Page 1

2011|2012 havo

drs. E.J. van der Schoot drs. A.N. Leegwater

biologie – examenopgaven gerangschikt op onderwerp met uitwerkingen – oriëntatietoets – vijf examens met hints en uitwerkingen – examen 2011-I zonder uitwerkingen


havo biologie

Voorwoord Met deze examenbundel kun je je goed voorbereiden op het schoolexamen en het centraal examen voor het vak biologie op havo-niveau. De examenbundel bevat de volgende onderdelen: deel 1a: Hier vind je per examenonderwerp een aantal (bewerkte) examen-opgaven met uitwerkingen. In de uitwerkingen staan de antwoorden en de daarbij horende toelichtingen. Bij alle vragen zijn hints gegeven om je, waar nodig, op weg te helpen. oriëntatietoets: Deze bestaat uit vragen over alle onderwerpen die in 2012 centraal geëxamineerd worden. Zo kun je nagaan of je de basisbegrippen van de examenonderwerpen beheerst. De antwoorden vind je op www.examenbundel.nl. Na het invullen van je scores krijg je een handig studieadvies. deel 2a: In dit deel staan enkele complete examens met hints en uitwerkingen. deel 2b: Hierin vind je het integrale examen van 2011, eerste tijdvak, zonder uitwerkingen. De antwoorden vind je op www.examenbundel.nl. Achterin deze bundel vind je tabellen om je ‘cijfer’ te bepalen en een trefwoordenregister. Op www.examenbundel.nl kun je gratis nog veel meer oefenexamens downloaden. Er is ook een Quickscan, een digitale toets waarmee je snel (vooraf) je kennis test en waarbij je een goed studieadvies krijgt voor verdere examentraining met de examenbundel. Met deze examenbundel kun je oefenen voor het examen in je eigen tijd en in je eigen tempo. Oefenen houdt in dat je probeert een opgave eerst zelf te maken. Lukt dat niet, bekijk dan de hint die bij deze vraag hoort (zie de bladzijde na de opgaven). Pas daarna controleer je jouw antwoorden met de uitwerkingen. Je kunt je vaardigheid om examenopgaven te maken vergroten door het boek samengevat te gebruiken. In dat boek wordt de examenstof per onderwerp overzichtelijk gemaakt en uitgelegd. Voor reacties, zowel van leerlingen als van docenten, houden wij ons graag aanbevolen. Mail naar info.avo@thiememeulenhoff.nl Amersfoort, mei 2011

Opmerkingen * Hoofdstukken of vragen die gemarkeerd zijn met een ‘sterretje’ (*) zijn alleen bestemd voor het schoolexamen. Het centraal examen havo biologie 2012 wordt afgenomen op maandag 14 mei tussen 13.30 en 16.30 uur. De makers van de examenbundel en samengevat wensen je daarbij alvast heel veel succes. De overheid stelt regels op die betrekking hebben op specifieke examenonderwerpen, de hulpmiddelen die je tijdens je examen mag gebruiken, duur en datum van je examen, etc. Hoewel deze examenbundel met de grootst mogelijke zorgvuldigheid is samengesteld, kunnen auteur en uitgever geen aansprakelijkheid aanvaarden voor aanwijzingen die betrekking hebben op publicaties van de overheid. Het is altijd raadzaam je docent of onze website www.examenbundel.nl te raadplegen voor actuele informatie die voor jouw examen van belang kan zijn. 3 © ThiemeMeulenhoff


Examenbundel 2011 | 2012

Inhoud 3 voorwoord 6 tips

deel 1

oefenen op onderwerp 1 Cellen van planten en dieren 9 opgaven 13 hints - uitwerkingen

