Lấp Đầy Trống Rỗng_Trial

Page 1



Biên mục trên xuất bản phẩm của Thư viện Quốc gia Việt Nam Webb, Jonice Lấp đầy trống rỗng : Chữa lành tổn thương cảm xúc thời thơ ấu / Jonice Webb, Christine Musello ; Dịch: Việt, Tú. - H. : Dân trí ; Công ty Xuất bản Thiện Tri Thức, 2021. - 324tr. ; 24cm ISBN 9786043319521 1. Chấn thương 2. Tâm lí 3. Trẻ em 616.8582 - dc23 DTM0384p-CIP

LẤP ĐẦY TRỐNG RỖNG Chữa lành tổn thương cảm xúc thời thơ ấu JONICE WEBB, Christine Mussello, Việt Tú dịch Running On Empty: Overcome Your Childhood Emotional Neglect, Jonice Webb, Christine Musello Original English language edition published by Morgan James Publishing. Copyright© 2014 by Jonice Webb. Vietnamese-language edition copyright© Thien Tri Thuc. All rights reserved. Copyright licensed by Waterside Productions, Inc., arranged with Maxima Creative.” Cuốn sách được xuất bản theo hợp đồng bản quyền giữa Morgan James Publishing và Công ty TNHH Xuất bản Thiện Tri Thức thông qua Đại lý bản quyền Maxima Creative. Không chấp nhận mọi hình thức sao chép, in ấn hoặc chuyển thể sang các hình thức xuất bản điện tử nào mà chưa có sự cho phép của Thiện Tri Thức. Team thực hiện: Thảo Triều – Biko – Mai Bùi – Minh Thái – Áo Nâu – Mầu Quang Hưng




Mục Lục Lời giới thiệu.................................................................................... 7 Lời mở đầu...................................................................................... 9 Bảng câu hỏi về sự thiếu quan tâm tới đời sống cảm xúc........... 16 PHẦN I: CHẠY VỚI CHIẾC BÌNH RỖNG Chương 1: Tại sao bình nhiên liệu không được đổ đầy?......... 21 Chương 2: 12 con đường dẫn tới sự trống rỗng...................... 37 PHẦN II: NHIÊN LIỆU BỊ CẠN KIỆT Chương 3: Những đứa trẻ bị thiếu quan tâm về cảm xúc, tất cả đều lớn lên ....................................... 119 Chương 4: Những bí mật của nhận thức: vấn đề đặc biệt của cảm giác muốn tự tử.... 165 PHẦN III: LẤP ĐẦY CHIẾC BÌNH RỖNG Chương 5: Thay đổi xảy ra như thế nào.............................. 185 Chương 6: Vì sao cảm xúc quan trọng và chúng ta cần làm gì với chúng............... 191 Chương 7: Tự chăm sóc bản thân........................................ 217 Chương 8: Phá vỡ vòng lặp: hãy cho con bạn những gì bạn chưa từng có trong thời thơ ấu............. 267 Chương 9: Dành cho các nhà trị liệu................................... 295 Tài liệu dành cho việc chữa lành ............................................... 323 Tài liệu tham khảo...................................................................... 334



Lời giới thiệu Xin chào các bạn! Cuốn sách này với tựa gốc là Running On Empty: Overcome Your Childhood Emotional Neglect được bác sỹ, tiến sỹ tâm lý học Jonice Webb hoàn thành sau hơn hai mươi năm làm việc trong lĩnh vực tâm lý. Bà đưa đến cho chúng ta một khái niệm mới trong tâm lý học mà chưa nhiều người quan tâm tới: Child-hood Emotional Neglect - thiếu quan tâm tới đời sống cảm xúc thời thơ ấu. Khi đọc cuốn sách, tác giả gợi ý chúng ta hãy tưởng tượng rằng mình đang là một cỗ xe sắp hết xăng mà vẫn cố vượt con đường gập ghềnh. Phần 1 - Chạy với chiếc bình rỗng: Quá trình tìm hiểu và hình thành hiểu biết về nguyên nhân dẫn tới sự thiếu quan tâm tới đời sống cảm xúc, mà nhân tố chính là những gì đã KHÔNG xảy ra trong thời thơ ấu của chúng ta. Cùng với đó là phác họa về chân dung 12 bậc cha mẹ và các cách mà họ đã khiến cảm xúc của chúng ta không được nuôi dưỡng. Phần 2 - Chiếc bình hết nhiên liệu: Mô tả những đặc trưng nổi bật của người trưởng thành chịu ảnh hưởng từ sự thiếu quan tâm tới đời sống cảm xúc trong thời thơ ấu. 7


Lấp đầy trống rỗng

Phần 3 - Đổ đầy bình nhiên liệu: Mô tả cách thức và quá trình tự chữa lành từ những thiếu quan tâm tới đời sống cảm xúc thời thơ ấu. Cũng như đưa ra hướng dẫn để các bậc cha mẹ có thể tránh khỏi những sai lầm có thể dẫn tới tổn thương cảm xúc cho con cái mình. Như vậy, bất kể bạn là ai, là một người trưởng thành đang vật lộn với sự trống rỗng, tuyệt vọng, giận dữ, tự trách bản thân, hay đang cảm thấy lạc lõng giữa dòng đời vì những thiếu quan tâm tới đời sống cảm xúc từ thời thơ ấu; là một bậc cha mẹ hay sẽ trở thành cha mẹ trong tương lai; hay là một nhà tâm lý thì cuốn sách này chắc chắn sẽ hữu ích cho bạn trong việc thấu hiểu cảm xúc của chính mình và những người xung quanh. Việc gặp gỡ và đưa quyển sách này tới bạn đọc Việt Nam đã trở thành cơ duyên vô cùng đẹp đẽ của hai chúng tôi. Việc nhìn thấy chính mình từ thời thơ ấu cho tới lúc trưởng thành trong từng chương sách đã thôi thúc chúng tôi trong việc giới thiệu quyển sách này tới các độc giả trong nước, và Thiện Tri Thức là chiếc cầu nối tận tâm để cuốn sách và tinh thần của nó có thể được lan tỏa rộng khắp tới bạn đọc Việt Nam. Chúng tôi hi vọng rằng, cuốn sách sẽ giúp các bạn có cái nhìn rộng mở hơn về thế giới cảm xúc từ lúc còn là tấm bé cho tới khi trưởng thành, thấu hiểu hơn nội tâm của chính mình, tự chữa lành và trên tất cả, là để truyền tới thế hệ sau những nguồn năng lượng tuyệt vời tràn đầy cảm xúc. Xin được trân trọng giới thiệu cuốn sách Lấp đầy trống rỗng: chữa lành tổn thương cảm xúc thời thơ ấu tới tất cả bạn đọc. - Dịch giả Việt Tú 8


