Issuu on Google+

2011|2012 vwo

drs. E.J. van der Schoot drs. A.N. Leegwater

biologie – examenopgaven gerangschikt op onderwerp met hints en uitwerkingen – oriëntatietoets – vier examens met hints en uitwerkingen – examen 2011-I zonder uitwerkingen


vwo biologie

Voorwoord

Met deze examenbundel kun je je goed voorbereiden op het schoolexamen en het centraal examen voor het vak biologie op vwo-niveau. De examenbundel bevat de volgende onderdelen: deel 1a: Hier vind je per examenonderwerp een aantal (bewerkte) examen-opgaven met uitwerkingen. In de uitwerkingen staan de antwoorden en de daarbij horende toelichtingen. Bij alle vragen zijn hints gegeven om je, waar nodig, op weg te helpen. oriëntatietoets: Deze bestaat uit vragen over alle onderwerpen die in 2012 centraal geëxamineerd worden. Zo kun je nagaan of je de basisbegrippen van de examenonderwerpen beheerst. De antwoorden vind je op www.examenbundel.nl. Na het invullen van je scores krijg je een handig studieadvies. deel 2a: In dit deel staan enkele complete examens met hints en uitwerkingen. deel 2b: Hierin vind je het integrale examen van 2011, eerste tijdvak, zonder uitwerkingen. De antwoorden vind je op www.examenbundel.nl. Achterin deze bundel vind je tabellen om je ‘cijfer’ te bepalen en een trefwoordenregister. Op www.examenbundel.nl kun je gratis nog veel meer oefenexamens downloaden. Er is ook een Quickscan, een digitale toets waarmee je snel (vooraf) je kennis test en waarbij je een goed studieadvies krijgt voor verdere examentraining met de examenbundel. Met deze examenbundel kun je oefenen voor het examen in je eigen tijd en in je eigen tempo. Oefenen houdt in dat je probeert een opgave eerst zelf te maken. Lukt dat niet, bekijk dan de hint die bij deze vraag hoort (zie de bladzijde na de opgaven). Pas daarna controleer je jouw antwoorden met de uitwerkingen. Je kunt je vaardigheid om examenopgaven te maken vergroten door het boek samengevat te gebruiken. In dat boek wordt de examenstof per onderwerp overzichtelijk gemaakt en uitgelegd. Voor reacties, zowel van leerlingen als van docenten, houden wij ons graag aanbevolen. Mail naar info.avo@thiememeulenhoff.nl Amersfoort, mei 2011

Opmerkingen * Hoofdstukken of vragen die gemarkeerd zijn met een ‘sterretje’ (*) zijn alleen bestemd voor het schoolexamen. Het centraal examen vwo biologie 2012 wordt afgenomen op woensdag 23 mei tussen 13.30 en 16.30 uur. De makers van de examenbundel en samengevat wensen je daarbij alvast heel veel succes. De overheid stelt regels op die betrekking hebben op specifieke examenonderwerpen, de hulpmiddelen die je tijdens je examen mag gebruiken, duur en datum van je examen, etc. Hoewel deze examenbundel met de grootst mogelijke zorgvuldigheid is samengesteld, kunnen auteur en uitgever geen aansprakelijkheid aanvaarden voor aanwijzingen die betrekking hebben op publicaties van de overheid. Het is altijd raadzaam je docent of onze website www.examenbundel.nl te raadplegen voor actuele informatie die voor jouw examen van belang kan zijn. 3 © ThiemeMeulenhoff


Inhoud 3 voorwoord 6 tips

deel 1

oefenen op onderwerp 1 Cellen, weefsels en organen 9 opgaven 16 hints - uitwerkingen