2 Voortplanting en ontwikkeling * 16 opgaven 22 hints - uitwerkingen

3 Erfelijkheid 26 opgaven 33 hints - uitwerkingen

4 Celcyclus en DNA * 37 opgaven 42 hints - uitwerkingen

5 Evolutie 45 opgaven 49 hints - uitwerkingen

6 Ecologie en omgevingsfactoren 52 opgaven 57 hints - uitwerkingen

7 Ecologie en dynamiek 61 opgaven 65 hints - uitwerkingen

12 Gaswisseling 103 opgaven 108 hints - uitwerkingen

13 Lever en nieren; uitscheiding 111 opgaven 114 hints - uitwerkingen

14 Gedrag 117 opgaven 123 hints - uitwerkingen

15 Oog en andere zintuigen 126 opgaven 129 hints - uitwerkingen

16 Zenuwstelsel en spieren 132 opgaven 136 hints - uitwerkingen

17 Hormonale regeling 139 opgaven 145 hints - uitwerkingen

18 Huid en immuniteit * 148 opgaven 153 hints - uitwerkingen

8 Ecologie; energie en kringlopen 68 opgaven 72 hints - uitwerkingen

9 Celstofwisseling en planten *

oriĂŤntatietoets

159 opgaven

75 opgaven 83 hints - uitwerkingen

10 Voeding en vertering 88 opgaven 93 hints - uitwerkingen

11 Bloedsomloop 96 opgaven 100 hints - uitwerkingen

* Dit onderwerp is alleen bestemd voor het schoolexamen.

4 Š ThiemeMeulenhoff


havo biologie

deel 2a

examens met uitwerkingen Examen 2008-II (aangepast) 169 opgaven 187 hints - uitwerkingen

Examen 2009-I 195 opgaven 216 hints - uitwerkingen

Examen 2009-II 223 opgaven 245 hints - uitwerkingen

Examen 2010-I 251 opgaven 270 hints - uitwerkingen

Examen 2010-II 277 opgaven 295 hints - uitwerkingen

deel 2b

niet-uitgewerkt examen Examen 2011-I 305 opgaven

bijlagen cijferbepaling onderwerpverwijzing

5 Š ThiemeMeulenhoff


havo biologie

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Examen havo biologie 2010-I

Tenzij anders vermeld, is er sprake van natuurlijke situaties en gezonde organismen. Pacemakers

Pacemakers Bij sommige mensen werkt het opwekken van de prikkel die ervoor zorgt dat de hartspier zich gaat samentrekken niet optimaal. Bij anderen is de voortgeleiding Bij sommige mensen werkt het opwekken de prikkel die ervoor zorgt dat de in hartspier van de impuls (die het gevolg is van de van prikkel) niet goed. Artsen spreken zich gaat samentrekken niet optimaal. Bij anderen is de voortgeleiding van de impuls beide gevallen van een hartritmestoornis. (dielaatste het gevolg van de meer prikkel)patiënten niet goed.met Artsen in beide gevallen van een De jareniskrijgen eenspreken hartritmestoornis een apparaat hartritmestoornis. ter grootte van een luciferdoosje ingebouwd dan vroeger. Het onderzoek naar De laatste jaren krijgen meer patiënten met een hartritmestoornis een apparaat ter grootte het gebruik van deze pacemaker staat niet stil. De oude pacemakers hadden van een luciferdoosje ingebouwd dan vroeger. Het onderzoek naar het gebruik van deze één draadje, de nieuwe hebben er drie. Cardioloog dr. R. Tukkie heeft pacemaker staat niet stil. De oude pacemakers hadden één draadje, de nieuwe hebben meegewerkt aan een langdurig, internationaal onderzoek naar de driedraads er drie. Cardioloog dr. R. Tukkie heeft meegewerkt aan een langdurig, internationaal pacemaker. Oude gaven regelmatig een stroomstootje zodat het onderzoek naar de pacemakers driedraads pacemaker. Oude pacemakers gaven regelmatig een hart keurig bleef kloppen. De nieuwere types geven alleen een stroomstootje als stroomstootje zodat het hart keurig bleef kloppen. De nieuwere types geven alleen een het hart het laat afweten. stroomstootje als het hart het laat afweten. In weergegeven hoe hoe de de driedraads driedraadspacemaker pacemakerop Inafbeelding afbeelding 11 en en 22 is is schematisch weergegeven op twee momenten signalen afgeeft twee momenten zijnzijn signalen afgeeft aanaan het het hart.hart. afbeelding 1 1 afbeelding

2p

afbeelding 2 2 afbeelding

Oude pacemakers bevatten maar één draad die regelmatig een stroomstootje afgeeft, waardoor de hartspier na de rustfase zich gaat samentrekken. 1 Met welk draadje van de driedraads pacemaker (zie afbeelding 1 en 2) komt die ene draad uit de oude pacemakers overeen? A Met een draad die eindigt in de linkerboezem. B Met een draad die eindigt in de rechterboezem. C Met een draad die eindigt in de linkerkamer. D Met een draad die eindigt in de rechterkamer.

HA-1018-a-10-1-o

2

lees verder ►►►

251


hints

2010-I

Examenbundel 2011 | 2012

Hints bij examen 2010-I

1 Welk hartdeel trekt het eerst samen na de stimulatie? (zie ook Binas of Biodata)

2 Kleppen bepalen de stroomrichting. (zie ook Binas of Biodata)

3 Wanneer zijn de boezems vol?

4 Zie bij afbeelding 1 en 2 waar de draden het hart binnenkomen.

5 Wat is het gevolg van peristaltiek?

6 Zie bloedsomloop Binas of Biodata.

7 Zoek in Binas of Biodata op welke van de genoemde voedingsstoffen stikstof bevat.

8 Op verschillende plekken zijn kleppen in het darmkanaal aanwezig.

9 Waar bevinden zich de meeste bacteriën in het darmkanaal?

10 Bewustzijn is een proces dat gekoppeld is aan de hersenen.

11 Benoem de assen volledig.

12 In een controle-experiment blijft alles gelijk, behalve de te onderzoeken factor.

13 Motorische zenuwcellen zetten spieren/klieren aan tot actie.

14 Frequentie is hier niet hetzelfde als toonhoogte.

15 Een derde genoemd argument (citaat) levert geen punt op.

16 Een hypothese mag niet in de vragende vorm gesteld zijn.

17 Lijkt de nakomelingen verhouding op 3 : 1 of 1 : 1?

18 Hoeveel nakomelingen van deze drie planten zullen nn zijn?

19 Er is sprake van het verliezen van een eigenschap.

20 Hoe kan variatie ontstaan in een populatie?

21 Hyperparasieten parasiteren op parasieten.

22 Bij een kringloop gaan stoffen rond.

23 Zie Binas 93A2; Biodata 23.3.

24 Hoe worden de meeste hormonen in het lichaam getransporteerd?

25 Zoek alvleesklier op in Binas of Biodata.

26 De eilandjes van Langerhans worden aangetast en werken dus niet meer goed.

27 Groenland ligt veel noordelijker dan de wadden en is dus kouder.

33 Groene planten zijn autotroof.

34 Maak een lijstje met wat je nodig hebt voor het experiment.

35 Een man heeft één X-chromosoom per lichaamscel.

36 De tekeningen in de vraag zijn niet van het netvlies.

37 Bij een zwakke verlichting duurt het eindeloos voor je de lichtbron ziet.

39 Dichtheid zegt iets over concentratie.

40 Maak een lijstje van alle in de tekst genoemde organismen.

41 Bij concurrentie wil je hetzelfde hebben als anderen.

42 Hebben de organismen voordeel, nadeel of maakt het niets uit?

43 Hoeveel gezinnen vliegen naar Nederland in dat bepaalde jaar?

44 Er is één schaal voor zowel lemmingen als poolvossen.

270 © ThiemeMeulenhoff


havo biologie

2010-I

uitwerking

Pacemakers

1 B In de vraag staat dat de hartspier zich door een stroomstootje uit de oude pacemaker na de rustfase gaat samentrekken. Na de rustfase begint de hartslag met de samentrekking van de boezems, en vervolgens de samentrekking van de kamers. De boezems zitten boven de kamers, dus in afbeelding 1 wordt de rechterboezem gestimuleerd (Binas 84D2, Biodata 9.8). In afbeelding 2 worden de dikke spierwanden van de kamers gestimuleerd. Oude pacemakers geven hun stroomstootjes af op de plaats waar van nature het signaal voor het samentrekken van het hart gevormd wordt (dit is de sinusknoop).

2 De hartspier kan dan weinig druk opbouwen bij de samentrekking van de kamers, waardoor er minder bloed in de slagaders stroomt / waardoor het bloed deels terugstroomt de boezem in.

3 B Tijdens de hartpauze vullen de boezems en kamers zich met bloed. De volle boezems trekken zich vervolgens samen waardoor het bloed sneller naar de kamers stroomt. Als de rechterboezem zich te vroeg samentrekt, is deze nog niet geheel vol en stroomt minder bloed naar de rechterkamer. (Binas 84D1, Biodata 9.9) Alleen bij een foetus kan tot de geboorte door een opening het bloed van de rechterboezem naar de linkerboezem stromen (foetale bloedsomloop in Binas 84B, Biodata 4.7).