Lời mở đầu Bạn có còn nhớ chút nào về tuổi thơ của mình? Hầu hết mọi người đều nhớ một vài mẩu chuyện, một vài kỷ niệm sâu sắc. Những ký ức thời thơ ngây như những kỳ nghỉ gia đình, các thầy cô giáo, bạn bè, những buổi cắm trại hè hay những giải thưởng trong học tập, và cả một vài kỷ niệm không vui lắm, như những mâu thuẫn gia đình, sự ganh đua giữa các anh chị em, các vấn đề ở trường, hoặc vài sự kiện buồn và rắc rối nào đó. Lấp đầy trống rỗng không viết về những loại ký ức đó. Thực tế, nó không đề cập đến bất cứ thứ gì bạn có thể nhớ hay thứ gì đó đã xảy ra trong thời thơ ấu của bạn. Cuốn sách này được viết để giúp bạn có thể nhận thức được điều gì đã KHÔNG XẢY RA trong thời thơ ấu của mình, những thứ mà bạn không nhớ. Bởi vì những gì đã không xảy ra có ảnh hưởng lớn đến con người mà bạn trở thành khi trưởng thành hơn bất cứ những sự kiện nào đã xảy ra mà bạn nhớ. Lấp đầy trống rỗng sẽ giới thiệu cho bạn những ảnh hưởng của những gì đã không xảy ra: một lực vô hình có thể đang hoạt động trong cuộc sống của bạn. Tôi sẽ giúp bạn xác định bạn có từng bị ảnh hưởng bởi lực vô hình này hay không, và nếu có thì làm thế nào để vượt qua nó. 9


Lấp đầy trống rỗng

Rất nhiều người tuyệt vời, có khả năng và có năng lực tốt lại thầm cảm thấy mình không thỏa mãn hoặc mất kết nối. “Tôi có nên hạnh phúc hơn?” “Tại sao tôi lại không đạt được nhiều hơn?” “Tại sao cuộc sống của tôi chẳng có mấy ý nghĩa?” Dường như có một lực vô hình đang thúc giục những câu hỏi như thế xuất hiện. Rủi thay, những người có cha mẹ tốt, yêu thương và có một tuổi thơ phần lớn là hạnh phúc và lành mạnh lại thường đặt những câu hỏi này cho chính họ. Vì thế, họ trách cứ bản thân cho bất cứ điều gì mình cảm thấy không đúng khi trưởng thành. Họ không nhận ra rằng họ đang bị ảnh hưởng bởi những thứ họ không nhớ … Một thế lực vô hình. Đến đây, có lẽ bạn đang tự hỏi, thế lực vô hình này là gì? Hãy yên tâm rằng nó không có gì đáng sợ cả. Nó không phải một lực lượng siêu nhiên, tâm linh hay kì quái. Nó thực ra rất phổ biến, một thứ rất con người, đã không xảy ra trong các gia đình, các mái nhà trên toàn thế giới mỗi ngày. Nhưng chúng ta không nhận ra rằng chúng tồn tại, quan trọng hay có bất cứ ảnh hưởng nào lên chúng ta. Chúng ta không có một từ riêng nào cho nó. Chúng ta không nghĩ về nó và cũng không nói về nó. Chúng ta không thể nhìn thấy nó, ta chỉ có thể cảm nhận nó. Và khi chúng ta thực sự cảm nhận được nó, chúng ta không biết mình đang cảm nhận điều gì. Trong cuốn sách này, tôi sẽ đặt một cái tên cho thế lực này. Tôi gọi nó là sự thiếu quan tâm tới đời sống cảm xúc. Nó không nên bị nhầm lẫn với những sự thiếu quan tâm về thể chất. Hãy cùng nhau tìm hiểu sự thiếu quan tâm tới đời sống cảm xúc thực sự là gì. 10


Giới thiệu

Tất cả mọi người đều quen với từ thiếu quan tâm. Đây là một từ rất phổ thông. Trong định nghĩa của từ “thiếu quan tâm”, theo từ điển Merriam-Webster, là sự ít được chú ý hoặc kém tôn trọng hoặc coi thường, là sự không được giám sát, đặc biệt là do bất cẩn. Thiếu quan tâm là từ được sử dụng thường xuyên bởi các chuyên gia sức khỏe tâm thần trong các Dịch vụ công ích xã hội. Nó được dùng để ám chỉ một người phụ thuộc, như một đứa trẻ hay một người già, những người không được đáp ứng nhu cầu thể chất. Ví dụ, một đứa trẻ đến trường mà không mặc áo khoác vào mùa đông, hoặc một người lớn tuổi ốm yếu mà con gái trưởng thành thường “quên” mang đồ thiết yếu cho bà. Nhưng sự thiếu quan tâm tới đời sống cảm xúc này là vô hình. Nó có thể rất tinh vi, và hiếm khi có bất cứ dấu hiệu nào về thể chất hay có thể quan sát được. Thực tế là, rất nhiều trẻ em bị thờ ơ về phương diện cảm xúc được chăm sóc rất tốt về phương diện thể chất. Nhiều trẻ em đến từ các gia đình gần như là hoàn hảo. Những người mà tôi viết trong cuốn sách này rất khó có thể xác định họ bị thiếu quan tâm từ bất cứ những tín hiệu bên ngoài nào, và thực tế hoàn toàn không thể bị nhận định là bị thiếu thiếu quan tâm (về mặt tình cảm). Vậy thì tại sao tôi lại viết cuốn sách này? Sau tất cả, nếu chủ đề về sự thiếu quan tâm tới đời sống cảm xúc biến mất mà không nhận được một chú ý nào từ các nhà nghiên cứu hay các nhà chuyên môn, nó có thể gây ra những hậu quả như thế nào? Sự thật là, những người phải chịu đựng sự thiếu quan tâm tới đời sống cảm xúc đang đau khổ. Nhưng họ không thể tìm ra lý do vì sao, và rất thường xuyên, cả những nhà trị liệu cho họ cũng vậy. Trong khi viết cuốn sách này, tôi đã nhận định vấn đề, định nghĩa và đưa 11


Lấp đầy trống rỗng

ra giải pháp cho sự đấu tranh thầm lặng gây khó chịu cho những người đang phải chịu đựng nó và cả những nhà chuyên môn đang giúp đỡ họ. Mục tiêu của tôi là giúp những người đang đau khổ trong im lặng và tự hỏi mình đã sai ở đâu. Có một lời giải thích khá tốt cho việc tại sao sự thiếu quan tâm tới đời sống cảm xúc lại bị xem nhẹ đến vậy. Là vì nó vô hình. Nó nằm ở tội lỗi của sự thiếu sót hơn là những sai lầm người ta đã mắc phải; nó là khoảng trắng trong bức tranh gia đình hơn là chính bức tranh. Nó thường KHÔNG được nhắc đến hay được quan sát, được nhớ từ thời thơ ấu, hơn là những gì ĐƯỢC nói đến. Ví dụ, cha mẹ có thể cho con cái một căn nhà đáng yêu, đầy đủ thức ăn quần áo và không bao giờ ngược đãi chúng. Nhưng cũng chính những bậc cha mẹ này không nhận ra rằng đứa con tuổi mới lớn của mình đang dùng ma túy hay đơn thuần là để cho chúng có quá nhiều tự do hơn là đặt ra các giới hạn mà chúng có thể cảm thấy khó chịu. Khi đứa trẻ vị thành niên đó trở thành người lớn, chúng có thể nhớ về tuổi thơ “lý tưởng”, không bao giờ nhận ra rằng cha mẹ đã xa cách mình theo cách mà mình cần họ nhất. Chúng có thể trách cứ bản thân cho tất cả những khó khăn xảy ra sau một tuổi thơ không có nhiều sự lựa chọn của mình. “Tôi có mọi thứ”; “Tôi có một tuổi thơ tuyệt vời, tôi không có lý do gì để không thành đạt hơn trong cuộc sống”. Như một nhà trị liệu, tôi đã nghe những từ này thốt ra rất nhiều lần bởi những người có năng lực, tuyệt vời, những người không nhận ra rằng việc từng bị thiếu quan tâm tới đời sống cảm xúc là một thế lực vô hình mạnh mẽ trong thời thơ ấu của họ. Ví dụ này cho chúng ta thấy chỉ có một trong rất nhiều cách mà cha mẹ có thể bỏ bê con cái mình về mặt cảm xúc, khiến đứa trẻ rơi vào tình trạng trống rỗng, thiếu hụt cảm xúc. 12


Giới thiệu

“Bài hát này là để dành tặng cho cha mẹ của chúng tôi, như một lời cầu xin tha thiết về sự quan tâm đầy đủ hơn”

Ở đây tôi muốn đưa ra một lời cảnh báo rất quan trọng: Tất cả chúng ta có thể là ví dụ về việc cha mẹ mình thất bại như thế nào. Không một bậc cha mẹ nào là hoàn hảo, và không một tuổi thơ nào là hoàn hảo cả. Chúng ta biết rằng rất nhiều bậc cha mẹ đang vật lộn để làm điều tốt nhất cho con mình. Ai trong chúng ta, những người làm cha mẹ biết rằng nếu chúng ta mắc sai lầm khi nuôi dạy con cái, hầu hết đều có thể sửa chữa chúng. Quyển sách này không nhằm mục đích làm các bậc cha mẹ xấu hổ hay khiến họ cảm thấy mình là người thất bại. Thực tế là, trong cả quyển sách này, bạn sẽ thấy rất nhiều bậc cha mẹ yêu thương và quan tâm, nhưng vẫn bỏ qua cảm xúc của con trẻ. Rất nhiều cha mẹ bê trễ cảm xúc là cha mẹ tốt, nhưng chính họ cũng đã bị thiếu quan tâm về mặt cảm xúc từ khi còn là một đứa trẻ. Tất cả cha mẹ đôi 13


Lấp đầy trống rỗng

khi vô tình bỏ bê đời sống cảm xúc của con mình khi nuôi dạy chúng mà không gây ra tác hại nào có thể nhìn thấy ngay được. Nó chỉ trở thành vấn đề khi nó tích lũy đủ nhiều để gây ra vấn đề thiếu hụt cảm xúc của đứa trẻ. Bất kể mức độ thất bại nào khi làm cha mẹ, những người bị thiếu hụt cảm xúc nhìn nhận bản thân mình có vấn đề, hơn là thấy rằng cha mẹ mình đã thất bại trong việc nuôi dưỡng họ. Trong cuốn sách này, tôi đưa ra rất nhiều ví dụ, nhiều chi tiết lấy ra từ cuộc sống của bệnh nhân của tôi và những người phải vật lộn với nỗi buồn, lo lắng hay trống rỗng trong cuộc sống mà họ chẳng có cách nào tìm ra được lời giải thích. Những người bị thiếu hụt cảm xúc này phần lớn biết làm thế nào để cho người khác cái họ muốn hoặc cần. Họ biết điều gì đang được kỳ vọng ở họ trong hầu hết các môi trường sống xã hội. Nhưng những con người đau khổ này lại không thể đặt tên và mô tả điều gì đang sai với những trải nghiệm sống bên trong họ và nó đang hại họ như thế nào. Và những điều này không có nghĩa là tất cả những người trưởng thành đã từng bị thiếu hụt cảm xúc từ thời thơ ấu không có các triệu chứng quan sát được. Nhưng những triệu chứng này, những triệu chứng đưa họ tới cánh cửa của các nhà trị liệu tâm lý, luôn nằm trong một dạng nào đó khác: trầm cảm, vấn đề trong hôn nhân, lo lắng, giận dữ. Người trưởng thành bị thiếu hụt cảm xúc thường đánh giá sai nguyên nhân gây ra nỗi bất hạnh của mình và có xu hướng ngại ngùng khi yêu cầu sự giúp đỡ. Bởi họ chưa học cách xác định hay kết nối với nhu cầu cảm xúc thực sự của mình, nên các nhà trị liệu khó có thể giữ họ điều trị đủ lâu 14