13 Bloedsomloop 154 opgaven 161 hints - uitwerkingen

2 Voortplanting en ontwikkeling * 19 opgaven 25 hints - uitwerkingen

14 Gaswisseling 165 opgaven 172 hints - uitwerkingen

15 Lever, nieren; uitscheiding

3 Erfelijkheid 28 opgaven 37 hints - uitwerkingen

4 Celcyclus en DNA * 41 opgaven 51 hints - uitwerkingen

175 opgaven 180 hints - uitwerkingen

16 Gedrag (ethologie) *

183 opgaven 189 hints - uitwerkingen

17 Oog en andere zintuigen

5 DNA, RNA en eiwitsynthese 55 opgaven 65 hints - uitwerkingen

192 opgaven 195 hints - uitwerkingen

18 Zenuwstelsel en spieren

6 Evolutie en populatiegenetica 69 opgaven 77 hints - uitwerkingen

198 opgaven 209 hints - uitwerkingen

19 Hormonale regeling

7 Ecologie; omgevingsfactoren 81 opgaven 89 hints - uitwerkingen

212 opgaven 221 hints - uitwerkingen

20 Huid en immuniteit

8 Ecologie; dynamiek * 93 opgaven 99 hints - uitwerkingen

225 opgaven 231 hints - uitwerkingen

9 E  cologie; energiestromen en kringlopen 103 opgaven 115 hints - uitwerkingen

10 Dissimilatie en (koolstof)assimilatie

oriĂŤntatietoets

nagaan wat je nu weet

237 opgaven

121 opgaven 129 hints - uitwerkingen

11 Planten * 132 opgaven 139 hints - uitwerkingen

12 Voeding en vertering 142 opgaven 151 hints - uitwerkingen

* Dit onderwerp is alleen bestemd voor het schoolexamen.

4 Š ThiemeMeulenhoff


vwo biologie

deel 2a

examens met uitwerkingen Examen 2009-I (aangepast) 255 opgaven 272 hints - uitwerkingen

Examen 2009-II (aangepast) 279 opgaven 295 hints - uitwerkingen

Examen 2010-I 302 opgaven 318 hints - uitwerkingen

Examen 2010-II 325 opgaven 339 hints - uitwerkingen

deel 2b

niet-uitgewerkt examen Examen 2011-I 347 opgaven

bijlagen cijferbepaling onderwerpverwijzing

5 Š ThiemeMeulenhoff


Examenbundel 2011 | 2012

Tenzij anders vermeld, is er sprake van natuurlijke situaties en gezonde Examen vwo biologie 2010-I organismen.

Tenzij anders vermeld, is er sprake van natuurlijke situaties en gezonde organismen.

Hartoperatie

Hartoperatie In de de westerse westerse wereld wereldisishartfalen, hartfalen,een eenverzamelnaam verzamelnaam voor hartziekten waarbij In voor hartziekten waarbij de de pompfunctie van het hart tekortschiet, een groot probleem voor de pompfunctie van het hart tekortschiet, een groot probleem voor de volksgezondheid. volksgezondheid. Ongeveer een derde de totale sterfte in Nederland Ongeveer een derde van de totale sterftevan in Nederland wordt door hart- en wordt door hart- en vaatziekten veroorzaakt. vaatziekten veroorzaakt. Bepaalde lichamelijke verschijnselen duiden op een verhoogd risico, zoals Bepaalde lichamelijke verschijnselen duiden op een verhoogd risico, atherosclerose atherosclerose (vroeger ook wel aderverkalking genoemd), en zoals trombose. (vroeger ook wel aderverkalking genoemd), en trombose. Als de kransslagader vernauwd is, kan met een bypassoperatie de doorbloeding Als vernauwd is, kan met eenHiervoor bypassoperatie de doorbloeding van als vande hetkransslagader hartspierweefsel worden hersteld. wordt een ander bloedvat het hartspierweefsel hersteld. Hiervoor wordt een ander bloedvat als omleiding omleiding (bypass)worden gebruikt. Door de bypass krijgt het hartweefsel achter de (bypass) gebruikt. de bypass krijgt het hartweefsel achter de vernauwing weer vernauwing weerDoor voldoende bloedtoevoer. voldoende bloedtoevoer.

3p

3p

1p 1p

Een hartinfarct kan worden veroorzaakt door een combinatie van atherosclerose en trombose. Een hartinfarct kan worden veroorzaakt door een combinatie van atherosclerose en 1 Beschrijf hoe deze risicofactoren samen tot een hartinfarct kunnen leiden. trombose. 1 Beschrijf hoe deze risicofactoren samen tot een hartinfarct kunnen leiden. Het type bloedvat dat wordt gebruikt als bypass kan variëren. Van oudsher werd een type beenader gebruikt voorgebruikt de bypass. Sinds een jaren ookwerd de een Het bloedvat dat wordt als bypass kan aantal variëren. Vanwordt oudsher borstwandslagader gebruikt. Het gebruik vanaantal de beenader heeft alsdevoordeel de beenader gebruikt voor de bypass. Sinds een jaren wordt ook borstwandgrote lengte van dit bloedvat. Bovendien is de ader slagader gebruikt. Het gebruik van de beenader heeft gemakkelijk als voordeel te deverwijderen grote lengte uit het EenBovendien nadeel is is datdeerader veelgemakkelijk atherosclerose kan optreden in been. een Een van dit been. bloedvat. te verwijderen uit het nadeel datdeze er veel atherosclerose kan optreden in verwijderd. een bypass Daarom van dezegebruikt ader, ook bypassisvan ader, ook al zijn de aderkleppen al zijnde delaatste aderkleppen verwijderd. Daarom zoals gebruikt de laatste decennia ook men decennia ook slagaders, eenmen borstwandslagader (meestal slagaders, zoals een borstwandslagader (meestal de linker), als bypass. de linker), als bypass. alsals bypass. 22 Noem Noem nog nog een een voordeel voordeelvan vanhet hetgebruik gebruikvan vaneen eenslagader slagader bypass.

In In afbeelding afbeelding 11 zijn zijnvier vierplaatsen plaatsenaangegeven. aangegeven. afbeelding 1

afbeelding 1 1

2 3 4

VW-1018-a-10-1-o

302

2

lees verder ►►►


hints

2010-I

Examenbundel 2011 | 2012

Hints bij examen 2010-I

1 Elk levend weefsel heeft stofwisseling.

2 Denk hierbij aan de bouw van een slagader.

3 De punt van het hart wijst naar links in het lichaam.

4 Van waar komt zuurstofarm bloed naar het hart?

5 Bij een wond reageert het lichaam met beschermingsreacties.

6 Het betreft een reductie volgens de informatie.

7 Zoek stikstof op in Binas of Biodata.

8 Wanneer werkt nitrogenase niet?

9 Voor welke reactie is zuurstof nodig?

10 Fotosynthese stopt zodra het donker is.

11 Let op de tekening bij zomer in afbeelding 1.

12 Als iets buigt, verandert het van vorm.

13 Bij een experiment mag slechts één factor tegelijk onderzocht worden.

14 Let op de ontwikkeling van de grotere tubers in afbeelding 1.

15 Niet alle losgetrappelde knolletjes worden opgegeten.

16 Kijk bij dissimilatie in Binas of Biodata.

17 Zoek de genoemde processen op in Binas of Biodata.

18 Door welk proces ontstaan er nieuwe cellen?

19 Voor deling/groei is energie nodig.

20 Kijk bij de genetische code in Binas of Biodata.

21 Men vist veelal met netten.

22 Levensgemeenschappen zijn opgebouwd uit voedselwebben.

23 Elke voedselketen begint met…?

24 Divergeren is uit elkaar gaan.

25 Kijk bij zenuwstelsel in Binas of Biodata.

26 In rust is een oog niet geaccommodeerd (ziet scherp in de verte).

27 De gele vlek ligt in het centrum van het gezichtsveld.

28 Het wangslijmvlies wordt voortdurend vernieuwd.

29 Wat zit er nog meer in de dikke darm behalve voedselresten?

30 Sperma bestaat uit vele cellen.

31 Bij één van de verdachten komen alle loci overeen.

32 Elke ouder geeft van ieder allelenpaar één allel aan een kind.

33 Elk individu heeft van elk gen twee allelen.

34 De kans op één allelenpaar is 2pq. Combineer ze alle drie.

35 De berekening is gebaseerd op 'een bepaalde Amerikaanse populatie'.

36 Zoek de functie van fagocyten op bij immuunsysteem in Binas of Biodata.

37 B-lymfocyten moeten 'aangezet' worden.

38 Zoek de bijzonderheden van antistoffen op in Binas of Biodata.

318 © ThiemeMeulenhoff


vwo biologie

2010-I

uitwerking

Hartoperatie

1 Door atherosclerose is de kransslagader vernauwd / verruwd / minder elastisch. Bij trombose daarin kan een trombus ontstaan / een embolus blijven steken / een (bloed)propje de circulatie verstoren. Daardoor is er onvoldoende aanvoer van zuurstofrijk bloed in de hartspier (met als mogelijk gevolg een hartinfarct). Een embolus is een stolsel in het bloed dat in een bloedvat kan blijven steken.

2 Voorbeelden van een juist voordeel: • Een slagader is elastischer/gespierder. • Een slagader is geschikter voor het verwerken van de slagaderlijke druk. • Er zitten geen kleppen in de slagader; die hoeven dus niet verwijderd te worden.