4 B In afbeelding 1 en 2 lopen de draden door de bovenste holle ader naar binnen. Om de kamers te bereiken moeten ze langs de hartkleppen. Door de hoge druk en de slagaderkleppen zijn de aorta en de longslagader niet geschikt. De onderste holle ader is van buitenaf te bereiken via de lies, maar de draden zouden dan veel langer zijn en een grotere knik moeten maken om onder in het hart te komen. De bovenste holle ader is veel gemakkelijker te bereiken via een halsader. De longaders zijn moeilijker bereikbaar (kleine bloedsomloop).

5 Door vertraging van de maagperistaltiek blijft het voedsel langer in de maag zitten, waardoor het hongergevoel veroorzaakt door een lege maag, uitgesteld wordt. Ongewenste geluiden

6 Het bloed stroomt als volgt van het eerste deel van de dikke darm naar de longen: (haarvaten van de dikke darm) – (dikkedarm-ader) – poortader – (haarvaten van de lever) – leverader – (onderste) holle ader – rechterboezem – rechterkamer – longslagader – (longhaarvaten/longen). Zie Binas 84A, Biodata 9.1 en 9.2.

7 A Eiwitten bestaan uit aminozuren. Ieder aminozuur bevat minstens een stikstofatoom. Koolhydraten en vetten bevatten alleen C, H en O atomen. (zie ook Binas 67, Biodata 2.1, 2.2 en 2.7)

8 De maagportier is gesloten en de voedselbrij beweegt door de peristaltiek richting dunne darm. Zodra de maagportier/kringspier even opent kan het gas in (tegengestelde richting) ontsnappen.

9 C De dikke darm bevat veel bacteriën die zich daar vermenigvuldigen op onverteerde voedselresten. De aanvoer van zuurstof vanuit de bloedvaten in de darmwand is nihil, daarom is dissimilatie anaëroob (= zonder zuurstof). De dunne darm bevat weinig bacteriën doordat voedsel weinig bacteriën bevat en de meeste door de mond binnengekomen bacteriën door het maagzuur worden gedood.

271 © ThiemeMeulenhoff


Bundels voor al je vakken bestel je op

www.examenbundel.nl

examenbundels

havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo

Duits Engels Frans Nederlands biologie natuurkunde scheikunde wiskunde A wiskunde B aardrijkskunde economie geschiedenis m&o maatschappijwetenschappen

978-90-06-07650-9 978-90-06-07651-6 978-90-06-07649-3 978-90-06-07648-6 978-90-06-07655-4 978-90-06-07659-2 978-90-06-07658-5 978-90-06-07656-1 978-90-06-07657-8 978-90-06-07652-3 978-90-06-07654-7 978-90-06-07653-0 978-90-06-07660-8 978-90-06-07661-5

Meer kans van slagen met de Examenbundel!

978-90-06-07368-3 978-90-06-07371-3 978-90-06-07372-0 978-90-06-07373-7 978-90-06-07374-4 978-90-06-07367-6 978-90-06-07868-8 978-90-06-07370-6

Meer kans van slagen met Samengevat!

De Examenbundel bevat oefenexamens met

uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens het oefenen.

De bundel is speciaal samengesteld voor dit schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof.

Test je kennis met de OriĂŤntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.

havo

samengevat

havo havo havo havo havo havo havo havo

biologie natuurkunde scheikunde wiskunde A wiskunde B aardrijkskunde economie m&o

Engels in de praktijk Duits in de praktijk Frans in de praktijk

978-90-06-07397-3 978-90-06-07396-6 978-90-06-07398-0

examensurvivalgids

978-90-06-07633-2

Al onze uitgaven zijn verkrijgbaar via de erkende boekhandel.

Samengevat biedt je een helder en beknopt overzicht van alle examenstof.

Met Samengevat kun je grote hoeveelheden stof snel herhalen en overzien. Kijk op www.examenbundel.nl.

De Examensurvivalgids geeft je een

handleiding om het examenjaar te overleven! Het geeft je een structuur in het leren en plannen in je examenjaar.

Examenbundel Havo Biologie  

Examenbundel Havo Biologie

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you