Giới thiệu

để giúp họ hiểu bản thân mình hơn. Do đó, quyển sách này được viết không chỉ cho những người bị thiếu hụt cảm xúc, mà còn cho các nhà chuyên môn về sức khỏe tâm thần, những người cần công cụ để chiến đấu với tình trạng thiếu hụt sự thương cảm mạn tính cho bản thân, thứ có thể phá hoại cả những biện pháp điều trị tốt nhất. Cho dù bạn quan tâm tới cuốn sách Lấp đầy trống rỗng bởi vì bạn đang tìm câu trả lời cho cảm giác trống rỗng và không thỏa mãn của mình, hay bạn là chuyên gia sức khỏe tâm thần cố gắng giúp các bệnh nhân bị “mắc kẹt”, cuốn sách này sẽ cung cấp những giải pháp vững chắc cho các vết thương vô hình đó. Trong cuốn sách này, tôi sử dụng rất nhiều ví dụ để minh họa cho những khía cạnh khác nhau của sự thiếu hụt cảm xúc từ thời thơ ấu và trưởng thành. Tất cả các minh họa này được dựa trên những câu chuyện có thật trong quá trình thực hành chuyên môn của tôi hoặc của bác sĩ Musello. Tuy nhiên, để bảo vệ quyền riêng tư của các bệnh nhân, tên, các yếu tố để nhận dạng và các chi tiết được thay đổi sao cho các minh họa không ám chỉ bất cứ người thật nào, kể cả còn sống hay đã qua đời. Các ngoại lệ là ví dụ liên quan đến Zeke trong chương 1 và 2. Các ví dụ này được tạo ra để minh họa cho các phong cách nuôi dạy con khác nhau có thể ảnh hưởng tới cùng một cậu bé như thế nào và hoàn toàn là hư cấu. Bạn có đang tự hỏi liệu cuốn sách này có áp dụng cho bạn không? Hãy trả lời bảng khảo sát bên dưới để tìm ra điều đó. Hãy cùng khoanh tròn các câu hỏi mà câu trả lời của bạn là Có.

15


Lấp đầy trống rỗng

Bảng câu hỏi về sự thiếu quan tâm tới đời sống cảm xúc Bạn có đang: 1. Thỉnh thoảng cảm thấy bạn không thuộc về gia đình hay nhóm bạn bè của mình 2. Tự hào về việc mình không dựa dẫm vào ai 3. Cảm thấy khó khăn khi yêu cầu người khác giúp đỡ 4. Bạn bè hoặc gia đình phàn nàn rằng bạn xa cách và tách biệt 5. Bạn cảm thấy chưa phát huy được hết khả năng của mình 6. Thường chỉ muốn được ở một mình 7. Thầm cảm thấy mình sinh ra là một lỗi lầm 8. Có xu hướng cảm thấy khó chịu trong các tình huống xã giao 9. Thường cảm thấy thất vọng hoặc giận dữ với bản thân 10. Đánh giá bản thân khắc nghiệt hơn người khác 11. So sánh bản thân với người khác và thường thấy bản thân mình thiếu sót 12. Cảm thấy rằng mình có thể gần gũi, yêu quý động vật một cách dễ dàng hơn so với con người 13. Thường cảm thấy cáu kỉnh hoặc không vui mà không rõ lý do 16


Giới thiệu

14. Khó biết bản thân đang cảm thấy gì 15. Khó xác định điểm mạnh và điểm yếu của bản thân 16. Thỉnh thoảng cảm thấy bạn như đang đứng ở bên ngoài nhìn vào cuộc đời 17. Tin rằng bạn là một trong những người có thể dễ dàng sống ẩn dật 18. Gặp khó khăn trong việc kiềm chế bản thân 19. Cảm giác thứ gì đó kìm hãm bạn, không để bạn sống trọn vẹn trong giây phút hiện tại 20. Đôi khi cảm thấy trống rỗng trong lòng 21. Thầm cảm thấy có gì đó không ổn với bản thân 22. Đấu tranh với sự tự kỉ luật Nhìn vào những câu trả lời Có. Những câu trả lời này sẽ dẫn lỗi tới những nơi mà bạn có thể đã trải qua sự thiếu quan tâm về phương diện tình cảm khi còn là một đứa trẻ.

17



phần I chạy với chiếc bình rỗng



Chương 1 TẠI SAO BÌNH NHIÊN LIỆU KHÔNG ĐƯỢC ĐỔ ĐẦY? “...Tôi đang cố gắng thu hút sự chú ý tới những đóng góp to lớn tới cá nhân và xã hội mà những người mẹ tốt cùng với sự hỗ trợ của chồng mình đã tạo ra ngay từ đầu và những điều bà ấy làm chỉ là thông qua việc hết lòng với đứa con của mình.” D.W. Winnicott, (1964), The Child, the Family, and the OutSide World (tạm dịch: Trẻ em, Gia đình và Xã hội bên ngoài) Không cần một bậc thầy về nuôi dạy trẻ, một vị thánh hay một tiến sĩ tâm lý học để nuôi dạy một đứa trẻ trở thành một người lớn khỏe mạnh và hạnh phúc. Nhà tâm lý học trẻ em, nhà nghiên cứu, tác giả và nhà phân tích tâm lý Donald Winnicott nhấn mạnh điều này thường xuyên qua các công trình của ông 21


Lấp đầy trống rỗng

trong suốt 40 năm. Ngày nay chúng ta nhận ra rằng những ông bố cũng quan trọng chẳng kém những bà mẹ trong sự phát triển của một đứa trẻ, ý nghĩa của những quan sát của Winnicott về việc làm mẹ về cơ bản vẫn như trước: Chỉ cần một lượng nhỏ kết nối cảm xúc của cha mẹ, sự đồng cảm và chú ý thường xuyên là đủ để tiếp năng lượng cho sự phát triển và trưởng thành của trẻ, khiến trẻ trở thành một người lớn khỏe mạnh về mặt cảm xúc và kết nối tình cảm. Ít hơn lượng tối thiểu đó, đứa trẻ sẽ trở thành một người lớn vật lộn với cảm xúc – thành công bên ngoài, có lẽ, nhưng trống rỗng, thiếu hụt điều gì đó bên trong, thứ mà thế giới này không thể nhìn thấy. Trong các tác phẩm của mình, Winnicott đưa ra thuật ngữ nổi tiếng ngày nay, “Người Mẹ Đủ Tốt” để mô tả một người mẹ đáp ứng đủ các nhu cầu của con mình. Nuôi dạy con cái “đủ tốt” có thể nằm dưới nhiều trạng thái, nhưng tất cả các bậc cha mẹ “đủ tốt” đều nhận ra nhu cầu tình cảm hoặc thể chất trong bất cứ thời điểm cụ thể nào, trong bất cứ văn hóa nào, và thực hiện “đủ tốt” để đáp ứng nhu cầu đó. Hầu hết cha mẹ đang “đủ tốt”. Như tất cả các loài động vật, con người chúng ta được kết nối về mặt sinh học để nuôi dạy con cái phát triển. Nhưng điều gì xảy ra khi các hoàn cảnh sống cản trở việc nuôi dạy con trẻ? Hay khi bản thân cha mẹ không khỏe mạnh, hoặc có các khiếm khuyết tính cách nghiêm trọng? Bạn có được nuôi dạy bởi cha mẹ “đủ tốt”? Cho đến cuối chương này, bạn sẽ biết thế nào là “đủ tốt”, và bạn sẽ có thể trả lời câu hỏi này cho bản thân. 22


Tại sao bình nhiên liệu không được đổ đầy?

