt binnen en de hele ruimte draagt de lichtstralen naar het focuspunt, een perfect moment. Wolken schuiven voor de zon. De ruimte wordt weer gevult met schaduw, het moment is weer voorbij. Het Altaar zal bij de juiste lichtinval zal het spel van schaduw en licht een lijnenspel tot leven roepen dat zich perfect richt op het focusput. Dit perfecte moment is de eigenlijke kern van het altaar.

|Woonmomenten| Het onderzoek naar studentenhuisvesting heeft geleidt tot een visie van woonmomenten. Hierin worden momenten niet enkel op architectonisch, maar ook op sociaal vlak bekeken. Het samen zijn met vrienden, avondeten, de fiets pakken, maar ook een boek lezen op je terras. De plek van momenten ligt in de overgang van privé naar openbaar. Hoe kan de architect een – werkende – tussenruimte ontwerpen? In de blue-


We benaderen het altaar vanaf de zijkant. De ritmische houten structuur laat door zich heen kijken. Er is



print heeft dit geleid tot het definieëren van een reeks kenmerkende aspecten waaronder de aanwezigheid van individuele en collectieve ontmoetingsruimtes, de ‘in between space’, de plek van een aanvullend programma en de overgang tussen gebouw en stoep.

|Dutch Design Village| Het woord ‘‘dorp’’ roept bij veel mensen een gevoel van gemeenschap op. Er is een verbondenheid met de woonplaats en bewoners. Mensen kennen elkaar. Het is het wonen in een kleinschalige vertrouwde omgeving met een collectieve identiteit - ons dorp - die de bewoners met elkaar verbindt. Het studentencomplex op terrein Fens is een studentendorp. Een woonomgeving waarin de gezamenlijke identiteit wordt uitgedragen door een samenwerking tussen architectuur en haar bewoners. Het is en woongebouw waarin speciale aandacht is voor de ontwerpopleidingen van Eindhoven. Design Academy, TU/e Architecture, Industrial Design en Fontys hogeschool hebben alle een plek in dit ontwerp. Het is een Dutch Design Village dat als een visitekaartje voor de omgeving kan fungeren. Nationale en internationale studenten die hier komen wonen zijn onderdeel van een creatief netwerk. Het Dutch Design Village is opgebouwd uit woonhuizen. Aan elkaar geregen door een centrale tussenstraat

senruimtes die plaats bieden aan een variatie aan ontmoetingen. Het is in deze “in between spaces” waar een groot deel van de dagelijkse activiteiten kruislings door elkaar bewegen. Van werkplaats, wasserette tot café. Het is een architectuur die geheel tot stand is gekomen door het denken in momenten.


heeft elke woning een eigen plek aan de collectieve ruimte. De woonhuizen crieëren samen een reeks tus-


Sometimes you will never know the true value of a moment until it becomes a memory - author unknown -

Profile for Tim van der Grinten

De Perfectie van het Moment  


De Perfectie van het Moment  



Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded