Page 1


-

១៥០០

. . ២៥៥៦ គ. .២០១២


ŌijЊŁЮũЩ₣ ЯĩĖ˝◦Бơ ΒеĮБ₤еЮŷĄĕБŎŢťĕ ល.រ.

ទំព័រ

១- វត្ថុបណ ំ ង……………………………………………………………………១

២- គំនិតៃនធម្មយា្រតា……………………………………………………… ២ ២.១ សទា្ធនិងការេគារព................................................................ ២

២.២ ឥទ្ធិបាទធម៌.......................................................................... ៤ ២.៣ ការសន ំបុណ បារមី ..........................................................

២.៤ ការសមាទានសី ល.............................................................. ៧

២.៥ សង្គហវត្ថុ........................................................................... ៨

៣- អដ្ឋមហាឋាន...................................................................... ៩ ៣.១ ឥរិយាបថ្រតវូ ្រប្រពឹតេ្ត ពុទ្ធសា្ថន........................................ ១២

៣.២ សួ នលុម្ពិនី........................................................................ ១៣

៣.២.១ រេបៀបេធ្វដ ើ េណើរ................................................................ ១៣

៣.២.២ ្រពឹ តកា ្តិ រណ៍សំខាន់ ................................................................១៤ ៣.២.៣ ្របវត្តទ ិ ីកែន្លង......................................................................១៧

៣.៣ េ្រគឿងសំណល់ ឧទ នលុម្ពិនី........................................១៧ ៣.៣.១ សសរស្ត ម្ភ្រពះបាទធមា្មេសាក.............................................. ១៧

៣.៣.២ សា្ថនទីកណ ំ ត់ ប ្ជ ក់ ការ្របសូត............................................១៧ ៣.៣.៣ រូបសំណាក្របសូ ត............................................................. ១៩

៣.៣.៤ ្រសះេបាក្ខរណី................................................................... ២០

៣.៤ កបិលវត្ថុ នគរៃនពួកសាក ៈ........................................ ២០ ៣.៤.១ កំណត់ សមា្គល់ តប ំ ន់ តេិ

រា៉េកាត (ទី្រកង ុ កបិលវត្ថុបូរាណ)... ២១ i


៣.៤.២ និគហា ្លិ វា (Niglihawa) ទីកែន្លងកំេណើត្រពះពុទ្ធេកានាគមនៈ.. ២៣ ៣.៤.៣ េគាតិហាវា (Gotihawa) ទីកែន្លងកំេណើត្រពះពុទ្ធកកុសេនា្ធ... ២៣

៣.៤.៤ កូដាន (Kudan) តំបន់ និេ្រគាធារាម (វត្តេដើមៃ្រជ)....................២៤ ៣.៤.៥ សាគរហាវា (Sagarhawa) ទីកែន្លងសមា្លប់ រងា្គលពួកសាក ៈ.. ២៥

៣.៥ រាម្រគាម ឬេទវទហៈ (រាជាណាច្រកេកាលិយវង ).........៣០ ៣.៥.១ រេបៀបេធ្វដ ើ េណើរ..................................................................៣០ ៣.៥.២ ្រពឹតកា ្តិ រណ៍សំខាន់ .............................................................. ៣០

៣.៥.៣ ្រពះស្ត ូបេ រាម្រគាម..........................................................៣២ ៣.៥.៤ េទវទហៈ ្រសុកកំេណើត្រពះពុទ្ធមាតា..................................... ៣៣

៣.៦ ពុទ្ធគយា សា្ថនទី្រពះពុទ្ធអង្គ្រតាស់ ដឹង..............................៣៥ ៣.៦.១ រេបៀបេធ្វដ ើ េណើរ.................................................................. ៣៥

៣.៦.២ ដេណើរេរឿង......................................................................... ៣៥

៣.៦.៣ ្របវត្តទ ិ ីកែន្លង..................................................................... ៣៧

៣.៦.៤ អនាគារិកធម្មបាលនិងសមាគមមហាេពាធិ........................... ៤១ ៣.៦.៥ សា្ថនទីគរួ ទស នាមានដូចជា មហាេពាធិមណ្ឌល , ្រពះេពាធិ្រពឹក រតនបល្លង ័ ្ក , សត្តមហាឋាន,

ភូមិ្រគឹះនាងសុ ជាតា,

ៃ្រពឧរុេវលា

និងសា្ថនទី្រប្រពឹ តទ ្ត ុករ្ក កម្ម ............................................................. ៤៤

៣.៧ សានា៌ថ សា្ថនទី្របកាសសែម្តងធម្មចក្កប វត្តនសូ ្រត........៥៧ ៣.៧.១ រេបៀបេធ្វដ ើ េណើរ................................................................. ៥៧

៣.៧.២ ្រពឹ តកា ្តិ រណ៍សំខាន់ ............................................................. ៥៧

៣.៧.៣ ្របវត្តសា ិ ្ថ នទី....................................................................... ៥៩

៣.៧.៤ សា្ថនទីគរួ ដល់ ការថា្វយបង្គនមស ការមានដូចជា

េ ខាណ្ឌី,

្រពះបាទធមា្មេសាក, ប ្ច យតនៈ , មូលគន្ធកដ ុ វិ ហា ិ រ,

សារមន្ទីរ

ឧទ នេ្របើស, ធេម្មកស ្ខ ្ត ូប, ធម្មរាជិកស្តូប , មូលគន្ធកដ ុ ិ , សសរស្តម្ភ បូរាណដា្ឋនសានា៌ថ, សមាគមមហាេពាធិ, ii

និងវត្តអារាមេ សានា៌ថ


បច្ចុប ន្ន.....................................................................................

៦១

៣.៨ កុសិនារា សា្ថនទី្រពះពុទ្ធអង្គបរិនិពា្វន.................................. ៧២

៣.៨.១ រេបៀបេធ្វដ ើ េណើរ................................................................ ៧២

៣.៨.២ ្រពឹ តកា ្តិ រណ៍សំខាន់ ............................................................. ៧២ ៣.៨.៣ ្របវត្តសា ិ ្ថ នទី.................................................................... ៧៧

៣.៨.៤ ការ្រគប់ ្រគងមហាបរិនិពា្វនវិហារ...................................... ៣.៨.៥ េ្រគឿងសំណល់ ៃនទីបូរាណដា្ឋន........................................

៨០

៨១

៣.៨.៥.១ មហាបរិនិពា្វនវិហារនិងនិវាណពុទ្ធ.............................................. ៨១

៣.៨.៥.២ មហាបរិនិពា្វននិងនិវាណស្ត ូប................................................. ៨២

៣.៨.៥.៣ កំេណើតនិងអត្ថន័យៃនទីសកា្ករៈេឈា្មះ មា៉ថាកួរ....................... ៨៣ ៣.៨.៥.៤ ្រពះស្តប ូ ថា្វយ្រពះេភ្លង ើ ឬ មកុដពន្ធនេចតិយ................................ ៨៥ ៣.៨.៥.៥ អនុស រណដា្ឋនៃនភិកុម ្ខ ហាវីរៈ ..............................................

៨៦

៣.៨.៥.៦ អនុស រណដា្ឋនៃនបណ្ឌិត ែអមែបតការ.................................... ៨៧ ៣.៨.៥.៧ វត្តពទ ុ ្ធសាសនាេ កុសិនគរ..................................................... ៨៨

ЯĩĖ˝◦БƯ ĮН◦⅜ ċ □ ĕĈ˝с◦₣ĕЕ₣ĮН◦˝ ċ ЊşĆ ១- សាវត្ថី ឬ សាវស្តិ ............................................................... ៨៩ ១.១ រេបៀបេធើដ ្វ េណើរ............................................................... ៨៩ ១.២ ្រពឹតកា ្តិ រណ៍សំខាន់ ...........................................................

៨៩

១.៣ ្របវត្តទ ិ ីកែន្លង................................................................... ៩២ ១.៤. េ្រគឿងសំណល់គួរឲ ទស នាបូ ជា

មានដូចជាវត្តេជតពន ,

អានន្ទេពាធិ៍ , សុ ទត្តស្តូប, អង្គុលមា ិ លស្ត ូប , ទីកែន្លងធរណី្រសប ូ

ភិក្ខុេទវទត្ត , ស្ត ូបសែម្តងយមកប ដិហារិយ៍............................... ៩៥

២- សង្កស ៈ ទី្រពះពុទ្ធអង្គយាងចុះពី សា្ថនៃ្រត្រតិង ...................១០៥ iii


២.១ រេបៀបេធើដ ្វ េណើរ............................................................... ១០៥ ២.២ ្រពឹតកា ្តិ រណ៍សំខាន់ ............................................................ ១០៥ ២.៣ ្របវត្តទ ិ ីកែន្លង.................................................................. ១០៦ ២.៤ បរិដា្ឋនេខៀវខ្ចីៃនសង្កេសៀ................................................. ១០៧ ២.៥ វត្ថុគួរដល់ ការទស នាដូចជា សសរស្ត ម្ភបាក់ ែបកៃន្រពះបាទធមា្ម េសាកែដលមានរូបដរី, និងទីកែន្លង្រពះពុទ្ធអង្គយាងចុះពី សា្ថនសួ គា៌..១០៨ ២.៦ ្របជាពុទ្ធបរិស័ទជុវិញតំបន់ សង្កស ៈ.................................. ១១០ ២.៧ ដេណើរចំណាក្រសុកៃនពួកសាក ៈ..................................... ១១២

២.៨ វត្តពទ ុ ្ធសាសនានាេ សង្កស ៈ.......................................... ១១៣

៣- រាជ្រគឹះ ឬរាជគហៈ (រាជគិរ Rajgir) …………………………… ១១៣ ៣.១ រេបៀបេធ្វើដេណើរ............................................................. ១១៣ ៣.២ ្រពឹតកា ្តិ រណ៍សំខាន់ .......................................................... ១១៣ ៣.៣ ្របវត្តទ ិ ីកែន្លង.................................................................. ១១៩ ៣.៤ សា្ថនទីគួរឲ ទស នាដូចជា វត្តេវឡុវន, បិប្ផលគ ិ ុហា, សត្តបណ្ណគុហា ពន្ធនាគារ្រពះបាទពិម្ពិសារ, ជីវកម្ពវនវត្តៃ្រពសា្វយរបស់ េពទ ជីវក, គិជ កូដ ភ្នមា ំ នរាងដូចចំពះុ តា្មត, មទ្ទកុច្ឆិ ទីកែន្លងរំលត ូ កូន

និងវត្ត

ពុទ្ធសាសនាេ រាជ្រគឹះសព្វៃថ្ង................................................. ១២០ ៣.៥ សំណងបាក់ ែបកៃនសាកលវិទ ល័យនាលនា្ទ................... ១២៧

៤- េវសាលី ឬៃវសាលី.......................................................... ១២៨ ៤.១ រេបៀបេធ្វើដេណើរ............................................................... ១២៨ ៤.២ ្រពឹតកា ្តិ រណ៍សំខាន់ ........................................................... ១២៨ ៤.៣ ្របវត្តសា ិ ្ថ នទី................................................................... ១៣១ ៤.៤ វត្ថុគួរឲ ទស នាដូចជា រាជវិសាលកាគារហ៍ , សំណង្រពះស្ត ូប iv


ៃនក ្រតលិច្ឆវី ,

សសរស្ត ម្ភ្រពះបាទអេសាក,

អេសាកស្ត ូប

និង្រសះសា្វ ........................................................................... ១៣៤ ៤.៥ បាតលីបុត្ត (បត្នៈ Patna) ទីកែន្លង្របារព្ធតតិយសងា្គយនា.... ១៣៨ ៤.៥.១ កុម្ហរា៉ (Kumhrar) សា្ថនទីអេសាការាម............................... ១៣៨

៤.៥.២ ការ្របេមើលេមើលៃន្រពះេថរៈទាំងឡាយនាទុតយ ិ សងា្គយនា...១៤១ ៤.៥.៣ សារមន្ទីរបត្នៈ (បិទទា្វរៃថ្ងចន្ទ)............................................ ១៤៣

៤.៦ ដេណើរចរេ ៃនពុទ្ធបា្រត................................................... ១៤៦

ЯĩĖ˝◦Бư ΧĠġijʼnЊ˝ņŊĕЊ₣ŁũŷЋŷijʼnĕчаĕŪĮй₤ʼnĠ С ១- ការបែ្រមប្រមល ូ ................................១៦០ ួ ៃនេចតិយឬ្រពះស្ត ប ១.១ វត្ថុគួរេគារពបូជាក្នុងពុទ្ធសាសនា..........................................១៦០

១.២ ការបូ ជាក្នុង្រពះពុទ្ធសាសនា............................................... ១៦២ ១.៣ ការេកើតេឡើងៃន្រពះស្ត ូបេ្រកាយពុទ្ធបរិនិពា្វន...................... ១៦៥ ១.៤ ្រពះស្ត ូប ៤ ្របេភទ........................................................... ១៦៨ ១.៤.១ សារីរក ិ ធាតុស្តូប............................................................... ១៦៨

១.៤.២ បរិេភាគិកស្ត ូប................................................................. ១៦៨

១.៤.៣ ឧទ្ទិសិកស្ត ូបឬ ស្ត ូបទុកជាការចងចាំ................................... ១៦៨

១.៤.៤ ស្ត ូបរំឭកគុណ.................................................................... ១៦៩

២- បាវា សា្ថនទី្រពះពុទ្ធអង្គឆាន់ ចងា្ហន់ ចង ុ េ្រកាយ........................១៦៩ ២.១ រេបៀបេធ្វើដេណើរ................................................................១៦៩ ២.២ ្រពឹតកា ្តិ រណ៍សំខាន់ .............................................................១៧០ ២.៣ អព្ភូតេហតុដអសា្ចរ ៃនទឹកស្ទឹ ងកកុធៈ................................. ១៧១ ២.៤ ស្ត ូបពួកមល្លក ្រតៃនបាវា................................................. ១៧២ v


៣- េកសារិយា ្រពះស្ត ូបខ្ពស់បំផត ុ េលើពិភពេលាក.................. ១៧៣ ៣.១ រេបៀបេធ្វើដេណើរ............................................................ ១៧៣

៣.២ ្របវត្តទ ិ ីកែន្លង................................................................ ១៧៣ ៣.៣ ្រពឹ តកា ្តិ រណ៍សំខាន់ .......................................................... ១៧៤

៣.៤ វត្ថុគួរទស នា................................................................... ១៧៦

៤- េ

រិយា៉នន្ទគហ៌ ទីសសរស្ត ម្ភអេសាកនិងនន្ទគហ៌ ស្តូប...... ១៧៧

៤.១ រេបៀបេធ្វើដេណើរ............................................................. ១៧៧

៤.២ សសរស្ត ម្ភអេសាកនិងបដិមាេតា...................................... ១៧៨

៤.៣ នន្ទគហ៌ ស្តូប................................................................... ១៧៩

៥- អានន្ទស្តូប ក្នុងតំបន់ ហាជិបុរ (Hajipur) ………………………..១៨០ ៥.១ រេបៀបេធ្វើដេណើរ............................................................... ១៨០

៥.២ សារៈសំខាន់ ៃនទីកែន្លង...................................................... ១៨០

៥.៣ សា្ថនភាពបច្ចុប ន្នៃនអានន្ទស្តូប........................................ ១៨២

៦- ្រកង ិ ទៃនភិកុ.្ខ ...............................................១៨៣ ុ េកាសម្ពី ទីវវា

៦.១ រេបៀបេធ្វើដេណើរ.............................................................. ១៨៣

៦.២ សារៈសំខាន់ ៃនសាសនា.................................................... ១៨៣

៦.៣ ្របវត្តទ ិ ីកែន្លង.................................................................. ១៨៧

៦.៤ សារមន្ទីរអាឡាហបាដ...................................................... ១៨៨

៧- េដល្ហី ថ្មបញ្ញត្រ្តិ ពះបាទធមា្មេសាក..................................... ១៨៨

៧.១ េដល្ហស ី ម័ យពុទ្ធកាល.........................................................១៩០

៨- មហាស្ត ូបសញ្ជី ឬស្ត ូបទី១................................................ ១៩១ ៨.១ រេបៀបេធ្វើដេណើរ............................................................. ១៩១

៨.២ ្រពឹតកា ្តិ រណ៍្របវត្តិសា្រស្ត .................................................. ១៩២ ៨.៣ វត្ថុគួរឲ ចាប់ អារម្មណ៍ដូចជា មហាស្ត ូប, ស្ត ូបេលខ២និងេលខ៣

េចតិយគិរវិ ហា ិ រថ្មី ,និងទីកែន្លងស្ត ូបជិតសញ្ជី............................... ១៩៤ vi


ЯĩĖ˝◦Б̉ ΒĖ˝ĊņŊŗŪ″ŲġБៗ ĕЊ₣ŪĮЕijЊŁ ʼn ũ‗чЮĩ℮₣ៗ ЮŪŁŎŪĮйĮН◦Ġ ċ ũЋĕЊĵſĕĕЊ₣ĮњijхŌĕ₤ŪŌĠсΒ˝ Ė ĊņŊŗŪ″ЮĉŁĕсΟ₧ Ź ១- កំណត់ េហតុរបស់ ផា-េហ ន (Fa-Hsien) អំពី្របេទសអ្ន កកាន់ ពុទ្ធ សាសនា…………………………………………………………………...

២០២

២- កំណត់ េហតុរបស់ ហ ួន-ត ង (Hsuan-Tsang) អំពីេលាកខាងលិច..២១៣ ៣- វិនាសកម្មនិងហី នភាពៃន្រពះពុទ្ធសាសនាក្នុង្របេទសឥណា ្ឌ ........ ២៣០ ៤- ការសា្តរពុទ្ធសាសនាេឡើងវិញក្នុង្របេទសឥណា ្ឌ ......................... ២៤៣ ៥- ការេធ្វើដេណើរមកកាន់ អដ្ឋមហាឋាន.......................................... ២៤៧

៥.១ ការយា្រតាេ កាន់ ទីទាំង ៨ កែន្លង.............................២៤៧ ៥.២ េពលគួរេធ្វដ ើ េណើរ.................................................... ២៤៩ ៥.៣ គេ្រមាងៃនការេធ្វដ ើ េណើរ......................................... ២៥០

៥.៤ សង ទាន ការ្របេគនទានចំេពាះសង ...................... ២៥១ ៥.៥ ព័ តមា ៌ នចំបាច់ ស្រមាប់ អ្នកេធ្វដ ើ េណើរ.......................... ២៥១

៥.៥.១ ទិដា្ឋការចូល្របេទស....................................... ២៥២ ៥.៥.២ ការធានារា៉ប់ រងនិងការចាយវាយ..................

២៥២

៥.៥.៣ ្របការគួរ្របុង្របយ័ តជា ្ន មុនែផ្នកសុ ខភាព....... ២៥២ ៥.៥.៤ វត្ថុែដលគួរនាំយកមកតាមខ្លួន......................... ២៥៣

៥.៥.៥ ការដាក់ ទាន................................................... ២៥៣ ៥.៥.៦ តារាងចមា្ងយផ្លូវ.............................................. ២៥៤ ៦- ឯកសារេយាងនិងពិេ្រគាះ.............................................. .២៥៥ vii


Ζũņĸ˝▫ េសៀវេ ែដលេលាកអ្ន កកំពង ុ ែតកាន់ អានក្នុងៃដេនះ ខ្ញឲ ុំ េឈា្មះថា

សំេវជនីយដា្ឋន មានន័យថា សា្ថនទី្របាកដ ជាេហតុនាំមកនូវេសចក្តស ី េង្វគ

េ្រកាយេពលែដលេយើ ងបាននិមន្តនិងអេញ្ជើញមកនមស ការថា្វយបង្គ។ េហើ យ ការសេង្វគេនះ មានឧបការៈេ្រចើនជាេហតុនាំឲ េកើតបុណ កុសលបាន េដាយ សារែតដេណើរែដលេយើ ងអេញ្ជើញនិងនិមន្តមកេនះ គឺជាការសំែដងនូវភក្តភា ី ព ការេគារព្រពះរតន្រត័យ

ែដលមានគុណយា៉ងអេនកអនន្តចេំ ពាះសាកលេលាក

េយើ ងបាន្រជាបេហើ យថា ឧប តិ្ត ការេកើតេឡើងៃន្រពះពុទ្ធទាំងឡាយជាេហតុ នាំមកនូវេសចក្តស ី ុ ខ=សុ េខា ពុទា្ធនមុប េទា។ កាលែដលខ្ញបា ុំ នសិ ក នូវ ដេណើរេរឿងពុទ្ធប វត្តក ិ ្តី ជាតកក្តី និង្រពះសូ ្រតក្នុងគម្ពីរេផ ងៗ មានគម្ពីរពុទ្ធ វង ជាេដើម ែដលមានពណ៌នាយា៉ងពិ សា្តរេ នឹងការកសាងសន ំបុណ បារមី

ៃន្រពះសាសា្ត េឃើ ញថា្រពះអង្គមានការព យាមខា្លង ំ កា្លណាស់ ទ្រមាំែតបាន ្រតាស់ ដឹងេនាះ ្រតវូ រងទុកេ្ខ វទនាែហលឆ្លងនូវសមុ្រទវដ្តទុក្ខ ក៏ េដើម ីបាននូវ េពាធិ ្ញ ណេ្រសាច្រសងសត្វេលាក

ឲ បានដល់ ទីបផ ំ ត ុ ៃនេសចក្តទ ី ុកគ ្ខ ឺ្រពះ

និពា្វនហ្នឹ ងឯង។ េនះជាបុពេ្វ ហតុ ែដលនាំឲ ខ្ញខ ុំ ្រំ បឹងែ្របងេរៀបចំអត្ថបទេនះ

េឡើង ក្នុងន័យដាស់ េតឿនសា្មរតីពទ ុ ្ធបរិសទ ឲ ខិតខំព យាមសិ ក ែថរក នូវ ពុេទា្ធវាទនិងេធ្វខ ើ ្លួនេយើ ងឲ មានខ្លឹមសារ

េពលេ មានអត្តភាពជាមនុស

្រតវូ សងា្វតឱហាតបំេពញបុណ កុសលឲ បានេ្រចើន

អំេពើ លជា ្អ បុណ ទាំង

ឡាយរបស់ េយើ ង នឹងនាំឲ បានសេ្រមចនូវេសចក្ត្រី បាថា្ន ្រគប់ ែបបយា៉ង។ ក្នុងការេរៀបចំអត្ថបទេនះេទៀតេសាត ខ្ញបា ុំ នែបងែចកេចញជា៤ែផ្នក

គឺែផ្នកទី១ស្តី ពីទីសំេវជនីយដា្ឋនទាំង៤

viii

ែដល្រពះពុទ្ធជាទីពឹងៃនេលាកបាន


្រតាស់ សែម្តងទុកមកេហើ យ, ែផ្នកទី២ស្តី ពីសា្ថនទី៤កែន្លងែដលមានការផ រ ភា្ជប់ យា៉ងជិត េ នឹងដេណើរពុទ្ធកច ិ ៃ្ច ន្រពះសមា្មសម្ពុទ្ធ, និងែផ្នកទី៣ ជែជកពី ការវិវត ិ ន ្ត ៍េ ៃន្រពះស្ត ូបទីសកា្ករបូជា េហើ យនឹងែផ្នកទី៤ និយាយអំពីអ្នកធម្ម យា្រតានិង្រពឹ តកា ្តិ រណ៍េផ ងៗ ែដលបានេកើតេឡើង េ្រកាយពី្រពះពុទ្ធអង្គបរិ និពា្វនរួចេហើ យនិងព័ តមា ៌ នចាំបាច់ ស្រមាប់ អ្នកធម្មយា្រតាេ កាន់ ្របេទស ឥណា ្ឌ ផង។

ក្នុងការរា៉យរា៉ប់ សា្ថនទីនីមួយៗ ខ្ញុបា ំ នេលើកេឡើងពី ពទ ុ ្ធប វត្តិ

សេង្ខបខ្លីៗ និងអំពី្របវត្តិសា្ថនទី ្រពមជាមួយនឹងអ្ន កែដលបានកសាងការពារ និងអ្ន កបំផា្លញ

ក៏ ដច ូ ជាការែ្រប្របល ួ េ ៃនទីទាំងេនាះ

េហើ យមានការ

ពណ៌នាពីអ្នកធម្មយា្រតាជាតិចន ិ ែដលបានេធ្វដ ើ េណើរមកកាន់ ពទ ុ ្ធសា្ថនពី អតីត កាលផងែដរ។ ម ៉ ងវិញេទៀត ខ្ញស ុំ ូ មសំែដងនូវការដឹងគុណចំេពាះ ភិកុ្ខ គិម វិចង ភិកុ្ខ ថាច់ ជួនដារា និងភិកុ្ខ ថាច់ ពិសិដ្ឋ ែដលទទួលបន្ទុកែផ្នកឧបត្ថម្ភ, ភិកុ្ខ សំបូរ ុ ្ធ និង ប ្ញ ភិកុ្ខ ថាច់ ឡុងសារៈ និង ភិកុ្ខ ែក-អ៊ុក ទទួលបន្ទុកែផ្នកខាងអក្ខរាវិរទ

សហការីមួយចំនន ួ េទៀតែដលមិនបានបេញ្ចញេឈា្មះេ ទីេនះ សូ មឲ បានជា បច្ចយ ័ ៃន្រពះនិពា្វន្រគប់ ៗ គា្នតេរៀងេ ។

ជាមួយគា្នេនះែដរ េដាយអំណាចៃនផលធម្មទានដៃថ្លថា្ល ខ្ញស ុំ ូ មឧទិ្ទស ផលបុណ មួយចំែណក ជូនចំេពាះេលាកអ្ន កដមានគុណរបស់ ខ្ញុំ មានេញាម ្របុស ថាច់ ជាង ែដលបានេធ្វកា ើ លកិរយា ិ េ យូ រេហើ យ និងសូ មជូនចំេពាះ

េញាម្រសី េ្រទឿង ធី សាមន ែដលមានជីវត ិ រស់ េ សព្វៃថ្ង ជាទីគារវៈនឹករឭក មួយអេន្លើេដាយ្រពះឧបជ យ៍ យ័ ញ ែផន ែដលមានគុណជួយបងា្ហត់ បេ្រងៀន ខ្ញតា ុំ ំងពី ្រគាកុមារវយ

េលាកបានអនិចធ ្ច ម្មកុង ្ន ការជួយបំេរើជាតិសាសនាែខ្មរ ix


េ្រកាម។ ទីអវសានៃនបុពក ្វ ថា ខ្ញស ុំ ូ មឧទ្ទិសនូវកុសលរាសី ទាំងេនះ ជូនចំេពាះ បុពប ្វ ុរសែខ្មរ

និងែខ្មរេ្រកាមមានទាំងបព្វជត ិ និង្រគហស្ថ ែដលបានពលីបូជា

ជីវត ិ េដើម ប ី ុពេ្វ ហតុជាតិនិងសាសនា។ សូ មឲ វិបាកវិ ្ញ ណក្ខនៃ្ធ នអ្ន កទាំង េនាះ េ េកើតក្នុងទីដេក មក ន្ត រួចេហើ យ្រតឡប់ ឲ ពរឲ ជយដល់ សហព័ ន ្ធ

ែខ្មរកម្ពុជាេ្រកាម ឲ បានទទួលេជាគជយ្រគប់ ភារកិចទា ្ច ំងអស់ ែដលកំពង ុ ែត េធ្វច ើ លនាេដាយអហិ ង ទាមទារសិ ទ្ធិសេ្រមចវាសនាខ្លួនេដាយខ្លួនឯង

ជូន

បងប្អូនែខ្មរកម្ពុជាេ្រកាមដអភ័ព្វ សូ មឲ ជាតិែខ្មររុងេរឿងឋិ តេ ជាអមតៈ៕ ៃថ្ងទី ១០ ែខ មករា ឆា្នំ ២០១៣ ្រពះ្រគ ូ េ្រទឿង ថច់ ធេមម និងភិកុ្ខ ច័នទ

x

រី


លបគយាជន៍ននដើគណើរធមយ យាលា

មកកាន់ ន្ដនដីពទ ុ ភ ន ូមិ។

កបុងពុទស្ថ ន សនា

សមាយទិដគឌិ ដើរត្ួយា៉ងសំខាន់ កបុងការអភិវឌណន៍ន្ផបកបញ្ជដស្ថយរត្ី ចាំបាច់ សំរ៉ប់ អបកធមយយាលាយល់ដង ឹ ពីដគើ ណើរដ៏មានខ្វឹមស្ថរគនះ

ដូគចបះជាការ កបុងការសំ

ន្ដងនូវវនធនាការចំគោះលពះដ៏មានលពះោគ។ អំគពើលទ្ធ ឡ ំងអមាលគនះ ជាគហត្ុ ននគសចកថីបរិសុទនិផូវវ កាយវ៉ចាចិត្ថពិត្ គដាយឥត្សងស័យគឡើយ គហើ យគុណ ធម៌គផសងៗ គទេត្អាចនឹងគកើត្មានគឡើង គដាយអំណាចននការថ្វឝយបងគព ើ ទ ុ ន ស្ថទនទ្ធំងឡាយ។ ២– គំនិត្ននធមមយារា ២.១ សទ្ធធនិងការគោរព យា៉ងគហាចណាស់ ក៏ឲ្របានមួយដងន្ដរ

កបុងដើគណើរជីវត្ ិ ននលបជា

ពុទនបរិសទរ ចំណាយកមាវំងលទពរធនមកថ្វឝយបងគព ើ ទ ុ នស្ថទន ជាទីកន្នវងន្ដល លពះសមាយសមភុទន ធាវប់ គងៀអាលស័ យគៅ មា៉ងក៏គដើមផីបានសំន្ដងនូវកត្ញ្ដុា ធម៌ចគំ ោះលពះស្ថស្ថថ

ន្ដលមានគុណលបមាណមិ នបានចំគោះសត្ឝគលាក។

គដាយការចំណាយគពលគវលា យាមអត្់ ធត្ យ ់

ថវិកាដ៏មានត្នមវ ផួប គ ផសំជាមួយនឹងការពា

វ៉ជាគរឿងលឡសលមាប់ គយើ ងទ្ធំងអស់ ោប

គលាកគៅថ្វធមយយាលា

ជាពិគសស

យល់ដង ឹ អឝ ី គៅន្ដល

ន្ផបកអប់ រច ំ គំ រើនសត្ិបញ្ជដស្ថយរត្ី

សលមាប់ ខាងចាត្់ ការទូគៅ គយើ ងមានអប កដឹកនាំជាអប កជួយគិត្គូរគរេបចំឲ្រ។ ធមយយាលា កបុងទីគនះមានន័យថ្វ ដើគណើរគឆាភះគៅកាន់ ស្ថទនទីដព ៏ ិសិដឌ ឬដើ គណើរយាងាមគនវងលពះធម៌ ជាកាយវិការននការបូជានិងជើគនឿ។

សទ្ធនកបុងទី

គនះ គលាកសន្មថងថ្វជាការគជឿន្ដលលបលពឹត្ថគៅកបុងគុណននលពះរត្នលត្័យ ឬ សទ្ធនមួយគទេត្គៅថ្វ

ត្ថ្វគត្គោធិសទ្ធនគឺការគជឿចំគោះការលាស់ ដឹង -2-


ននលពះត្ថ្វគត្មិនន្មនជាសទ្ធនន្ដលលបាស់ ចាកបញ្ជដគនាះគទ។ អវិជាជអងគធម៌ គឺគមាហៈ

បានដល់ការវគងឝងមិនដឹងនូវគសចកថីពិត្ាមធមយាននធមយជាត្ិ

គហើ យក៏ជាគហត្ុននអកុសលធម៌លគប់ យា៉ងផងន្ដរ។ គលគឿងនាំមកនូវបញ្ជដ

រីឯសទ្ធនកបុងទីគនះជា

គដាយស្ថរន្ត្លកខណៈរបស់ វ៉គធឝើចិត្ថឲ្រលឡស្ថឡត្ោយន

មនធិល។ ដូគចបះអប កធមយយាលា ធមយាគនាះគទ

មិនន្មនជាអប កគធឝើដគើ ណើរកមានថលន្ំ ហកាយ

ផធុយពី កាមរ៉គកាលណាលបាថ្វបគិត្រកន្ត្ងដុត្គរ៉លរ៉លសត្ឝ

គលាក ប៉ុន្នថគគំ ហើ ញននទីសំគវជនីយដាឌនទ្ធំងគនាះវិញ គធឝើឲ្រចិត្ថគយើ ងសងប់ ស្ថងត្់ លឡ

ន្ដលជាគហត្ុនាំឲ្រគកើត្គឡើងនូវមហាកុសលគផសងៗបាន។

សមវឹងគមើលស្ថទនទីទ្ធំងអស់ គដាយការលជះថ្វវយា៉ងគនះ

ការ

នឹងបានជាឧបការៈ

ជើនយ ួ ដល់ោពបរិសុទនិននសី លន្ដលមានសមាយសងកបផៈ សមាយវ៉ចា និងសមាយ កមយនៈថ ជាបទដាឌន។

ការបានមកថ្វឝយបងគទ ើ ីសំគវជនីយដាឌនទ្ធំងឡាយគនះ

អាចនឹងជួយឲ្រគយើ ងរឹត្ន្ត្មានកមាវំងពលំ កបុងការោរវៈលបត្ិបត្ថិោករគលបេន លបគៅននលពះជិនលសី ខាវំងកាវន្ថមគទេត្។ លពះពុទនគោស្ថចាររជាអដឌកថ្វចាររ ដ៏លផីលាញមួយអងគ មានលពះគថរដីកាថ្វ គចត្នាដ៏លស្ថ ឡ ឡ ត្ន្ដលគកើត្គឡើង មកគលកាយពីបានគ ើ ញស្ថទនទីទ្ធំងគនះ

នឹងបានជាឧបការគុណន្ដលនាំចិត្ថ

គយើ ងឲ្រាំងគៅជាឯកគគារមយណ៍សមាធិ ន្ដលនឹងគធឝើឲ្រគយើ ងមានសនថិោព គហើ យក៏ខ្ិត្ខ្ំបំគពញគសចកថីលន្ឡ ត្មា៉ង សគងឝគគនាះឯង។

គដាយអំណាចគុណននគសចកថី

រីឯអដឌកថ្វចាររដ៏លផីមួយអងគគទេត្គឺលពះធមយបាលបាន

ពនរល់ថ្វ អារមយណ៍ននការទសសនាទីដព ៏ ិសិដទ្ធ ឌ ំងឡាយគនាះ គធឝើឲ្រចិត្ថគយើ ង ទទួលបាននូវបញ្ជដវិជាជគដាយអំណាចននការគនឿយណាយត្ក់ សវុត្ -3-