Nhưng trước hết… Nếu bạn là cha mẹ, cũng như một bạn đọc, bạn có thể thấy bản thân cũng thất bại trong việc nuôi dạy con trẻ như các ví dụ được nêu trong cuốn sách này, cùng với các trải nghiệm cảm xúc của đứa trẻ trong những ví dụ (bởi vì bạn, không nghi ngờ gì nữa, cũng đang rất nghiêm khắc với bản thân). Do đó, tôi muốn bạn chú ý tới các cảnh báo sau đây: Đầu tiên Tất cả các cha mẹ tốt đều cảm thấy có lỗi khi không làm tròn nhiệm vụ về mặt tình cảm với con mình. Không ai là hoàn hảo. Chúng ta đều mệt, cáu kỉnh, căng thẳng, mất tập trung, buồn chán, bối rối, mất kết nối, quá tải hoặc thỏa hiệp theo một cách nào đó. Điều này không khiến chúng ta trở thành những người cha mẹ thiếu quan tâm con cái về mặt cảm xúc. Các bậc cha mẹ thờ ơ, bỏ mặc con cái về mặt cảm xúc thường rơi vào một trong hai dạng, hoặc cả hai: Hoặc họ không làm tròn nhiệm vụ về mặt cảm xúc trong một số trường hợp nghiêm trọng vào một thời điểm khủng hoảng, gây ra cho đứa trẻ một vết thương không thể chữa lành (thất bại đồng cảm cấp tính) HOẶC họ tảng lờ một số nhu cầu của trẻ trong suốt thời kỳ phát triển thơ ấu (thất bại đồng cảm mạn tính). Tất cả cha mẹ trên trái đất này đều có thể điểm lại một thất bại trong việc nuôi dạy trẻ khiến họ quặn lòng khi biết rằng mình đã không làm tròn nhiệm vụ với con mình. Nhưng tác hại đến từ tổng số các thời điểm quan trọng trong đó cha mẹ lơ là cảm xúc là những người “điếc” và “mù” đối với những nhu cầu tình cảm của đứa trẻ đang lớn của họ. 23


Lấp đầy trống rỗng

Thứ hai Nếu bạn thực sự bị thiếu quan tâm về mặt tình cảm, và khi bạn là cha mẹ, rất có thể khi bạn đọc cuốn sách này, bạn sẽ bắt đầu nhận ra một số cách mà bạn đã lặp lại vòng luẩn quẩn của sự thiếu hụt cảm xúc sang con mình. Nếu vậy, điều cực kỳ quan trọng mà bạn phải nhận ra là đó không phải là lỗi của bạn. Bởi nó vô hình, ngấm ngầm và dễ dàng truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, rất khó để dừng lại trừ khi bạn thực sự nhận thức rõ ràng về nó. Nếu bạn đang đọc cuốn sách này, bạn đã đi trước cha mẹ mình rất nhiều. Bạn có cơ hội để thay đổi cái khuôn mẫu này và bạn đang nắm lấy nó. Ảnh hưởng của sự thiếu hụt cảm xúc có thể được đảo ngược. Và bạn sắp học cách để đảo ngược những khuôn mẫu nuôi dạy trẻ này cho chính bạn và cho những đứa con của bạn. Hãy đọc tiếp! Và không được tự trách mình.

Các bậc cha mẹ Lành mạnh Bình thường trong thực tế Tầm quan trọng của cảm xúc trong việc nuôi dạy con cái lành mạnh được hiểu rõ nhất thông qua lý thuyết gắn bó. Lý thuyết gắn bó1 mô tả cách thức mà nhu cầu cảm xúc của chúng ta về sự an toàn và kết nối được cha mẹ đáp ứng từ khi còn trong trứng nước. Rất nhiều phương pháp quan sát về hành vi của con người đã phát triển vượt xa ra khỏi lý thuyết gắn bó, nhưng hầu 1. Lý thuyết gắn bó (Attachment Theory): Một lý thuyết tâm lý, tiến hóa và tập tính học liên quan đến các mối quan hệ giữa con người với nhau. Nguyên lý quan trọng nhất là trẻ nhỏ cần phát triển mối quan hệ với ít nhất một người chăm sóc chính để phát triển xã hội và cảm xúc bình thường. Lý thuyết được bác sĩ tâm thần và nhà tâm lý học John Bowlby xây dựng.

24


Tại sao bình nhiên liệu không được đổ đầy?

hết các cách quan sát này đều dựa trên cơ sở của lý thuyết gắn bó do bác sĩ tâm thần John Bowlby xây dựng nên. Sự hiểu biết của ông về mối gắn kết cha mẹ - con cái đến từ hàng nghìn giờ quan sát cha mẹ và con cái, bắt đầu từ những bà mẹ và những đứa trẻ sơ sinh. Lý thuyết này cho rằng khi cha mẹ nhận ra và đáp ứng hiệu quả các nhu cầu tình cảm của con mình từ giai đoạn sơ sinh, thì “sự gắn bó an toàn” sẽ được hình thành và duy trì. Sự gắn bó đầu tiên này hình thành nên nền tảng của một bức tự họa tích cực và cảm giác hạnh phúc chung trong suốt thời thơ ấu và cho tới khi trưởng thành. Nhìn vào sức khỏe cảm xúc qua lăng kính của lý thuyết gắn bó, chúng ta có thể xác định ba kỹ năng cảm xúc cần thiết ở cha mẹ: 1. Cha mẹ cảm thấy có mối liên hệ tình cảm với đứa trẻ. 2. Cha mẹ chú ý đến đứa trẻ và coi nó như một con người độc nhất và riêng biệt, thay vì, một phiên bản mở rộng của cha mẹ, một vật sở hữu hay một gánh nặng. 3. Sử dụng kết nối cảm xúc đó và sự quan tâm, cha mẹ phản hồi một cách thành thục tới nhu cầu cảm xúc của trẻ. Mặc dù những kỹ năng này nghe có vẻ đơn giản, nhưng kết hợp lại chúng là một công cụ mạnh mẽ để giúp một đứa trẻ hiểu và kiểm soát được chính mình, để tạo ra một liên kết tình cảm an toàn đưa đứa trẻ đến tuổi trưởng thành, sao cho chúng có thể hòa nhập với thế giới bằng một sức khỏe cảm xúc tốt để có được 25