3 C Het doel van de operatie is de aanvoer van zuurstofrijk bloed naar de rechter harthelft te herstellen. Bloedvat 1 is een vertakking van de aorta, en dus zuurstofrijk. De kransslagader, aangegeven met nr. 4 voorziet het spierweefsel van de rechter harthelft van bloed. Bloedvat 2 is een longslagader en dus zuurstofarm. Bloedvat 3 is de linker kransslagader, deze is geheel nodig voor het spierweefsel van de linker harthelft

4 E De bovenste (1) en onderste (3) holle ader voeren zuurstofarm bloed aan naar het hart. In plaats van naar de kleine bloedsomloop moet dit bloed nu naar de hartlongmachine. Van daar stroomt het als zuurstofrijk bloed via de aorta (2) naar de lichaamsweefsels.

5 Heparine is nodig om te zorgen dat de stollingsreactie (na doorsnijden van de bloed­ vaten) niet wordt geactiveerd. Protamine is nodig om na de operatie weer normaal stollend bloed te krijgen. Cyanobacteriën in hete bronnen

6 A Gegeven is dat deze bacteriën stikstofgas reduceren. Bij reductie worden elektronen opgenomen, zoals door stikstof bij de binding aan waterstof tot NH3. Bij oxidatie worden door stikstof elektronen afgestaan, bv. aan zuurstof. B NO2 en NO3 ontstaan door oxidatie en niet door reductie. C N2O is ook een oxidatieproduct van stikstof. D Uit stikstofgas wordt eerst NH3 gevormd en dat is een bouwstof voor aminozuren (zie afbeelding 2 bij opgave 9).

7 Voorbeelden van een juiste organische stikstofverbinding met een juist bestanddeel van een bacterie:

• lipoproteïnen: celmembraan • stikstofbasen: chromosoom of bv. adenine: DNA • enzymen: cytoplasma • RNA: ribosomen • NADH of NAD: cytoplasma • ATP: cytoplasma

8 Bij verminderde lichtintensiteit neemt de intensiteit van de fotosynthese af met als gevolg dat de zuurstofconcentratie daalt / er een anaëroob milieu ontstaat (waardoor de nif-genen aanschakelen en het nitrogenasecomplex actief wordt).

319 © ThiemeMeulenhoff


Bundels voor al je vakken bestel je op

www.examenbundel.nl

examenbundels vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo

Duits Engels Frans Nederlands biologie natuurkunde scheikunde wiskunde A wiskunde B wiskunde C aardrijkskunde economie geschiedenis m&o maatschappijwetenschappen

978-90-06-07665-3 978-90-06-07666-0 978-90-06-07664-6 978-90-06-07663-9 978-90-06-07670-7 978-90-06-07675-2 978-90-06-07674-5 978-90-06-07671-4 978-90-06-07672-1 978-90-06-07673-8 978-90-06-07667-7 978-90-06-07669-1 978-90-06-07668-4 978-90-06-07676-9 978-90-06-07677-6

Meer kans van slagen met de Examenbundel!

978-90-06-07377-5 978-90-06-07380-5 978-90-06-07381-2 978-90-06-07382-9 978-90-06-07383-6 978-90-06-07384-3 978-90-06-07376-8 978-90-06-07378-2 978-90-06-07379-9

Meer kans van slagen met Samengevat!

De Examenbundel bevat oefenexamens met

uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens het oefenen.

De bundel is speciaal samengesteld voor dit schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof.

Test je kennis met de OriĂŤntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.

vwo

samengevat vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo

biologie natuurkunde scheikunde wiskunde A wiskunde B wiskunde C aardrijkskunde economie m&o

Engels in de praktijk Duits in de praktijk Frans in de praktijk

978-90-06-07397-3 978-90-06-07396-6 978-90-06-07398-0

examensurvivalgids

978-90-06-07633-2

Al onze uitgaven zijn verkrijgbaar via de erkende boekhandel.

Samengevat biedt je een helder en beknopt overzicht van alle examenstof.

Met Samengevat kun je grote hoeveelheden stof snel herhalen en overzien. Kijk op www.examenbundel.nl.

De Examensurvivalgids geeft je een

handleiding om het examenjaar te overleven! Het geeft je een structuur in het leren en plannen in je examenjaar.


Examenbundel Vwo Biologie