ចំគោះ


សង្គខរធម៌ទ្ធំងឡាយ

គហើ យអាចគធឝើឲ្រអប កធមយយាលា

ខាវចខាយស់ គខ្ភើមបាប

ខ្ំរកាសុ ចរិត្ធម៌ ៕ ២.២ឥទ្ធិបាទ្ធម៌

គុណធម៌ជាជំហរឲ្យសគរមចរបគយាជន៍៤យា៉ង ដូចជាបុញ្ដកិរយា ិ វត្ទុ

ពិស្ថថរមាន១០យា៉ង

គឺគហត្ុជាទីាំងននការបំគពញបុណរ

ន្ដលនឹងមានផលវិបាកគលចើនគៅបាន

គដាយ

ក៏ អាលស័ យគៅ

គលើកមាវំងគចត្នាននអប កបំគពញន្ដលមានឥទនិបាទធម៌គនះជាគោលគឺ ១) ឆនធៈ=ចូលចិត្ថលសឡាញ់កបុងកិចកា ច រគនាះៗ ២) វីរយ ិ ៈ=ពាយាមលបកបកិចចការគនាះៗ ៣) ចិត្ថៈ=យកចិត្ថទុកដាក់ កបុងកិចចការគនាះៗ ៤) វិមំស្ថ=ឧសាហ៍ លត្ិះរិះពិចារណារកគហត្ុផលកបុងការគនាះៗ។ ការបំគពញបុណរកុសលទ្ធំងអមាលមា៉ន ឧលកិដឌ មធរម

នឹងមានផលវិបាកជា

ឬទ្ធបគឺអាលស័ យគៅគលើបុគគលអប កន្ដលបានសមាទ្ធនធម៌

ទ្ធំងគនះ គហើ យមានគចត្នាកាន់ យកខាវំង លយមនិងគខ្សៃយ។ ឆនធៈគឺការគពញ ចិត្ថគនះគកើត្មកពីគចត្នាគដើមផីនឹងសគលមចចិត្ថគធឝើដគើ ណើរមកថ្វឝយបងគទ ើ ីទ្ធំង គនះ ាមពុគទ្ធនវ៉ទ គៅគពលណាចិត្ថគចត្នាថ្វវរៈរឹងមាំ គពលគនាះគយើ ងមិន ង្គយនឹងគធឝើឲ្រន្បកន្ខ្ញកបានគឡើយឬលត្វូ បនធុចបង្គឡក់ គដាយផវូវលំបាកក៏គទន្ដរ ។

វីរយ ិ ៈគឺជាថ្វមពលននអប កគធឝើដគើ ណើរកបុងសម័យអត្ីត្កាល

ចរយាលាាមផវូវគោកកថី

គទ្ធះបី លត្វូ

ាមផវូវសមុលទកថីនិងាមវ៉លខ្ាច់ ទីរគហាស្ថទនកថី

គឺអបកទ្ធំងគនាះមានវីរយ ិ ៈគនះជាកមាវំង។ សលមាប់ សម័យបចចុបផនបគនះ ការ គធឝើដគើ ណើរគដាយយនថគហាះនិងឡាន

ន្ដលមានមា៉សុី នលត្ជាក់ ង្គយលសល ួ -4-


ន្ដលមានគលផៀនយា៉ងគលឿន ចមផងសំរ៉ប់ ចរកជន

ដូគចបះការលបុងគរេបចំខ្វួនលបាណជាអាទិោព

ពិគសសជាងគនះគៅគទេត្

អំពីលបវត្ថិនិងស្ថរៈសំខាន់ ននទីនីមួយៗ

លត្វូ ខ្ំសិកាឲ្រយល់ដង ឹ

មួយអគនវើគដាយការន្សឝងយល់ យា៉ង

គនះអាចនឹងជួយឲ្រគយើ ងរឹត្ន្ត្មានសទ្ធនចំគោះស្ថទនទី និងលពឹត្ថិការណ៍ននគរឿង ន្ដលបានគកើត្គឡើងកបុងជីវត្ ិ ននលពះជិនលសី មា៉ងគទេត្នឹងបានជាទិដោ ឌ ពគំនិត្ រូបរ៉ង នាំមកនូវកុសលគចត្នាទ្ធំងពួងបាន គៅគពលណា នមសសការបូជាទី ទ្ធំងគនាះ។

លទនផលទ្ធំងអស់ គនះគឺបានមកពីការពាយាមជាលបថមកបុងការ

គរេបចំដគើ ណើរនិមនថនិងអគញ្ជើញមក។ ាមពិត្គហត្ុទ្ធំងឡាយគនះ បានាំង គៅយា៉ងមាំកបុងដួងចិត្ថននអប កធមយយាលាជាត្ិចិន មានលពះគត្ជ

គុណ ផា-

គហសែន, ហសួន-ត្ាង, ឥ-ឆិង និងគលចើនអងគដនទគទេត្ គៅគពលពួកគគចាប់ គផថម ើ ដើគណើរធមយយាលាមកកាន់ ន្ដនដីលសុកលពះ អស់ កាលជាគលចើនសត្វត្សរ៍ កនវងគៅគហើ យ។ ២.៣ ការសនស ំបុណយបារមី ទិដោ ឌ ពមួយគទេត្ននដើគណើរធមយយាលា

មានន័យថ្វជាគនកខមយៈគឺការ

លះបងៀនវូ សោពកងឝល់លគប់ ន្បបយា៉ង ឬការគដើរសនសឹមៗ គចញចាកគលាក គនះ កបុងដើគណើរពីទីកន្នវងមួយគៅទីកន្នវងមួយគទេត្ គដាយស្ថរន្ត្អប កធមយ យាលា

មិនបានជាប់ ជោ ើ ក់ កបុងគរឿងលសណុកសុខ្លសល ួ

ប៉ុ ន្នថមានន្ត្ការ

សគនាថសចំគោះទីកន្នវង មហូបអាហារនិងការដឹកជញ្ជូន។ អគលាភៈគឺការមិន គលាយភជាប់ ជោ ើ ក់ យា៉ងគនះអាចជួយគយើ ងឲ្រមានការអត្់ ធត្ យ ់ ចគំ ោះការលំបាក ហត្់ គនឿយគផសងៗបាន គដាយមិនមានការត្ឡូញន្ត្ឡរឬត្វ៉ឿអឝ ីបនថិចគឡើយ មាន ន្ត្ខ្នថីគស្ថរចចៈនិងគមាថចិត្ថមកជើនស ួ វិញ។ -5-

កបុងដើគណើរននការគធឝើសកាករបូជា


ចំគោះទីដព ៏ ិសិដទ្ធ ឌ ំងគនាះ នាំឲ្រគយើ ងនឹកគិត្ថ្វ គយើ ងកំពង ុ ន្ត្សិទ ត្គៅកបុងទីលពះ ភ័ស្រកថននលពះដ៏មានលពះោគ ជាមួយគសចកថីលជះថ្វវដ៏ពិត្លបាកដយា៉ងគនះ អាច នាំមកនូវោពគលត្កអរកបុងកុសលធម៌ បានយា៉ងខាជប់ ខ្ជួនលឡគទេត្ផង។

និងការគពញចិត្ថរកាសី លទ្ធំងឡាយ

អប កធមយយាលាោគគលចើនបានគឆវែត្ឱកាសោំ

នាំមកជាមួយនឹងខ្វួននូវគទយរវត្ទុគផសងៗ

គដើមផីថ្វឝយសុនរធ ទ្ធ ៍ នចំគោះលពះ

រត្នលត្័យ មានលពះភិកស ខុ ងឃគលាកអប កអភិបាលពុទនស្ថទនជាគដើម គដាយការ គោរពនិងដឹងគុណ។

ពុទដា ន ឌ នទ្ធំងគនះ

ក៏ជាទីកន្នវងសំរ៉ប់ អបកធមយ យាលា

នឹកពិចារណានូវបុណរបារមី ទ្ធំងឡាយ ននលពះអរហនថសមាយសមភុទន មា៉ងគទេត្ បានជាទីចគំ រើនចិត្ថកបុងវិបសសនាផងន្ដរ។

ការលបលពឹត្ថិលបត្ិបត្ថិគដាយសន្មថង

នូវការឱនលំគទ្ធនចំគោះទីសកាករៈឬក៏លពះសថូប

បន្នទមគៅគលើសកមយោព

បូជាធមយ ា មានការថ្វឝយផាកគទេនធូប និងគលគឿងលកអូ បជាអាទ៍ កបុងគពល គធឝើដគើ ណើរ កុសលធម៌គផសងៗ អាចនឹងគកើត្មានដល់ អបកធមយយាលាន្ដលនឹង ជួយឲ្រគសចកថីលជះថ្វវរបស់ គយើ ង

រឹងរឹត្ន្ត្មានកមាវំងខាវំងកាវន្ថមគទេត្និង

បាននូវបុណរកុសលដ៏គលើសលប់

ជាត្ថោព

អប កធមយយាលាអាចអភិវឌណ

នូវបារមីទ្ធំងឡាយរបស់ ខ្វួនឲ្រចគលមើ នបានកបុងគពលគធឝើដគើ ណើរ ប៉ុន្នថវ៉មិនគួរ បញ្ចប់គៅលត្ឹមគពលគយើ ងលត្ឡប់ មកកាន់ មាត្ុលបគទសវិញគទ។ គពលបញ្ចប់ដគើ ណើរមកដល់ គគហដាឌនគហើ យក៏គដាយ

គលកាយ

គយើ ងគួរពាយាមនឹក

រលឹករកាជានិចចនវូ បីត្ិខ្ណៈ ន្ដលបានគកើត្គឡើងដល់គយើ ង ឯសំគវជនីយដាឌន ទ្ធំងគនាះ ខ្ំគធឝើយា៉ងណាឲ្រគៅជាប់ ចិត្ថផត្ ថិ អារមយណ៍គយើ ងជានិចចនិរនថរ។ ៍ ការ រកាបានការចងចាំយា៉ងគនះ នឹងគធឝើឲ្រកថីគលត្កអរសបាយគស្ថមនសសរបស់ គយើ ងាំងគៅជាគរេងរហូ ត្

និងជាពិ ធីមួយជួយពលងឹងនូវអំគពើលទ្ធ ឡ ំងឡាយ -6-


របស់ គយើ ង

ន្ដលបានកស្ថងសនសំរច ួ គហើ យ

កបុងគពលមានជើងត្ ឺ មាកត្់ មក

យាយី ការភ័យខាវចលពយ ួ បារមម ឧបលទពទុកខគស្ថកទ្ធំងគនះ គយើ ងអាចកមាចត្់ បានយា៉ងង្គយលសល ួ

គដាយស្ថរន្ត្នឹកគ ើ ញនូវកុសលធម៌ ទ្ធំងឡាយដ៏នថវ

ថ្វវន្ដលគយើ ងបានបំគពញគហើ យ កបង ុ ដើគណើរនិមនថនិងអគញ្ជើញមក។ ២.៤ ការសមាទ្ធនសីល គលៅពីបគងកន ើ សទ្ធននិងគធឝើទ្ធនគផសងៗ

ដើគណើរធមយយាលាគឺជាគពល

មួយដ៏សមគួរគដើមផីគោរពលបត្ិបត្ថិាមពុគទ្ធនវ៉ទ

គដាយការសមាទ្ធនសី ល

៥ឬសី ល៨ គលោះថ្វសី លគឺជាឫសគល់ននកុសលធម៌ ទ្ធំងពួង គបើអត្់ សីល គហើ យកុសលធម៌ មិនង្គយគកើត្មានគឡើយ

គមា៉វះគហើ យពុទនបរិសទរលត្វូ បាន

ន្ណនាំឲ្រសមាទ្ធនបញ្ចសីលឬអដឌសីល គដើមផីគធឝើកាយវ៉ចាចិត្ថឲ្រលឡបរិសុទនិ គៅនាចត្ុសំគវជនីយដាឌន។ សី លគនះគឺជាបារមីទី២បនាធប់ ពីទ្ធន សី លគនះ មានអំណាចអាចឲ្រសគលមចនូវគសចកថីលបាថ្វបលគប់ យា៉ង។

អប កមានសី លនឹង

បានជាទីលសឡាញ់ននពួកគទវានិងមនុសសទ្ធំងឡាយ សូមផីន្ត្សត្ឝត្ិរចាឆនក៏ គបត្ីន្ដរ។ អប កសមាទ្ធនសី លនឹងបាននូវអានិសងស ៥យា៉ងគឺ ៖ ១) អបផមាគទ្ធ អធិករណំ មហនថំ គោគកខនំន អធិគចឆត្ិ=នឹងបាន នូវគំនរលទពរដ៏គលចើនមិនមានអធិករណ៍គលោះគសចកថីមិនលបមាទ។ ២) កលាគណា កិត្ិថសគទ្ធធ អពមុគគចឆត្ិ=នឹងមានគករថ៍គមយះពី គរ៉ះលឡ ជាកលាណកិត្ថិស័ពធ ផុសអន្ណថត្គឡើង។ ៣) វិស្ថរគទ្ធ ឧបសងកមិ អមងគភូ

=កាលនឹងចូលគៅកាន់ ទីលបជុើ

ន្ត្ងរីករ៉យមិនមានគអេនអន់ ដាក់ មុខ្សំយុងចុះ។ ៤) អសមយុគឡាហ កាលំ កគរ៉ត្ិ=គវលាគធឝើកាលកិរយា ិ មិនវគងឝងស្ថយរត្ី។ -7-


សមភុទន ឯបញ្ចសិកគទវបុលត្គដញពិណថ្វឝយលពះអងគ លពមគដាយគទពនិកាយ កបុង មួយមុឺនគលាកធាត្ុន្ហហមលពះបរមសមភុទន មានមនុសសមកលបជុោ ើ ប ៣៦ គយាជន៍គដាយជុវើ ញ ិ

គពលគនាះមនុសសនិងគទវា៣០គកាដិបានសគលមច

អមត្ធម៌។ ៣) រ៉ជលគឹះ=មានលកុងរ៉ជលគឹះចាស់ ថយន្ី ដលមានវត្ថគវឡុវន ័ ជាវត្ថដប ើ ូង បងឡស់គកើត្គឡើងកបុងលពះពុទនស្ថសនា ភបគ ំ ិជឈកូដន្ដលមានលពះគននកុដិ កុដលិ ពះ អាននធ

លាឡងលពះស្ថរីបុលត្បានសគលមចអរហត្ថផល

គមាគគលាវន

ទីកន្នវងលបារពនគធឝើនវូ បឋមសង្គគយនា

វិទាល័យនាលនាធដ៏លផីលាញ

និងលាឡងលពះមហា

ត្គបាទ្ធរ៉មនិងស្ថកល

ជិត្ទីគនាះមានសថូបបញ្ចុះលពះធាត្ុននលពះ

ស្ថរីបុលត្ កស្ថងគដាយលពះបាទធមាយគស្ថក នាលនាធក៏ជាលសុកកំគណើត្ននលពះ អគគស្ថវ័កទ្ធំងពីរអងគផងន្ដរ។ ៤)

គវស្ថលី=ជាន្ដនលគប់ លគងាមន្បបស្ថធារណរដឌមុនគគបងឡស់

កបុងលបគទសឥណា ឍ ចាំវសាគលើកទី៥

មានកូដាោរស្ថលានានលពមហាវ័នជាទីលពះវិជត្មារគងៀ និងវសាចុងគលកាយទី៤៥នាគវឡុវលោម

លពមជាមួយ

លពះគចត្ីយ៍ឧទធិសចំគោះលពះអាននធ លបារពនដល់ទីកន្នវងគកើត្គឡើងដើបូងននភិកខុនី លសះជីកថ្វឝយលពះស្ថស្ថថគដាយពួកស្ថឝ ទីខាងកបុងលកង ុ មានលពះសថ ូបបញ្ចុះលពះ ស្ថរីរក ិ ធាត្ុចន ំ ន ួ ២នាឡ៍។ កន្នវងទ្ធំងគនះបានជាឋានធំទ្ធំង៨ បុណរគធឝើការគោរពបូ ជា

សលមាប់ អបកធមយ យាលាន្សឝ ងរក

បណា ថ ទីទ្ធំង៨គនះ

៧កន្នវងមានគៅកបុងលបគទស

ឥណា ឍ ឯកន្នវង១គទេត្ គឺស្ថទនទីលពះអងគលបសូត្សទិត្គៅកបុងលបគទសគនបា៉ ល់។ ាមអដឌកថ្វគមភីរពុទនវងសបានលបាប់ ថ្វ ទីកន្នវងទ្ធំង៤ន្ដលមិនបានោវត្អងកល ឹ -11-


ពីោប សលមាប់ លពះពុទនជាមាចស់ លគប់ លពះអងគកបុងភទធកបផគយើ ងគនះគៅថ្វអចល គចត្ិយ គឺស្ថទនទីមិនផាវស់ បថូរពីោប ៖ ១) គោធិបលវង ័ ព ក ទ ុ នគយា ជាទីលពះពុទនលគប់ លពះអងគន្ត្ងគងៀលាស់ ដង ឹ គលើវជិរ៉សនៈគៅនឹងទីដច ូ ោបន្ត្មួយ។ ២)ទីកន្នវងលពះពុទនជាមាចស់ សំន្ដងលពះធម៌គលើកទី១ កបុងស្ថទនទីស្ថ ថ ឯនលពឥសិ បត្នមិគទ្ធយវ័ន។ ៣) ទីកន្នវងលពះពុទនអងគមនលពះបាទស្ថថំចុះគលើន្ផនដី នាគខាវងទ្ធឝរទី លកុងសងកសសៈពីស្ថទនាវត្ថិងស

បនាធប់ ពីគងៀចាំវសាគលបាសលពះពុទនមាារួច

គហើ យ។ ៤) គជើងន្លគគននកុដិ នាវត្ថគជត្ពនគដាយមិនបានោវត្ខ្ុសពីោបគឡើយ គបើគទ្ធះបី ជាលពះពុទនជាមាចស់ លគប់ លពះអងគមានលពះកាយ និងជើហរមិនដូចោបក៏ គដាយ។ កំណត្់ចណា ំ ំ គមយះទីកន្នវងខ្វះធាវប់ គលបើ ឮជាគរឿយៗ កបុងគមភីរបាលី នានា សពឝនថងគនះាមសូរសំគនេងននឥណា ឍ មានការបំលាស់ បថូរខ្វះៗ ដូចជា ពុទនគយា> គោធគយា (Bodhgaya) កុសិនារ៉>កុសិនគរ (Kusinagar) រ៉ជ លគឹះ>រ៉ជគិរ (Rajgir) ស្ថវត្ទី>ស្ថវ៉េសិថ (Sravasti) និងគវស្ថលី >នវឿស្ថលី (Vaisali) ជាគដើម។ ៣.១ ឥរ ិយាបថរត្ូវរបរពឹត្តគៅនាពុទ្ធស្ថថន គនះជាករណីចំបាច់ សលមាប់ អបកធមយ យាលាលត្វូ យល់ ដង ឹ ថ្វ

ដើគណើរ

ន្ដលគយើ ងនិមនថ និងអគញ្ជើញមកគនះគឺគដើមផីសន្មថងនូវកថីគោរពឱនលំគទ្ធនចំ គោះលពះពុទនជាមាចស់

ដូគចបះគពលចូលគៅដល់ទីសំគវជនីយដាឌនទ្ធំងគនាះ -12-


គយើ ងគួរបង្គហញនូវវនធនកិចចយា៉ងសមរមរគស្ថយះសយ័លគ

គលោះលពះសមាយសមភុទន

ជាធមយរ៉ជា គសថ ចននលពះធម៌ ។ គយើ ងចូលគៅកាន់ ទីសំគវជនីយដាឌនដូចជាការ ចូលគៅជួបោល់លពះដ៏មានបុណរ

គហើ យគយើ ងមិនលត្វូ សបាយន្ត្កបុងគរឿង

ថត្រូបគនាះគទ ឬក៏លកគឡកគមើលទីគនះទីគនាះ គដាយចាត្់ ទុកដើគណើរយាលា គនះថ្វ ជាគរឿងមកទសសនាកមានថធមយ ានិងរវល់ន្ត្ជន្ជកោបកបុងការឥត្ន័យ គនាះគទ។

ចំណុចសំខាន់ គយើ ងទ្ធំងអស់ ោបលត្វូ ាំងឥរិយាបថទ្ធំងឡាយឲ្រ

សងប់ស្ថងត្់ លសគត្់ លសគំ ជើហានគដើរគដាយសមាធិចិត្ថ កាលឱនបនថិចជាមួយ នឹងហាទោរវៈ ោវនានឹករឭកចំគោះលពះពុទនគុណកបុងចិត្ថ កបុងការ មនគជើង ចូលដល់ទីសកាករៈ គយើ ងលត្វូ កំណត្់ ទុកកបុងចិត្ថថ្វ គយើ ងកំពង ុ ន្ត្ឋិ ត្ គៅកបុង អាណាចលកននលពះធមយរ៉ជា។

ជាទីបំផត្ ុ គយើ ងគធឝើការនមសសការបូជាគដាយ

សូមដល់នវូ លពះនលត្រត្ន៍ជាទីពឹងទីរលឹក ជាមួយនឹងការសមាទ្ធន សី ល៥ឬ ក៏សីល៨ មានការសូលត្ស្ថឝធាយនូវពុទនគុណ ធមយ គុណ និងសងឃគុណជា អាទ៍។

គនះជាវិធីមួយដ៏លស ឡ មរមរបំផត្ ុ

សលមាប់ ពទ ុ នបរិសទរមកទសសនា

ថ្វឝយបងគទ ើ ីដ៏ ពិសិដឌ សំឡឹងគមើលគដាយអារមយណ៍ននការគោរពបូជា៕ ៣.២ សួនលុមពិនី ស្ថថនទ្ីរពះបរមគោធិសត្វរបសូត្ ៣.២.១ រគបៀបគធវើដំគណើរ

លុមភិនីឧទានបចចុបផនបសិទត្គៅកបុងលបគទសគនបា៉ ល់ ជិត្លពំន្ដនឥណា ឍ ននទីលបជុជ ើ នមួយគមយះគស្ថគៅលី (Sonauli) គទសគនបា៉ ល់

សលមាប់ ទិដាឌការចូលលប

គយើ ងអាចនឹងដាក់ ោករសុំគៅលពំលបទល់ន្ត្មថង

ឯវីស្ថមាន

ត្នមវ២៥ដុលាវរអាគមរិកគត្់ កបុងមាបក់ ៗ គយើ ងអាចបងៀជាដុលាវរ ឬលបាក់ រប ូ ី ឥណា ឍ ក៏បាន គដាយមានសុពលោពសំណាក់ គៅបាន១៥នថង។ ចមាងយផវូវពីលពំ -13-


អងគលបសូត្លុមភិនីវន ័ ។ សសរសថមមលម ុ ភិនី ឬគៅមា៉ងគទេត្ថ្វ សសរសថមម លុមយុគនថន្ដលឈរយា៉ងសង្គហរហូ ត្មកដល់ បចចុបផនបកាល

បានលបកាសឲ្រគគ

ឯងដឹងថ្វ ជាស្ថទនទីលពះបរមគោធិសត្ឝលទងៀលបសូត្។ ៣.៣ គរគឿងសំណល់ឧទ្ានលុមពិនី ៣.៣.១ សសរសតមភរពះបាទ្ធមាមគស្ថក គពលណាចូលគៅដល់សួនលុមភិនី ដ៏ខ្ភស់មួយ

គយើ ងនឹងបានគ ើ ញសសរសថមម

សទិត្គៅពីទីខាងគលកាយវិហារមហាមាយាគទវីហ៊ុមព័ទនគដាយ

របងន្ដក គឺជាសសរសថមមន្ដលកស្ថងគឡើងគដាយលពះបាទធមាយគស្ថកគៅនា ពុទនសករ៉ជ២៤៩។

ាមរូបោពគដើមសសរគនះមានរូបគសះគៅពីគលើកព ំ ល ូ

ប៉ុន្នថគលកាយមកលត្វូ រនធះបាញ់បាក់ ោក់ កណា ថ ល សពឝនថងគនះគៅសល់លត្ឹមន្ត្ ៦.៧ម.ប៉ុគណា ត ះ គដាយមិនមានរូបបដិមាគសះគទេត្គឡើយ សសរសថមមថន្យ ដល មានសិ លាចារឹកគនះជាត្ឹកាងបង្គហញលបាប់ គយើ ងឲ្រដឹងថ្វ

ទីគនះជាស្ថទនទី

លពះបរមគោធិសត្ឝលបសូត្ពិ ត្លបាកដ។ ៣.៣.២ ស្ថថនទ្ីកំណត្់បញ្ជ ជ ក់ការរបសូត្ វ

វ ១៩៣៩

គ.

(Keshar Shumser)

១៩៩២

វ ៤

-17-

ណវ

១៩៩៦

ណវ


ត្ំបន់ កបិលវត្ទុ

គហើ យស្ថទនទីគនាះមិនន្មនជារ៉ជវ៉ំងសឡីគនាះគទ។

អំណះ

អំណាងរបស់ ពក ួ ឥណា ឍ គឺពឹងន្ផឡកន្ត្គលើលា ឆាបំងនិងសិ លាចារឹក ន្ត្ពួកគន បា៉ ល់វញ ិ មានោពគជឿជាក់ ជាង

គដាយការរកគ ើ ញបូជនីយដាឌនសំខាន់ ៗ

និងសសរសថមមអគស្ថកទ្ធំងឡាយ

គៅជិត្ត្ំបន់ នគ ិ ហា វិ វ៉ឿ

និងគោត្ិហាវ៉ឿ។

គហើ យាមពិត្គៅអប កធមយ យាលាចិន លពះគត្ជលពះគុណ ផា-គហសែន និងហសួនត្ាង គលាកទ្ធំង២អងគមាននិយាយដល់និវ៉េណសថូបននលពះសមាយសមភុទនទ្ធំងគទឝ អងគ គឺលពះគកានាគមគនានិងលពះកកុសគនាន លពមទ្ធំងលពះសថូបននលពះអរហនថ សមាយសមភុទនបរមលគនូ នគយើ ងផងន្ដរ គៅនាត្ំបន់ រ៉មលោម ប៉ុន្នថពក ួ គគមិន គ ើ ញមាននិយាយដល់និវ៉េណសថូប

ននលពះស្ថករមុនីសមភុទនគៅឯទីជត្ ិ លកុង

កបិលព័សថុ ន្ដលពួកឥណា ឍ បានលបកាសនូវការជីកកកាយនាត្ំបន់ បុិលបា៉ ហ៍ វ៉ឿ។ ៣.៤.១ កំណត្់សោ ំ ល់ត្ំបន់ត្ិគៅរ៉៉គកាត្ (ទ្ីរកុងកបិលវត្ថបូ ុ រ៉ណ)

សទិ ត្គៅទិសខាងលិចននលុមភិនីកបុងចមាងយផវូវ២៧គ.ម. បចចប ុ ផនបកាល

ទីលកង ុ កបិលព័ សថុធាវក់ គៅកបុងសោពរគហាឋានននពួកស្ថករវងស ការដាឌនន្ដល គគស្ថគល់ថ្វ ជាគំនរបូរ៉ណដាឌនគៅត្ំបន់ មួយមានគមយះថ្វ ត្ិគៅរ៉៉គកាត្ (មានន័យថ្វពំនក ូ គកាត្ឬត្ំបន់ ការោរ) ការជីកកកាយនាត្ំបន់ គនះ គដាយ មនធីរបូរ៉ណដាឌនជាត្ិគនបា៉ ល់

បានរកគ ើ ញគំនរគចត្ីយ៍និងវត្ថអារ៉មចាស់ ៗ

ន្ដលកស្ថងគឡើងគដាយដីឥដឌដត្ ុ និងបាយអ គលគឿងសំណល់ ទ្ធំងអស់ គនះលត្វូ បានព័នព ន ័ទនគដាយស្ថបមគោវះនិងជញ្ជជំងទីលកង ុ គធឝើមកពី ឥដឌផងន្ដរ

ទំហំនិងលប

ន្វងននត្ំបន់ អភិរកសទ្ធំងមូលមានដូចត្គៅ គឺពីគជើងគៅត្ផូងមានលបន្វង ៥១៨ ម. ពីគកើត្គៅលិចមានលបន្វង៣៩៦ម. ឯទំហំនផធដស ី រុបមាន២០.៥ ហិ កា។ -21-


ស្ថមគណរមុនគគបងឡស់កបុងពុទនស្ថសនា កបង ុ គពលមកសុំកណ ំ ប់ លទពរអំពីលពះ ពុទនជាបិា។

លពះអងគបានគងៀចាំវសាទី១៥គៅនាអារ៉មគនះគដើមផីអនុគលោះ

ដល់ពពួកោត្ិ។ គលគឿងសំណល់គន ំ រជញ្ជជំងឥដឌននវត្ថបូរ៉ណគនះ គគគជឿថ្វ កស្ថងាំងពីសម័យពុទនកាលមកគម៉វះ គហើ យគៅឈរលទឹងគៅគឡើយ។ ៣.៤.៥ស្ថគរហាវ៉៉ (Sagarhawa) ទ្ីកន្នលងសមាលប់រគគលពួកស្ថកយៈ ស្ថោរហាវ៉ឿសទិ ត្គៅជិត្ត្ំបន់ និគវិហាវ៉ឿ ជាស្ថទនទីន្ដលគសថចវិឌឌ ូ ភៈ សមាវប់ រង្គគលពួកស្ថករៈ ពួកអប កលសុកគៅថ្វ លមភូស្ថោរឬក៏លសះន្វងគដាយ ស្ថរន្ត្បនសល់គៅលសះធំមួយមានរ៉ងចត្ុគកាណ។ អំពីនិគវិហាវ៉ឿ គយើ ងអាច នឹងគធឝើដគើ ណើរគៅកាន់ ត្ប ំ ន់ ស្ថោរហាវ៉ឿបានយា៉ងង្គយលសល គដាយលត្វូ ឆវង ួ កាត្់ ភូមិមួយគមយះនិគវិហាវ៉ឿន្ដលមានស្ថភនឆវងកាត្់ ន្លពកមួយ។ លពឹត្ថិការណ៍វ៉យលបហារទីលកុងកបិ លវត្ទុ

និងការសមាវប់ រង្គគលពួក

ស្ថករៈ គដាយវិឌឌ ូ ភៈ បានគកើត្គឡើងមុនគពលលពះពុទនជាមាចស់ បរិនិោឝន១ឆាបំ គរឿងរ៉៉វទ្ធំងអស់ មានពិពណ៌នាកបុងគមភីរធមយបទអដឌកថ្វោគទី៣។

កបុងបណា ថ

ពុទនបរិសទរ លពះរ៉ជាលពះបាទបគសនាទិគកាសល គឺជាបរិសទរដ៏គឆបើមមួ យ អងគ

គសនាបត្ីរបស់ គលាកគឺទី

ការ៉យណៈលត្វូ ជាកយួយ

បគងកត្ ើ ននអត្ត្ីពននុលគសនាបត្ីរបស់ លពះបាទបគសនាទិគកាសល

ន្ដលលពះ

រ៉ជាអងគគនះខ្ឝះការពិចារណាគជឿាមោករញុះញងៀននពួកមស្រនថីពក ុ រលួយ បាន បគងកត្ ើ លផិចឲ្រពននុលគសនាបត្ីជាមួយនឹងកូនៗ ទ្ធំង៣៣នាក់ គៅបស្រង្គកបពួក បះគបារគៅជាយន្ដន រួចឲ្រទ័ពចាំស្ថធក់ លបហារបងៀគចាលអស់ គលោះគហត្ុ ដូគចាបះ

ទី

ការ៉យណៈបានចងអាោត្ពាបាទចំគោះលពះរ៉ជាយា៉ងខាវំង។ -25-


អចិរវត្ីជត្ ិ លកុងស្ថវត្ទី ប៉ុន្នថមិនយូ រគឡើយ

កបុងគវលាយប់ គពលគធឝើដគើ ណើរយាងលត្ឡប់ មកវិញ លពះបាទអជាត្សលត្វូ បានវ៉យយកន្ដនគកាសលមកចំ

ណុះឲ្ររ៉ជលគឹះកបង ុ វសាទី៤៤ននលពះពុទនជាមាចស់ ។

ពួកស្ថករៈលបន្ហលជា

លកម ួ មានគៅជីវត្ ិ ខ្វះបានលត្ឡប់ មកកាន់ កាប់ នគរក ុ ននមហានាមនិងអប ករត្់ រច បិលវត្ទុវញ ិ គលោះាមគមភីរលបាប់ ថ្វ គពលមហាបរិនិោឝនននលពះសមាយសមភុទន ឯកុសិនារ៉នគរ១ឆាបំគលកាយមក ពួកស្ថករៈននកបិលវត្ទុ ក៏ បាននាំពលទ្ធហាន មកគធឝើការទ្ធមទ្ធរចំន្ណកលពះបរមស្ថរីរក ិ ធាត្ុ

ន្ដលពួកគគបានកស្ថងលពះ

សថូបត្មកល់ទុកជាសរណៈផងន្ដរ។ ៣.៥.រ៉មរោមឬគទ្វទ្ហៈ(រ៉ជាណាចរកគកាលិយវងស) ៣.៥.១ រគបៀបគធវើដំគណើរ រ៉មលោមសទិត្គៅទិសខាងត្ផូងចមាងយ៤គ.ម.

ពីទីលបជុជ ើ នបា៉ រ៉សុី

(Parasi) កបុងលសុកណាវលបា៉ រ៉សុី (Nawalparasi) ចមាងយលបន្ហល២០ គ.ម.អំពីត្ប ំ ន់ នផរ៉៉វ៉ឿ (Bhairawa) គដាយលត្វូ ឆវងកាត្់ សឹធងដ៏លផីមួយគមយះ គរ៉ហិ ណី ន្ដលន្ចកខ្័ណឍនគរទ្ធំង២ននពួកស្ថករៈនិងគកាលិយៈ កុលសម័ភន ន ទ្ធំងគនះគសធើរន្ត្ផធុះសស្រង្គគមនឹងោប គដាយស្ថរដគណថើមទឹកសធឹងគរ៉ហិ ណី ន្ត្ បានលពះសមាយសមភុទនគធឝើអនថរ៉គមន៍ទ្ធន់ គពលគវលាគដើមផីបញ្ចប់ជគមាវះ។

ពីបា៉

រ៉សុីគៅកាន់ រ៉មលោម ផវូវថបល់លគប់ រដូវកាលមិនលឡគឡើយ ន្ត្ឆវងកាត្់ គទស ោពភូមិឋានគួរជាទីរមិលគមើល។ ៣.៥.២ រពឹត្តិការណ៍សំខាន់ លពះសមាយសមភុទនយាងចូលមហាបរិនិោឝនគៅលកុងកុសិនារ៉ កបុងនថង

-30-


ន្ដលគគគបាះបងៀគចាលនិងមានមនុសសរស់ គៅត្ិចត្ួចបំផត្ ុ មានលសះធំមួយ លពះសថូបនិងវត្ថមួយខ្បងមានស្ថមគណរ១អងគជាលពះលគគូ ៅអធិការ

ទិសខាង

គកើត្ននទីលកង ី ដឌមានកំពស់ លបមាណជា៣០.៥ម. ុ មានលពះសថ ូប១កស្ថងមកពីដឥ គលកាយពីការបរិនិោឝនននលពះស្ថស្ថថ ចំន្ណកននលពះស្ថរីរក ិ ធាត្ុ

លពះរ៉ជាននលបគទសគនះទទួលបាន១

រួចកស្ថងលពះគចត្ិយគដើមផីបញ្ចុះលពះធាត្ុទ្ធំង

គនាះ លពះគចត្ីយ៍១គនះន្ត្ងន្ត្មានពនវឺភវឺស្ថឝងជានិចចជាកាល។ ជាប់ ទីជត្ ិ ហបឹ ង មានលសះ១ជាលំគៅនននាគរ៉ជ មានគពលខ្វះនាគគនះបានលបាកដខ្វួនគឡើង និង គធឝើការលបទកសិណសន្មថងនូវការគោរពលពះសថូប ឯដើរនី លពទ្ធំងហឝ ូងៗ បានោំនាំ ផាកមានកវិនយា៉ងលកអូ បមកគរ៉យរ៉យបូជា

គ ើ ញគហត្ុដអ ៏ ស្ថចររយា៉ងគនះ

ភិកខុពគនចរមួយអងគបានសគលមចចិត្ថស្ថបក់ គៅ គដើមផីគមើលន្ថរកាលពះគចត្ិយ គលាកលាចាកោពជាភិកខុឲ្រគៅលត្ឹមជាស្ថមគណរ

គហើ យបានកស្ថងអា

លសម១គធឝើការដាំដះុ ផាកផលាវនុផល។ លបជាជនគៅត្ំបន់ ជត្ ិ ឆាងយ គពលបាន លជាបដើណឹងហបឹ ង

ក៏នាំោបគគេងគរលបមូលបចច័យកស្ថងវត្ថមួយ

រួចនិមនថ

ស្ថមគណរអងគគនាះឯងឲ្រជាគៅអាវ៉ស ចាប់ ាំងពីគពលគនាះមក មិនមាន ឧបសគគអឝីគឡើយ

កបង ុ ការន្ត្ងាំងគរេបចំ គហើ យស្ថមគណរអងគគនាះក៏គៅ

ជាគៅអធិការសុខ្គកសមកានថរហូ ត្មក។ រពះសតបគៅរ៉មរោម ូ

សំណល់លពះសថូប និងអារ៉មមួយសទិត្គៅនាគឆបរសធឹង១ គមយះជហរិ

(Jahari)ជិត្ភូមិមួយគមយះគករវ៉ឿនី កំពស់ ៩ម.

(Kerwani)

និងអងកត្់ផត្ ចិ មាន២១ម.

ពំនត្ ូ លពះសថូបដ៏ធ១ ំ មាន

កបុងគមភីរពុទនស្ថសនាបានពិពណ៌នាថ្វ

ពួកគកាលិយៈននរ៉មលោមគឺជានគរមួយកបុងចំគណាមនគរទ្ធំង៨ -32-

ន្ដលមាន


គ ើ ញវត្ទុបូរ៉ណលគប់ លបគភទ មកពីរជជកាលគមារិយៈ កុស្ថនៈនិងគុបថៈ។ ពួក រ៉ជវងសទ្ធំងគនះធាវប់ លគប់ លគងបូរណោពទឹកដីននគឆបរសធឹងគរ៉ហិ ណី

ន្ដល

ខ្ណឍន្ចកលពំន្ដនននពួកស្ថករៈនិងគកាលិយៈ។ ការរកគ ើ ញជញ្ជជំងខាងគលៅ និងន្លពក១សំរ៉ប់ នាំយកទឹកបនថមកពីសឹធងគរ៉ហិ ណី

អាចបញ្ជជក់ ឲ្រគយើ ង

គ ើ ញាមសោពពិត្ថ្វ ទីគនះជាទីលកុងបូ រ៉ណននពួកគកាលិយវងស។

គទ្ធះ

ជាយា៉ងគនះកថី អងគការ១មានគមយះថ្វ ស្ថលាអភិរកសគទវទហៈ បានលបកាស គៅគលើទព ំ ័រន្វបស្ថយរបស់ ពួកគគថ្វ គទវទហៈគឺសិទត្គៅកបុងត្ំបន់ ផាបានិបុរ (Bhabanipur) ១គ.ម. ទិសខាងត្ផូងននត្ំបន់ បារិគម (Barimai) និងកាន់ យា៉គម (Kanyamai) របស់ ត្ំបន់ គត្នរខាងគកើត្លសុករូបគនថហិ (Rupandehi) គដាយពួកគគបានគោលអំណះអំណាងគៅគលើសសរសថមមមួយននលពះបាទធមាយ គស្ថក ន្ដលគៅជិត្រូបបដិមាគទវលពះអាទិត្រគដើមផីោំលទពំគនាលរបស់ ខ្វួន។ ាមការពិត្គៅត្ំបន់ ន្ដនដីគទវទហៈ

មានវិស្ថលោពធំលង ឝឹ គលឝយ ើ

ណាស់ លគបដណថប់ គៅគលើនផធលសុកទ្ធំង២គនះគទេត្

គឺលសុកណាវលបា៉ រ៉សុី

និងរូបគនថហិ ន្ដលបានជន្ជកពីខាងគលើរច ួ រ៉ល់គហើ យ។ ចាប់ ាំងពីឆាបំ២០០៧ គរេងមក ស្ថទនោពនគយាបាយកបុងលបគទសគនបា៉ ល់ មានសទិរោព ឥឡូវគនះជា គពលដ៏សមគួរ

ន្ដលអប កធមយយាលាអាចគធឝើការទសសនាទីលកុងគទវទហៈ

គលកាយគពលទសសនាថ្វឝយបងគស្ថ ើ ទ នទីលពះសថូបរ៉មលោមរួចគហើ យ ណាវលបា៉ រ៉សុី ។

-34-

កបុងលសុក


ឹ ៣.៦ ពុទ្ធគយា ស្ថថនទ្ីរពះពុទ្ធអងគរាស់ដង ៣.៦.១ រគបៀបគធវើដំគណើរ ពុទនគយាសទិត្គៅកបុងរដឌពិហារ (Bihar) មានចមាងយផវូវ១៣៥គ.ម. ននទិស ទកសិណទីលកុងបត្បៈ (Patna) ឬមានចមាងយ២៥២គ.ម. គៅទិសបូោ៌ននទីលកុង ោរ៉ណសី ។ ៣.៦.២) ដំគណើរគរឿង បនាធប់ ពីមហាភិនិស្រសកមណ៍រួចមក គចញអំពីញកភបប ំ ណឍវៈ លពះបរម គោធិសត្ឝបានយាងគៅជួបាបសទ្ធំង២រូប

គឺអាឡារកាឡាមនិងឧទករ៉ម

បុលត្។ អប កទ្ធំងគទឝបគលងេនលពះអងគរហូ ត្បានសគលមចអរូបមន គទ្ធះបីជា គុណធម៌ដខ្ ៏ ភស់លបគសើ រយា៉ងគនះក៏គដាយចុះ ទ័យ

ន្ត្លពះអងគគៅន្ត្មិនគពញលពះ

គដាយស្ថរន្ត្មិនអាចនាំសត្ឝឲ្ររួចចាកទុកខទ្ធំងពួងបាន។

អំពីទីគនាះ

ចាកគចញ

លពះអងគបានយាងសំគៅគៅកាន់ ត្ប ំ ន់ ឧរុគវលាលបគទសអាលស័ យ

គៅនារូងភបម ំ ួយគមយះដុងស្ថ គ ឝ រី (Dongaswari)។ ទីគនះឯង លពះអងគបានកាន់ យកទុកករកិរយា ិ ជីវត្ ិ លពះអងគ

គឺជាការលបលពឹត្ថិនវូ ត្បធម៌មួយដ៏ត្ឹងរឹងន្ដលគសធើរន្ត្ផាថច់ ខ្ឝះពីរន្ខ្គទេត្៦ឆាបំគត្់ យល់ដង ឹ អំពីវត្ថដត្ ៏ ឹងឧលកិដន្ឌ ដលគធឝើឲ្រ

ន្ត្លំបាកកាយឥត្ខ្វឹមស្ថរ លពះអងគក៏បានលះបងៀ រួចសមាទ្ធននូវវត្ថលបត្ិបត្ថិ ជាផវូវកណា ថ ល

(មជឈិមបដិបទ្ធ)

គដាយលត្ឡប់ មកឆាន់ ចង្គហន់ ដច ូ គដើមវិញ

កមាវំងកាយពលក៏មានគឡើង គ ើ ញសោពដូគចបះ ាបសទ្ធំង៥អងគន្ដលធាវប់ បគលមើលពះអងគអស់ កាលជាយូ រមកគហើ យគនាះ

នាំោបចាកគចញគៅកាន់

ស្ថនា៌ថអស់ គៅ គដាយគិត្ថ្វលពះអងគនឹងមិនអាចលាស់ ដង ឹ បានគឡើយ គដាយ ការលះបងៀគចាលវត្ថលបត្ិបត្ិថយា៉ងគនះ។ -35-

គពលគនាះ

គៅន្ត្មួយអងគលពះ


បរមគោធិសត្ឝកបុងការពាយាមន្សឝងរកអមត្ធម៌ ។ នថងគពញបូណ៌មីន្ខ្វិស្ថខ្ គពលកំពង ុ គងៀគលកាមគដើមអជបាលនិគលោធ

(គដើមនលជជាទីលជកននពួកគកយង

គង្គឝលពន្ព) គដើមផីបិណឍបាត្ចារឹក លពះអងគលត្វូ បាននាងសុ ជាាជាគសដឌធ ី ីា ននគសនានិគមលបគគនមធុបាយាសមួយអគនវើគដាយោជន៍មាស។

បនាធប់ ពី

ឆាន់ រច ួ គហើ យ លពះអងគកាន់ យកោជន៍គនាះគឆាភះគៅកាន់ សឹធងគនរញ្ជរ៉ គហើ យ អធិដាឌនកបុងលពះចិនាថថ្វ

“គបើសិនជាគយើ ងបានសគលមចនូវគោធិញ្ជដណកបុងនថង

គនះន្មន សូមឲ្រោជន៍គនះអន្ណថត្លចាស់ ទឹក គបើមិនបានគទ សូមឲ្រអន្ណថត្ ាមន្ខ្សទឹកគៅចុះ”

លោន់ ន្ត្លពះអងគដាក់ ផសងោវម

អន្ណថត្លចាស់ ទឹកបាន៨០ហត្ទ

(៣៧ម.)

ោជនៈលពះពុទន៣លពះអងគពីបូរ៉ណ

ជាមហស្ថចររ

វ៉ក៏

រួចលិចចុះគៅកបុងសធឹងទងគច ិ នឹង

គហើ យគសេត្ស៊ កលទពីខាងគលកាមោជនៈ

ទ្ធំង៣គនាះ។ នាសយណហសម័យគវលាលាងច ាមផវូវយាងគៅកាន់ គដើមគោធិ លពឹកស

លពះអងគបានទទួលការលបគគនសផូវោវំង៨កាថប់ ពីគស្ថត្ទិយលោហយ ណ៍

ន្ដលលពះអងគបានលកាលគលកាមគដើមលពះគោធិលពឹកសនាទិសខាងគកើត្ បលវង ័ មា ក នកំពស់ ១៤ហត្ទក៏ផស ុ គឡើង

រួចរត្ន

លពះអងគគងៀលពះន្ភបនគបថជាញាំងចិត្ថ

អធិដាឌនថ្វ “សូមឲ្រន្សផក សរនស និងឆឡឹង លពមទ្ធំងស្ថច់ និងមមននអាាយ

អញរីងសងួត្គៅចុះ គបើមិនបានលាស់ ដង ឹ គទ គយើ ងនឹងមិនគលកាកចាកអាសនៈ គនះគឡើយ”។ គនះគឺជាការបញ្ជជក់ អំពីោពបរិបូរណ៍ននបារមីទ្ធំងឡាយ ន្ដល លពះបរមគោធិសត្ឝបានបំគពញលគប់ លោន់

អស់ អសគងខយរកបផមកគហើ យ

គដាយោយនបុគគលណាមួយ សូមផីន្ត្មារមានចិត្ថបាបលពមគដាយមារគសនាក៏ មិនអាចគធឝើឲ្រលពះអងគកគលមើ កចាកពី អបរ៉ជិត្បលវង ័ បា ក នគឡើយ។ ផាចញ់គដាយពពួកមារនិកាយ

ខ្ណៈគនាះ

លពះអងគមានន្ផនដីជាស្ថកសីកបុងការលបកាសនូវ -36-


( នីយដាឌន

គៅទីដព ៏ ិសិដគឌ នះ

) សម័យលពះពុទនគោស្ថចាររមានគមយះថ្វ

មហាសងារ៉ម គលាកបានបួសគរេនគៅវត្ថគនះ មុននឹងដើគណើរនិមនថគៅកាន់ គកាះលង្គក

គដើមផីចមវងលពះនលត្បិ ដកគៅជាមគធោស្ថ។

អគស្ថការ៉មនិងសំណងៀគផសងៗគទេត្ឯពុទនគយា ចមាវក់ គៅនាគចត្ិយមួយគមយះ

ផារហុ ត្

ការពិពណ៌នា

លត្វូ បានរកគ ើ ញកបុងរូប

(Bharhut)

គៅកបុងរដឌមធា៉

លបគដស (Madhya Prades) ឥណា ឍ ។ អគស្ថកាធិរ៉ជបានយាងមកកាន់ ពទ ុ ន គយាគលើកដើបូងកបុងឆាបំ២៥៩ននព.ស. -38-

និងអប កធមយ យាលារ៉ប់ មិនអស់ គៅ


គហើ យបានមនគជើងមកកាន់ ស្ថទនទី ន្ដលចាប់ គផថម ើ គឡើងននលពះពុទនស្ថសនា គដាយមិនសូវជាមានគពលដាច់ ចគនាវះគឡើយ

អស់ ១៥០០ឆាបា ំ ំងពី សម័យ

អគស្ថកមកគម៉វះ។ វិនាសកមយ គឺការបំផច វិ បំផាវញនូវវិហារគលគឿងសំណងៀពទ ុ ន ស្ថសនានិងបូជនីយដាឌនគផសងៗគទេត្ វត្សរ៍ទី១៣ននគ.ស.

គដាយពួកអប កមិនគជឿមូសិវមនាសត្

ជាគហត្ុនាំឲ្រមានការបង្គឡក់ មកននអប កបូជនីគយសក៍

ាំងពីគពលគនាះគរេងមក។ លពះគត្ជលពះគុណ ធមយស្ថឝមិន (Dharmasvamin) អប កធមយយាលាជាត្ិទីគបបាននិមនថមកកាន់ ស្ថទនទីពទ ុ នគយា ននគ.ស.

រួចបានគ ើ ញទីកន្នវង

កបុងឆាប១ ំ ២៣៤

លត្វូ បានគគគបាះបងៀគចាលគហើ យសរគសរ

កំណត្់ គហត្ុទុកមកថ្វ ៖ មានន្ត្លពះសងឃ៤អងគប៉ុគណា ត ះស្ថបក់ អាលស័ យគៅកបង ុ លពះវិហារ ភិកខុ១ អងគមានគថរដី ថ្វ

ស្ថទនោពទីគនះមិនលឡគទ

អងគបានគភេសខ្វួនរត្់ គៅ

គដាយការភ័យខាវចពួកពលទ្ធហានទុរកស

ពួកវ៉បានបិទផវវូ ចំពីខាងមុខ្រូបពុទនបដិមា និងបាយអយា៉ងជិត្

លពះសងឃជាគលចើន

ននមហាគចត្ិយគដាយឥដឌ

ន្កផរទីគនាះពួកវ៉បានត្មកល់រប ូ បដិមាលពហយ ញ្ដ

ស្ថសនាមកជើនស ួ វិញ។

គពលពុទនស្ថសនាកបុងលបគទសឥណា ឍ

បានឱនថយរលត្់ រលាយវត្ថ

មានរបស់ ខ្វួន ខ្ណៈគនាះឯងបានជនជាត្ិភូមាមកជួយរកាជួសជុល ការោរ មហាគចត្ិយ គៅសត្វត្សរ៍ទី១៤និ១៥ ននគ.ស។ បនថិចគលកាយមក ពុទនគយា លត្វូ បានបំគភវចគដាយពុទនស្ថសនិកន្ត្មថង កបុងសោពបាក់ ន្បកលទុឌគលទ្ធម គមយះ

មហនថ-គោសឹង-គិរិ

គហើ យមហាគចត្ិយក៏ធាវក់ គៅ

រួចមានអប កបួសខាងលពហយ ញ្ដស្ថសនាមាបក់ គឆវែត្យកឱកាសចគនាវះ

បានបគងកត្ ើ អាលសម

វិហាររបស់ ខ្វួនគៅទីពទ ុ នគយាន្ត្មថងគៅ និងកាន់ កាប់ មហាគចត្ិយទ្ធំងលសុង -39-


លពមទ្ធំងទីកន្នវងគៅជុវើ ញ ិ កបុងឆាបំ១៥៩០ ននគ.ស.។ គពលគនាះគហើ យ ពុទន គយាបានធាវក់ គៅកបុងនដននពួកមហនថ ន្ដលពួកគនះបានយកទីដព ៏ ិសិដគឌ ធឝើជាទី ពលីកមយសមាវប់ គផសងៗ។

គៅឆាបំ១៨៦១ននគ.ស.

គលាកឧត្ថមគសនីយ៍អងៀ

គគវស១រូប អប កលបាជញខាងបូ រ៉ណវត្ទុគមយះខានបិងហាម (Cunningham) បាន មកកាន់ ទីគនះ ពិធីកមយពិោត្នានា

គហើ យគ ើ ញពួកមហនថនិងបរិោរននខ្វួនគលត្កលត្អាលគធឝើ ន្ដលមិនន្មនជារគបេបលពះពុទនស្ថសនាគៅលត្ងៀស្ថទន

ពុទនមណឍល។ គលាកន្អដវិន-អារនុលដែ (Edwin Arnold) អប កនិពននដល ៏ ផី១រូប ននអត្ទបទ

―ពនវឺអាសុីទឝីប”

បានមកទសសនាមហាគចត្ិយកបុងឆាបំ១៨៨៥នន

គ.ស. គហើ យបានរ៉យការណ៍នូវគំគហើ ញរបស់ ខ្វួនលបាប់ លពឹត្ប ថិ លត្លបចាំនថង មួយ នាទីលកង ុ ឡុងដែថ្វ ៖ សកលពុទស្ថ ន សនា បានបំគភវចគចាលជាស្ថទពរនូវមជឈមណឍល នន ជើគនឿដ៏សំខាន់ និងមានឥទនិពល

គមកាកនិងគជរូគសលិម

Jerusalem)

ជានិចជា ច កាល

ន្ត្ងមានមនុសស១លាន

លបមូលផថុោ ំ ប

ន្ត្ពុទគ ន យាប៉ុនាយនឆាបំកនវងគៅ

(Meccaនាក់ មក

គៅគពលន្ដលខ្ញគុំ ធឝើ

ការសំ ចត្ ខ្ញមា ុំ នការខ្កចិត្ថនង ិ គស្ថកស្ថថយយា៉ងខាវំង គដាយស្ថរបាន គ ើ ញពួកអត្់ អាររធម៌គធឝើការបូជា (ស្ថ៌ទ2) គផសងៗ គៅទីកន្នវងគនាះ មុឺនន្សនគំនរថយដមា ៏ នត្នមវន្ដលមានការចារ

ឆាវក់ ដវ៏ ច ិ ិលត្ជាអកសរ

សំ ស្រសកឹត្គដករ៉យគដរដាសសពឝទិសទី ។

បនាធប់ មកគលាកបានជាជើនយ ួ កបុងការគោសនារកថវិកា ជួយអភិរកស ន្ថទ្ធំរកាស្ថទនទីមហាគចត្ិយគឡើងវិញយា៉ងសកមយផងន្ដរ។ 2

.ស្ថ៌ទគឺជាពិ ធីកមយ ខាងលពហយ ញ្ដស្ថសនាមួ យន្ដលមនថអាគមោថ្វលត្វូ បានគគស្ថឝធាយ គដើមផី មនុសសស្ថវប់ គដាយមានជើគនឿគជឿថ្វ លពលឹងអប កស្ថវប់ នឹងបានគៅគកើត្កបុងស្ថទនសួ គ៌។

-40-


៣.៦.៤ អនាោរ ិកធមមបាល និងសមាគមមហាគោធិ ការត្ស៊ូទ្ធមទ្ធរ គដើមផីឲ្របានទទួលសិ ទនិលគប់ លគងមហាគចត្ិយគឡើង វិញ បានចាប់ គផថម ើ គឡើងគដាយពុទនបរិសទរកបុងនថងទី២២ន្ខ្មករ៉ឆាបំ១៨៩១ នន គ.ស. អនាោរិកធមយបាល គពលមកកាន់ ពទ ុ នគយាគលើកដើបូង មានការទ្ធស់ ន្ភបកយា៉ងខាវំងគដាយការលបមាថ

និងពិធីបូជាយ័ ញ្ដគៅទីកន្នវងលាស់ ដង ឹ នន

រួចគលាកបានគបថជាញចិត្ថថ្វ៖

“គយើ ងនឹងគធឝើការទ្ធមទ្ធរទីកន្នវង

ដ៏ពិសិដគឌ នះឲ្រសទិត្គៅគលកាមការលត្ត្ ួ លា

ន្ថរកាគដាយភិកខុសងឃពុទន

លពះពុទនអងគ

ស្ថសនាវិញ” ជើហានដើបូងគលាកបានបគងកត្ ើ សមាគមមួយគមយះមហាគោធិ នាស្ថទនទីពទ ុ នគយាគៅនថងទី៣១ ន្ខ្ឧសោ ឆាបំ១៨៩១ គដើមផីលបមូលផថកា ុ ំ រោំ លទសលមាប់ ការង្គរដ៏លបនពគនះ គលាកបាននិមនថលពះសងឃជាត្ិលសី លង្គក៤អងគ គឺលពះគត្ជគុណចនធគជាត្គត្ទរ សុមងគលគត្ទរ គបមយននធគត្ទរ និងលពះគត្ជគុណ សុទសសនៈឲ្រមកស្ថបក់ អាលស័ យគៅនាពុទនគយា។ លពះសងឃទ្ធំង៤លពះអងគបាន និមនថមកដល់ពទ ុ នគយាកបុងន្ខ្កកកដា

ឆាបំ១៨៩១ននគ.ស.

រួចស្ថបក់ គៅផធះ

សំណាក់ របស់ ជនជាត្ិភូមា គដាយស្ថរន្ត្ពួកមហនថកាន់ កាប់ ពទ ុ នគយា ពួក វ៉គធឝើការបដិគសធយា៉ងដាច់ អហង្គករ

ចំគោះវត្ថមានរបស់ លពះសងឃនាគដើម

ន្ខ្កុមមៈឆាបំ១៨៩៣ ភិកខុ២អងគលត្វូ បានពួកវ៉លពត្ ួ នដោបវ៉យយា៉ងដើណំ គហើ យ២ ឆាបំខាងគលកាយមកគទេត្ កបុងឆាបំ១៨៩៥

អនាោរិកធមយបាលពាយាមត្មកល់

លពះពុទនបដិមាមួយអងគន្ដលជាអំគណាយរបស់ ពទ ុ នស្ថសនិកជប៉ុន

លត្ងៀគខ្ឿន

ខាងគលើននមហាគចត្ិយ ក៏លត្វូ ពួកវ៉គធឝើការហាមោត្់ និងវ៉យលបហារគលាក គទេត្ផង។ គលោះគហត្ុគនាះ បដិមាលត្វូ រកាទុកគៅឯផធះសំណាក់ ភូមា ពួកវ៉ គៅន្ត្ជើទ្ធស់ ឲ្រយកបដិមាគចញពីទីគនាះគទេត្ ន្ត្ជាកុសលរដាឌភិបាលលបចាំ -41-


រដឌមិនបានការោរពួកលចន្ណនមបនីសគនះគឡើយ។ ពួកមហនថបានដាក់ ោករបណថឹង

កបុងឆាបំ១៩០៦ននគ.ស.

ន្សឝងរកការបគណថញលពះសងឃគចញពីផះធ

សំណាក់ ការបថឹងផថល់ោបរវ៉ងពួកមហនថនិងពុទនស្ថសនិក

គចះន្ត្មានអូ ស

បនាវយរហូ ត្ដល់ឆាបំ១៩៤៩ គពលគនាះអាជាញធររដឌពិហារ បានឲ្រសចាចនុម័ត្ កិចចការលគប់ លគងទីមហាគចត្ិយ

លត្វូ គផធរសិ ទនិគមើលការខ្ុសលត្វូ គលើដវី ហា ិ រ

និងសំណងៀនានាគៅឲ្រគណៈកមយ ការទទួលខ្ុសលត្វូ វិញ។ ២បានគកើត្គឡើងកបុងគសចកថីសគលមចគនះ

គរឿងចលមង ូ ចលមាស

ទី១កបុងចំគណាមគណៈកមយការទ្ធំង

៩នាក់ ពួកហិ ណឍូលត្វូ មានចំនន ួ គលើសលប់ ទី២សមាជិកទ្ធំងអស់ លត្វូ ជាជន ជាត្ិឥណា ឍ ន្ត្មា៉ង( គោធិ

3 )

បនាធប់ ពីមានការត្វ៉ឿយា៉ងខាវង ំ អំពី សមាគមមហា

ពួកគគក៏បានសគលមចផថល់សមផទ្ធនខ្វះៗ

ចំនន ួ ោគគលចើនជាពុទនបរិស័ទ

គឺគណៈកមយការខាងវិន័យ

គដាយមិន បាច់ ជាជនជាត្ិឥណា ឍ សុទនគទ

វ៉

មានន័យថ្វលកុមពុទនស្ថសនិកជនបានលត្ឹមន្ត្ឲ្រឱវ៉ទប៉ុគណា ត ះ លត្ងៀការលគប់ លគងសគលមចការង្គរគផសងៗ គៅន្ត្សទិត្គលកាមពួកហិ ណឍូដន្ដល។ លកខណៈ វិនិចឆ័យគនះ ចំគោះមហាគោធិសមាគម វ៉ោយនយុ ត្ថិធម៌ទ្ធល់ន្ត្គស្ថះ ទីពទ ុ ន ស្ថទនន្បរជាលត្វូ លគប់ លគងគដាយពួកអប កជាោហិ រស្ថសនាគៅវិញ វ៉មានឧបមា ដូចជាវិហារពួកមូសិវម វិហារពួកលគិសថ វិហារពួកសិ កខ (ស្ថសនា១ គៅឥណា ឍ គដាយពួកបរិស័ទលបុសជួត្ឈប ួត្កាល)

3

សូ មបញ្ជជក់ ផងន្ដរថ្វ

មកដល់ ព.ស.២៥៥៥

ឬក៏ថ្វវិហារពួកលពហយ ញ្ដស្ថសនា

គៅគហើ យ

ក៏ មហាគចត្ិយគៅមិនទ្ធន់

លត្វូ បានគផធរសិ ទិនការលគប់ លគងទ្ធំងលសុងគៅឲ្រលពះសងឃពុទនស្ថសនាគៅគឡើយគទ ជាគរឿយៗមានការត្វ៉ឿយា៉ងខាវំងកាវ

ក៏ ពក ួ រដឌអំណាចពិ ហារមិនបានគដាះលស្ថយ

អាជាញធរគៅន្ត្រកាគណៈកមយ ការហិ ណឍូដន្ដល។

-42-

គទ្ធះបី គដាយពួក


គចត្ិយគនះ ន្ដលសទិត្គៅកបុងសោពលទុឌគលទ្ធមបាក់ ន្បក បនាធប់ ពីការលួច បំផាវញនិងការមិនយកចិត្ថទុកដាក់ ននពួកមហនថន្ដលកាន់ កាប់ ទីគនាះ ជាគលចើនសត្វត្សរ៍មក។

អស់

សំណងៀលពះគចត្ិយន្ដលគយើ ងគ ើ ញសពឝនថងគនះ

ជាការខ្ិត្ខ្ំជស ួ ជុលន្ថរកាលបឹងន្លបងទ្ធំងកមាវំងកាយចិត្ថ ននអប កបូរ៉ណវិទូ ទ្ធំងគនាះ មហាគចត្ិយគដាយមិនសងស័យគឡើយគឺជាសំណងៀដគ៏ ឆបើមលឡ លប ណីត្បំផត្ ុ ឯកគៅនាទីពទ ុ នគយា មានកំពស់ ៥២ម.នផធរ៉បគសយើមាន ១៥.២ម. កាគរ

មានកំពល ូ រ៉ងជាពីរ៉៉មី ត្លសច ួ គៅគលើ

ន្ដលមានគចត្ិយខាងគលើនន

លជង ុ នីមួយៗ មានបាត្ប៉មត្ូចៗ គលចអន្ណថត្គឡើងនិងរូបចមាវក់ គផសងៗ លត្ងៀ កំពល ូ លសច ួ គៅគលើផងន្ដរ។ ទ្ធឝរធំន្បរមុ ខ្គៅទិសខាងគកើត្ ពីខាងមុខ្គឺជា គខាវងទ្ធឝរបូរ៉ណន្ដលមានការវិចិលត្និងចារឆាវក់ កាច់ កផូរគផសងៗ។ ជញ្ជជំងជុើ វិញមានត្មកល់ពទ ុ នបដិមានិងបដិមាគោធិសត្ថនានា

គពលចូលគៅដល់ទីខាង

កបុងននមហាគចត្ិយជាន់ ខាងគលកាម គយើ ងនឹងគ ើ ញលពះពុទនបដិមា១អងគ ធំ ពណ៌ទឹកមាស កបុងលកខណៈភូមិផសសមុលទៈ គឺទលមងៀផាចញ់មារ ពុទនបដិមាមួ យ អងគគនះមានលពះនាមថ្វ លពះពុទនគមាថ លោន់ ន្ត្បានគ ើ ញ ោវមបីត្គិ ស្ថមនសស លបាកដជាគកើត្មានដល់ ពទ ុ នបរិសទរ អស់ នវូ ការគនឿយហត្់ លគប់ យា៉ង

ន្ដលបានគធឝើដគើ ណើរមកបំគភវចគចាល គនះជាលទនផលននការគោរពបូជាចំគោះ

លពះពុទនបណា ថ ំ កបុងការនិមនថនិងអគញ្ជើញមកនមសសការថ្វឝយបងគប ើ ូជាពុទនដាឌន ទ្ធំងឡាយ

គដាយអារមយ ណ៍ននកថីលជះថ្វវនិងោរវៈចំគោះពុគទ្ធនវ៉ទ។

បដិមាអងគធក ំ ស្ថងគឡើងកបុងសត្វត្សរ៍ទី១០ននគ.ស. គងៀគលើបលវង ័ ក ក លមាលពូកលកាស់ មានគំនរូ វិចិលត្គផសងៗ

លពះពុទន

ន្ដលគគកស្ថងលពះអងគ ជើនស ួ ឲ្រការគងៀគលើ

ផាកឈូ កន្ដលគយើ ងធាវប់ គ ើ ញជាទូគៅខាងគលកាមបលវង ័ មា ក នទលម ន្ដលមាន -45-


ដើណឹងអំពីគសនាបត្ីរបស់ ខ្វួន។ ប៉ុន្នថបនថិចគលកាយមក លពះគៅបុវៈេ វរមា៉នន ន្ដនមគធៈ គពលបានលជាបព័ត្៌មានដ៏គួរឲ្ររននត្់គនះ ក៏ ដក ឹ នាំពលទ្ធហានវ៉យ កំចាត្់ ពក ួ ឧគចឆទកៈឲ្ររលាយអស់ ោយនសល់ កាប់ បំផាវញោយនសល់យា៉ងគនះ ខាវំង ចាស់

គ ើ ញលពះគោធិលពឹ កសលត្វូ ដុត្

លពះរ៉ជាមានការសគងឝគគស្ថកស្ថថយយា៉ង

បានបញ្ជជឲ្រគគយកទឹកគដាះគោមកចាក់ គលស្ថចលត្ងៀគល់គោធិលពឹកស រួចាំងសចាចអធិដាឌនថ្វ

គបើមិនមានគោធិលពឹ កសដុះគឡើងកបុងទីគនះគទ

គយើ ងនឹងមិនគលកាកគចញពីទីគនះជាដាច់ ខាត្។ ឬទិអ ន ភិនីហារន្មន មិនយូ រ គឡើយមានកូនគោធិលពឹកស១គដើមគលចពនវកលត្ងៀកន្នវងចាស់ ដន្ដល បានចាត្់ ឲ្រគគកស្ថងរបាំងជញ្ជជំងកំពស់ ៧.៣ម.

គលាក

របាំងគនះគៅសល់លត្ឹម

ន្ត្៦.១ម. គពលលពះគត្ជលពះគុណ ហសួន-ត្ាងនិមនថមកគ ើ ញ។ គដើមទី៣ គនះមានអាយុ កាលរហូ ត្ដល់ព.ស.២៤២១ គឺមានអាយុ បានដល់គៅ១២៥៨ឆាបំ គទើបស្ថវប់ គដាយចាស់ និងលត្វូ ខ្រល់ ពរុះគបាកបក់

គលកាយពី បានពិនិត្រគ ើ ញ

ថ្វគដើមទី៣អស់ អាយុ គហើ យ កបុងឆាបំ១៨៧៦ននគ.ស. គលាកខានបិងហាមបាន គ ើ ញកូនគោធិដះុ ពនវកចំនន ួ ២គដើម ១គដើមមានកំពស់ ៦ធាបប់ គលាកដាក់ ដាំ គៅលត្ងៀទីកន្នវងគល់គោធិលពឹកសចាស់

និង១គដើមគទេត្មានកំពស់ ៤ធាបប់

គលាកដាក់ ដាំឯទីជាប់ ខាងមុខ្ចងកមនស្ថទន ដូគចបះមហាគោធិលពឹកស បចចុបផនប មានអាយុ ជាង១៣៦ឆាបំគហើ យ។ សពឝនថងគនះរដាឌភិបាលលបចាំរដឌពិហារ មានការ យកចិត្ថទុកដាក់ ន្ថរកាលពះគោធិលពឹកសយា៉ងលបុងលបយ័ ត្ប

គដាយចាត្់ ឲ្រមាន

អប កយាមលាត្ការោរទ្ធំងយប់ ទ្ធំងនថង ខាវចមនុសសចិត្ថឫសាមបនីស លួច ដាក់ ថ្វបំបំផាវញ។

រដាឌភិបាលន្ត្ងឲ្រមស្រនថីជនា ើ ញខាងរុកាខចុះមកពិនិត្រជា

គរឿយៗ គដើមផីការោរន្លកងមានជាត្ិពល ុ នាំឲ្រអនថរ៉យដល់ លពះគោធ៍ គលោះ -50-


ឥណា ឍ ទទួលបានអត្ទលបគយាជន៍ដម ៏ ហិ មា

ពី១ឆាបំគៅ១ឆាបំពីអបកគទសចរន្ដល

គធឝើដគើ ណើរមករគបេបធមយយាលារ៉ប់ មិនអស់ មហាគោធ៍មានកំពស់ បាន២៧ម.

មកដល់គវលាគនះលពះលសី

និងលបន្ហល៣ឱបរបស់ មនុសសវ័យ

កណា ថ ល។ គ) វជិរ៉សនៈ ឬរត្នបលលង ័ ក វជិរ៉សនៈសទិត្គៅលត្ងៀចគនាវះគដើមគោធិលពឹកស និងមហាគចត្ិយ ជាទី កំណត្់ កន្នវងលពះពុទនលគប់ លពះអងគលាស់ ដង ឹ ។

សពឝនថងមានបលវង ័ ថ ក ភ យ ក់ ពណ៌

លកហមស្ថងជាត្ំណាងជាព័ សថុាងចំណាំស្ថទនទី ន្ដលមានលបន្វងសរុប១.២ម. គឺបគណា ថ យ១.៣ម.និងទទឹង០.៩ម.

អប កធមយយាលាគពលមកថ្វឝយបងគគ ើ ួរ

ចំណាយគពលឲ្របានយូ រគៅទីគនះ គដើមផីពិចារណានូវបុណរបារមីននលពះពុទន ទ្ធំងឡាយ លបគយាជន៍គដើមផីពលងឹងសទ្ធនរបស់ ខ្វួននិងគសចកថីសុខ្សងប់ លពម ទ្ធំងសមាធិន្ដលនាំគៅរកការចគលមើនបញ្ជដវិបសសនា។ ឃ) សត្តមហាឋានគៅពុទ្ធគយា ជាពុទននិយាមសលមាប់ លពះពុទនលគប់ ៗលពះអងគ

គលកាយពីការលាស់

ដឹងរួចលពះអងគមិនបានឆាន់ ចង្គហន់ អស់ ៤៩នថងគសយើនឹង៧សបាថហ៍ គដាយលទងៀគងៀ គៅទីកន្នវងគផសងៗ ជុវើ ញ ិ ពុទនមណឍលចំនន ួ ៧ស្ថទនទីលបត្ិស្ថឌនទុកឲ្រពុទនបរិសទរ គធឝើការនមសសការគោរពបូជា លបាកដមកដល់បចចុបផនប

ទីគនាះគៅថ្វឋានធំទ្ធំង៧កន្នវង

អរុណគហេបនឹងរះ

ឧទ្ធនោថ្វគៅនាគោធិលពឹកសគលើរត្នបលវង ័ ក បុគគលណាមួយគឡើយ។

-51-

សឹ ងមាន

លពះជិនលសី បានបនវឺនវូ លពះពុទន គដាយមិនបានលបារពនចគំ ោះ


សបាថហ៍ ទ៥ ី =អជបាលនិគលោធ លពះអងគគងៀគលកាមគដើមនលជជាទីជលមក ននគកយងគង្គឝលពន្ព

ពិចារណានូវលពះសទនមយដវ៏ ច ិ ិលត្គដាយអាការយា៉ងគលចើន

ន្ដលលពះអងគបានលាស់ ដង ឹ រួចគហើ យ

លទងៀគស្ថយវិមុត្ថិសុខ្គងៀគលកាមគដើម

អជបាលនិគលោធគនាះ ទីគនះលពះអងគបានបនវឺនវូ លពះឧទ្ធនផងន្ដរ។ កបុងគមភីរ បានលបាប់ ថ្វ មានគហត្ុសំខាន់ ៣យា៉ងសលមាប់ ទីអជបាលនិគលោធ គឺលពះអងគ ទទួលចង្គហន់ កបុងនថងលាស់ ដង ឹ គងៀកបុងសបាថហ៍ ទី៥ជាមួយនឹងលពះពុទនឧទ្ធន និង កបុងនថងទី៥០

បនាធប់ ពីគងៀលគប់ ៧ឋានគហើ យ

លពះអងគបានយាងមកគងៀទីគនះ

គទេត្។ គពលគនាះឯងសហមផត្ីលពហយ មួយអគនវើគដាយលពហយ កបុងមុឺនចលកវ៉ឡ យាងមកអារ៉ធនាលពះអងគឲ្រគលបាសសត្ឝ សពឝនថងស្ថទនទីគនះសទិត្គៅទីជត្ ិ ភូមិ លគឹះនាងសុជាា

ទិសខាងគកើត្ននមហាគចត្ិយគដាយលត្វូ ឆវងកាត្់ សឹធង

គនរញ្ជរ៉។ សបាថហ៍ ទ៦ ី =មុចលិន ធ លពះអងគយាងគចញពីអជបាលនិគលោធ និមនថគងៀ ឯទីលសះ១គលកាមគដើមមុចលិន ធ

គពលគនាះមហាគម

បានបងឡុរគភវែងចុះមក

យា៉ងខាវំងខ្ុសកាលធមយ ា នាគរ៉ជន្ដលអាលស័ យគៅនាលសះគនាះបានគចញ គបើកពោរបាំងការោរព័នព ន ័ ទនថ្វឝយលពះអងគ គដាយបានបនវឺលពះឧទ្ធន២ោថ្វយា៉ងពីគរ៉ះ។

-53-

ទីគនះលពះអងគអាលស័ យអស់ ៧នថង


សបាថហ៍ ទ៧ ី =គដើមរ៉ជាយត្នៈគៅគដើមន្កស(5) លពះអនាវរណញ្ជដណគងៀគលកាមគដើមរ៉ជាយត្នៈកបុងសមាបត្ថិន្ដល មានផលជាសុខ្ នថងចុងគលកាយ លពះឥនធបាននាំយកន្ផវលសម៉ជាមួយនឹងគឈើ សធន់ និងទឹកខ្ភុរលពះឱសឌមកថ្វឝយ គដើមផីលពះអងគលទងៀជលមះនូវសរីរវលញ្ជៈ។ គពលគនាះមានបងបឡូនោណិជ២នាក់ គឺត្បុសសៈនិងផលវក ិ ៈមានកិចចន្ដលលត្វូ ឆវងកាត្់ ទីគនាះ បានជួបនឹងលពះពុទនជាមាចស់ រួចបានថ្វឝយលបគគនសដូវលាយជា មួយនឹងទឹក យំ ។ ុ មហារ៉ជទ្ធំង៤ បាននាំបាលត្មាបក់ ១ៗ មកលបគគនលពះអងគ រួចលពះពុទនជាមាចស់ បានអធិដាឌនឲ្រជាបាលត្ន្ត្១។ គោលគឡើងលពមោបថ្វ

“ភគវ៉”

រួចមហារ៉ជទ្ធំងគនាះបាន

លពះអងគឲ្រចំន្ណកបុណរដល់ពក ួ គយើ ង។

ោណិជបងបឡូនទ្ធំងពីរបានលបកាសថ្វឝយខ្វួន

ដល់នវូ លពះពុទននិងលពះធម៌ជា

ទីពឹងទីរលឹកមុនគគបងឡស់ គៅថ្វគទឝវ៉ចិកសរណគមន៍។ លពះអងគបានលបទ្ធន លពះគកស្ថចំនន ួ ៨សរនសឲ្រដល់អបកទ្ធំង២ទុកជាទីគោរពបូជា នគររបស់ ពួកគគត្គរេងគៅ។

ាមគមភីរគថរោថ្វលបាប់ ថ្វ

គៅនាទីឋាន គលកាយមកអប ក

ទ្ធំងគទឝបានបួសកបង ុ សំណាក់ លពះដ៏មានបុណរ គធឝើឲ្រអស់ គៅនូវអាសវកកិគលស បានជាលពះអរហនថកបុងគលាក។ ង) សុជាាកុដិ ឬភូមិរគឹះនាងសុជាា

5

សូ មចំណាំថ្វ មហាឋានទ្ធំង៣កន្នវងគឺ អជបាលនិគលោធ១ មុ ចលិន១ ធ និងរ៉ជាយត្នៈ១

មិនបានាំងគៅជិត្ទី

មហាគចត្ិយគទ

គគកស្ថងគឡើងទុកជាត្ំណាងប៉ុគណា ត ះ។

ស្ថទនទីន្ដលគយើ ងគ ើ ញសពឝនថងគនះ

លោន់ ន្ត្

ាមពិ ត្ទីទ្ធំងគនះគៅឆាងយពី មហាគចត្ិយស្ថទន

លបន្ហលជា២គ.ម. ។

-54-


លោន់ ន្ត្ឆវងកាត្់ សឹធងគនរញ្ជរ៉ាមស្ថភនថយ១ ី បាគលៅរ៍

(Bakraur)

គឺដល់ភូមិមួយគមយះ

អប កធមយយាលាគពលទសសនាទីគនាះនឹងគ ើ ញទីទួល

ដើបូកមួយន្ដលហ៊ុ មព័ ទនគដាយរបាំង។ ស្ថទនទីគនះលផីថ្វ សុជាាកុដឬ ិ លគឹះ ស្ថទននននាងសុជាា សម័យពុទនកាល ភូមិគនះមានគមយះលបាកដថ្វ គសនា និគម។ កបុងឆាបំ១៩៧៣-៧៤ននគ.ស បូរ៉ណដាឌនជាត្ិឥណា ឍ គធឝើការជីកកកាយទី ឋាន១គនះ

បានរកគ ើ ញគលគឿងសំណល់ននសថូបស្ថងពីឥដឌដធ ៏ មា ំ នអងកត្់ផត្ ចិ

៦៥.៥ម និងកំពស់ ១១ម. បង្គហញដល់ ស្ថរៈសំខាន់ ន្ផបកស្ថសនាននទី១គនះ។ ាមរបាយការណ៍ពី មនធីរបូរ៉ណដាឌនគរេបចំគធឝើគឡើងគដាយគលាក លបាប់ ថ្វសថ ូបលត្វូ បានកស្ថងគឡើងកបង ុ ៣ដើណាក់ កាល, គលកាយអាចគកើត្គឡើងកបុងរវ៉ងគ.ស.ទី៨និង៩

នវិនក ធ ុមារ

ដើណាក់ កាលចុង ន្ផឡកគៅគលើលាដីឥដឌនិង

ផាធំងថយចណា ំ ន។ គដាយអំណាចននសទ្ធនដ៏មុត្មាំននលពះរ៉ជវងសបាលៈ ន្ដលនាំ ឲ្រមានការកស្ថងទីជញ្ជជំងបិទបាំងបន្នទមពីគលើសថូប

បង្គកន់ នដនិងផវូវគចញ

រីឯការចាប់ គផថម ើ កស្ថងគឡើងមុនដើបូងបងឡស់កបុងរវ៉ងព.ស.ទី១ និង២ន្ផឡកគៅ គលើការរកគ ើ ញគលគឿងបំន្ណក វត្ទុពណ៌គមយលបគផះ គៅនាអាោរមានរ៉ងដូច ជាវត្ថ ន្ដលគគលស្ថវលជាវបានគៅទិសឦស្ថនននលពះសថូប។ ទីសថូបដ៏ធន្ំ ដល គយើ ងគ ើ ញបចចុបផនបគនះអាចបញ្ជជក់ បានថ្វ មានលទពរធនគលចើន

នាងសុជាាគឺជាធីាននអប ក

ន្ដលបានលបគគនមធុបាយាសនិងសុវណតោជន៍ចគំ ោះ

លពះបរមគោធិសត្ឝគៅទីមិនឆាងយប៉ុនាយនពីភូមិលគឹះគនះគទ កនវះគ.ម.

គឺចមាងយលបមាណ

ន្ដលគយើ ងអាចនឹងគធឝើការទសសនាកូនសថូបត្ូច១គលកាមគដើមនលជ

ស្ថងគដាយជាត្ិភូមាជាមួយនឹងរូបបដិមាពិពណ៌នាអំពីការថ្វឝយចង្គហន់ នននាង សុជាាចំគោះលពះបរមគោធិសត្ឝកបុងនថងលាស់ ដង ឹ ។ -55-


ង) នរពឧរ ុគវលា

ត្ំបន់ គនះពីគដើមគឡើយជានលពសុទនស្ថធ

ន្ត្ឥឡូវគនះលោន់ ន្ត្ជានលព

រគប៉ះរគបា៉ ះប៉ុគណា ត ះគៅមិនឆាងយពីសុជាាកុដគិ ទ។

ទីគនះគយើ ងនឹងគ ើ ញ

អោរចាស់ ១ជាមួយនឹងលសះទឹកគោកមួយគៅចំកណា ថ ល។

ទីគនះគគគជឿថ្វ

ជាទីបូជាគភវើង ននបងបឡូនជដិលកសសបទ្ធំង៣រូបន្ដលមានបរិវ៉រ១០០០នាក់ ជាសិ សសគណ

ទីគនះផងន្ដរលពះពុទនជាមាចស់ បានផាចញ់នាគរ៉ជនិងគធឝើឲ្រ

ឧរុគវលកសសបគកាត្ខាវច

ក៏សូមដល់នវូ លពះនលត្រត្ន៍ជាទីពឹង

រួចបងបឡូន

ទ្ធំង២នាក់ ដនទគទេត្គឺគយាកសសបនិងនទីកសសបលពមទ្ធំងបរិវ៉រចុះចូលទ្ធំង អស់ ោប

បនាធប់ មកគទេត្លពះអងគសន្មថង

អាទិត្ថបរិយាយសូលត្គៅនាទីភប១ ំ

គមយះគយាសី សៈ អប កទ្ធំងគនាះក៏បានអស់ គៅនូវគសចកថីទុកខលគប់ ោប បានជា លពះអរហនថទ្ធំងអស់ អងគកបុងគលាក។ ច) របាគគោធិ ស្ថថនទ្ីរបរពឹត្តទ្ុករក កមម មុ នការលាស់ ដង ឹ

លពះបរមគោធិសត្ថបានស្ថបក់ អាលស័ យនាគឆបរខាង

ស្ថថំននសធឹងគនរញ្ជរ៉ កបុងត្ំបន់ នលពលកាស់ ១ជិត្ទីគមយះលបាគគោធិ (ទីទួលមុន ការលាស់ ) លបនពណីនិយាយមកថ្វ លពះអងគបានសំណាក់ កបុងរូងភបត្ ំ ូច១ ឥឡូវ មានគមយះថ្វ ទុងស្ថ គ ឝ រិ គៅលត្ងៀចគងកះភប ំ គលកាយការលបលពឹត្ថិគធឝើឲ្រន្ត្លំបាក កាយឥត្ន័យអស់ គពល៦វសាមក វត្ថលបត្ិបត្ថិជាផវូវកណា ថ លវិញ

លពះបរមគោធិសត្ឝបានសំគរចកាន់ យក

គហើ យក៏យាងនិមនថគៅអាលស័ យគៅនាត្ំបន់

នលពឧរុគវលាជិត្ភូមិគមយះគសនានិគម ជគណថើរផវូវដ៏គចាត្លយម១

ន្ដលសពឝនថងលត្វូ ជាភូមិបាគលៅរ៍។

គឡើងគៅកាន់ ទីវត្ថត្ូច១លគប់ លគងគដាយលពះសងឃ

ទីគប ខាងកបុងរូងភបទ ំ ុងស្ថ គ ឝ រិមានរូបបដិមាលពះបរមគោធិសត្ឝមានរ៉ងកាយគៅ -56-


ន្ត្ឆឡឹង

ចងឡុលបង្គហញដល់ការលបលពឹត្ថិអត្ថកិលមថ្វនុគយាគ

លបាគគោធិ

បចចុបផនបគឺរង ូ ភបធ ំ ស្រុ ងគៈ មានចមាងយលបមាណជា១មា៉ល សទិ ត្គៅខាងទិសឦស្ថន ននភូមិបាគលៅរ៍

ឡានគបើកលបន្ហលជា២០នាទី

ាមផវូវគៅកាន់ ទីលកុងរ៉ជ

លគឹះន្ដរ។ ៣.៧ ស្ថនា៌ថ ស្ថថនទ្ីរបកាសសន្មតងធមមចកកបបវត្តនសូរត្ ៣.៧.១ រគបៀបគធវើដំគណើរ

ស្ថនា៌ថបចចុបផនបសិទត្គៅកបុងរដឌឧាថរ-លបាគដស (Uttar-Prades ឧត្ថរ លបគទស) មានចមាងយ១០គ.ម. ពី ទីលកុងោរ៉ណសី (ឥណា ឍ គៅថ្វVārānasi) ឬជួនកាលគៅថ្វ គពណាន្រស (Benares) និងមានចមាងយផវូវ២៥២គ.ម. គៅកាន់ ពទ ុ នគយា ។ ៣.៧.២ រពឹត្កា តិ រណ៍សំខាន់ គលកាយពី ការលាស់ ដង ឹ

លពះសមាយសមភុទនបានចំណាយគពលអស់ ៧

សបាថហ៍ ជវុើ ញ ិ ទីនានា ឯពុទនគយា, ដើបូងគឡើយលពះអងគបានសគលមចលពះទ័យថ្វ មិនសន្មថងធម៌ចគំ ោះស្ថកលសត្ឝគទ គដាយលពះចិនាថថ្វធម៌ន្ដលត្ថ្វគត្បាន លាស់ ដង ឹ គហើ យមានគមមីរោពលជាលគលៅណាស់

សត្ឝគលាកន្ដលមានន្ភបក

ជាប់ ខាត្់ គដាយគមាហៈលំបាកនឹងទទួលយកបាន។ ោវមគនាះសហមផត្ីលពហយ បានលជាបគហត្ុយា៉ងគនះ ក៏ចូលមកកាន់ សំណាក់ លពះពុទនជាមាចស់ ទូលសុំអងឝរ លពះអងគឲ្រគបើកនូវទ្ធឝរននលពះនិោឝន អនុគលោះចំគោះសត្ឝគលាកន្ដលមានធុលី គឺរ៉គៈត្ិចអាចនឹងទទួលយកធម៌ របស់ លពះអងគបាន។

គលកាយការសនធនា

លពះអងគបានសគលមចសន្មថងធម៌ គដើមផីគលបាសសពឝសត្ឝមានាបសទ្ធំង៥អងគ -57-


មុនគគគឺគកាណឍញ្ដៈ វបផៈ ភទិធយៈ មហានាម និងអសសជិន្ដលធាវប់ ន្ត្បគលមើ លពះអងគអស់ គពលជិត្៦ឆាបំប៉ុន្នថនាំោបគចញចាកគចាលលពះអងគ លពះបរមគោធិសត្ឝលះបងៀនវូ វត្ថដឧ ៏ លកិដឌ

គលកាយគពល

គហើ យសមាទ្ធនកាន់ យកផវូវ

កណា ថ លវិញគនាះ។ គពលលពះពុទនយាងនិមនថមកដល់នលពឥសិ បត្នមិគទ្ធយវ័ន នាស្ថនា៌ថកបុងនថងគពញបូណ៌មី ន្ខ្អាស្ថឡហៈគឺចន ំ ន ួ ២ន្ខ្គត្់ បនាធប់ ពីនថងវស្ថ ិ ខ្ បូជា

គ ើ ញលពះពុទនអងគនិមនថមកអំពីទូរដាឌន

ាបសទ្ធំង៥អងគបានលពម

គលពេងោបគហើ យថ្វ “ពួកគយើ ងទ្ធំងអស់ ោបនឹងមិនគលកាកទទួលស្ថឝគមន៍ គធឝើវត្ថ

គផសងៗចំគោះសមណគោត្មគនះគឡើយ” ពួកគគមិនអាចទប់ ចិត្ថខ្វួនបានមាបក់ ៗ

ន្ត្គពលលពះអងគយាងជិត្មកដល់

នាំោបសធុះស្ថធគលកាកទទួលលពះអងគ និង

បាលត្រួចគរេបចំសមាឡត្កន្នវងលកាលកលមាលគធឝើនវូ កិចចគផសងៗ ថ្វឝយលពះពុទនអងគ ។ គលកាយពីោុំងអប កទ្ធំងគនះឲ្រគជឿថ្វ លពះអងគបានលាស់ ដង ឹ គហើ យ នារ៉លត្ី កាលគនាះឯងលពះអងគសន្មថងនូវធម៌ដល ៏ ផីគមយះធមយចកកបផវត្ថនសូលត្

គឺការ

ោុំងកងៀននធម៌ឲ្រវិលគៅមានអរិយសចចៈ៤ជាអាទ៍ ទីអវស្ថនននធមយគទសនា គកាណឍញ្ដៈបាននូវធមយ ចកខុ ។ រួចលពះអងគមានលពះពុទនដកា ី ថ្វ អញ្ជដគកាណឍញ្ដៈ មានន័យថ្វ

គកាណឍញ្ដៈបានគ ើ ញធម៌គហើ យហប !

ាំងពី គពលគនាះមក

គកាណឍញ្ដៈមានលពះនាមលបាកដថ្វ អញ្ជដគកាណឍញ្ដៈ រួចគលាកបានទូលសុំ បពឝ ឧបសមផទ្ធ

លពះអងគក៏លបទ្ធនឲ្រជាឯហិ ភិកខុ។

ាបសគលៅពីគនះបាន

សគលមចធម៌បនថបនាធប់ ោប៤នថងគលកាយមក និងបានជាឯហិ ភិកខុលគប់ អងគ។ កបង ុ បឋមគទសនាគនះ

ពួកលពហយ បានសគលមចអមត្ធម៌ មានចំនន ួ ១៨គកាដិ

រី

ឯមនុសសគយើ ងបានន្ត្លពះអញ្ជដគកាណឍញ្ដៈ១អងគប៉ុគណា ត ះ។ លុះមកដល់នថង៥ គរ៉ច លពះបរមស្ថស្ថថសន្មថងនូវធម៌ដល ៏ ផីលាញមួយគទេត្គឺ អនត្ថលកខណ -58-


សូលត្ សថី អំពីធម៌ទ្ធំងឡាយមិនន្មនជារបស់ ខ្វួន ន្ដលនាំឲ្រភិកខុទ្ធំង៥លពះអងគ បានដល់នវូ ទីបញ្ចប់ននគសចកថីទុកខកបុងសងារវដថ។ ស្ថទនទីស្ថនា៌ថគនះ លពះពុទន ជាមាចស់ ក៏បានបំបួសយសកុលបុលត្ និងសមាវញ់លពះយសទ្ធំង៥៤រូប ឲ្របាន ជាលពះអរហនថទ្ធំងអស់ អងគ កាលចប់ វសាគលើកទី១គហើ យ លពះបរមស្ថស្ថថ បានបញ្ជូនលពះគថរៈជាអរហនថខ្ីណាលសពទ្ធំង៦០អងគ ផាយលពះស្ថសនាាមទីកន្នវងគផសងៗោបគដាយ១អងគៗ ប៉ុគណា ត ះ។

ាំងពីគពលគនាះមក

ឲ្រគចញលបកាសផសពឝ ឲ្រនិមនថ១ផវូវន្ត្

ស្ថនា៌ថក៏ មានគករ៍គថ មយះលផីផាយរនធឺថ្វ

ជាទីលពះពុទនសំន្ដងធម៌គលើកទី១ផង និងជាទីគកើត្គឡើងននសងឃរត្ន៍មុនផង។ ៣.៧.៣ របវត្តិស្ថថនទ្ី ២៤៩

. . ណ

វ (គ. ៧៨) វ គ

(គ. . ៤-៦)

វ គ

វ ណ

គ វ

គ -59-

៥២០

គ. .


មវនោនលត្កូលហ៊ុ ន គលកាមការដឹកនាំននមហិ រ៉កុលជាទមិឡឥត្ស្ថសនា ប៉ុន្នថគលកាយមកពួកហ៊ុ នលត្វូ បរ៉ជ័យនិងកំចាត្់ ។ ស្ថនា៌ថ ស្ថជាថយបា ី នទទួល ោពរុងគរឿងគឡើងវិញ

គលកាមការអភិរកសន្ថរកាននលពះរ៉ជាជាពុទស្ថ ន សនិក

ជាគលចើនអងគមានលពះបាទហ៌ ស្ថវធ៌នជាគដើម (ឆាបំ៦០៦-៦៤៧គ.ស.) ស្ថនា៌ថ បានបនថកាវយជាទីបូជនីយដាឌនដ៏រស់ រគវើកគលកាមរ៉ជវងសបាលៈ (គ.ស.ទី៨-១២) ។ រួចពីគនាះមានមាចស់ កសលត្ីកុមារគទវីន្ដលលត្វូ បានគគដឹងថ្វ ជារ៉ជិនប ូ ត្ទមម ចុងគលកាយននស្ថនា៌ថ អធិបត្ីននទីលកុងោរ៉ណសី

លពះនាងជាអគគមគហសី ននលពះបាទគោវិនឆ ធ ស្រនធៈជា (១១១៤-១១៥៤គ.ស.) លពះនាងបានកស្ថងវត្ថ

ដ៏ធម ំ ួយដាក់ គមយះថ្វ ធមយចលកជិនវិហារ ន្ដលសំ ណល់ លត្វូ បានគគរកគ ើ ញ គពលជីកកកាយនាសត្វត្សរ៍ទី២០

អឝ ីៗលគប់ យា៉ងបានកាវយគៅជាអាលកក់

ន្ថមគទេត្ គៅគពលពពួកមូសិវមលុកលុយលបគទសឥណា ឍ និងចាប់ គផថម ើ គធឝើការ វ៉យកគមធចនាចុងសត្វត្សរ៍ទី១២គ.ស.។ គលកាយពីលពះសងឃបាននាំោបគភេស លពះកាយគចញពីឥណា ឍ អស់ គហើ យ

ស្ថនា៌ថកាវយគៅជាទីលត្វូ គគគបាះបងៀ -60-


គចាលនិងបំគភវចអស់ គពលជាង៦ស.វ.។ ការជើនីកកំណាយនាស្ថទនទីគនះ លត្វូ បានគធឝើគឡើងកបុងឆាបំ១៨០០គ.ស. គដាយគលាកវរគសនីយ៍លត្ី កិត្ថូ (MajorKittoe)

រកគ ើ ញព័សថុាងននវិនាសកមយបំផាវញគដាយគភវើងដ៏គួរឲ្រសគងឝគ

គលាកន្ថមទ្ធំងរកគ ើ ញគលគឿងសំណល់នំ

ន្ដលគធឝើពីលសវូ ស្ថលីមួយអគនវើ

គដាយលសវូ ស្ថលីនិងលោប់ ធញ្ដជាត្ិដនទគទេត្កបុងកុដ។ ិ

ទ្ធំងគនះអាចបញ្ជជក់

បានថ្វគឺគភវើងឆាបគឆះគលឿនណាស់ ន្ដលបងខឲ្ ើ រលពះភិកស ខុ ងឃ

លត្វូ គបាះបងៀ

គចាលនូវភាថហាររបស់ ខ្វួន។ សរុបគសចកថីមក ព័ សថុាងបានលបាប់ ថ្វអគគិភ័យ ដ៏មហនថរ៉យគនះគឺគកើត្មកពីស្ថបនដ

ននពួកសលត្វូ នឹងស្ថសនាន្ត្ប៉ុ គណា ត ះ

ជាជាងគកើត្មកពីធមយជាត្ិផាធល់។ ាមគលាកខានបិងហាមថ្វ វ៉ជាគរឿងចាស់ ណាស់ និងគួរឲ្រចាប់ ចិត្ថផត្ ថិ អារមយណ៍ននគលោះមហនថរ៉យ ចុងគលកាយបងឡស់ បងកគឡើងគដាយគភវើង។ វ៉បានដក់ ជាប់ កបុងចិត្ថននគលាកកិត្ថូ គហើ យគលាកក៏បាន សនបិដាឌនថ្វ៖

ទីទ្ធំងអស់ លត្វូ បានន្ឆកគឆរគខ្ធចខ្ធី

ដុត្បំផាវញវត្ថវ៉ឿអារ៉ម

វត្ទុគោរពបូជា និងពិោត្លពះសងឃ កបុងទីកន្នវងខ្វះឆឡឹងន្ឆឡង មនុសស គឈើ ន្ដក គលគឿងសំណងៀបដិមា លត្វូ បានគរជាគំនរ គហត្ុគនះគកើត្គឡើងជាគលចើនគលើក គលចើនស្ថមិនន្មនន្ត្មថងគទ ។ នាឆាបំ១៧៩៤គ.ស. ស្ថនា៌ថបានទទួលការចាប់ អារមយ ណ៍ ពីសំណាក់ ពិភពគលាកស្ថជាថយគី ដាយវិគចឆទកមយ ១ គឺជោត្-សិ ងជា ហ មស្រនថីអបកគមើលការខ្ុស លត្វូ កបុងត្ំបន់ ោរ៉ណសី លផីលាញ

បានវ៉យបំផាវញគចាលទ្ធំងលសុងនូវធមយរ៉ជិកសថូបដ៏

គដើមផីយកឥដឌនិងថយសងៀអោរទីផារ១។

គៅគពលលពះសថ ូបលត្វូ

បានផថួលរំលន ំ ិងជីកកបុងជគលៅ៨.៣ម. ពួកកមយករបានរកគ ើ ញលបអប់ ថ១ យ ទលម ត្មកល់លបអប់ ត្ូច១គទេត្គធឝើអំពីថមា យ ៉ បពណ៌គខ្េវ -61-

គដាយខាងកបុងមានលពះ


ស្ថរីរក ិ ធាត្ុននលពះបរមលគន ូ ិងវត្ទុមាសគពលជជាគលចើន

ន្ដលលត្វូ បានបញ្ចុះ

គដាយលពះបាទធមាយគស្ថក។ គដាយស្ថរន្ត្ខ្វួនជាហិ ណឍូស្ថសនិក ជោត្-សិ ង ហ បង្គគប់ ឲ្រកូនគៅខ្វួនចាក់ ស្ថរីរក ិ ធាត្ុគចាលកបុងទគនវគង្គគអស់ គៅវ៉គិត្ថ្វ ទុក ក៏ោយនលបគយាជន៍ នាំឲ្រចនលងដល់ស្ថសនាខ្វួន លពះធាត្ុទ្ធំងគនាះក៏បាត្់ ដណ ើ ឹង សូនរឈឹ ងាំងពីគពលគនាះមកគួរឲ្រស្ថថយ។ សកមយោពបំផាវញទ្ធំងគនះ នឹង មិនមាននរណាដឹងឮគឡើយ គបើពំមា ុ នរបាយការណ៍រកគ ើ ញទីកន្នវង ស្ថនា៌ថ ន្ដលបានចុះផាយកបុង លពឹ ត្ថិបលត្១គមយះ សកមយោព លស្ថវលជាវអាសុីត្ិក (Asiatic-Researches) របស់ គលាកជូណាថ្វន់ -ដុនាកន (Jonathan-Duncan) ជាគណៈកមាយធិការលបចាំទីលកុងោរ៉ណសី ។ ស្ថធារណជនគផាថត្គៅគលើស្ថនា៌ថ។

ោវមគនាះបានគធឝើឲ្រអារមយ ណ៍

គហើ យកបុងឆាបំ១៨១៥ននគ.ស.

ឧត្ថម

គសនីយ៍ សុី.មា៉គកនសី (C. Mackenzie) បានគផថម ើ គធឝើការលស្ថវលជាវនិងរក គ ើ ញរូបបដិមាខ្វះៗ។ លបគទសឥណា ឍ ។

សពឝនថងរកាទុកកបុងស្ថរមនធីរជាត្ិទីលកុង

កាលកុាថ

គៅឆាប១ ំ ៨៣៥-៣៦ននគ.សខានបិងហាមបានជីកកកាយរក

គ ើ ញនូវរូបបដិមានិងថយចមាវក់ ចន ំ ន ួ ជាង៤០ដុ។ ើ វិនាសកមយ ១គទេត្ បានគកើត្ គឡើងថយនិងឥដឌចន ំ ន ួ ៦០រគទះ លត្វូ បានគគជីកោស់ យកពី ស្ថទនស្ថនា៌ថ ដឹកជញ្ជូន យកគៅកស្ថងស្ថភន២និងអោរលកុងោរ៉ណសី ។

អំគពើចនលងគនះ

គធឝើគឡើង

គពលគលាកខានបិងហាមមិនគៅ គដាយរវល់បញ្ជូនរូបបដិមា និងចមាវក់ គៅទុក ទីសុវត្ទិោព។ ការជីកកកាយលស្ថវលជាវគចះន្ត្គធឝើបនថបនាធប់ មក ចាប់ ាំងពីឆាបំ ១៨៥១-១៩២២ននគ.ស។

ជាលទនផល

ពួកគគបានរកគ ើ ញធគមយ កខសថូប

ធមយរ៉ជិកសថូប មូលគននកុដិ សសរសថមមអគស្ថកនិងទីវត្ថអារ៉មបាក់ ន្បកមួយ ចំនន ួ ធំ ទីកន្នវង៤ដើបូងមានន័យសំខាន់ និងជាទីដព ៏ ិសិដឌ គលោះមានជាប់ ោក់ -62-


ព័នន ន ឹងជីវនី នលពះពុទនជាមាចស់ ។

ឯកន្នវងដ៏ពិសិដទ ឌ ី៥

គឺជាបូជនីយដាឌនមាន

រ៉ងទ្ធបនាម បញ្ជចយត្ន ាមជើគនឿលបាប់ ថ្វ ជាស្ថទនទីលពះពុទនអងគគលបាស យសកុលបុលត្។ ៣.៧.៤ ស្ថថនទ្ីគួរដល់ការថ្វវយបងគំនមសសការ ក) គៅខាណឌី

គយើ ងនឹងបានគ ើ ញនូវបូជនីយដាឌនគនះោវម

គពលណាចូលមកកាន់

ទីស្ថនា៌ថ។ គៅខាណឍីមានរ៉ងជាប៉មអដឌគកាណជាគំនរឥដឌសិទត្គៅគលើទីទួល គឺជាសំណល់សល់អំពីលពះសថូបបូរ៉ណ។

ប៉មគនះកស្ថងគឡើង

គដើមផីទុក

ជាទីនឹករលឹកដល់ដគើ ណើរទសសនកិចចរបស់ លពះគៅហមុ យន (Hamuyan) មក កាន់ ស្ថនា៌ថកបុងឆាបំ១៥៨៨គ.ស. លត្វូ ជាវររ៉ជបិារបស់ អាការ៍-ខាន់ (AkbarKhan)។ ទីគនះ លត្វូ បានគគដឹងថ្វជាទីកន្នវងលពះសមាយសមភុទនជប ួ ាបសទ្ធំង៥ អងគដប ើ ូងគៅគពលលពះអងគយាងមកគលបាសពួកគគ។ ខ) ឧទ្ានគរបើស ឬឥសិបត្នៈ លបន្ហលជា១គ.ម.ឋិ ត្គៅទិសឧត្ថរ អភ័យដល់សត្ឝលមឹគ

គឺជាមិគទ្ធយវ័នឬសួនជាទីឲ្រ

ឯោករថ្វឥសិ បត្នៈ=ទីធាវក់ ចុះននពួកឥសី

បានដល់

លពះបគចចកពុទនគលាកនិមនថគហាះចុះមកសំចត្គងៀគៅទីគនះ គលកាយមកគលាក ក៏បរិនិោឝនគៅទីគនាះ ក៏មាននាមលបាកដថ្វ ឥសិ បត្នៈ។ គ) ធគមមកស ខ ប តូ

លពះសថូបដ៏ធស ំ គមផើមន្ដលមានរ៉ងដូចជាសុីឡាំងគនះ គលកាមមាន២៨.៥ម.

និងកំពស់ ៤៣.៦ម.។

អងកត្់ផត្ ចិ ខាង

សម័យគុបថៈន្ប៉ កខាងគលកាម

ននលពះសថូបលត្វូ បានគគរុគំ លស្ថបគដាយថយ ន្ដលមានការវិចិលត្រចនាបថគផសងៗ -63-


ននសនថិវងសបាលៈគឺលពះបាទមហិ បាលទី១ (១០២៦គ.ស.) បានលបាប់ ថ្វលពះសថូប គនះមានគមយះថ្វធមយចលកសថូប។ គដាយគហត្ុគនាះ គទើបលកសួងបូរ៉ណដាឌន ឥណា ឍ លបកាសថ្វ ទីគនះជាកន្នវងលពះបរមលគលូ បទ្ធននូវលពះធម៌ គលើកដើបូង ។ គទ្ធះជាយា៉ងគនះកថី

លពះសងឃជាត្ិភូមាខ្វះមានជើគនឿថ្វ

សថូបន្ដលបញ្ចុះលពះស្ថរីរក ិ ធាត្ុគដាយអគស្ថកាធិរ៉ជ គទសនា

ស្ថទនទីននធមយរ៉ជិក ថ្វជាទីននបឋម

ចំន្ណកធគមយកខសថូបន្ដលកស្ថងគដាយលពះបាទធមាយគស្ថកន្ដរគនាះ

ថ្វជាទីសន្មថងធម៌គលើកទី២គៅវិញ

គឺអនត្ថលកខណសូ លត្ន្ដលនាំឲ្របញ្ច

វគគិយភិកខុអស់ នវូ គសចកថីទុកខ។ ឃ) ធមមរ៉ជិកសតប ូ

សំណល់ធមយរ៉ជិកសថូបសទិត្គៅទិសខាងគជើងជិត្ធគមយកខសថូប គៅមានជាបាត្រងឝងម ៀ ូលន្ដលគៅសល់

គហើ យ

គលកាយពី ការបំផាវញគដាយជោត្-

សិ ង ហ លបភពគដើមលពះសថូបគនះលត្វូ បានកស្ថងគឡើងគដាយអគស្ថកាធិរ៉ជ ន្ដល មានអងកត្់ផត្ ចិ ១៣.៤ម. ប៉ុន្នថលត្វូ បានពលងីកអស់ ២ដង នាសម័យរជជកាលគុបថៈ គលោះគហត្ុគនាះគហើ យ បានជាសពឝនថងគយើ ងគ ើ ញនផធបាត្ធំយា៉ងហបឹ ង ធមយ រ៉ជិកសថូបាមកិត្ថិស័ពខ្ ធ វួនចងឡុលបង្គហញថ្វ

កស្ថងគឡើងគដើមផីបញ្ចុះលពះ

ស្ថរីរក ិ ធាត្ុននលពះស្ថស្ថថ គៅគពលអគស្ថកគធឝើការបំន្ណងលពះធាត្ុស្ថជាថយី ពីលពះសថូបគដើមទ្ធំង៧

និងយកបញ្ចុះត្មកល់ទុកកបុងលពះសថូបនានាាមទីឋាន

គផសងៗ។ ធមយរ៉ជិកសថូបជាលពះសថូបន្ត្មួយគត្់ គៅនាស្ថនា៌ថ ន្ដលមានបញ្ចុះ លពះស្ថរីរក ិ ធាត្ុ

រីឯធគមយកខសថូបវិញលោន់ ន្ត្ជាលពះសថូបស្ថងទុកជាអនុសស-

រណៈប៉ុគណា ត ះឯង

គសចកថីសំខាន់ យា៉ងគនះ -65-

នាំឲ្រពួកអប កលស្ថវលជាវលបាកដ


កបុងចិត្ខ្ ថ វួនថ្វធមយរ៉ជិកជាទីបឋមគទសនា។

នឹកគ ើ ញដល់ កិត្ានុោពនន

លពះសថូបគនះ ន្ដលសម័យកាលមួយមានោពរុងគរឿងរឹងមាំ ឥឡូវបានសល់ គៅលត្ឹមន្ត្បាត្លគឹះ នាស្ថទនលពះពុទនសន្មថងធមយចកកបផវត្ថនសូលត្ និងគធឝើឲ្រ គយើ ងនឹកគ ើ ញដល់ការមិនគទេងននរបស់ ទ្ធំងពួង

ជាគហត្ុនាំឲ្រគយើ ងខ្ិត្ខ្ំ

លបត្ិបត្ថិាមោករគលបេនលបគៅននលពះបរមលគ។ ូ ង) មូលគនធកដ ុ ិ សទិត្គៅទិសខាងគជើងននធមយរ៉ជិកសថូប គឺជាមូលគននកុដិ ាមអដឌកថ្វ

ទីគន ំ រឥដឌបាក់ ន្បក១កន្នវង

ឬបនធប់មានកវិនដ៏លកអូ បជាទីលពះពុទនគងៀចាំវសាគលើកទី១ គមភីរធមយបទលបាប់ ថ្វលត្វូ បានបរិចាចគស្ថងថ្វឝយគដាយននធិយ

កុដម ុ ភីក៍។ លោន់ ន្ត្លពះពុទនលពះអងគលទងៀទទួលអនុគមាទនាោវម វិមានដ៏ជាទិពឝ បានគកើត្គឡើងឯឋានាវត្ិថងសរងៀចាំននធិយគនះន្ដរ។

សណា ឌ នកុដមា ិ នរ៉ងជា

កាគរ៤លជង ំ ន់ ុ គដាយ១លជង ុ ៗ មាន១៨.៣ម. ទ្ធឝរចូលន្បរមុខ្គៅទិសបូោ៌ត្ប លត្ងៀចគនាវះគននកុដន ិ ិងធមយរ៉ជិកសថូប គឺជាទីកន្នវងចស្រងកមន្ដលលពះអងគន្ត្ងន្ត្ និមនថយាងសមាធិចះុ គឡើង គដើមផីបញ្ជជក់ ដល់ការអំណះអំណាងទ្ធំងគនះ គគបាន រកគ ើ ញបដិមាគោធិសត្ឝ១អងគធំ

ន្ដលត្មកល់គៅទីកន្នវងគនះ

គដាយភិកខុ

ពលៈននមធុរៈ ។ ច) សសរសតមភរពះបាទ្ធមាមគស្ថក សទិ ត្គៅជិត្ទិសខាងលិចននមូលគននកុដគិ លកាមដើបូលលបក់ គសយើ និងលត្វូ បានការោរគដាយរបាំងន្ដកដ៏រង ឹ មាំ សសរសថមមន្ដលគៅសល់ គនះមានកំពស់ ២ម.ពីបាត្គឡើង ាមទលមងៀគដើមមានកំពស់ ១៥ម. គដាយមានគាថយដល ៏ គឡ ៅពី ខាងគលើ

ន្ដលបចចុបផនបរកាទុកកបុងស្ថរមនធីរស្ថនា៌ថ -66-

សសរសថមមគនះបាន


លបាប់ ថ្វ

ជាទីកណ ំ ត្់ កន្នវងលពះពុទនអងគលបជុភ ើ ិកខុសងឃជាអរហនថស្ថវ័ក៦០អងគ

គហើ យបញ្ជូនឲ្រគៅផសពឝផាយលពះស្ថសនាាមទិសគផសងៗោប។

ពនដស ៏ សរ

សថមមមានសិ លាចារឹកគដាយខ្វឹមស្ថរអត្ទន័យថ្វសូមកុឲ្ ំ របុគគលណាមួយគធឝើនវូ

សងឃគភទកមយគឡើយ

យា៉ងគនះជាគដើម។ល។

មានភិកខុសងឃជាគលចើននិកាយទិដឌិ

រជជកាលលពះបាទធមាយគស្ថក

អាលស័ យគៅនាស្ថនា៌ថ

គមា៉វះគហើ យ

អគស្ថកបានលបកាសសងឃគភទកបញ្ដត្ថិ លបគយាជន៍គដើមផីការោរគលើកសធួយ ឲ្រសងឃមានការលពមគលពេងោបកបុងបណា ថ និកាយពុទនស្ថសនាទ្ធំងអស់ ។ ឆ) ស្ថថនទ្ីបញ្ជ ច យត្នៈ សទិត្គៅទិសខាងគកើត្ននធមយរ៉ជិកសថូប គឺជាទីសកាករៈមួយន្ដលមាន រ៉ងទ្ធបមានលគឹះដ៏រង ឹ មាំ

ន្ដលកស្ថងគឡើងមកពីឥដឌពណ៌គាបត្គហើ យយក

គំរា ូ មវិហាររ៉ងកាគរននសម័យកាលគុបថៈ លត្វូ បានគគគៅថ្វ បញ្ជចយត្នៈ ឬទីមានបាត្លគឹះ៥។ ទីបញ្ជចយត្នៈគនះ ជាទូគៅគគដឹងថ្វ ជាកន្នវងលពះអងគ គលបាសយសកុលបុលត្ គដាយគហត្ុថ្វ មិនសូវមានគគស្ថគល់ ដង ឹ គលចើន គបើ គលបេបគៅនឹងទីដនទគទេត្

គមា៉វះគហើ យមានមនុសសត្ិចត្ួចប៉ុគណា ត ះគធឝើការ

គោរពបូជាជាគហត្ុនាំឲ្រស្ថទនទីគនះកមាវយគៅជាកន្នវងមានសោពស្ថងត្់ លឡ គួរដល់សមាធិ។ ិ ិហារ ជ) មូលគនធកដ ុ វ លបមាណ៥០០ម. សទិត្គៅទិសខាងគកើត្ននធគមយកខសថូប

គឺជាអោរ

មូលគននកុដវិ ហា ិ រផចុងគផថម ើ កស្ថងគឡើងគដាយសមាគមមហាគោធិឥណា ឍ កបុង ឆាបំ១៩៣១ននគ.ស.

គលកាមការពាយាមដ៏សិឝត្ស្ថឝញននអនាោរិកធមយ បាល

ន្ដលមានគបសកកមយពិគសសមួយ

គឺការនាំយកទីពទ ុ នស្ថទនទ្ធំងអស់ កបុង -67-


លសុកឥណា ឍ

ឲ្រគៅគលកាមការលគប់ លគងន្ថរការបស់ ភិកខុសងឃវិញ។

ថវិកា

សលមាប់ ការកស្ថងគនះបានមកពីស្រសថី មាបក់ គឺអបកលសី ន្មរី-ន្អលីស្ថន្បត្-ផូគសធើ (Ms.Mary Elizabeth Foster) មកពី គកាះហានវ។ គៅនថងគបើកសគមាភធ ជាផវូវការលពះស្ថរីរក ិ ធាត្ុននលពះជិនលសី ន្ដលបានជីកកកាយរកគ ើ ញគៅកបុង លកុងត្កកសិលាឆាប១ ំ ៩១៣-១៩១៤

ក៏បានលបគល់ជន ូ ជាអំគណាយដ៏នថវថ្វវនន

លកសួងបូរ៉ណដាឌនឥណា ឍ ចំគោះមហាគោធិសមាគម។ ឆាបំ១៩១៣ ននគ.ស. បូរ៉ណវិទូជាត្ិអងៀគគវស គឺគលាកចន-មា៉ស៊ ល (Sir John Marshall- ១៨៧៦១៩៥៨) បានរកគ ើ ញទីដស ៏ ំខាន់ មួយ គឺទីលកុងបូ រ៉ណត្កកសិលាកបុងត្ំបន់ ខាង គជើងលបគទសឥណា ឍ គពលជីកកកាយទីបាក់ ន្បកជិត្ធមយរ៉ជិកសថូបលត្ងៀទីពំនក ូ គមយះឆិរ-ត្ូប (Chir-Tope) ឯត្កកសិលាមានចមាងយ៤០គ.ម. ពី ទីលកង ុ ឥស្ថវ មា៉បាដននលបគទសបា៉ គិស្ថទនបចចុបផនប។ សមភុទនន្ដលបានបញ្ចុះគៅទីគនាះ

គលាករកគ ើ ញលពះស្ថរីរក ិ ធាត្ុលពះ

កបុងសម័យកាលរ៉ជវងសកុស្ថនៈគ.ស.ទី២,

ដល់១៦ឆាបំគលកាយមកគលាក ឯ.គអហ ច. ឡុងគហើ សត្៍ (A.H. Longhurst) បាន រកគ ើ ញលពះស្ថរីរក ិ ធាត្ុ១ចំន្ណកគទេត្ ត្ំបន់ ឥណា ឍ ខាងត្ផូង។ កបុងបនធប់សមាងត្់ មួយ

នាទីកន្នវងនាគ៌ជន ុ គកាណឍៈកបុង

លពះស្ថរីរក ិ ធាត្ុទ្ធំងគនះសពឝនថងលត្វូ បានរកាទុកគៅ គៅពី ខាងគលកាមពុទនបដិមាសំន្ដងធមយ ចលក

និងនាំ

យកគចញមករ៉ល់រដូវកាលកឋិ នគដើមផីឲ្រពុទនបរិសទរគោរពបូជា។ វិចិលត្ករ ដ៏លផីគមយះជនជាត្ិជប៉ុនគឺគលាកគកាគសត្សុ គនាសុ (Kosetsu-Nosu) បាន ចំណាយគពលអស់ ៣ឆាបំ (១៩៣២-៣៥គ.ស.) គដើមផីគូរគំនរូ ដ៏លសស់ លត្កាល ាមន្បបអជនាថ

គលើជញ្ជជំងទ្ធំង២ននលពះវិហារពុទស្ថ ន សនិកជនជាជាត្ិអងៀ

គគវស គលាកប៊ី.ន្អល.គលៅត្ន់ (B.L. Broughton) គឺជាមាចស់ វោ ិ គទ្ធននូវ -68-


ការង្គរដ៏លរឡ ង ុ គរឿងគនះគដើមផីលមឡគស្ថភណោពននទិដោ ឌ ពលពះវិហារ។ ហបឹ ងបនថិច

ជិត្

ខាងគលៅលពះវិហារមានទីសកាករៈស្ថងថយម ី ួយន្ដលមានរូបបដិមា

ទំហំធប ំ ៉ុនមនុសស

គៅខាងគលកាមគដើមគោធិលពឹកសមួយសថី អំពីលពះពុទនបរម

លគគូ លបាសបញ្ចវគគិយភិកខុ។

ជុវើ ញ ិ បដិមាជាទីគោរពទ្ធំងគនាះមានសិ លាចារឹក

ធមយចកកបផវត្ថនសូលត្ននលបគទសអប កកាន់ លពះពុទនស្ថសនា

មានន្ខ្យរគយើ ងជា

គដើមចារឆាវក់ គលើគបេរដារ។ ឈ) ស្ថរមនទីរបូរ៉ណដាឋនស្ថនា៌ថ6 មានត្មកល់បូរ៉ណវត្ទុទ្ធំងឡាយ ន្ដលបានរកគ ើ ញមកពីស្ថទនទីខ្ូច ខាត្ននសួនលមឹគ

កបុង ឡុងគពលកំណកំណាយជីកចាប់ ាំងពីឆាប១ ំ ៩០៥ត្ៗ

មកខាងកបុងស្ថរមនធីរមានបដិមាននលពះពុទន

និងគោធិសត្ឝមួយោគធំមាន

គដើមកំគណើត្ាំងពីសម័យគុបថៈ (ស.វ.ទី៤-៥គ.ស.) លត្វូ បានដាក់ ាំងបង្គហញ រូបចមាវក់ បដិមាដ៏សំខាន់ ទ្ធំងគនាះមានដូចត្គៅគនះគឺ ៖

ិ រ ូបគា ● បដមា គពលចូលគៅដល់អោរធំគយើ ងនឹងបានគ ើ ញរូបចមាវក់ ដល ៏ ប ឡ ុិនលបសប់ ននសិ លផៈគមារិយ័ន

គឺរប ូ គាធំកាលពីមុនសទិត្គៅគលើសសរសថមមអគស្ថកឯ

មិគទ្ធយវ័ន រូបចមាវក់ ថភ យ ក់ ដរ៏ គលើបលសិ លគនះមានកំពស់ ២.៣ម. គហើ យមាន គា៤អងគុយកបង ុ លកខណៈន្បរខ្បងដាក់ ោបនិងោប កាច់ ជារងឝងម ៀ ូ លមួយមានកំពស់ ០.៣ម.

គដាយគៅពីខាងគលកាមមាន

កាច់ គនះមានសត្ឝ៤លជង ុ គដាយ១

លជង ុ ៗ លត្វូ ខ្័ណឍគដាយកងៀធមយចលកគលើជគើ ហេងរបស់ ខ្វួន គឺសត្ឝគោត្ំណាង 6

ោគគលចើនស្ថរមនធីរពួកកវឹង ន្ត្ងន្ត្បិទគៅនថងច័ន ធ គលោះនថងអាទិត្រគគគបើក ក៏ ដច ូ ជាទីផារ

លក់ ដរូ អញ្ចឹងន្ដរ ។

-69-


ឲ្រលពះអងគលបសូត្ ដើរត្ ី ណា ំ ងឲ្រលពះអងគចុះមកចាប់ បដិសននិ គសះត្ំណាងលពះ បរមគោធិសត្ឝយាងគចញស្ថងអភិគនស្រសកមណ៍និងគាត្ំណាងឲ្រធមយ ចកកបផវ ត្ថនសូលត្។

គាធំទ្ធំង៤ខាងគលើគនះ

ត្ំណាងឲ្រកិត្ស ថិ ័ ពដ ធ ល ៏ ផីរនធឺននពុទនធម៌

ន្ដលផសពឝផាយគៅកាន់ ទិសទ្ធំង៤

សពឝនថងគនះគាបានជារូបសញ្ជដលា

ឥណា ឍ និងកងធមយចលកជានិមិត្ថសញ្ជដននទងៀជាត្ិឥណា ឍ ។

ិ គោធិសត្វអងគធំ ● បដមា រូបបដិមាអងគធគំ នះគឺកស្ថងពីថភ យ ក់ លកហម

ជាអំគណាយរបស់ ភិកខុ

ពលៈកបុងគ.ស.ទី៨១ ននរជជកាលលពះបាទកនិសកៈត្ំណាងឲ្រសិ លផៈ លបនពណី ននមធុរៈ ទីខាងគលកាយបដិមាគឺជាស្ថបមគំនស ូ ថយពីមុនមកជាឆ័លត្លឡឆាវក់ ជាប់ ឆ័លត្ថយគនះគគត្មកល់រកាទុកឯអោរធំ។ ● បនទះថមពិពណ៌នាពុទ្ធបបវត្តិ

បនធះថយចមាវក់ គនះបង្គហញអំពីលពឹត្ថិការណ៍សំខាន់ ៗ

ធំ៤យា៉ងននជីវត្ ិ

លពះសមភុទន គឺលបសូត្ លាស់ ដង ឹ សន្មថងធមយចលក និងមហាបរិនិោឝន។ បនធះ ដនទគទេត្និទ្ធនអំពីគហត្ុទ្ធំង៨យា៉ង ទ្ធក់ ទិននឹងជីវលី ពះអងគមានដូចត្គៅគនះ គឺលពឹត្ិថការណ៍ធំទ្ធំង៤បានគលើកគឡើងរួចមកគហើ យ មានការសន្មថងយមកបាដិហារិយ៍

និងគរឿងគហត្ុដនទគទេត្

ការយាងនិវត្ថពីស្ថទនគទវគលាកម កាន់

ទីសងកសសៈ ការផាចញ់ដរើ នា ី ឡាគិរគិ ៅនាទីលកង ុ រ៉ជលគឹះ និងការថ្វឝយលបគគន ទឹក យំ គុ ដាយពួកស្ថឝចំគោះលពះអងគ ឯកូដាោរស្ថលាទីលកុងគវស្ថលីននន្ដនវជជ។ ី ● ពុទនបដិមាលទងៀគងៀជាទលមងៀលកខណៈធមយចកកមុលទៈ ឬឥរិយាបថ លប ទ្ធនលពះធម៌គលើកទី១ គឺជាបដិមាដ៏លស្ថ ឡ ឡ ត្អស្ថចររននសិ លផៈនាសម័យគុបថៈ។ -70-


រូបបដិមាចមាវក់ ដល ៏ ផីមួយគនះគឺជាអំគណាយរបស់ លពះបាទកុមារគុបថៈ គស្ថយរ៉ជរចាប់ ពីឆាប៤ ំ ១៤-៤៥៥ននគ.ស.។

ន្ដល

ចំន្ណកឯឆពឝណតរងសីជវុើ ញ ិ មាន

ឆាវក់ កាច់ ផាកយា៉ងលឡ និងមានគទពលបណមរទ្ធំងសងខាងលជង ុ ខាងគលើ អគនាថ ខាងគលកាមបដិមាមាន៧រូប មាចស់ កសលត្ី

ន្ដលត្ំណាងឲ្របញ្ចវគគយ ិ ភិកខុមួយអគនវើគដាយ

និងរ៉ជបុលត្លពះនាងកបុងឥរិយាបថលុត្ជងគងលៀ បណមរថ្វឝយបងគើ

ចំគោះកងធមយចលក។ ញ) សមាគមមហាគោធិ ការទទួលខ្ុសលត្វូ គធឝើឲ្រស្ថនា៌ថកាវយគៅជារមណីយដាឌន

គួរដល់

ការទសសនាថ្វឝយបងគនើ នមហាជនលត្វូ ធាវក់ គៅកបុងនដអនាោរិកធមយ បាល ស្ថទបនិកននសមាគមមហាគោធិឥណា ឍ គោធិសមាគម១

ជា

គលាកបានគបើកទីស្ថបក់ ការមហា

នាស្ថទនទីស្ថនា៌ថសទិត្គៅខាងគឆឝងននមូលគននកុដវិ ហា ិ រ

ន្ដលមានត្ួនាទីគមើលការខ្ុសលត្វូ បន្នទមគៅគលើស្ថលាវិទាស្ថទន

បណា ត

ល័យនិងទីកន្នវងអប់ រស ំ លមាប់ ឧភគាសងឃ។ គលកាយមកគទេត្សមាគមបាន កស្ថងមនធីរគពទរមួយគដើមផីផល ថ ់គសវ៉ន្ថរកាអប កជើងលឺ កីលកោយនលទនោពលគប់ លោន់ គៅជុវើ ញ ិ ទីស្ថនា៌ថគដាយឥត្គិត្នថវ។ ដ) វត្តអារ៉មគៅស្ថនា៌ថបចចបបនន ុ

សពឝនថងគនះមានវត្ថអារ៉មមួ យចំនន ួ ននលបគទសអប កកាន់ លពះពុទនស្ថស នាសលមាប់ អបកធមយយាលាទសសនាគធឝើការសំចត្ដើគណកបានមានវត្ថភូមា

វត្ថ

ន្ខ្យរ វត្ថជប៉ុន វត្ថចិន វត្ថកូគរ វត្ថនថ វត្ថទីគបជាគដើម ។ល។ គបើមិនអញ្ចឹងគទ ស្ថបក់ គៅសណា ឌ ោរក៏បាន។

-71-


៣.៨ កុសនា ិ រ៉ ស្ថថនទ្ីរពះពុទ្ធអងគបរ ិនិោវន ៣.៨.១ រគបៀបគធវើដំគណើរ

កុសិនារ៉ឬកុសិនគរសទិត្គៅកបុងភូមិកាគសេ (Kasia) លសុកន្ដវគរេ (Deoria) ននរដឌឧាថរ-លបាគដស ទីលបជុជ ើ នជិត្បំផត្ ុ គឺ គោរកខបុរមានចមាងយ ៥៥គ.ម. សួនលុមភិនី

ាមផវូវថបល់កស ុ ិ នារ៉មានចមាងយ១៣០គ.ម.ឋិ ត្គៅទិសខាងត្ផូង និងឋិ ត្គៅទិសខាងគកើត្ទីលកង ុ ស្ថវត្ទីមានចមាងយផវូវ២៥០គ.ម.

គហើ យមានចមាងយផវូវ២៥០គ.ម.ននទិសខាងគជើងទីលកុងបត្បៈ

ចមាងយផវូវោគ

គលចើន សទិត្គៅកបុងោពបា៉ ន់ ស្ថយនទ្ធំងអស់ សពឝនថងឯកុសិនារ៉មានសណា ឌ ោរ លឡៗ ន្ដលអប កធមយយាលាអាចសំណាក់ អាលស័ យបាន។ ៣.៨.២ រពឹត្តិការណ៍សំខាន់ ៣ន្ខ្មុនគពលលពះពុទនអងគមានលពះជនយគរំ ប់ ៨០លពះវសា លពះអងគបាន

-72-


ដាក់ អាយុ សង្គខរ នាបាវ៉លគចត្ិយន្ដលលកុងមារមានចិត្ថបាប បានទូលសូមឲ្រ លពះអងគចូលកាន់ បរិនិោឝន លគប់ អស់ គហើ យ គៅមាំគហើ យ។

គលោះឥឡូវគនះអឝ ីៗ

លពះអងគបានគរេបចំចប់ សពឝ

ធម៌ វន ិ ័យនិងបរិស័ទទ្ធំងលគហសទ និងបពឝជត្ ិ ក៏បានាំង គលកាយគពលចាំវសានាគវឡុវលោមកបុងលកង ុ គវស្ថលី ចាក

គចញពីអាននធគចត្ិយជិត្គោគនគររួចគហើ យ

លពះអងគនិមនថគធឝើដគើ ណើរជាលំ

ដាប់ ៗ កាត្់ ាមទីលកុងបាវ៉ចូលគៅគងៀកបុងអមភវន ័ ននចុនក ធ មាយរបុលត្ (កូនជាង មាស)។

ទីគនះលពះពុទនអងគបានទទួលចង្គហន់ ចុងគលកាយថ្វឝយលបគគនគដាយ

នាយចុនឯ ធ ទីលគំ ៅឋានរបស់ ខ្វួន។

លុះទទួលភាថហាររួចគហើ យអាោធ

ដ៏ខាវំងកាវគកើត្គឡើងនាំឲ្រលពះពុទនអងគធាវក់ គលាហិ ត្ គសធើរនឹងដល់នវូ កថីមរណា។ លពះអងគបានគលបើលពះអាននធរហូ ត្អស់ ៣ដង គដើមផីលបគគនលពះអងគឆាន់

ឲ្រនិមនថគៅដងទឹកសធឹងជិត្គនាះ

គហត្ុន្ដលលពះអាននធមិនអាចដងទឹកបានគដាយ

ស្ថរន្ត្រគទះ៥០០គទើបបរឆវងកាត្់ គៅថយៗ ី គធឝើឲ្រទឹកលឡក់កករកខ្ឝក់។ ទីបំផត្ ុ លពះអាននធនិមនថគៅដងមកទឹកសធឹង ក៏ន្លបកាវយគៅជាថ្វវឆឝងគ ៀ ួរដល់ការទទួល ទ្ធនបាន។ បនាធប់ ពីជប ួ សនធនានឹងមលវបុលត្នាមបុកកុសៈគហើ យ លពះអងគមាន ពុទនដកា ី គៅលពះអាននធមកថ្វ៖ មកអាននធ! គយើ ងគៅកាន់ សឹធងកកុធៈ។ ទីគនាះ លពះអងគលទងៀចុះលសងៀផងគស្ថយផង

រួចគទើបគសថចនិមនថចូលគៅរកអមភវន ័ ។

លោគនាះ លពះអងគផាថំលពះអាននធឲ្រនិមនថគៅជួយបគនាធបងៀគសចកថីគៅថលកហាយ របស់ នាយចុន ធ

កុឲ្ ំ រមានវិបផដិស្ថរី

គដាយលពះអងគបានបញ្ជជក់ អំពីចង្គហន់ ២

កាល ន្ដលមានផលវិបាកគសយើោប មានផលានិសងសគលចើននលកន្លងជាងចង្គហន់ ណាៗទ្ធំងអស់

គឺចង្គហន់ បិណឍបាត្ន្ដលត្ថ្វគត្ឆាន់ គហើ យបានលាស់ ដង ឹ

នូវអនុត្ថរសមាយសគមាភធិញ្ជដណ១ និងចង្គហន់ បិណឍបាត្ន្ដលត្ថ្វគត្ឆាន់ គហើ យ -73-


បរិនិោឝនជាអនុបាទិគសសនិោឝន១។

បនាធប់ មកលពះដ៏មានលពះោគមួយអគនវើ

គដាយលពះអាននធ និងភិកខុសងឃជាគលចើនមុឺនន្សនអងគរ៉ប់ មិនអស់ ជាបរិវ៉រន្ហ ហមដើគណើរគៅកាន់ គលត្ើយខាងនាយននសធឹងហិ រញ្ដវត្ី

គហើ យក៏ចូលគៅកាន់

ស្ថលវ័នននពួកមលវកសលត្ជាទីចូលគៅកាន់ លកង ុ កុសិនារ៉។ លុះចូលគៅដល់ គហើ យ លពះអងគលាស់ គលបើលពះអាននធឲ្រគរេបចំន្លគជាគលសច គទើបលពះពុទនជា ម្កដ ុ ននគលាកមានសត្ិសមផជញ្ដៈសំ គរចសី ហគសយាគផឡែងគៅខាងស្ថថំត្លមត្ ួ លពះបាទគឆឝងគលើលពះបាទស្ថថំ។

មហាបរិនិោឝនរបស់ លពះសមាយសមភុទនគកើត្

គឡើងកបុងនថងគពញបូណ៌មី ន្ខ្វិស្ថខ្កបុង

គ.ស.៥៤៣ ជាមួយនឹងលពះបចឆិម

វចនៈចុងគលកាយន្ផថផាថំភិកខុទ្ធំងឡាយថ្វ ៖ ហនធទ្ធនិ ភិកគខ វ អាមនថយាមិ គវ៉ វយធមាយ សង្គខរ៉ អបផមាគទន សមាគទថ គដាយគខ្មរោស្ថ៖ មាបលភិកខុទ្ធង ំ ឡាយ! គអើ! ឥឡូវគនះ ត្ថ្វគត្គៅអប កទ្ធំងឡាយមកលបាប់ ថ្វ សង្គខរធម៌ទ្ធង ំ ឡាយមានការ វិនាសស្ថបសូ នរគៅជាធមយា

អប កទ្ធំងឡាយចូរោុង ំ ករណីយកិចច

ទ្ធំងពួងរបស់ ខ្វួនឲ្រសគលមចគដាយគសចកថីមិនលបមាទចុះ ។

គលកាយមហាបរិនិោឝនននលពះសុ គត្ដ៏មានគជាគ លពះបរមសពលត្វូ បាន ពួកមលវកសលត្ន្ហចូលគៅកាន់ នគរាមគខាវងទ្ធឝរខាងគជើង និងគចញឆវងកាត្់ ាមផវូវទ្ធឝរខាងគកើត្គៅកាន់ ស្ថទនទីន្ដលពួកមលវៈគៅថ្វមកុដពនននគចត្ិយ។ បនាធប់ ពីត្មកល់នាស្ថទនទីបរិនិោឝនអស់ គពល៦នថងមក អាចឆាបគឆះលពះសពបានគឡើយ

ខ្ណៈគនាះលពះអគគីមិន

គពលពួកមលវកសលត្ថ្វឝយលពះគភវើងគដាយអំ

ណាចននគទវាមានបំណងរងៀចាំវត្ថមានននលពះមហាកសសបគត្ទរ ន្ដលគលាក និមនថមកមិនទ្ធន់ ដល់

គដើមផីបានថ្វឝយបងគលើ ពះបរមសពគលើកចុងគលកាយ។

គលកាយពិ ធីបូជាលពះបរមសពរួចគហើ យ លពះស្ថរីរក ិ ធាត្ុលត្វូ បានបំន្ណងន្ចក -74-


អំណាចដ៏រង ុ គរឿងសមផូរសបាយ

លពះអងគមានលពះបំណងអនុគលោះដាស់

គត្ឿនស្ថកលសត្ឝកឲ្ ុំ រលបមាទចំគោះការមិនគទេងននរបស់ ទ្ធំងពួង

បនាធប់

ពីបញ្ចប់នវូ លពះសូលត្គនះ ជនានុជនទ្ធំងឡាយនឹងាំងចិត្គថ រេងៗ ខ្វួនថ្វបុណរ កុសលលត្វូ ន្ត្បំគពញ បាបធម៌ លត្វូ ន្ត្គជេសវ៉ង។ ២.គដើមផីលពះអងគគលបាសស្ថវ័កគៅចុងគលកាយគគ គឺសុភទធៈន្ដលមាន ឧបនិសស័យជាមួយនឹងលពះពុទនជាមាចស់ ន្ត្ប៉ុគណា ត ះ

និងបានបួសសគលមចជា

លពះអរហនថ កបង ុ គពលលពះសុគត្គងៀលពះធរមានគៅគឡើយ។ ៣.គដើមផីឲ្រគទ្ធណលោហយ ណ៍សលមបសំ រល ួ ន្ចក គលកាយគពលបូជាលពះបរមសពរួចគហើ យ ពនរល់កសលត្ទ្ធំងអស់ គនាះគទ

លពះស្ថរីរក ិ ធាត្ុ

គបើគទ្ធណៈអាចាររមិនគឆវែវឆាវត្

សស្រង្គគមលបាកដជាគកើត្គឡើងគលោះពួកនគរ

ទ្ធំងអស់ បានគលត្េមកមាវំងទ័ពលគប់ ន្ផបកគរេងៗខ្វួន គដើមផីគធឝើចមាំងជាមួយោប ដគណថើមលពះធាត្ុ

គដាយការជន្ជកយា៉ងត្ឹងសរនសកដាក់ ោបគដាយមាបក់ ៗ

ចងៀបានលពះបរមធាត្ុសលមាប់ នគរខ្វួន

ឡុងគពលសនធនាចរចាោបគនាះ ការ

កាប់ សមាវប់ គសធើរន្ត្ផធុះមថ ងៗ គហើ យាមគមភីរពណ៌នាថ្វ ពួកមលវកសលត្មុខ្ ជាបានជ័យជើនះ

គដាយគទវាទ្ធំងឡាយជួយ

ន្ត្មហនថរ៉យដ៏មហិ មាដល់

ជីវត្ ិ មនុសសនឹងគកើត្មាន គហើ យទឹកទគនវគង្គគនឹងកាវយគៅជាមម ទីបំផត្ ុ គទ្ធណាចាររបានគឡើងឈរគលើទីទួលខ្ភស់មួយរួចលបកាសគឡើងថ្វ មិនគួរគទ គយើ ងទ្ធំងអស់ ោបជាស្ថវ័កននលពះបរមលគ ូ ន្ដលលពះអងគន្ត្ងន្ត្សន្មថងដាស់ គត្ឿនគយើ ងឲ្រមានសនថិោព លបកាន់ ធម៌ អហិ ងាមានគៅខ្នថីគស្ថរចចៈមិនគបេត្ គបេនគចះជួយសគស្រង្គគះោប

ឥឡូវគនះគបើអបកទ្ធំងឡាយលបកាសសស្រង្គគមជា

មួយោប សួរថ្វគសចកថីគោរពចំគោះលពះស្ថស្ថថមានឬអត្់ ? គពលបានស្ថថប់ -76-


កំណត្់ ទីបចាឆដាឌន។ កុសិនារ៉បានបនថជាទីសកាករៈនិងរមណីយដាឌន មានសកមយ ោពរហូ ត្ដល់ស.វ.ទី១២ននគ.ស.

ន្ត្គលកាយគពលពួកមូសិវមគឡើងកាន់ កាប់

ឥណា ឍ គហើ យ កុសិនារ៉ន្លបកាវយគៅជាទីោយនមនុសសមាបគទេត្គឡើយ ជាយថ្វ គហត្ុធាវក់ គៅកបុងោពអស្ថរបងៀលត្វូ គគបំគភវចគចាលន្ត្មថង។ គលកាយគពលសងប់ស្ថងត្់ ជាងកនវះសហសសវត្សរ៍មក

គលាកបណឍិត្

ន្អហ ច-ពុឆបន (Dr. H. Buchanan) ជាមស្រនថីននលកុមហ៊ុ នឥណា ឍ ខាងគកើត្បាន ទសសនាកុសិនារ៉ ាមការអគងកត្ពិនិត្ររបស់ គលាកកបុងឆាបំ១៨១១-១២ គលាក ឲ្រគមយះទីគនាះថ្វ កាគសេ ន្ដលមានខ្ធមជាផធះរ៉ប់ រយ និងស្ថទនីយ៍ប៉ូលស ី ១ ប៉ុន្នថគលាកមានការយល់ដង ឹ ត្ិចត្ួច

អំពីអត្ថសញ្ជដណនិងស្ថរៈសំខាន់ នន

ពុទនដាឌនមួយគនះ។ កបុងឆាបំ១៨៥៤ គលាកន្អហ ច-ន្អហ ច-វិលសុន (H.H. Wilson) នចដនរបានរកគ ើ ញទីកុសិនារ៉និងកាគសេ

ាមពិត្គលាកអាន្លកសនថឹរ-៍

ខានបិងហាម អប កសធងគៀ មើលន្ផបកខាងបូរ៉ណដាឌនឯគណាះគទ ន្ដលមានចំគណះ ដឹងគលៅលជះកបុងគរឿងភូមិស្ថស្រសថ ននពុទនស្ថទន

បានដាក់ គៅទីកណ ំ ត្់ ចណា ំ ំថយ

យា៉ងមាំកបុងដើគណើរគលាកមកទសសនានាឆាបំ១៨៦១-៦២ គមយះភូមិលត្វូ បានគគ លបាប់ ខ្ុសៗោប ដូចជាកុគសេ កាគសេជើនស ួ ឲ្រគកសិ យាននពុឆបន គមយះត្ំបន់ គៅគលើទីបាក់ ន្បកនិងគំនរបានគធឝើឲ្រគលាកចាប់ ចិត្ថយា៉ងខាវំង

ស្ថទនទីមួយធំ

គគគៅថ្វ មា៉ថ្វកួរកាគកាត្ (Matha-kuar-ka-kot ន្បរជាជើនស ួ ឲ្រោករ ថ្វមត្កុមារ=Matakumar ននពុឆបនវិញ) ឬក៏ កន្ំ ពងននមា៉ថ្វកួរ ាមរយៈ ជើគនឿអប កលសុកថ្វ

ត្ំណាងឲ្រពុទនបដិមាថយ១អងគធន្ំ ដលគគទុកគចាលនាទីមិន

លបក់ បាំង ខាងកន្នវងពំនក ូ ទ្ធប១ជិត្ហបឹ ង លបន្ហល១.៥គ.ម.គៅទិសខាងគកើត្ មានគំនរទីឋានបាក់ ន្បកគៅឈរយា៉ងធំ -78-

កបុងត្ំបន់ គគឲ្រគមយះថ្វ រ៉មោរ៍


ត្ិលឬថ្វពំនក ូ ។ វ៉ជាការលំបាកសលមាប់ ខានបិងហាម គដើមផីគធឝើការកំណត្់ ឲ្រលត្វូ ពី ោព ស្ថរៈសំខាន់ ជាលបវត្ថិស្ថស្រសថននគមយះទ្ធំងគនះ គទ្ធះបីគលាកខ្ំពាយាមន្លប ោករ

មា៉ថ្វកួរ

មានន័យថ្វ

ទីវងគត្ននលពះអងគមាចស់ ន្ដលចងៀនិយាយដល់

លពះពុទនជាមាចស់ មានគៅពងសជាកសលត្ននស្ថករៈបរិនិោឝននាទីកន្នវងមួយគនះ។ ១៥ឆាបំគលកាយមក អប កជើនយ ួ ការខានបិងហាមគឺគលាកខារ៍ឡីល (Carlleyle) បានអនុវត្ថន្ផនការជីកកកាយកបុងលទងៀលទ្ធយធំកន្នវងគនះ គហើ យបានរកគ ើ ញ លពះសថូបចំណុចលត្ងៀកណា ថ ល

ពិគសសជាងគនះគៅគទេត្

គឺការរកគ ើ ញ

លពះពុទនបដិមាបរិនិោឝនន្ដលបានកប់ កបុងគំនរដីឥដឌបាក់ ន្បកននសថូបរ៉ងជាកាគរ ។ សូមផីន្ត្ទីកន្នវងកុសិនគរបូរ៉ណ លត្វូ បានកំណត្់ ដង ឹ ថ្វពិ ត្គហើ យក៏គដាយ ន្ត្ការសងស័យគៅន្ត្មានអំពីោពពិត្លបាកដរបស់ ស្ថទនទី

ការជើនីកលត្វូ បាន

គរេបចំគធឝើគឡើងយា៉ងលឡមួយគលកាមការទទួលខ្ុសលត្វូ ននបូរ៉ណដាឌនជាត្ិកបុង ឆាបំ១៩០៤-០៧ ននគលាកជិ.ភិ.អា. វ ូន្ហគ (J.P.R. Vogel) គហើ យកបុងឆាបំ១៩១០១២ គដាយគលាកហិ រននធ-ស្ថស្រសថិ (Hirananda Shastri) ជាលទនផលអោរ កស្ថងមកពីឥដឌមួយចំនន ួ ធំលត្វូ បានរកគ ើ ញជុវើ ញ ិ ទីលពះសថូប

រមណីយដាឌន

លត្ងៀកណា ថ លធំ ន្ដលត្ំណាងឲ្រវត្ថអារ៉មនិងលពះសថូបទីសកាករៈនានា ការកំ ណកំណាយទ្ធំងគនះបានជាព័សថុាងជាក់ ពិត្ មិនអាចលបន្កកបានននកុសិនារ៉ និងស្ថទនទីរមណីយដាឌន ន្ដង។

ជាមួយនឹងសិ លាចារឹកជាលកខណៈលានិងផាធំងទងៀ

លានិយាយពី មហាបរិនិោឝនវិហារ

មហាបរិនិោឝនសថូបហបឹ ងឯង

ឯផាធំងបនធះទងៀន្ដងគោលពី

គទ្ធះបី ជាត្ឹកាំងទ្ធំងគនះមិនបានពិ ព័ណ៌នា

លត្ងៀៗ ពីគមយះស្ថទនទីកុសិនគរក៏គដាយ ប៉ុន្នថចណា ំ រជាអកសរលោហយី គលើផាធំង -79-


បានគធឝើគឡើងមុនដើបូងបងឡស់កបុងឆាបំ១៩២៤ ចាកគលាកគនះកបុងឆាបំ១៩៧២។

លពះគត្ជគុណឧ-ចស្រនធមុនីបានលា

កូនសិ សសគលាកគឺលពះគត្ជគុណឧ-គា

គនស្ថឝរៈ (ឬឧ-ោណិសសរៈ) ជាជាត្ិភូមាដូចោបបានសបងបនថនវូ ការង្គរគមើល ន្ថរកាទីពទ ុ នស្ថទន។

កបុងឆាប២ ំ ០០២

រដាឌភិបាលភូមាបានលបគគនឋានៈគលាក

ទីជាអគគមហាបណឍិត្គដាយការទទួលស្ថគល់នវូ ការង្គរបំគរើលពះពុទនស្ថសនា។ គហើ យកបុងឆាបំ២០០៥ន្ខ្១១ គលាកបានទទួលឋានៈបន្នទមទីជាអគគមហាសទនមយ គជាត្ិកធជៈ គៅនាឱកាសបុណរចគលមើនលពះជនាយយុ ៧០វសា។ ៣.៨.៥ គរគឿងសំណល់ននទ្ីបូរ៉ណដាឋន ៣.៨.៥.១ មហាបរ ិនិោវនវិហារ និងនិវ៉៌ណពុទ្ធ វិហារបចចុបផនប កស្ថងគឡើងគដាយរដាឌភិបាលឥណា ឍ កបុងឆាបំ១៩៥៦ គដើមផី ចូលរួមចំន្ណកអបអរស្ថទរបុណរោក់ កណា ថ លស្ថសនានា ព.ស.២៥០០។ វិហារចាស់ ន្ដលជួសជុលគដាយគលាកខារឡីគល

ត្ូចគពកមិនអាចនឹងផធុក

ចំនន ួ អប កធមយយាលាបាន ន្ដលគចះន្ត្គកើនគឡើងពី ១នថងគៅ១នថង។ ខាងកបង ុ លពះ វិហារ

គយើ ងនឹងគ ើ ញលពះពុទនជាលកខណៈបរិនិោឝនសទិត្គៅខាងស្ថថំគដាយ

លពះសី សៈន្បរគៅទិសខាងគជើង។ លពះពុទនបដិមាអងគធគំ នះមានលបន្វង៦.១ម. គដាយសលមាកគលើន្លគសិ ងមានលបន្វង៧.៣ម. ចំគហេងខាងមុខ្ននទីសំណិង មានរូបបដិមា៣ន្ដលគគគជឿថ្វត្ំណាងឲ្រលពះអាននធជត្ ិ លពះបាទ្ធ លពះសុភទ្ធធ ឋិ ត្គៅចំកណា ថ ល ោគ

និងរូបន្ដលមានគកស្ថន្វងជិត្លពះភ័ស្រកថននលពះដ៏មានលពះ

លត្វូ បានគគគជឿថ្វជាលបមុខ្ននពួកមលវកសលត្។

គឺជាសិ លាចារឹកននស.វ.ទី៥ននគ.ស.

ចំលត្ងៀចណ ំ ុ ចកណា ថ ល

ន្ដលមានអត្ទន័យថ្វ

“បដិមាជាអំ

គណាយរបស់ លពះគថរហរិពលថ្វឝយចំគោះមហាវិហារនិងលត្វូ បានរចនាស្ថង -81-


គដាយទិនៈប ” លពះពុទនបដិមាសំណិងអងគគនះ មានអាយុ កាលជាង១៥០០ឆាបំ មក គហើ យ កស្ថងមកពីថភ យ ក់ លកហមនាំយកមក១ផាធំងធំអំពីត្ប ំ ន់ មធុរៈ នាសម័យ រជជកាលគុបថៈ។ គលាកខារឡីគលបានរកគ ើ ញពុទនបដិមាវិញ កបុងឆាបំ ១៨៧៦ ននគ.ស.

សទិត្គៅកបុងបំន្ណកបាក់ ន្បករ៉ត្់ រ៉យគពញហបឹ ង

គឡើងស្ថជាថយគី ដាយគជាគជ័យ។

ន្ត្គលាកបានផថុំ

បដិមាអងគគនះមានមហាបុ រស ិ លកខណៈ

៣២លបការអាចនឹងនាំមកនូវអារមយណ៍ននកថីសគងឝគបាន

គពលអប កធមយយាលា

បានមកគ ើ ញថ្វឝយបងគន ើ មសសការ អាលស័ យគៅគលើចណ ំ ុ ចន្ដលគយើ ងសទិត្៖ ● ខាងមុខ្លពះភ័លក គយើ ងនឹងអាចគមើលគ ើ ញយា៉ងចាស់ នូវអារមយណ៍ សងប់ស្ថងត្់ សនថិ

គលើលជង ុ ននលពះសី សៈ

គយើ ងនឹងគ ើ ញស្ថបមញញឹមនន

លពះពុទនបដិមា ● លត្ងៀចន្ំ ណកកណា ថ លននលពះកាយ គយើ ងអាចលជាបបាននូវអារមយណ៍ ននគសចកថីទុកខ ●

លត្ងៀលពះបាទ្ធ

គយើ ងអាចដឹងបាននូវទិដោ ឌ ពននលពះបរមលគយា ូ ង

ចូលបរិនិោឝនគដាយមិនមានោពឈឺ ចុកចាប់ កបុងលពះកាយពល។ ៣.៨.៥.២ មហាបរ ិនិោវន ឬនិវ៉៌ណសតប ូ

លពះសថូបគនះគៅជិត្មហាបរិនិោឝនវិហារ ជាការជួសជុលគឡើងវិញនន

សថូបពីមុនលត្វូ បានរកគ ើ ញគដាយខារឡីគល។ កបុងឆាបំ១៨៧៦ននគ.ស. គៅ គពលជីកលត្ត្ ួ ពិនិត្រកបុងជគលៅ៤.៣ម. គលាកគ ើ ញផាធំងទងៀន្ដងនិងវត្ទុនានា ាំងពីសម័យកាលគុបថៈ

សិ លាចារឹកគៅគលើបនធះគនះជាោស្ថសំស្រសកឹត្

លបាប់ ថ្វវត្ទុបូជាគផសងៗ លត្វូ បានគគត្មកល់កប់ ទុកកបុងនិវ៉េណសថូប គដាយលពះ គត្ជលពះគុណ ហរិពល។ ហសួន-ត្ាងនិមនថមកកបុងឆាបំ៦៣៧ននគ.ស.បានឲ្រដឹង -82-


ថ្វ

និវ៉េណសថូបគនះកស្ថងគដាយលពះបាទធមាយគស្ថក

គលាកន្ថមទ្ធំង

គ ើ ញទីខាងមុខ្សថូបមានសសរសថមមពិព័ណ៌នាអំពីការបរិនិោឝនរបស់ លពះត្ថ្វ គត្

ន្ត្មិនមានកាលបរិគចឆទចាស់ លាស់ គនាះគទ។

ដើបូងបងឡស់គដាយពួកមលវកសលត្

និវ៉េណសថូបកស្ថង

គដើមផីត្មក ល់លពះបរមស្ថរីរក ិ ធាត្ុននលពះ

ស្ថស្ថថ។ គលកាយមកមិនយូ រគឡើយ លពះបាទធមាយគស្ថកបានកស្ថងពលងីក និង បនថស្ថងធំពីគលើនាសម័យកាលគុបថៈ គឡើងវិញ

គហើ យទំនងជានិវ៉េណសថ ូបលត្វូ កស្ថង

ចំលត្ងៀទីកន្នវងលពះពុទនអងគយាងចូលមហាបរិនិោឝន

លបគយាជន៍

គដើមផីឲ្រពុទនបរិសទរគធឝើសកាករបូ ជា គលោះគៅសម័ យគនាះ រូបលពះពុទនបដិមា មិនទ្ធន់ មានគៅគឡើយគទ។

មហាបរិនិោឝនសថូបន្ដលគយើ ងគ ើ ញបចចុបផនប

គនះ លត្វូ បានជួសជុលន្កលមឡ កបុងឆាបំ១៩២៧ននគ.ស មានកំពស់ ២៣ម.គដាយ សទ្ធនបរិចាចគននអប កជាត្ិភូមាគឺឧបាសកឧបូគកា។ ៣.៨.៥.៣ កំគណើត្និងអត្ថន័យននទ្ីសកាករៈគមមះមា៉ថ្វកួរ (Matha-Kuar) គលកាយគពលទទួលឆាន់ ចង្គហន់ នាយចុន ធ លពះពុទនអងគបានលទងៀលបឈួ ន ធាវក់ លពះគលាហិ ត្ ាមអដឌកថ្វលបាប់ ថ្វ គទ្ធះបី ជាចមាងយផវូវពី ទីលកុងបាវ៉គៅ កាន់ កុសិនារ៉ មានលត្ឹមន្ត្លបន្វង៣ោវ ុត្=១២គ.មក៏គដាយ ន្ត្លពះអងគលត្វូ មានការពាយាមដ៏ខាវំង

និងឈប់ សលមាករហូ ត្ដល់គៅ២៥កន្នវងឯគណាះ

គពលគនាះលពះអងគមានលពះកាយពលគនឿយហត្់ ណាស់ បងឡងបា ៀ ន១ន្ភវត្នាស្ថទនចុងគលកាយគមយះ

មា៉ថ្វ-កួរ

និងមានលពះបំណង លបន្ហលជា៤០០ម.

មុននឹងយាងចូលគៅដល់ ឧបវនត្ថស្ថលលពឹកសជាទីលពះអងគបរិនិោឝន។

ទីគនះ

លពះអងគសំន្ដងធម៌ ចគំ ោះស្ថវ័កស្ថវិកាទ្ធំងឡាយន្ដលបានមកលបជុោ ើ ប គហើ យ -83-


គដាយលពះពុទនដកា ី ថ្វ “មាបលភិកខុទ្ធំងឡាយ អត្ថោពននត្ថ្វគត្ ក៏ជាចំន្ណក១

ននធមយជាត្ិឋិត្កបុងសោពគកើត្ចាស់ និងពាធិជង ើ ត្ ឺ មាកត្់ លគប់ ន្បបយា៉ង”

លពះ

អងគមានលពះទ័យចងៀឲ្រអប កទ្ធំងគនាះមានការសគងឝគចំគោះបញ្ចកខនគន នះ

លពះ

អងគន្ថមទ្ធំងរំលក ឹ ស្ថវ័កទ្ធំងអស់ ថ្វ

លពះអងគជាអរហនថសមាយសមភុទនលាស់

ដឹងនូវអនុត្ថរសមាយសគមាភធិញ្ជដណមានលបាជាញរកទីបំផត្ ុ ោយន ជាងសត្ឝគលាកនឹងលត្វូ បរិនិោឝនន្ដរ។

លពះអងគលបគសើ រ

ស្ថទនទីសកាករៈមានគមយះថ្វមា៉ថ្វកួរ

កស្ថងគឡើងគដើមផីត្មក ល់លពះពុទនបដិមា១អងគធំ

កបុងលកខណៈភូមិផសសមុលទៈ

ទលមងៀផាចញ់មារមានកំពស់ ៣.៥ម. ឆាវក់ មកពី ផាធំងថយគខ្េវមកពីត្ប ំ ន់ គយាមាន អាយុ កាលលបមាណ១០០០ឆាបំបាវយ។ អោរកាលពី គដើមគឡើយសលមាប់ ត្មក ល់ រកាពុទនបដិមាអងគគនះ ក៏ជាចំន្ណកមួយននវត្ថវ៉ឿអារ៉មផងន្ដរ។ បចចុបផនបមិន មានវត្ថគទ គៅសល់លត្ឹមន្ត្គខ្ឿនលគឹះប៉ុគណា ត ះ ាមរយៈសិ លាចារឹកលបាប់ ថ្វ លពះពុទនបដិមាលត្វូ បានកស្ថងគឡើងកបុងគ.ស.ទី១០ កបុងសម័យកាលននអប កលគប់ លគងអំណាចលបចាំត្ប ំ ន់ គនាះគមយះថ្វ កាឡឆុរ។ ិ គៅនាឆាបំ១៩២៧ននគ.ស. លពះគត្ជលពះគុណឧ-ចស្រនធមុនីជាអប កគផថម ើ ស្ថងទីសកាករៈសពឝនថង បចច័យបានមក ពីការបរិចាចគននអប កមានសទ្ធនជាត្ិភូមា២រូបគឺឧបូ គកានិងឧគបាគហវ ែង

សទិ ត្

គៅទិសនិរត្ីននមហាបរិនិោឝនវិហារ។ ទ្ធក់ ទិននឹងោករថ្វ មា៉ថ្វកួរ (ឬមត្កុ មារ ាមពុឆបន) ការសនបិដាឌនគលើកគឡើងរបស់ គលាកខានបិងហាមមានោពលត្ឹម លត្វូ ជាង ថ្វទីវងគត្ននលពះអងគមាចស់ គយាងគៅគលើបដិមា១អងគធព ំ ណ៌គខ្េវត្ំ ណាងឲ្រលពះពុទន។ គលាកន្អហ ច-ប៊ិ -ដប់ ប៊លយូ ោហរិក (H.B.W. Garrick) ជា ជើនយ ួ ការរបស់ ខានបិងហាមន្ដរគនាះ រ៉យការណ៍ថ្វ

បានទសសនាស្ថទនទីកបុងឆាបំ១៨៨០-៨១

ពុទនបដិមាលត្វូ បានគរេបចំត្មក ល់គឡើងវិញគដាយពួកអាជាញធរ -84-


ត្ំបន់ មានចមាងយលបន្ហល៤០០យា៉ដ=៣៦៦ម.

អំពីទីវហា ិ រធំ

គហើ យអប ក

លសុកអប កភូមិគៅថ្វមា៉ថ្វកួរ បចចុបផនបគនះពួកហិ ណឍូមានការគោរពបូជាយា៉ង គលចើន

មានថ្វឝយស្ថវមវូនិងទឹកគដាះជូរ

បាចគលស្ថចគៅគលើបដិមា

គដាយពួកគនះបានលាបលពះភ័លកនិង

ប៉ុន្នថមានគពលខ្វះក៏មានពុទនបរិស័ទបូជាផាកកលមង

និងគលគឿងលកអូ បផងន្ដរ។ គដាយស្ថរន្ត្ត្មក ល់គៅនាស្ថទនន្ដលមិនមានការ ហាមោត្់ យាមកមយ ត្ឹងន្ត្ង គមា៉វះគហើ យមានគរឿងយា៉ងហបឹ ងគកើត្គឡើង ន្ដល ផធុយពីលពះពុទនបដិមាសំណិងគៅឯមហាបរិនិោឝនសថូប

ន្ដលមិនអនុញ្ជដត្ឲ្រ

មនុសសចន្មវ កគចញចូលបានាមចិត្ថគឡើយ។ ៣.៨.៥.៤ រពះសតបថ្វ វ យរពះគភលើង ឬមកុដពនធនគចត្ិយ ូ បនាធប់ ពីត្មកល់លពះបរមសព

គដើមផីឲ្រមនុសសនិងគទវាគធឝើសកាករបូ

ជាគោរពអស់ ៦នថងមក ពួកមលវកសលត្បាននាំោបដន្ងហមកកាន់ មកុដពនននៈ ជាទី កន្នវងសំរ៉ប់ ពក ួ មលវកសលត្ន្ត្ងកាយកបុងគពលគឡើងលគងរ៉ជរ ជាស្ថទនទីន្ដល ពួកមលវកសលត្បលមុងនឹងថ្វឝយលពះគភវើងចំគោះលពះបរមសព ពិធីថ្វឝយលពះគភវើង មានការពិពណ៌នាកបុងវគគទ៦ ី ននមហាបរិនិោឝនសូលត្

និងលបាប់ ពីការន្ចកលពះ

ស្ថរីរក ិ ធាត្ុគដាយគទ្ធណលោហយ ណ៍។ សថូបថ្វឝយលពះគភវើងកស្ថងគឡើងគដាយ ពួកមលវកសលត្មិនយូ រគឡើយគលកាយពីបូជាលពះបរមសពរួច

គហើ យលត្វូ បាន

ជួសជុលគដាយលពះបាទធមាយគស្ថកកបុង ព.ស.ទី៣ ស្ថជាថយគី ទេត្កបុងគ.ស.ទី៥ នារជជកាលលពះបាទកុមារគុបថៈ។ គពលខានបិងហាមមក ទសសនាកបុងឆាបំ១៨៦១៦២

ទីគនះលោន់ ន្ត្ជាដើបូកធំ១

មានគមយះថ្វរ៉មា៉ផារ៍-ត្ិលៈ

ពីឥដឌដធ ៏ ន ំ ិងមានកំពស់ ១៥ម.ពីដគី ឡើង

កស្ថងមក

(សូ មចាំទុកផងន្ដរថ្វគពលខានបិង

ហាមរកគ ើ ញស្ថទនទីគនះ ពួកហិ ណឍូបានកស្ថងវិហារ១ជាគលសច គដើមផីឧទធិស -85-


ដល់គទវហិ ណឍូនាមរ៉មា៉ផារ៍-ត្ិល។ គចញគហើ យក៏គដាយ មក)។

គទ្ធះបី វហា ិ រគនះគលកាយមកលត្វូ បានគរើ

ន្ត្លពះសថូបពួកអប កលសុកគៅន្ត្គៅរ៉មា៉ផារ៍ជាប់ ត្

លពះសថូបមានរ៉ងមូលដូចសគរមានអងកត្់ផត្ ចិ ៣៤ម.គដកគលើទលមមាន

អងកត្់ផត្ ចិ ៤៧ម. ពំនក ូ គនះលត្វូ បានជីកកកាយយា៉ងបុិនលបសប់ ននជនអនាមិក ៩ឆាបំមុន គហើ យជើនីកកកាយដ៏ធគំ នះ រួមមានលសះទឹករ៉ងមូល១មានអងកត្់ផត្ ចិ ៣ម. និងជគលៅ១៥ម. គលៅចូលគៅទីលត្ងៀកណា ថ លននទីពំនក ូ គហើ យស្ថបម គោវះ៣លត្វូ បានគចាះកាត្់ ទីគនាះ

ស្ថបមគោវះ១សុីជគលៅជិត្ដល់បាត្២គលៅពី

ហបឹ ងត្ូចជាង។ ជើនីកលស្ថវលជាវខាងគលកាយមក លាដីឥដឌ១ចំនន ួ ធំលត្វូ បានរក គ ើ ញ មានពុទនោថ្វបញ្ជជក់ ពីស្ថទនទីបូជាលពះបរមសព។ ទីគនះមានចមាងយ ១.៦គ.ម.សទិត្គៅទិសខាងគកើត្ននទីសកាករៈមា៉ថ្វកួរ

ាមបគណា ថ យផវូវធំ។

គពលថយៗ ី គនះទីជវុើ ញ ិ លពះសថូបលត្វូ បានគគដាំផាកគមយយា៉ងគខ្េវខ្ចី លបគយាជន៍ ដល់អបកធមយយាលាលគប់ ជាត្ិស្ថសន៍មកថ្វឝយបងគគើ ោរពបូជានមសសការ គដាយ អារមយណ៍រីករ៉យភវឺថ្វវ និងលសគណាះគស្ថកស្ថថយបំផត្ ុ ។ ៣.៨.៥.៥ អនុសសរណដាឋនននភិកមហាវី ខុ រៈអនករគប់រគង កុសន ិ គរដំបូង

លពះគត្ជលពះគុណមហាវីរៈគឺជាហិ ណឍូគលើកទី១កបុងសម័យថយន្ី ដលបាន ផាវស់ បថូរជើគនឿមកគោរពលពះពុទនស្ថសនា។

គពលគៅជា

កីឡាករចំបាប់ ឡុងគពលគធឝើដគើ ណើរកបុងលបគទសលសី លង្គក អារមយណ៍យា៉ងខាវំងចំគោះពុទនស្ថសនា

រ៉វ៉សគលាកជា បានចាប់ ចិត្ថផត្ ថិ

ក៏ ទូលសុំបពឝ ឧបសមផទ្ធកបុងឆាបំ

១៨៩០គ.ស. គហើ យឆាបំបនាធប់ មកគលាកនិមនថលត្ឡប់ គៅឥណា ឍ វិញ និងស្ថបក់ គៅជាអចិនស្រនថយ៍គរេងរហូ ត្នាកុសិនារ៉ ជាទីកន្នវងលត្វូ គបាះបងៀគចាលមកជា -86-


យូ រគហើ យ គលកាយការជើនីកលស្ថវលជាវកបុងឆាបំ១៨៧៦ននគ.ស. គដាយគលាក ខារឡីគល មហាវីរៈបានជួសជុលមហាបរិនិោឝនវិហារ ន្ដលសទិ ត្កបុងសោព មិនមានអប កគមើលន្ថរកា រួចគរេបចំទីគនះឲ្រកាវយជាទីគួរដល់ការនមសសការ ថ្វឝយបងគនើ នអប កធមយយាលាមកពីលគប់ ទិសទី ជាពិគសសជនជាត្ិភូមាបានជួយ លពះគត្ជគុណមហាវីរៈជាវទិញដីជត្ ិ មហាបរិនិោឝនវិហារ គដើមផីស្ថងសងៀផះធ សំណាក់ សលមល ួ ដល់អបកធមយយាលា កបុងឆាបំ១៩០២។ គទេត្

កស្ថងគៅឆាបំ១៩០៣

បនថមកវិហារមួ យ

ជាទីវហា ិ រដាឌនស្ថងគឡើងដើបូងបំផត្ ុ កបង ុ យុ គ

សម័យថយនី នលបគទសឥណា ឍ គលកាយការគមើលន្ថទីដព ៏ ិសិដ១ ិឌ គនះ អស់ កាលដ៏ សមគួរគហើ យ ទីបំផត្ ុ គលាកបានទទួលអនិចចធមយកបុងឆាបំ១៩១៩ ធាត្ុគលាកលត្វូ បានបញ្ចុះកបុងសថូបឥដឌ១ លជង ិ ឝ នវិហារ។ ុ ទីធាវខាងគលកាយមហាបរិនោ ៣.៨.៥.៦ អនុសសរណដាឋនននបណឌិត្ អាមន្បត្ការ (Dr. Ambedkar) លពឹត្ថិការណ៍មួយគួរឲ្រចងចាំកបុងស្ថកលពុទនស្ថសនា

នាទសវត្សរ៍ទី

៥០គឺការចូលកាន់ ពទ ុ នស្ថសនាននអប កមានវណតៈទ្ធបចំនន ួ ៣៨០,០០០នាក់ គលកាម ដើនឹកនាំននគលាកអាមន្បត្ការ សពឝនថងឥណា ឍ គៅពួកគនះថ្វ ដាលីត្ (Dalitពួកមិនគួរប៉ះ) លពឹត្ថិការណ៍ជាលបវត្ថិស្ថស្រសថគនះ បានគកើត្គឡើងកបុងនថងទី១៤ ន្ខ្ ១០ ឆាបំ១៩៥៦ នាទីកន្នវងដ៏លង ឝឹ គលឝយ ើ មួយបចចុបផនបគៅថ្វ ទិកស-ភូមិ កបុងត្ំ បន់ នគរបុរននរដឌមហារ៉៉ស្រស្ថថ(Maharashtra)។ អាមន្បត្ការបានគលជើសគរើស គត្ជគុណឧ-ចស្រនធមុនី ជាធមយអគគមគគុគទសគរេបចំវធ ិ កា ី រថ្វឝយខ្វួនចំគោះលពះនលត្ រត្ន៍សមាទ្ធនសី ល។ ោពដ៏មហិ មា

នគរបុ រវិបលាវសគឺជាការផាវស់ បថូរលបកបគដាយសនថិ

គដាយស្ថរន្ត្មិនន្ដលមានគឡើយកបុងលបវត្ថិស្ថសនាពិភព -87-


គលាក។ កបុងគពលន្ត្មួយមនុសសមាបក់ អាចដឹកនាំនរជនរ៉ប់ ន្សនអប កឲ្រផាវស់ បថូរស្ថសនាគដាយស័យលគចិត្ថ។ ស្ថស្រសថ