Lấp đầy trống rỗng

tuổi trưởng thành hạnh phúc. Nói ngắn gọn, khi cha mẹ chú ý đến bản chất cảm xúc độc đáo của con mình, họ sẽ nuôi dưỡng những người trưởng thành mạnh mẽ về cảm xúc. Một số cha mẹ có thể làm điều này bằng trực giác, nhưng những người khác có thể học thêm các kỹ năng cần thiết này. Dù bằng cách nào đi chăng nữa, đứa trẻ cũng sẽ không bị bỏ rơi.

Zeke Zeke là một học sinh lớp ba hiếu động và già dặn, là con út trong gia đình có 3 người con trong một gia đình thoải mái và đầy yêu thương. Gần đây, Zeke gặp rắc rối ở trường vì “cãi lại” giáo viên. Một ngày cậu mang về nhà quyển sổ liên lạc từ giáo viên mô tả lỗi vi phạm của mình rằng: “Hôm nay Zeke đã rất thiếu tôn trọng giáo viên.” Mẹ cậu ngồi xuống và hỏi cậu chuyện gì đã xảy ra. Bằng một giọng bực tức, cậu nói với mẹ rằng, trong giờ giải lao, cô Rollo bảo cậu ngừng chơi trò giữ thăng bằng cây bút chì thẳng đứng trên ngón tay của mình, bởi vì cậu có thể “tự đâm vào mặt mình.” Zeke cau mày và trả lời cô Rollo rằng cậu sẽ phải cúi xuống “hết cỡ trên cây bút chì như thế này” (cùng với hành động minh chứng) để tự đâm vào mặt mình và rằng cậu không “ngu ngốc như vậy.” Đáp lại, cô Rollo tịch thu cây bút chì, viết tên Zeke lên bảng và gửi cậu về nhà cùng một quyển sổ liên lạc. 26


Tại sao bình nhiên liệu không được đổ đầy?

Trước khi mô tả cách mẹ Zeke đã phản ứng, hãy tìm hiểu xem Zeke cần nhận được gì từ tương tác giữa cha mẹ và con cái: cậu rất buồn vì sự việc với giáo viên của mình, người mà cậu thường rất thích, vì vậy cậu cần sự đồng cảm; mặt khác, cậu cũng cần biết được thầy cô đang mong đợi gì ở mình để có thể trở thành trò ngoan ở trường. Cuối cùng, sẽ hữu ích nếu mẹ của cậu nhận thấy (sự chú ý về cảm xúc) rằng gần đây cậu rất nhạy cảm với việc “bị đối xử như một đứa trẻ” vì anh trai và chị gái của cậu đã không muốn chơi với cậu vì cách biệt tuổi tác. Mẹ của Zeke cần ba kỹ năng đó: cảm thấy có sự kết nối, quan tâm và phản hồi một cách thành thục để giúp Zeke giải quyết vấn đề của mình. Và đây là cuộc trò chuyện giữa mẹ và con trai: Mẹ: “Cô Rollo không hiểu là con cảm thấy xấu hổ khi cô ấy nghĩ rằng con có thể ngốc nghếch đến mức chọc bút chì vào mắt. Nhưng khi cô giáo yêu cầu con ngừng làm điều gì đó, thì con cần tôn trọng lời nói của cô. Việc của con là dừng lại.” Zeke: “Con biết! Con đã cố gắng nói điều đó với cô ấy nhưng cô ấy không nghe!” Mẹ: “Mẹ biết con thất vọng thế nào khi mọi người không để con nói. Cô Rollo không biết rằng gần đây con đang đối mặt với việc anh chị không lắng nghe con lắm.” Zeke thư giãn một chút để đáp lại mẹ mình: 27


Lấp đầy trống rỗng

“Vâng, cô ấy làm con rất thất vọng, rồi cô ấy lấy bút chì của con.” Mẹ: “Chắc là con khó chịu lắm. Nhưng con thấy đấy, lớp học của cô Rollo rất lớn và cô ấy không có thời gian để giải quyết sự việc như chúng ta bây giờ. Điều quan trọng là khi bất kỳ người lớn nào ở trường yêu cầu con làm điều gì đó, con sẽ làm ngay. Con sẽ cố gắng làm như đã yêu cầu mà không cãi lại chứ, Zeke? ” Zeke: “Vâng, thưa mẹ.” Mẹ: “Tốt! Nếu con làm đúng những gì cô Rollo yêu cầu, con sẽ không bao giờ gặp rắc rối. Sau đó, con có thể trở về nhà và phàn nàn với mẹ nếu con cho rằng điều đó không công bằng. Điều đó không gây vấn đề gì với mẹ cả. Nhưng là một học sinh, tôn trọng có nghĩa là hợp tác với các yêu cầu của giáo viên.” Những câu trả lời trực quan của người mẹ này trong cuộc trò chuyện ở trên cho chúng ta thấy một ví dụ phức tạp về cách nuôi dạy con cái lành mạnh, thấu hiểu về mặt cảm xúc để tạo nên một người trưởng thành hạnh phúc như Winnicott mô tả. Vậy chính xác thì cô ấy đã làm gì? • Đầu tiên, người mẹ kết nối cảm xúc với con trai mình bằng cách yêu cầu đứa trẻ kể cho mình nghe những gì đã xảy ra trước khi cô phản ứng. Không làm đứa trẻ xấu hổ. 28


Tại sao bình nhiên liệu không được đổ đầy?