ទុកជាការចងចាំដល់លពឹត្ថិការណ៍ជាលបវត្ថិ

គនះ លពះគត្ជគុណឧ-ចស្រនធមុនីបានស្ថងទីអនុសសរណៈ មួយឯវត្ថ

ភូមាកុសិនារ៉ ខាងកបុងទីគនាះមានរូបអាមន្បត្ការលុត្ជងគងលៀ កាបមុខ្ ចំគោះ រូបសំណាកលពះគត្ជគុណឧ-ចស្រនធមុនី ពិពណ៌នាការថ្វឝយខ្វួនជាឧបាសក ២ន្ខ្ គលកាយពីវធ ិ ីគនះ គលាកអាមន្បត្ការបានទទួលមរណោពកបុងទីលកុងញូវគដលហី ។ លពះគត្ជលពះគុណឧ-ចស្រនធមុនី បានពាយាមយា៉ងសឝិត្ស្ថឝញកបុងការោំនាំលពះ ពុទនស្ថសនាមកវិញកបុងលសុកឥណា ឍ និងគនបា៉ ល់ ។

គលាកបានអនិចចធមយកបុងវត្ថ

ភូមាកុសិនគរនានថងទី៨ន្ខ្ឧសោឆាបំ១៩៧២ កបុងលពះជនយ៩៧លពះវសា គលកាយ ការរស់ គៅកបុងជីវត្ ិ ជាភិកខុសងឃអស់ គពលជិត្៨០ឆាបំមកកបង ុ ឥណា ឍ

គដើមផី

បគលមើផសពឝផាយលពះស្ថសនា ជាមួយទឹកចិត្ថលបកបគដាយការអត្់ ធត្ យ ់ គមាថ គទ្ធះបីជប ួ ការលំបាកលគប់ ន្បបយា៉ងដូចជាគរឿងមហូបអាហារ

សោពននការ

រស់ គៅ និងទីកន្នវងបរិដាឌនជុវើ ញ ិ ជាអាទ៍។ ៣.៨.៥.៧ វត្តពុទ្ធស្ថសនាគៅកុសន ិ គរ បចចុបផនបកាលមានការអភិវឌណ ជាបគណថើរៗ កបុងត្ំបន់ ជវុើ ញ ិ កុសិនគរ គដាយមានការស្ថទបនាវត្ថអារ៉មននលបគទសមួយចំនន ួ គទេត្មានសណា ឌ ោរជាគដើម

និងទីសំណាក់ ដនទ

សលមាប់ អបកធមយយាលាសំណាក់ អាលស័ យ

ឯកុសិនារ៉គយើ ងអាចទសសនាវត្ថអារ៉មទ្ធំងគនះរួមមានវត្ថន្ខ្យរ

វត្ថចិន

វត្ថ

វិហារជប៉ុន លសី លង្គក វត្ថភូមា វត្ថជាត្ិទីគបនិងវត្ថនថជាអាទ៍ លបគយាជន៍គដើមផី សួរនាំពីស្ថទនទី និងថ្វឝយបងគលើ ពះសងឃគងៀគៅទីគនាះ។

-88-


សុំដាក់ គមយះខ្វួន ។ គលាកគសដឌបា ី នយល់លពមាមសំគណើគនះគដាយរីករ៉យ គលោះគហត្ុដគូ ចាបះបានជាមានគមយះថ្វវត្ថគជត្ពន ជាអារ៉មននអនាថបិ ណឍិក គសដឌ។ ី

គដាយស្ថរន្ត្លពះបរមស្ថស្ថថចាំវសាយា៉ងគលចើនគលើសលប់ នាវត្ថ

គជត្ពនអស់ ១៩វសានិងវត្ថដស ៏ ំខាន់ មួយគទេត្របស់ នាងវិសខា គឺវត្ថបុោឝរ៉ម អស់ ៦វសា គមា៉វះគហើ យលពះសូលត្ជាគលចើនលត្វូ បានសន្មថងគៅទីគនះ។ ាម ការគណនាគ ើ ញមានលពះសូ លត្ចំនន ួ ៨៤៤សូ លត្ លត្វូ បានសន្មថ ងនាវត្ថគជត្ពន និង២៣លពះសូលត្លត្វូ បានសំន្ដងនាវត្ថបុោឝរ៉ម និងទីខាងគលៅវត្ថមាន៤សូលត្ រួមសរុបទ្ធំងអស់ មាន៨៧១សូលត្ គដាយគលចើនមានកបុងគមភីរសំយុត្ថនិកាយ។ គដើមគហត្ុ ន្ដលនាំឲ្រគលាកអនាថបិ ណឍិកគសដឌបា ី នជួបលពះពុទនបរម លគ ូ

មានសំន្ដងគៅកបុងគមភីរសំយុត្ថនិកាយខ្ណៈទសសនាបឡូននថវនាទីលកង ុ រ៉ជ

លគឹះ ទ្ធំងគនះ

គពលគលាកមកគធឝើជន ើ ញ ួ

ជើនស ួ ឲ្រការស្ថឝគមន៍យា៉ងកក់ គៅថពីអបក

គលាកន្បរជាគ ើ ញបឡូននថវរវល់គៅខាងគលកាយផធះគរេបចំកមយ ពិធី

បុណរ គលកាយការស្ថកសួរអនាថបិ ណឍិកៈបានលជាបថ្វ នថងន្សឡកពួកគគនឹង និមនថលពះពុទនជាមួយនឹងភិកខុសងឃមកទទួលភាថហារ។

លោន់ ន្ត្ឮោករថ្វ

“ពុគទ្ធន” បីត្ិបានគកើត្គឡើងដល់ គលាកអនាថបិ ណឍិកគសដឌី ោវមមួយរំគពចគនាះ គលាកប៉ងលបាថ្វបចងៀជប ួ ោល់លពះពុទន ន្ត្មនុសសមាបបានលបាប់ គលាកថ្វ ឥឡូវ គនះលពះសមាយសមភុទនជាមាចស់ កំពង ុ គងៀគៅឯសី ត្វ័ន (នលពលត្ជាក់ ) មិនឆាងយពីទី គនះប៉ុនាយនគឡើយ

គលាកអាចនឹងជួបលពះសុគត្នថងន្សឡក

គលោះលពះអងគនឹង

និមនថយាងមក។ យប់ គនាះឯងអនាថបិ ណឍិកៈមិនអាចផធល ើ ក់ គឡើយ អារមយណ៍ បីត្ិគស្ថមនសសនឹកគ ើ ញពុទ្ធននុសសត្ិ គធឝើឲ្រពនវឺភវឺស្ថឝងគចញអំពីកាយអនាថ បិណឍិក គលាកគិត្ស្ថយនថ្វជាគពលលពឹក ក៏គធឝើដគើ ណើរគៅកាន់ គខាវងទ្ធឝរគមយះ -90-


មានទំហំដល់គៅ១៣ហិ ចា លត្វូ បានគគដឹងថ្វជាស្ថទនទីវត្ថគជត្ពននិងរកគ ើ ញ សំណល់លពះសថូបមួ យចំនន ួ វត្ថអារ៉ម លពមទ្ធំងទីកន្នវងលពះគននកុដដ ិ ល ៏ ផីជា មួយនឹងគកាសមភីកុដិ ទីទ្ធំង២គនះលត្វូ បានគលបើ លបាស់ គដាយលពះស្ថស្ថថ ទីកន្នវង បាក់ ន្បកឯវត្ថគជត្ពន កុស្ថនៈ

ទ្ធំងអស់ គនះោគគលចើនមានមកាំងពីសម័យកាល

(ស.វ.ទី១-២គ.ស.)។

បំន្ណកបាក់ ន្បកនាមា៉គហត្វិញមានទំហំធំ

គធងណាស់ គលោះជាទីាំងននទីលកុងរ៉ជធានី លាត្សននឹងលគបដណថប់ គលើនផធ ដីដល់គៅ១៦២ហិ ចាឯគណាះ

មានន្ត្សំណល់ បាក់ ន្បកមួយចំនន ួ ត្ូច

ប៉ុគណា ត ះលត្វូ បានគធឝើការលស្ថវលជាវរកគ ើ ញ

ោគគលចើនទីាំងទ្ធំងគនាះមិន

ទ្ធន់ បានរុករកគធឝើការលស្ថវលជាវគៅគឡើយគទ។ សម័យកាលគលកាយមក វត្ថលបគទសអប កកាន់ ពទ ុ នស្ថសនាបានកស្ថង គៅស្ថវត្ទីមុនគគគឺវត្ថភូមា

គផថម ើ គឡើងគដាយលពះគត្ជ

គុណឧ-ចស្រនធមុនីនន

កុសិនារ៉។ បនាធប់ ពីហឹប ង មានវត្ថចិនលត្វូ បានបគងកត្ ើ គឡើងគដាយលពះគត្ជគុណ ន្រនគឆន។ កបង ុ ឆាបំ១៩៦៩ននគ.ស. មហាគោធិសមាគមឥណា ឍ បានចាប់ គផថម ើ កស្ថងវត្ថមួយគមយះថ្វ ចាស់ គលកាមការដឹកនាំ គហើ យឆាបំ១៩៨២

នវគជត្ពនវិហារ

សទិត្គៅទីខាងគលៅវត្ថគជត្ពន

ននលពះគត្ជលពះគុណសងឃរត្នៈនិមនថមកពីស្ថនា៌ថ។

ជនជាត្ិនថក៏បានស្ថងវត្ថនថស្ថវត្ទី។

រួចន្ខ្យរគយើ ងគលកាម

ការគលជាមន្លជងដឹកនាំននលពះគត្ជលពះគុណមហាឥសី លបសុឺត្ ន្ខ្យរស្ថវត្ទីនាឆាបំ១៩៨២។

-94-

បានកស្ថងវត្ថ


១.៤ គរគឿងសំណល់គួរទ្សសនាបូជា ក) សួនវត្តគជត្ពន សម័យពុទនកាលទីកន្នវងគនះគៅថ្វ

វត្ថគជត្ពនជាអារ៉មននគលាក

អនាថបិ ណឍិកគសដឌី សពឝនថងគន ំ របាក់ ន្បកោគគលចើន គឺជាសំណល់ននទីកុដវិ ត្ថ និងលពះសថូបន្ដលសល់ាំងពីសម័យកុស្ថនៈមកគម៉វះ (គ.ស.ទី១-២) មានលពះ សថូបមួយចំនន ួ ស្ថងគឡើង គដើមផីរល ំ ក ឹ ដល់មហាស្ថវ័កដ៏លផីៗននលពះបរមលគ ូ ដូចជាលពះស្ថរីបុលត្និងមហាគមាគគលាវន សី វលី អាននធ និងរ៉ហុ លជាគដើម រ៉យសពឝទិសទីននវត្ថគជត្ពន។ ទីសកាករៈសំខាន់ ៗ ទ្ធំងគនាះរួមមាន ៖ ● អារ៉មគលខ២ គំនរបាក់ ន្បកន្ដលកំណត្់ ថ្វជាទីកន្នវងលពះគននកុដិ

គឺបានកស្ថង

ថ្វឝយលបគគនគដាយអនាថបិណឍិកគសដឌច ី គំ ោះលពះពុទនអងគគដើមផីគលបើលបាស់ គងៀ ចាំវសា។ គយើ ងបានដឹងខ្វះៗ គហើ យាមរយៈអដឌកថ្វលបាប់ ថ្វ ទីគជើងន្លគនន លពះពុទនលគប់ លពះអងគនាស្ថទនទីលពះគននកុដគិ នះសទិត្គៅកន្នវងន្ត្មួយ គទ្ធះបីជា ទំហំននលពះគននកុដន ិ ិងលពះកាយកំពស់ ននលពះពុទនទ្ធំងឡាយមិនដូចោបក៏គដាយ រូបោពគដើមននលពះគននកុដក ិ ស្ថងមកអំពីគឈើ

គពលអប កធមយយាលាចិនមក

គ ើ ញគឺលត្វូ បានគគជួសជុលគៅជាអោរឥដឌ២ជាន់ គៅវិញ សោពបាក់ ន្បកអស់ គៅគហើ យ និងនផធថឥ យ ដឌដធ ៏ ។ ំ

ប៉ុន្នថឋិត្គៅកបុង

បចចុបផនបកាលគៅមានសល់ន្ត្ជញ្ជជំងទ្ធប

ស្ថទនទីមួយគនះបានជាចំណុចពិគសសសលមាប់ អបកធមយយា

លាគធឝើការគោរពបូជា

គហើ យាំងសមាធិចិត្រថ ឭ ំ កនឹកដល់ គុណលពះសមាយ

សមភុទន។ ខាងមុខ្លពះគននកុដប ិ នថិចជាអណថូងទឹកន្ដលគគគជឿថ្វ លពះពុទនអងគធាវប់ អាលស័ យគលបើលបាស់ ។ -95-


● អារ៉មគលខ៣ ទីគនះ

គគស្ថគល់ថ្វជាកន្នវងគដើមននគកាសមភីកុដក ិ ស្ថងគដាយគលាក

អនាថបិណឍិកគសដឌថ្វ ី ឝ យលបគគនលពះពុទនជាមាចស់ ទុកជាទីចស្រងកមសមាធិ។ គៅ ខាងមុខ្កុដគិ នះ

គឺជាផាធំងថយរ៉ងកាគរគធឝើមកពីឥដឌកណ ំ ត្់ ចណា ំ ំស្ថទនទីចស្រងកម

សមាធិននលពះបរមស្ថស្ថថ។

កុដ១ ិ គនះាមមត្ិមួយចំនន ួ ថ្វ

ជាកុដលិ ពះ

អាននធគត្ទរគៅវិញ គលោះធមយាពុទនបរិសទរមកអំពីទិសគផសងៗ មុននឹងជួប ថ្វឝយបងគោ ើ ល់លពះសមាយសមភុទន គឺលត្វូ ឆវងកាត្់ លពះអាននធជាមុ នសិ ន។ ● សតបអកសរគអហ ច=H ូ

សថូបគនះកំណត្់ ទីកន្នវងធមយ សោ គឺជាទីលពះពុទនជាមាចស់ ធាវប់ លបទ្ធន ធមយគទសនាចំគោះភិកខុសងឃនិងពុទនបរិស័ទនាគវលាលាងច

កស្ថងគឡើងពី ខាង

មុខ្គឈេងខាងស្ថថំលពះគននកុដប ិ នថិច គហើ យលត្វូ បានគគជួសជុលអស់ ជាគលចើន គលើកគលចើនស្ថគដាយសំគៅដល់ោពសំខាន់ ននទីកន្នវងមួយគនះ។ ាមលពះមហាគថរៈមួយចំនន ួ បានលបាប់ ថ្វ

វត្ថគជត្ពនគៅមានកុដិ

ននលពះអសី ត្ិមហាស្ថវ័កទ្ធំងឡាយជាគលចើនអងគគទេត្ ដូចទីត្ប ំ ន់ ខាងគឆឝងនដ ចូលមក មានកុដភ ិ ិកខុគកាសមភីគងៀសំណាក់ អាលស័ យ ជាប់ ហឹប ងបនថិចគឺកុដលិ ពះ ឧបាលី ទីកន្នវងវិនិចឆ័យកថីខាងលពះវិន័យមានអាងទឹកត្ូច១ សលមាប់ ទមាវក់ ទុក ឯកស្ថរ អំពីទីវន ិ ិចឆ័យគៅបនថិចគឺជាកុដលិ ពះសី វលី កុដលិ ពះអងគុលមា ិ ល៍ ន្ដល គលាកបានជាលពះអរហនថរច ួ គហើ យ

កុដលិ ពះអគគស្ថវ័កទ្ធំងគទឝអងគទីលបឈម

មុខ្នឹងអាននធគោធ៍ ចំន្ណកលពះសថូបទ្ធំង៨ដូចជាគជើងថករក៏ជាទីកណ ំ ត្់ លគំ ៅ ដាឌនននលពះគថរៈទ្ធំងឡាយផងន្ដរ។

-96-


ខ) អាននទគោធ៍ គដើមគោធ៍១គដើមន្ដលមានគមយះថ្វ អាននធគោធ៍ គឺសិទ ត្គៅជិត្របង វត្ថគជត្ពន

ឯទិសខាងគកើត្

គដើមគហត្ុនាំឲ្រមានគដើមគោធ៍ជាទីគោរពគនះ

មានសន្មថងគៅកបុងគមភីរសំយុត្ថនិកាយ

លត្វូ បានដាំគឡើងាមការសំណូមពរ

របស់ គលាកអនាថបិ ណឍិកគសដឌី គដើមផីទុកឲ្រពុទនបរិសទរមានគៅវត្ទុសលមាប់ បូជា កាលណាលពះពុទនអងគអវត្ថមានពីស្ថវត្ទីគដាយរវល់យាងនិមនថសន្មថងធម៌ ឯទីដនទ គផសងៗ

គមា៉វះគហើ យគពលគនាះពុទនបរិស័ទន្ត្ងនាំោបយកផាកនិងគលគឿងបូជា ដាក់ គរជាគំនរខាងមុខ្លពះគននកុដិ

ស្ថឡត្លបឡាក់ លបឡូសគមហយ ង គ ើ ញទិដោ ឌ ពយា៉ងដូគចបះ

ជាគហត្ុគធឝើឲ្រទីកន្នវងគនាះមិន

គៅគពលផាកគនាះសឝិត្លសគោន។

គដាយ

លពះអាននធបានរ៉យការណ៍ទូលថ្វឝយលពះសមាយ

សមភុទន លពះអងគមានលពះពុទនដកា ី ថ្វមានវត្ទុ៣យា៉ងគួរដល់ការគោរពបូជា គឺលពះ ស្ថរីរក ិ ធាត្ុន្ដលត្មកល់គៅលពះសថូបគលកាយការបរិនិោឝនរបស់ លពះត្ថ្វគត្។ វត្ទុជាគលគឿងគលបើលបាស់ របស់ ត្ថ្វគត្ បានដល់បរិគោគគចត្ិយដូចជាបាលត្ជា គដើម គហើ យនឹងសញ្ជដគមើលគ ើ ញនឹងន្កវន្ភបកដូចជាកងៀធមយចលក។ ទីបំផត្ ុ លពះអងគបានអនុញ្ជដត្ឲ្រយកគដើមគោធ៍ជាវត្ទុត្ណា ំ ងគួរដល់សកាករៈ លពះសមាយ សមភុទនលាស់ នឹងអាននធគត្ទរគទេត្ថ្វ

គបើមានលពះគោធិលពឹកស១គដើមគៅទីគនះ

លបាកដដូចជាត្ថ្វគត្គងៀគៅនាវត្ថគជត្វនារ៉មគនះន្ដរ អាននធគត្ទរន្ដលទទួលបនធុកកិចចការគនះ

បនាធប់ មកលពះ

បានទូលគសបើ សុំលពះមហាគមាគគលាវន

ន្ដលកំពល ូ ខាងឫទនិឲ្រជួយនិមនថគៅយកលោប់ គោធ៍ឯពុទនគយា

លោន់ ន្ត្១

ប៉លបិ ចន្ភបកគស្ថះ លពះមហាគមាគគលាវនបាននាំយកលោប់ គោធិលពឹកសពីគដើមទី១ ដាក់ គលើជាយសងាដីមកឲ្រលពះអាននធ។ -97-

កាលន្ដលកូនគោធ៍បណថុះបានលឡ


គហើ យ ពិធីដាំបានចាប់ គផថម ើ គឡើង លពះស្ថស្ថថលបគល់ឲ្រលពះបាទបគសនាទិគកា សល ប៉ុន្នថលពះរ៉ជាគដាយនឹកគ ើ ញគុណគលាកអនាថបិ ណឍិកគសដឌី ន្ដលបាន កស្ថងវត្ថគជត្ពនដ៏លផីនាំឲ្រអាណាចលកលពះអងគមានកិត្ថិយសដ៏ធំ គហើ យខ្វួន លពះរ៉ជាផាធល់មានឱកាសថ្វឝយបងគើ គធឝើទ្ធនស្ថថប់ ធម៌លពះពុទនជាគរឿយៗ គហត្ុ ដូគចបះលពះរ៉ជាលបទ្ធនឲ្រអនាថបិ ណឍិកគសដឌដា ី ំ លពះពុទនបរមលគគ ូ ងៀចូលនិគរ៉ធសមាបត្ថិអស់ ៧នថង

ខ្ណៈដាំដះុ ចប់ សពឝលគប់ ។ ទុកជាទីសកាករៈដល់ពទ ុ ន

បរិស័ទត្គៅ ប៉ុន្នថលពះគោធិលពឹកសន្ដលមាននាមលបាកដយា៉ងគនះ គដើមគហត្ុ គដាយស្ថរលពះអាននធជាអប កចាត្់ ន្ចង។

សពឝនថងអាននធគោធ៍គមើលគៅដូចជា

ចាស់ លទុឌគលទ្ធមណាស់ គៅគហើ យ ប៉ុន្នថគគមិនអាចបញ្ជជក់ បានថ្វ ជាគោធ៍ ន្ដលមានកំគណើត្ាំងពីគពលគនាះមក(7)ឬក៏គទើបន្ត្ដាំខាងគលកាយគនះគទេត្។ គ) សុទ្ត្តសប តូ

សទិត្គៅទិសខាងគជើងននវត្ថគជត្ពន

កបុងគំនរពំនក ូ បាក់ ន្បកខាងទី

មា៉គហត្ (ខាងកបុងទីលកុងស្ថវត្ទី សពឝនថងគៅមានរបងជាដីព័ទនជវុើ ញ ិ ) មានសុទត្ថ សថូបជាបូជនីយដាឌនធំកបុងត្ំបន់ ាមលពះគត្ជលពះគុណ ផា-គហសែន លបាប់ ថ្វ សថូបគនះលត្វូ បានកស្ថងគឡើងគលើលគឹះផធះរបស់ គលាកអនាថបិ ណឍិកគសដឌី គំនរ បាក់ ន្បកគនះបង្គហញពីសំណល់សល់ាំងពីស.វ.ទី១-២ននគ.ស. មកគម៉វះ។ ផវូវ ចូលគៅកាន់ ទីលគំ ៅឋាន១គនះ លត្វូ គដើរគឡើងាមកាំជគណថើរគដើមផីមនដល់ លគឹះខាងគលើទីគនាះគយើ ងនឹងគ ើ ញលគឹះមូលដាឌនគលកាមននគចត្ិយ២រ៉ងមូល។

7

ាមគមភីរលបាប់ ថ្វ

-98-


ឃ) អងគលិ ុ មាលសតប ូ

ឋិ ត្គៅជិត្សថូបសុទត្ថខាងគឆឝងនដចូលមក ន្ដលមានផវូវគលកាមដីគៅចំលត្ងៀកណា ថ ល

គឺជាគំនរពំនក ូ ឥដឌធ១ ំ

គលាកខានបិងហាមលស្ថវលជាវរក

គ ើ ញទីគនះថ្វជាអងគុលមា ិ លសថូប គហើ យអប កធមយយាលាចិន គពលនិមនថមក កាន់ ស្ថវត្ទីបានគ ើ ញសថូបគនះផងន្ដរ។

ផវូវន្ដលពុះកាត្់ ឆវងលគឹះខាងគលកាម

ទ្ធំងមូលននសថូប គឺគធឝើគឡើងគដាយមនធីរបូរ៉ណដាឌនជាត្ិឥណា ឍ គដើមផីបានជាលជ លងឲ្រទឹកហូ រកាត្់ គពលរដូវវសា

លបគយាជន៍ជយ ួ រកាទីបូជនីយដាឌនគនះ។

លពះគត្ជគុណផា-គហសែន លបាប់ ថ្វសថូបគនះជាទីកន្នវងកំណត្់ បូជា សពននលពះ អងគុលមា ិ លគត្ទរ។ ង) ទ្ីកន្នលងធរណីរសូបភិកគទ្វទ្ត្ត ខុ ាមអដឌកថ្វគមភីរធមយបទលបាប់ ថ្វ

គលកាយគធឝើនវូ កមយដធ ៏ ន ង ់ គឺសងឃ

គភទកកមយ មក គទវទត្ថបានចាកគចញគៅបគងកត្ ើ គណៈសងឃមួយគដាយខ្វួនឯង គដាយនាំយកភិកខុវជជប ី ុត្ថអបកបួសថយគី ជឿាមខ្វួនចំនន ួ ៥០០អងគ ត្ំបន់ ភបគ ំ យាសី សៈមិនឆាងយប៉ុនាយនពីពទ ុ នគយាន្ដរគទ

គៅជាមួយនា

ប៉ុន្នថលពះមហាករុណា

ទិគុណ បានឲ្រលពះអគគស្ថវ័កទ្ធំងគទឝអងគនិមនថគៅគដើមផីគលបាសដឹកនាំភិកខុ ទ្ធំង គនាះ។

គ ើ ញអគគស្ថវ័កទ្ធំងគូ

គទវទត្ថមានការសបាយចិត្ថយា៉ងខាវំង

គដាយនឹកគ ើ ញថ្វ អប កទ្ធំង២មកចុះចូលនឹងខ្វួន ក៏ទុកឱកាសឲ្រអគគស្ថវ័ក គទសនាទូនាយនភិកខុទ្ធំងគនាះបានអមត្ធម៌

រួចគហាះមកាមអាកាសអស់ គៅ

។ ខ្ណៈគនាះគទវទត្ថកព ំ ង ុ ន្ត្លងៀលក់ កបុងដើគណក គ ើ ញសោពដូគចបះ គកា កាលិកភិកខុដាស់ គទវទត្ថឲ្រោញក់ ហឹ ង

គដាយធាក់ មួយគជើងចំគដើមលទង ូ យា៉ងគពញទំ

គធឝើឲ្រគទវទត្ថកឡួត្ធាវក់ មមោវមៗ -99-

រួចគកាកាលិកៈគោលសថី គឡើងថ្វ


គៅវិញថ្វ គបើគលាកមាចស់ ជាលពះអរហនថពិត្ន្មន សូមនិមនថគហាះគៅយកចុះ អស់ ចគំ ណះពួកគនះក៏លត្ឡប់ គៅវិញ។ រួចកបុងនថងទី៦ ស្ថស្ថថគមយះនិលគនទនាដ បុលត្បគងកត្ ើ លផិចថយ១ ី គទេត្គដាយលបាប់ កូនគៅខ្វួនថ្វ នថងន្សឡកគពលអញគធឝើជា គលើកគជើងគហាះគឡើងយក ពួកឯងកុគំ ភវចចាប់ ោត្់ គយើ ងមកគោលថ្វ កុគំ ៅ គឡើយគលាកលគគូ ដាយលោន់ ន្ត្បាលត្១យា៉ងគនះ។ គទ្ធះជាលផិចដូគចាបះកថី ក៏មិន អាចបនធន់ចិត្ថគលាកគសដឌឲ្ ី រគជឿបាន។ ឱកាសគនាះឯង លពះមហាគមាគគលាវន និងលពះបិ គណា ឍ ោរទ្ធឝជៈនិមនថបិណឍបាត្នាទីលកង ុ រ៉ជលគឹះ គនះ

លជាបគហត្ុយា៉ង

លពះមហាគមាគគលាវនក៏ឲ្រលពះបិគណា ឍ ោរទ្ធឝជៈសន្មថងឫទនិ

គលចើនន្បបរួចយកបាលត្លត្ឡប់ មកកាន់ វត្ថគវឡុវន ័ វិញ

អស្ថចររជា

គធឝើឲ្រមនុសសមាបទ្ធំង

ឡាយមានការោញក់ គផឡល ើ អប កមិនបានគ ើ ញគដាយរវល់កិចចការគផសងៗ មក មិនទ្ធន់

ចងៀដង ឹ ចងៀគ ើ ញក៏ជាប់ ាមគលាករហូ ត្មកដល់វត្ថ

គដាយសុំឲ្រ

លពះគថរៈសន្មថងមថងគទេត្។ គពលលពះពុទនអងគលជាបគហត្ុសពឝលគប់ បានត្ិះគដេលបិគណា ឍ ោរទ្ធឝជៈជាអគនក វ៉យកគមធចម៉ត្់ទុកគធឝើជាថ្វបំ ធម៌ដល៏ បគសើ រគនះ ចំគោះ

លពះអងគ

រួចឲ្រភិកខុទ្ធំងឡាយយកបាលត្ហបឹ ង

គហើ យលពះអងគបញ្ដត្ថថ្វ

ភិកខុអងគណា១សន្មថង

រ៉វ៉ស នឹងលត្វូ អាបត្ថិទុកកដ។ លជាបគហត្ុយា៉ងគនះ

ពួកលគទ្ធ ូ ំងគនាះ ក៏បានវ៉យលបហារត្បោវមថ្វ គ ើ ញគទ! គយើ ងដឹងធម៌អញ្ចឹង គត្ើមាននរណាគគគៅសន្មថ ងឲ្រមនុសសទូគៅគមើល! គនះោយនដឹងអឝ ីគស្ថះគឡើយ

កូនគៅសមណគោត្ម

ឥឡូវគនះគដើមផីបញ្ជជក់ ពីការពិត្

សន្មថងបាដិហារិយ៍ជាមួយសមណគោត្ម

ពួកគយើ ងនឹង

ពួកគនះលបកាសជាស្ថធារណៈ

ប៉ុន្នថយល់លចឡំធគំ ដាយគិត្ថ្វ លពះអងគបានដាក់ បលមាមគហើ យ លបាកដជាមិន សន្មថងគទេត្គឡើយ

លពះអងគលាស់ នឹងលពះបាទពិមភិស្ថរថ្វ -102-

អំណឹះត្គៅ៤


ន្ខ្គទេត្! ត្ថ្វគត្នឹងសន្មថងយមកបាដិហារិយ៍ឯទីលកុងស្ថវត្ទី ពួកគនះមាបក់ ៗ គសធើរន្ត្ឈរមិនលត្ងៀគពលឮដើណឹង។ មាចស់ គយើ ងថ្វ

លពះបាទពិមភិស្ថរទូលសួរលពះពុទនជា

លពះអងគបានបញ្ដត្ថហាមោត្់ គហើ យមិនឲ្រភិកខុទ្ធំងឡាយ

សន្មថ ង ចុះគហត្ុអឝីបានជាលពះអងគសន្មថងគៅវិញ? មានលពះពុទនដកា ី ថ្វ

ដូចជាចំការស្ថឝយននមហារ៉ជៗ

ជាឧបមាលពះបរមលគ ូ បានដាក់ បលមាមមិន

ឲ្រមនុសសមាបគបះ ន្ត្មហារ៉ជមានបានហាមោត្់ ខ្វួនឯងគទ? បពិលត្លពះអងគ ដ៏ចគំ រើន ! មិនមានគឡើយ។ យា៉ងណាមិ ញមហារ៉ជ! ត្ថ្វគត្ជាធមយរ៉ជា ជាគសថចននលពះធម៌ក៏មានទំនងដូចោប!