• Sau đó, cô cẩn thận lắng nghe. Trong lần đầu tiên nói chuyện, cô ấy đã cung cấp cho con mình một quy tắc đơn giản mà một đứa trẻ tám tuổi có thể hiểu được: “Khi cô giáo yêu cầu con làm việc gì, con nên làm ngay.” Ở đây, mẹ của Zeke theo bản năng đã đồng cảm được với giai đoạn phát triển nhận thức của cậu, cung cấp cho cậu một quy tắc chung để sử dụng ở trường. • Cô ấy ngay lập tức tuân theo quy tắc với một sự đồng cảm và gọi tên cảm giác của cậu (“Cô Rollo không hiểu là con đang xấu hổ…”). Khi nghe mẹ gọi tên cảm giác đó, Zeke có thể bày tỏ nhiều cảm xúc hơn với mẹ (“Con biết! Con đã cố gắng nói điều đó với cô ấy nhưng cô ấy không nghe! ”). • Một lần nữa, người mẹ đáp lại Zeke bằng cách gọi tên hoặc gắn nhãn loại cảm xúc đã thúc đẩy hành vi thô lỗ của Zeke đối với giáo viên của mình, loại hành vi được cô giáo coi là thiếu tôn trọng (“Mẹ biết con thất vọng thế nào khi mọi người không để con nói…”). • Zeke, cảm thấy được thấu hiểu, phản ứng lại bằng cách lặp lại từ ngữ chỉ cảm xúc này cho chính mình, “Vâng, cô ấy làm con rất thất vọng, rồi cô ấy lấy bút chì của con.” • Nhưng người mẹ vẫn chưa kết thúc ở đây vội. Trong cuộc trò chuyện này, cô đã chứng tỏ cho Zeke thấy rằng cô hiểu cậu và đồng cảm với cậu bằng cách chứng minh rằng cô thấy hành vi của cậu khác với cách nghĩ của cô giáo của mình. Tuy nhiên, cô ấy vẫn chưa thể dừng lại ở đó, bởi vì xu hướng tranh luận của Zeke (có thể là kết quả của việc 29


Lấp đầy trống rỗng

có hai anh chị em rất hay nói) sẽ tiếp tục là một vấn đề đối với cậu ở trường trừ khi cậu có thể sửa nó. Vì vậy, mẹ cậu nói “Điều quan trọng là khi bất kỳ người lớn nào ở trường yêu cầu con làm điều gì đó, con sẽ làm ngay lập tức.” • Cuối cùng, cô yêu cầu con trai mình phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình, tạo tiền đề cho những lần kiểm tra trong tương lai về bản tính nóng nảy của cậu bé bằng cách hỏi cậu bé, “ Con sẽ cố gắng làm như đã yêu cầu mà không cãi lại chứ, Zeke?” Trong một cuộc trò chuyện có vẻ đơn giản này, mẹ của Zeke đã tránh làm cho cậu xấu hổ vì phạm lỗi và đặt tên cho cảm xúc của cậu, tạo ra một bài học cảm xúc cho phép Zeke tự phân loại các cảm xúc của mình trong tương lai. Cô ấy cũng đã ủng hộ cậu về mặt cảm xúc, cho cậu một quy tắc xã giao, và yêu cầu cậu có trách nhiệm tuân theo nó. Và, trong trường hợp Zeke lặp lại hành vi này ở trường, cô ấy sẽ điều chỉnh thông điệp và hành động của mình để thích ứng với khó khăn mà cậu đang gặp phải trong lớp học. Hãy nhớ Zeke, bởi vì tôi sẽ sử dụng cậu nhiều lần nữa để giúp mô tả sự khác biệt giữa việc nuôi dạy con cái một cách lành mạnh và thờ ơ về tình cảm. Sau đây là một ví dụ khác:

Kathleen Sự thiếu hụt cảm xúc gây ra những tổn thương thường xuất hiện một cách rất tinh vi trong cuộc sống của một đứa trẻ, mặc dù nó có thể diễn ra hàng ngày, nhưng nó hầu như không thể 30


Tại sao bình nhiên liệu không được đổ đầy?

quan sát được, và thường được che đậy dưới vỏ bọc của một thứ cần cân nhắc hoặc thậm chí là cần dung thứ. Kathleen là một phụ nữ trẻ thành đạt, vừa kết hôn, và có thu nhập tốt khi làm trợ lý điều hành trong một công ty công nghệ cao mới thành lập. Cô thuyết phục chồng mua một căn nhà tại thị trấn nơi bố mẹ cô đang sống. Tuy nhiên cô biết rõ ràng rằng, như cô tiết lộ trong quá trình trị liệu, mẹ cô thường khiến cô phát điên. Cô bị bối rối trước quyết định của chính mình. Cô nhận ra rằng mẹ cô luôn đòi hỏi sự quan tâm của cô và cô nhận thức được rằng cô cảm thấy có lỗi với mẹ mình, bất kể cô dành cho mẹ bao nhiêu sự quan tâm. Vào thời điểm cô đến trị liệu, ở đỉnh cao của sự thành công và hạnh phúc: nhà mới, chồng mới, công việc tuyệt vời, Kathleen cảm thấy chán nản không thể giải thích được. Cô vừa xấu hổ vừa bối rối vì cảm giác này, vì “không có lý do gì cho nó cả.” Những gì diễn ra sau đây là một ví dụ tốt về cách sự thiếu hụt cảm xúc đang ẩn nấp, không phải trong những gì đã xảy ra, mà trong những gì đã không xảy ra. Quay lại hai 25 năm trước và Kathleen năm tuổi đang ngồi trên bãi biển, vui vẻ xây lâu đài cát với cha cô. Là đứa con duy nhất của một cặp vợ chồng trẻ thành đạt, sống trong một căn biệt thự cổ đã được trùng tu ở New England, mọi người thường bảo cô thật may mắn. Bố là kỹ sư, còn mẹ đã đi học trở lại và trở thành giáo viên tiểu học. Du lịch đến những nơi thú vị và được dạy cách cư xử tỉ mỉ là một phần trong cuộc sống của Kathleen. Mẹ của Kathleen, một thợ may xuất sắc, may quần áo cho cô. Họ thường 31


Lấp đầy trống rỗng

diện đồ đôi với nhau. Họ đã dành rất nhiều thời gian cho nhau. Nhưng ngay bây giờ, trong kỳ nghỉ, cô ấy đã rời chiếc ghế bãi biển bên cạnh mẹ mình. Tại sao? Bởi vì bố cô ấy vừa rủ cô chơi cùng. Cô ấy có cơ hội hiếm hoi và quý giá để làm điều gì đó đặc biệt với cha mình. Họ đang đào một cái hố, gom cát để tạo thành tầng đầu tiên của lâu đài cát của mình. Một lúc sau, mẹ cô nhìn lên khỏi cuốn sách của mình và, từ trên ghế ngồi trên bãi biển, nghiêm nghị nói: “Nghịch cát với bố như vậy là đủ rồi, Kathleen. Bố không muốn phải chơi với con cả ngày vào ngày nghỉ của ông ấy đâu! Hãy ra đây và mẹ sẽ đọc sách cho con nghe. “Cả bố và con gái cùng nhìn lên từ hố cát của họ, những chiếc xẻng nhựa vẫn đang trên tay họ. Có điều gì đó vừa khựng lại. Sau đó, cha cô đứng lên và phủi cát trên đầu gối như thể ông cũng phải tuân theo. Kathleen cảm thấy buồn khi dừng lại, nhưng cô ấy cũng cảm thấy mình ích kỷ. Mẹ chăm sóc tốt cho cả hai người và Kathleen không nên làm bố cô ấy mệt. Cô ngoan ngoãn đi đến chiếc ghế nhỏ và ngồi vào đó. Mẹ cô bắt đầu đọc cho cô nghe. Một lúc sau, sự thất vọng của Kathleen qua đi khi cô chăm chú lắng nghe những câu chuyện. Trong liệu pháp của chúng tôi, Kathleen chuyển tiếp ký ức này trong quá trình giải thích mối quan hệ xa cách mà cô luôn có với cha mình. Nhưng khi đến đoạn cha cô đứng dậy phủi cát trên 32


Tại sao bình nhiên liệu không được đổ đầy?

đầu gối, mắt cô rưng rưng. “Tôi không biết tại sao hình ảnh đó lại khiến tôi rất buồn,” cô nói. Tôi yêu cầu cô tập trung vào nỗi buồn của mình và nghĩ xem mẹ hoặc cha cô ấy có thể đã làm gì khác vào ngày hôm đó. Tại thời điểm đó, Kathleen bắt đầu thấy cả cha mẹ cô đã thất bại như thế nào. Không khó để tìm ra những gì cô ấy muốn xảy ra khác đi vào ngày hôm đó. Cô chỉ ước rằng cô có thể tiếp tục đào cái hố cát đó với cha mình. Nếu mẹ cô ấy hòa hợp về mặt tình cảm với Kathleen: Mẹ nhìn lên khỏi cuốn sách của mình khi hai bố con đang chơi, và từ chiếc ghế bãi biển, mẹ nói với một nụ cười, “Chà, hai bố con chắc chắn đang đào một cái hố lớn! Có muốn mẹ chỉ cho hai bố con cách làm lâu đài cát không?” Hoặc là, nếu cha cô ấy là người hòa hợp về mặt tình cảm: Mẹ nhìn lên khỏi cuốn sách của mình khi hai bố con đang chơi và, từ trên ghế trên bãi biển, mẹ nghiêm nghị nói: “Nghịch cát với bố là đủ rồi, Kathleen. Bố con không muốn phải chơi với con cả ngày vào ngày nghỉ của ông ấy đâu! Hãy đến đây và mẹ sẽ đọc cho con nghe. “ Cả bố và con gái nhìn lên. Có một khoảng lặng ngắn trượt qua. Người bố cười tươi, đầu tiên là với vợ và sau đó là Kathleen. “Em đang đùa đấy à? Không có nơi nào khác mà anh muốn được chơi với con gái của mình hơn là trên bãi biển! Muốn giúp hai bố con đào không, Margaret?” 33


Lấp đầy trống rỗng

Điều quan trọng cần lưu ý về cả hai “sự điều chỉnh” này là chúng đều nằm trong phạm vi các kỹ năng nuôi dạy con một cách thông thường và tự nhiên. Những cuộc trò chuyện như thế này diễn ra rất nhiều. Nhưng nếu không có sự xác nhận như vậy về tầm quan trọng của một đứa trẻ đối với cha mẹ, nếu một đứa trẻ cảm thấy xấu hổ vì muốn hoặc cần sự quan tâm của cha mẹ thường xuyên, thì đứa trẻ đó sẽ lớn lên mà không nhận ra nhu cầu về mặt cảm xúc của chính mình. Thật hạnh phúc khi Kathleen trưởng thành nhận ra rằng có lý do chính đáng cho việc cô ấy giận mẹ mình. Cô ấy thấy rằng đằng sau mối quan hệ mẹ/con gái của họ suốt những năm qua là thiếu sự quan tâm về mặt tình cảm của mẹ với mình. Một khi Kathleen nhận ra rằng sự tức giận của mình là chính đáng, cô ấy sẽ cảm thấy bớt tội lỗi hơn về nó. Cô nhận ra rằng cô không sai khi ngừng phục vụ mẹ và làm những gì phù hợp với đời sống của vợ chồng cô. Ngoài ra, một cánh cửa đã mở ra để Kathleen nhận ra những hạn chế của mẹ cô và cố gắng sửa chữa mối quan hệ của họ. Một yếu tố quan trọng khác trong trường hợp của Kathleen là cha mẹ của Kathleen không có bất kỳ hành vi nghiêm trọng nào về việc nuôi dạy con cái. “Sai lầm” của họ quá khó thấy đến nỗi không ai có thể biết rằng có điều gì gây tổn hại cho con gái họ. Trên thực tế, họ có lẽ chỉ đang sống theo cái cách đã được truyền lại cho họ trong thời thơ ấu của chính mình. Đây là mối nguy hiểm của sự bỏ mặc tình cảm: những người tốt, yêu thương con cái, làm hết sức mình, trong khi đó lại truyền lại những khuôn mẫu vô tình, vô hình, có khả năng gây tổn hại cho 34


Tại sao bình nhiên liệu không được đổ đầy?

con gái họ. Mục đích của cuốn sách này không phải là để đổ lỗi cho các bậc cha mẹ. Nó chỉ để giúp chúng ta hiểu cha mẹ mình hơn, và hiểu rằng họ đã ảnh hưởng đến chúng ta như thế nào. Bây giờ bạn đã có cảm nhận về sự khác biệt giữa cách nuôi dạy con cái lành mạnh và bỏ bê con cái, chúng ta hãy chuyển sang xem xét những kiểu cha mẹ thiếu quan tâm cụ thể. Trong khi bạn đọc chương này, hãy xem liệu bạn có thể nhận ra cha mẹ của mình trong số họ không.

35