ត្ថ្វគត្ហាមោត្់ ភិកខុជាស្ថវ័កទ្ធំង

ឡាយ ន្ត្មិនបានគធឝើការហាមោត្់ ត្ថ្វគត្គឡើយ។ គវលាលពះបរមស្ថស្ថថ យាងនិមនថគៅកាន់ ស្ថវត្ទី

ពួកលគទ្ធ ូ ំងគនាះបានជាប់ ាមលពះអងគរហូ ត្គពល

បរិស័ទខ្វួនសួ រថ្វគហត្ុដច ូ គមថចបានជាគលាកមាចស់ លត្វូ ជាប់ ាមសមណគោត្ម យា៉ គនះ

ពួកគនះគឆវើយលបាប់ ថ្វ

គយើ ងខាវចសមណគោត្មគនះលួចរត្់ !។

យាងនិមនថមកដល់ស្ថវត្ទី លពះពុទនអងគគលកាយពីសនធនាជាមួយលពះបាទ បគស នាទិគកាសលពីស្ថទនទីនិងគហត្ុគភទចប់ សពឝលគប់ ។ ពួកនិលគនទបានលជាបថ្វលពះ អងគនឹងសន្មថងយមកបាដិហារិយ៍ឯគដើមស្ថឝយខាងគលៅលកង ុ ឲ្របរិវ៉រកាប់ ដកគដើមស្ថឝយ ន្ត្គដើម១ត្ូចក៏មិនទុកន្ដរ

ពួកគនះក៏គលបើ

ន្ដលមានគៅទីគនាះគចាលទ្ធំងអស់ សូមផី ន្ត្ពួកគនះមិនអាចគៅគបេត្គបេនដល់ ឱទាននន

លពះរ៉ជាបានគទ គមា៉វះគហើ យគពលគនាះគណា ឍ អប កន្ថរកាសួនបានឮសត្ឝន្កឡក យំន្លសកគរ៉មសមផុកអស្រងកង គពលគឡើងគៅគមើលគ ើ ញន្ផវស្ថឝយទុ១ ំ យា៉ងធំ ។ ដើបូងគិត្ថ្វ នឹងថ្វឝយលពះរ៉ជា ន្លកងគលាបាន៨-១០កហាបណៈ ទីបំផត្ ុ ក៏បថូរចិត្ថថ្វឝយលបគគនលពះបរមលគវូ ញ ិ

គដាយគិត្ថ្វនឹងបានផលគណនារ៉ប់

-103-


មិនបាន។

បនាធប់ ពីគធឝើទឹកអមភបានៈរួចគហើ យ

លពះពុទនអងគបានឲ្រអាននធដាក់

ដាំលោប់ ស្ថឝយគដាយយកទឹកសល់គលស្ថចគលើ

ខ្ណៈគនាះគដើមស្ថឝយមានកំ

ពស់ ៦០ហត្ទដះុ គឡើងន្បកន្មកស្ថខាគៅទិសទ្ធំង៨។ រីឯពួកនិលគនទ កបុងដើគណើរ យុ ទននាការរបស់ ខ្វួនលបមូលបចច័យបានជាង១ន្សនកហាបណៈ

ឲ្រគគសងៀ

មណឍបរ៉ងជាផាកឈូ កធំ១ពណ៌គខ្េវ ន្ត្គពលគនាះលពះឥនធបាននិមិត្ថខ្រល់ពរុះ បក់ គបាកឲ្រគលផើកអស់

រួចក៏ មានខ្រល់ គភវែងរលឹមៗ ផសំនឹងធូលដ ី ផ ី ងគធឝើឲ្រ

ពួកគនះលបឡាក់ លសមូមនាំោបរត្់ បាក់ ន្បកខាចត្់ ខាចយអស់ រហូ ត្ដល់គធឝើអត្ថោត្ខ្វួន

ពួកខ្វះខាយស់ គគគពក

មានបូរ៉ណកសសបជាអាទ៍បានសមាវប់ ខ្វួនឯង។

រគបេបសន្មថងយមកបាដិហារិយ៍ននលពះសមាយសមភុទនននគយើ ងដូចបានលជាប គហើ យខាងគលើ។

ាមពុទននិយាម(ទំគនេម)

គលកាយពីសន្មថងយមកបាដិ

ហារិយ៍លពះអងគន្ត្ងន្ត្និមនថគងៀចាំវសាឯស្ថទនាវត្ថិងស គដើមផីគលបាសលពះពុទន មាា និងមា៉ងគដើមផីគជេសគវេងការរំខានពីមហាជនផង ។ ស្ថទនទីយមកបា ដិហារិយ៍សពឝនថងគនះ ជាពំនក ូ កូនភបត្ ំ ូចមួយជិត្សណា ឌ ោរគមយះនិកកូ-ឡូគថើស (Nikko-Lotus)

ាមផវូវចូលគៅកាន់ ទីលកុងស្ថវត្ទី

កបុងឆាបំ២០០០ការជីកក

កាយលត្វូ បានគធឝើគឡើងគលើកូនភបគំ នះ គដាយបានរកគ ើ ញសំណល់លពះសថូបជា ឥដឌគគគជឿថ្វ ស្ថងគឡើងគដាយលពះបាទធមាយគស្ថក។ ត្ំបន់ គនះបចចុបផនបមាន ការគធឝើរបងការោរលពះសថូបបាក់ ន្បកគលើកូនភប ំ សថូបគនះពួកអប កលសុកកបុងត្ំបន់ គៅថ្វ ឱរ៉៉ជហារ ( Orajhar) ។

-104-


២- សងកសសៈ កន្នលងរពះពុទ្ធអងគយាងចុះពីស្ថថននរត្រត្ិងស ២.១ រគបៀបគធវើដំគណើរ

សងកសសៈ ឬសងកគសេសទិត្គៅកបុងភូមិសងកស ិ -បាស្ថនាថបុរ (SankisaBasantapur) លសុកផាររុកខបាត្ (Farrukhabad) ននរដឌឧាថរលបាគដសពី អា ស្រហាគ (Agra) គៅកាន់ សងកគសេមានចមាងយផវូវ១៧៥គ.ម. គដាយឆវងកាត្់ ផូវវ ត្ំបន់ ទ្ធំងគនះគឺភីរស្ថ ូ បាត្ (Firozabad) សិ កូហាបាត្ (Shikohabad) គមន បុរិ (Mainpuri) គពវ៉ឿរ (Bewar) និងបកខនា (Pakhna)។ ២.២ រពឹត្ិតការណ៍សំខាន់ ាមអដឌកថ្វគមភីរធមយបទលបាប់ គយើ ងថ្វ គលកាយការចាំវសាឯស្ថទនា វត្ថង ិ សគលបាសលពះពុទនមាារួចគហើ យ

លពះសមាយសមភ ុទនបរមលគលូ ពះអងគមានពុទន

ដីកានឹងលពះឥនធ ពីពទ ុ នបំណងនិមនថមកកាន់ ភពន្ផនដីវញ ិ ។ គពលគនាះលពះឥនធ បានបញ្ជជឲ្រវិសសកមយគទវបុលត្និមិត្ថជគណថើរ៣គឺជគណថើរន្កវ ជគណថើរមាស និង ជគណថើរលបាក់ ចាប់ ាំងពីកព ំ ល ូ ភបស ំ ុគមរុ រហូ ត្មកដល់គខាវងទ្ធឝរលកង ុ សងកសសៈ ដូចបានរ៉៉យរ៉៉ប់ ខាងគលើគហើ យជាមួ យនឹងគទពនិករអមដន្ងហយា៉ងគនះ លពះជិ លសី បានយាងចុះជាន់ ន្ផនដីគដាយលពះបាទស្ថថំនាគខាវងទ្ធឝរនគរសងកសសៈ។

លពឹត្ថិ

ការណ៍ដ៏អស្ថចររយា៉ងគនះ មានមនុសសមាបមហាជនមកលបមូលលបជុោ ើ ប ន្ណន ណាន់ ាន់ ាប់ រងៀចាំថ្វឝយបងគលើ ពះបរមស្ថស្ថថ ខ្ណៈគនាះលពះធមយ គសនាបត្ី ស្ថរីបុលត្ថ្វឝយបងគលើ ពះពុទនអងគបានមុនគគ រួចគហើ យ លពះមហាករុណាទិគុណ សន្មថងឫទនិគបើកឲ្រមនុសសគលាកគ ើ ញឋានគទវានិងស្ថទននរក

មហាជន

ទ្ធំងឡាយន្ដលមានវត្ថមានកបុងទីគនាះ មានការសគងឝគយា៉ងខាវំង ខ្ំគបថជាញចិត្ថ ថ្វនឹងបំគពញបុណរកុសលន្ត្មា៉ង។ បនាធប់ មកលពះអងគបានសនធនា លពះធម៌ -105-


ពីថ្វបក់ ទ្ធបរហូ ត្ដល់ថ្វបក់ ខ្ភស់គឺបញ្ជហន្ដលគលាកិយជនអាចគឆវើយបាន រួចបនថ គឡើងគៅដល់ថ្វបក់ គស្ថាបនប

ន្ដលមានន្ត្លពះគស្ថាបនបបុគគលប៉ុគណា ត ះ

អាចគឆវើយបាន ន្ដលគលាកិយជនមិនអាចគឆវើយបាន រួចគឡើងដល់ថ្វបក់ សក ទ្ធោមី មានន្ត្សកទ្ធោមិបុគគលប៉ុគណា ត ះអាចគឆវើយបាន ន្ដលគស្ថាបនប បុគគលមិនអាចគឆវើយបាន ជាលំដាប់ យា៉ងគនះ ដល់វស ិ ័ យលពះអគគស្ថវ័កទ្ធំងគទឝ មានលពះស្ថរីបុលត្ជាគដើមអាចគឆវើយបានយា៉ងពី គរ៉ះ

រួចមនដល់ពទ ុ នវស ិ ័យ

ន្ដលមានន្ត្លពះបរមស្ថស្ថថប៉ុ គណា ត ះអាចសន្មថងបាន សូមផីន្ត្លពះអគគស្ថវ័ក ទ្ធំងគទឝក៏មិនអាចគដាះលស្ថយបាន ចប់ ធមយវគិ សសគទសនា ចំនន ួ គទវានិង មនុសសសគលមចអមត្ធម៌

ដូចបានជលមាបខាងគលើគហើ យ។

ចាប់ ាំងពី

គពលគនាះ សងកសសៈបានកាវយជាបូជនីយដាឌនដ៏សំខាន់ និងមានលពះសថូបវិហារ ជាគលចើនកស្ថងគៅទីគនាះ។ ២.៣ របវត្តិទ្ីកន្នលង លពះបាទធមាយគស្ថកបានយាងមកទសសនាថ្វឝយបងគស្ថ ើ ទ នទីសងកសសៈ ជា ចំន្ណកមួយននគគលមាងធមយ យាលារបស់ គលាកកបុងឆាបំ២៤៩ននព.ស. ាមលពះ គត្ជលពះគុណផា-គហសែនលបាប់ ថ្វ អគស្ថកបានស្ថងបូជនីយដាឌនគលើទីកន្នវង លពះពុទនជាន់ លពះបាទដើបូង

គហើ យខាងគលកាយបូជនីយដាឌនគនះ

គលាកបាន

កស្ថងសសរសថមមមានកំពស់ ១៨.៣ម. ជាមួយនឹងរូបគាគៅពី ខាងគលើ ឯលជង ុ ទ្ធំង៤វិញមានត្មក ល់លពះពុទប ន ដិមា

ផា-គហសែនក៏បានរ៉យការណ៍ផងន្ដរថ្វ

មានឧភគាសងឃរ៉ប់ ោន់ អងគនននិកាយគថរវ៉ទនិងមហាយានទទួលភាថហារ គៅកន្នវងជុោ ើ ប។

គលាកបានគធឝើការចាំវសានាសងកគសេអស់ ១ឆាបំ

គហើ យពិ

ព័ណ៌នាថ្វ មានសំណងៀអោរទីឋានននវត្ថអារ៉មមីរគដរដាស រួមមានសងា -106-


រ៉មន្ដលមានលពះភិកុស ខ ងឃគងៀគៅ៦០០-៧០០អងគ។ គពលហសួន-ត្ាងនិមនថមក កបុងឆាបំ៦៣៦គ.ស.គ ើ ញមានសងារ៉ម៤

គដាយមានលពះសងឃចំនន ួ ១០០០

អងគនននិកាយសមយ ត្ិយ គងៀអាលស័ យគៅទិសខាងគកើត្ទីលកុងចមាងយលបមាណ ២០លី គលាកគ ើ ញសងារ៉ម១ធំន្ដលសំណងៀសងៀលស្ថ ឡ ឡ ត្ណាស់ ទីគនាះ មានលពះសងឃនិងបរិសទរចំនន ួ ១០០រស់ គៅ រួចគហើ យគលាកបានគ ើ ញសសរ សថមមលពះបាទធមាយគស្ថកមានកំពស់ ២១ម.

ជាមួ យនឹងរូបចមាវក់ ឋិត្គៅលជង ុ

ទ្ធំង៤និងទីព័ទនជវុើ ញ ិ ននសសរគនះ រួមទ្ធំងលពះសថូប១ចំនន ួ គៅទីគនាះខ្វះន្ដរ។ មានន្ត្ទិនន ប ័យពីលបភពលពះសងឃចិនប៉ុគណា ត ះ

និយាយពីការវិវត្ថន៍

វិបលាវសននសងកសសៈ គៅគពលលបវត្ថស ិ ងកសសៈលត្វូ បានបិទរហូ ត្អស់ ១២០០ឆាបំ កាលជាខាងគលកាយមកបានគលាកខានបិងហាមរកគ ើ ញឋិ ត្កបុងភូមិសពឝនថងគមយះ សងកស ិ -បាស្ថនាថបុរ

កបុងលសុកផាររុកខបាដននរដឌឧាថរលបាគដស។

ស្ថទនទីសងក

គសេបចចប ុ ផនបសិទត្គៅគលើទីទួលពំនក ូ ខ្ភស់និងមានជួរពំនក ូ ដនទគទេត្រ៉ត្់ រ៉យ ាមទីខាងគលៅភូមិ ាមទីពំនក ូ ទ្ធំងគនះ ពួកអប កលស្ថវលជាវបានរកគ ើ ញកាក់ លបាក់ ទងៀន្ដងយា៉ងគលចើន

ោគគលចើនជាកាក់ ននសមនថរ៉ជាបញ្ជចលទ្ធំងឡាយ

និងកាក់ ជាទងៀន្ដងននរ៉ជវងសកុស្ថនៈគលើផាធំងសិ លាចារឹកជាថយឥដឌធ១ ំ មានទំហំ បគណា ថ យ២៨ស.ម. និងទទឹង១៥ស.ម. ជាអកសរលោហយី ននព.ស.ទី២ លត្វូ បាន គគរកគ ើ ញ។ ២.៤ បរ ិដាឋនគខៀវខចីននសងកគសៀ បចចុបផនបស្ថទនទីសងកសសៈគឺជាពុទនដាឌនសទិ ត្គៅត្ំបន់ ឆាងយដាច់ លសយាល និងមិនមានការអភិវឌណន៍អឝីគឡើយន្ដលគួរសគងឝគនាសម័យពុទនកាលសងកសសៈ លត្វូ បានគៅថ្វនគរសងកសសៈ។

គៅគពលលកុមអប កគទសចរជាត្ិជប៉ុ នស្ថក -107-


សួរគលាកនាយករដឌមស្រនថីឥណា ឍ គលាកគនហ៍ រ ូ (Nehru) កបុងឆាបំ១៩៦១ថ្វ ទីពទ ុ នស្ថទនមួយណាន្ដលលកជាងគគបងឡស់គលាកគឆវើយគឡើងោវមថ្វ សងកគសេ ។

ប៉ុន្នថស្ថទនោពឥឡូវមានការលឡលបគសើ រខ្វះៗ

ាំងពីអបកលសី មា៉យា៉វៈទីជា

ពុទនស្ថសនិកបានជាប់ គឆាបត្កាវយជាលបធានរដឌឧាថរលបាគដសកបុងឆាបំ២០០៧មថង គទេត្ គលកាយពីអាណត្ថិដខ្ ៏ ីវ១កបុងឆាបំ២០០២-៣ សពឝនថងគមនាគមន៍ផូវវ ថបល់លឡ បងគួរ និងមានសណា ឌ ោរថយម ី ួយកស្ថងគឡើងគដើមផីបគលមើ អបកគទសចរ។ ២.៥ វត្ថគួ ុ រដល់ការទ្សសនា

ក) សសរសតមភបាក់ន្បកននរពះបាទ្ធមាមគស្ថកន្ដលមានរ ូបដំរ ី

បដិមារូបដើរគី ៅគលើកព ំ ល ូ សសរសថមមលពះបាទធមាយគស្ថក គឺជាបដិមា ដ៏សំខាន់ ននព.ស.ទី៣។

សសរគនះគគបានគធឝើការរកាហ៊ុ មព័ទនទុកកបុងទីអោរ

មួយជាប់ ខាងគលកាមគដើមគឈើ ន្ដលមានទីសកាករៈត្ូច១

មានលពះពុទនបដិមា

លទងៀលបថ្វប់ ឈរអមគដាយលពះលពហយ និងលពះឥនធពិព័ណ៌នាដើគណើរយាងចុះ

អំពី

ឋាននលត្លត្ិងា ។ ខ) ទ្ីកន្នលងរពះពុទ្ធអងគយាងចុះពីស្ថថនសួោ៌ ចមាងយលបមាណ២០ម.សទិ ត្គៅទិសខាងត្ផូងននសសរសថមមអគស្ថកាធិ រ៉ជ

គឺជាទីទួលដីខ្ភស់មានឥដឌថរយ ង ឹ ន្ដលពីមុនមកជាពុទនលគឹះស្ថទន។

ទីពំនក ូ

គនះមានកំពស់ ៦ម. និងអងកត្់ផត្ ចិ គលកាម៤៩ម. គលាកខានបិងហាមរកគ ើ ញ ស្ថទនទី១គនះ មានកាំជគណថើររ៉ង៣ជួរន្ដលលពះដ៏មានបុណរបានយាងនិមនថចុះ ពីឋានាវត្ថង ិ ស ន្ហហមអមដើគណើរគដាយលពះលពហយ និងលពះឥនធ ាមលពះគត្ជ គុណ

ហសួន-ត្ាងលបាប់ ថ្វ

គៅគពលជគណថើរន្ដលលពះសមាយសមភុទនយាងនិ

មនថបាត្់ គៅ ពួកសមនថរ៉ជា ក៏នាំោបកស្ថងជគណថើរឥដឌថ៣ យ ជួរាក់ ន្ត្ង គៅ -108-


គដាយន្កវមណីគពលជគផសងៗ

គៅគលើទីកន្នវងបូរ៉ណមានសោពដូចគដើម

គហើ យមានលពះវិហារ១គៅគលើទីកណ ំ ត្់ គនះជាប់ ទីហឹប ងគឺសសរលពះបាទធមាយ គស្ថកមានកំពស់ ២១ម.។ គលកាយការស្ថបរលាបគៅននលពះពុទនស្ថសនាកបុង លបគទសឥណា ឍ លពះវិហារទ្ធំងឡាយនាសងកសសៈ លបន្ហលជាជួបភ័ពវ៉ ឝ សនា ដូចពុទនបូជនីយដាឌនដនទគទេត្ន្ដរនិងធាវក់ គៅកបុងសោពរគហាស្ថទន។ គៅខាង គលើទីអនុសសរណៈលពះពុទនអងគយាងចុះអំពីស្ថទនសួោ៌ សពឝនថងគនះ គ ើ ញមានទី សកាករៈត្ូចមួយ កស្ថងគដាយអប កបួសហិ ណឍូ មាបក់ ន្ដលបានចាប់ យកទីកន្នវង គនះ គដើមផីឧទធិសចំគោះគទវធីាគមយះពិស្ថរិគទវី ទីសកាករៈននពួកហិ ណឍូគៅ គលើសំណងៀពទ ុ នស្ថសនាបានកាវយជាគរឿងជើទ្ធស់ ោបរវ៉ងពុទនស្ថសនិក និងហិ ណឍូ ស្ថសនិកឯសងកសសៈ ។ ាមស្ថរព័ត្៌មានកបុងលសុក១គមយះន្លបសលាសឥណា ឍ (Press Trust of India)

បានរ៉យការណ៍ថ្វ

ឡុងគពលបវ៉រណាកបុងឆាបំ២០០១ន្ខ្វិចឆិកា

មានមនុសសយា៉ងត្ិច១៨នាក់ ជាមួយនឹងប៉ូលស ី ៣នាក់ គទេត្បានរងរបួ ស កបុង ការប៉ះទងគច ិ ោបននអប កភូមិអបកលសុកមកពីសហគមន៍ទ្ធំង២ ស្ថសនកិចច

គពលកំពង ុ គធឝើពិធី

ការលបទូសថរ៉៉យោបគកើត្គឡើងគៅគពលពួកហិ ណឍូចាប់ គផថម ើ គធឝើ

ការវ៉យលបហារលកុមពុទនស្ថសនិកកបុងដើគណើរធមយ យាលា ន្ដលបានន្លសកសុំ ទ្ធមទ្ធរឲ្រសងមកវិញនូវទីពទ ុ នដាឌនគនះ ពុទនមាមកជននិង លពហយ ញ្ដស្ថសនិក ន្ត្ងលបឈមមុខ្ដាក់ ោបជាគរឿយៗ គៅគលើមាចស់ កមយសិទនិននទីឋានគនះ រយៈ គពល៣ឆាបំកនវងមក ស្ថរន្ត្គហត្ុយា៉ងគនះ

ការលបទ្ធញលបទងៀោបន្ត្ងមនដល់អំគពើហិងាគដាយ គទើបរដាឌភិបាលបានហាមោត្់

ការន្ហហមជុវើ ញ ិ

ពុទនស្ថទន នាទីកន្នវងសងកសសៈ។ រយៈគពលខាងគលកាយៗ គនះសំណងៀឥដឌ -109-


ជុវើ ញ ិ ទីពំនក ូ បានធាវក់ ចុះគដាយស្ថរន្ត្គភវែងខ្រល់ម៉ូសុង បានបង្គហញឲ្រគ ើ ញ ដីលគបយា៉ងចាស់ ាមលពះគត្ជគុណ ស្ថយាដាវ ឧ-ននធ លពះសងឃគងៀគៅ ឯវត្ថភូមាបានគលើកគឡើងថ្វ

អាចជាលបផបូលលឡសលមាប់ ពទ ុ នស្ថសនិកគដាយ

ស្ថរន្ត្លកសួងបូរ៉ណដាឌនឥណា ឍ

មានគគលមាងគធឝើការជីកកកាយលស្ថវលជាវ

ទីពទ ុ នបូរ៉ណដាឌនគនះគហើ យនឹងគធឝើការអភិវឌណន៍ អាចមកទសសនាថ្វឝយបងគបា ើ ននាទីសងកសសៈ

លបគយាជន៍អបកធមយយាលា ជាចំណាប់ អារមយណ៍ខាវង ំ គដើមផី

នឹងបានគ ើ ញអឝ ីគៅន្ដលជារូបោពជាក់ ន្សថងននទីពទ ុ នបូរ៉ណដាឌន គពលលត្វូ បានជីកគដាយអប កបូរ៉ណវិទូ។

មួយគនះ

អស់ រយៈគពលជាយូ រមកគហើ យ

សងកសសៈលត្វូ បានកនវងគចាលគដាយអប កដើគណើរធមយយាលាបចចុបផនប

គបើគទ្ធះ

បីជាស្ថរៈសំខាន់ ននទី១គនះយា៉ងណាក៏គដាយ ន្ដលកាលពីអត្ីត្បានជាស្ថទន ទីសកាករៈដ៏មានន័យននអប កធមយយាលាដ៏លផីទ្ធំងគនះ

មានលពះបាទធមាយគស្ថក

ផា-គហសែង និងហសួន-ត្ាង ជាអាទ៍ ។ ២.៦ របជាពុទ្ធបរ ិស័ទ្ជុំវិញត្ំបន់សងកសសៈ ដូចន្ដលគយើ ងបានលជាបគហើ យ គលកាយពីវសាទី៧ននការគលបាសលពះ ពុទនមាារួច លពះស្ថស្ថថននគយើ ងបាននិមនថយាងចុះភពន្ផនដីឯសងកសសៈ គពល គនាះស្ថករៈ១លកុមបានមករងៀចាំ

ទទួលលពះពុទនអងគផងន្ដររួចគហើ យមិនបាន

លត្ឡប់ គៅវិញគទ ពួកគគរស់ គៅទីគនាះត្គរេងមក។ គលកាយវិឌឌ ូ ភៈវ៉យលុក កបិលវត្ទុនិងពិោត្

ពួកស្ថករៈមានចំនន ួ គលចើនរត្់ មកកាន់ ឥណា ឍ និងកាវយជា

ជនគភេសខ្វួនលបចាំត្ប ំ ន់ សងកសសៈ។ បចចុបផនបមានគៅសល់ពជ ូ ស្ថករៈលបមាណ ជាង២៥០០០០រស់ គៅរ៉យបា៉ យជុវើ ញ ិ សងកសសៈ

-110-

រ៉ល់ ឆាបំដល់ គពលបវ៉រណា


គចញវសា កបុងនថងគពញបូ ណ៌មីរវ៉ងន្ខ្១០ ន្ត្ងមានការលបមូលផថោ ុ ំ ប យា៉ង ធំ១ ននពុទនស្ថសនិកលបចាំត្ប ំ ន់ គដើមផីរល ំ ក ឹ លពឹត្ថិការណ៍ដ៏មហស្ថចររគនះ។ រវ៉ងស.វ.ទី៥ននគ.ស.

លពះគត្ជលពះគុណផា-គហសែនគពលស្ថបក់ គៅ

សងកសសៈបានឮមានជើគលាះវិវ៉ទមួយ គកើត្គឡើងរវ៉ងពួកលោហយ ណ៍និងភិកុស ខ ងឃ គៅគលើមាចស់ កមយសិទនិនននផធដត្ ី ប ំ ន់ សងកសសៈ លោហយ ណ៍ចាញ់កថីកបុងគរឿងគនះ

គលាកបានឲ្រដឹងថ្វ

ពួក

រួចោគីទ្ធំង២បានគធឝើសមផថគឡើងថ្វគបើទី

គនះលបាកដជាកមយសិទនិរបស់ ពុទនស្ថសនាន្មន

សូមឲ្រមានោពអស្ថចររណា

មួយគកើត្គឡើងគដើមផីបញ្ជជក់ ការពិត្ លោន់ ន្ត្ោករទ្ធំងគនះគោលរួចោវម គា ថយន្ដលឆាវក់ ជាប់ គៅគលើសសរសថមមជាប់ ទីហឹប ងបានគរ៉ទ៍គឡើងសូរស័ ពដ ធ ខា ៏ វ ំង គ ើ ញសោពអស្ថចររយា៉ងគនះ

ពួកអប កគបេត្គបេនមានការភ័យត្ក់ សវុត្ចុះ

ញ៉មនិងដកថយពីទីគនាះអស់ ។ ប៉ុន្នថកាលជាខាងគលកាយ ពួកលោហយ ណ៍ទទួល បានគជាគជ័យកបុងការមវនោនស្ថទនទីពទ ុ នស្ថសនា

គពលលពះគត្ជលពះគុណ

ហសួន-ត្ាងនិមនថមកទសសនាបានរ៉យការណ៍ថ្វ ៖ “គ ើ ញមានសល់ន្ត្វិហារពុទនស្ថសនា៤និងមានលពះសងឃលបន្ហល

ជា១០០០អងគមកពីនិកាយសមយ ត្ិយៈប៉ុន្នថមានគទវវិហាររហូ ត្ដល់ គៅ១០នន លគប់ និកាយហិ ណឍូរស់ គៅ

ពួកហិ ណឍូទ្ធំងគនះគោរពបូជាលពះមគហសឝរៈ”។

ដូគចបះអាចសនបិដាឌនបានថ្វ ដើបូងគឡើយ មុនការមកដល់ននលពះគត្ជគុណហសួនត្ាងគៅគទេត្ ស្ថករៈ

ពុទនបរិសទរននសងកគសេគដាយគលចើន

ជាជនគភេសខ្វួនវងស

ន្ត្ងន្ត្លបារពនកមយ ពិធីបុណរអបអរស្ថទរនថងបវ៉រណាន្ដលគធឝើាម

បគវណីននដូនាខ្វួន ន្ត្ពួកគគមិនបានដឹងស្ថរៈសំខាន់ ជាលបវត្ថិស្ថស្រសថ ននលពឹត្ថិ ការណ៍១គនះគទ គមា៉វះគហើ យលពះគត្ជគុណស្ថយាដាវឧ-ននធន្ដលស្ថធត្់ ជនា ើ ញ -111-


ោស្ថហិ ណឍី

គរេងរ៉ល់នថងអាទិត្រន្ត្ងបគលងេនពួកគកយងៗ

ពីឫសគល់របស់

ពួកគគគដាយបង្គហត្់ ពក ួ គនះឲ្រគចះដឹងពី លបវត្ថិស្ថសនាននដូនារបស់ ខ្វួន។ ២.៧ ដំគណើរចំណាករសុកននពួកស្ថកយៈ ឡុងគពលវិឌឌ ូ ភៈវ៉យលបហារទីលកុងកបិលព័សថុ ពួកស្ថករៈជាគលចើន បានរត្់ មកកាន់ ត្ប ំ ន់ ោគខាងត្ផូងគដាយគជេសវ៉ង សងកសសៈ

ន្ដនគកាសលគឆាភះគៅ

ន្ដលទីគនាះមានវត្ថមានពួកស្ថករៈខ្វះសល់ពីការមកគមើលលពះ

ពុទនអងគយាងនិវត្ថអំពីឋានគទវគលាក។

ពួកចំណូលថយគី នះបានជួយបគងកន ើ ចំនន ួ

ននពួកស្ថករៈកាន់ ន្ត្គលចើនន្ថមគទេត្។ គទ្ធះជាយា៉ងគនះកថី មិនន្មនមានន្ត្ ពួកគនះគទន្ដលបានចាកគចាលលសុកគនាះ

ាមគមភី រមហាវងសជើពក ូ ទី៨ទំព័រ

១៨ លបាប់ ថ្វ ពួកគហារ៉បានគធឝើការទសសន៍ទ្ធយគហើ យជាមុន ពីអនាគត្ននការ វិនាសកមយទីលកុងកបិលវត្ទុ ចំគោះស្ថករៈបណឍូលត្វូ ជាជីដន ូ មួ យននលពះបរមលគ ូ និងជាបុលត្អមិគាទនៈ។ លពមទ្ធំងអប កបគលមើបរិវ៉រស្ថករៈបណឍូបាន ចរយា លាគៅឆាងយទីមាខងននទគនវគង្គគ

គហើ យបានគធឝើការបគងកត្ ើ ទីលកុងមួយនិង

លគប់ លគងជាគសថចគៅទីគនាះ ត្មកគលាកមានបុលា៧អងគនិងបុលត្ី១អងគនាម ភទធកចាចនា ន្ដលខាងគលកាយមក នាងបានគរេបអភិគសកជាមួយនឹងលពះអងគ មាចស់ វងសបណឍយនៈ នាមបណឍូវគសធវ ន្ដលបានគឡើងគស្ថយរ៉ជរជើនស ួ ឪពុក មាខ្វន ួ គឺលពះបាទវិជយននលសុកលសី លង្គក។ គទវី

ស្ថករៈលផី១អងគគទេត្គឺលពះនាង

អគគមគហសី ទី១ននលពះបាទធមាយគស្ថកនិងលត្វូ ជាលពះរ៉ជមាាននលពះ

មហិ នគធ ត្ទរនិងលពះនាងសងឃមិាថគថរី។

អគស្ថកាធិរ៉ជបានគរេបអភិគសកជា

មួយនឹងលពះនាងគទវី គពលខ្វួនគៅជាឧបរ៉ជននត្ំបន់ ឧគជជនី លពះនាងគទវីជា អប កគោរពគជឿលពះពុទនស្ថសនាខាវំងកាវណាស់ ។ -112-

មានពូជពងសជាស្ថករៈន្ដល


អំណាចឥទនិពលអស់ រ៉ប់ រយសត្វត្សរ៍ សម័ យពុទនកាល លពះបាទពិមភិស្ថរជា អធិបត្ី ប៉ុន្នថគលកាយមក គលាកលត្វូ រ៉ជបុ លត្របស់ ខ្វួន គឺលពះបាទអជាត្សលត្វូ គធឝើបិត្ុោត្ដគណថើមរ៉ជរ។ ជើនប ួ គលើកដើបូងបងឡស់ជាមួយនឹងលពះបរមគោធិសត្ឝគៅនាលចកភប ំ បណឍវៈគធឝឲ្ ើ រលពះបាទពិមភិស្ថរមានគសចកថលី ជះថ្វវយា៉ងខាវំងនូវឥរិយាបថសមណ គភទ

ដ៏លសគត្់ លសគំរបស់ លពះបរមគោធិសត្ឝ

គោធិសត្ឝ

លពះរ៉ជាបាននិមនថលពះបរម

ឲ្រគស្ថយរ៉ជរោក់ កណា ថ លននរ៉ជាណាចលករបស់ លពះអងគប៉ុន្នថ

លពះបរមគោធិសត្ឝមិនយល់ លពមគឡើយគដាយសនាថ្វ គហើ យលពះអងគនឹងយាងមកជួបលពះរ៉ជាវិញ។ គៅផសពឝផាយលពះស្ថសនាពីស្ថនា៌ថ

កាលណាលាស់ ដង ឹ

បនាធប់ ពីបញ្ជូនសមណទូត្គចញ

លពះពុទនជាមាចស់ ផាធល់និមនថគៅកាន់

ឧរុគវលាលបគទសកបុងចគនាវះផវូវលទងៀបានសន្មថ ងធម៌គលបាសភទធវគគិយកុមារ៣០ នាក់ ឲ្រសំគរចាំងពីថ្វបក់ គស្ថាបត្ថផ ិ ល រហូ ត្ដល់ លត្ឹមអនាោមី អប កទ្ធំង គនាះបានជាឯហិ ភិកខុលគប់ ៗោបគហើ យលពះអងគក៏បញ្ជូនគៅកាន់ ទិសទ្ធំងឡាយ ។ ចំន្ណកលពះអងគគសថ ចយាងបនថគៅកាន់ ឧរុគវលាលបគទស ជដិល៣នាក់ បងបឡូនជាមួយបរិវ៉ររបស់ ខ្វួន១០០០រូប ធម៌ទ្ធំងអស់ អងគ

ជាទីលពះអងគគលបាស ឲ្របានសគលមចអមត្

គដាយការស្ថថប់ នវូ អាទិត្ថបរិយាយសូលត្គៅត្ំបន់ គយា

សី សលបគទស។ បនាធប់ មកលពះអរហនថខ្ីណាលសពទ្ធំង ១០០៣អងគគនាះបាន ន្ហហមអមដើគណើរលពះជិនលសី និមនថគៅកាន់ លកង ុ រ៉ជលគឹះ គដើមផីគដាះបដិញ្ជដ ននលពះបាទពិមភិស្ថរ។ នាទីខាងគលៅលកុង លពះបរមស្ថស្ថថលទងៀយាងសំណាក់ បគណា ថ ះអាសនបគៅលដឌវិ នុយាន=នលពគាបត្ជើទងៀ ខ្ណៈគនាះ ឯងនាយឧទាន រត្់ យា៉ងគលឿន គដើមផីទូលដើណឹងដ៏មងគលគនះចំគោះលពះរ៉ជាមួយអគនវើគដាយ -114-


បរិោរលពះបាទពិមភិស្ថរបានយាងមកថ្វឝយបងគលើ ពះពុទនជាមាចស់ លពះមហាករុណាទិគុណោុំងលពះរ៉ជាឲ្រលបាកដកបុងចិត្ថថ្វ

គលកាយ

លពះអងគជាស្ថស្ថថ

ចាររននគទវានិងមនុសសទ្ធំងឡាយលពមទ្ធំងអនុញ្ជដត្ឲ្រឧរុគវលាកសសបគត្ទរ សំន្ដងនូវោពជាសិ សសលពះអងគ

រួចលពះសមាយសមភុទនលទងៀលាស់ សំន្ដងនូវ

មហានារទជាត្កយា៉ងពី គរ៉ះពិស្ថថរ ជាមួយនឹងអនុបុពីក ឝ ថ្វ។ ទីអវស្ថននន ធមយកថ្វលោហយ ណ៍និងគហបត្ីចន ំ ន ួ ១១មុឺននាក់

មានលពះរ៉ជាជាអធិបត្ីបាន

ាំងគៅកបុងគស្ថាបត្ថផ ិ ល ចំន្ណកលោហយ ណ៍និងគហបត្ីចន ំ ន ួ ១មុឺនគលៅអំពី គនះ បានលត្ឹមន្ត្ដល់នវូ នលត្សរណគមន៍ប៉ុគណា ត ះ។ នថងបនាធប់ មក គលកាយ ពីថ្វឝយលបគគនភាថហារចំគោះលពះសមាយសមភុទននិងភិកខុសងឃរួចគហើ យ លពះបាទ ពិមភិស្ថរបានគវរលបគគនសួ នគវឡុវន ័ ចំគោះភិកស ុខ ងឃមានលពះពុទនអងគជាលបធាន។ លពះស្ថស្ថថលទងៀទទួលគងៀគៅកបុងវត្ថគវឡុវន ័ ត្គៅ

លពះអងគអនុញ្ជដត្ជាអារ៉ម

ឲ្រដល់ភិកខុសងឃលោដើបូងបងឡស់កបុងលពះពុទនស្ថសនា គឺគៅគវឡុវន ័ គនះឯង។ គដាយស្ថររ៉ជលគឹះ

គឺជាទីលកុងដ៏រង ឹ មាំខាងអំណាចការលគប់ លគង

គយាធាគសដឌកិចច គមា៉វះគហើ យនាំឲ្រទីគនះកាវយជាកន្នវងមានគៅនិនាបការលិទនិ ស្ថសនា

ទិដលឌិ គប់ លបគភទទ្ធំងអស់

ាមស្ថមញ្ដផលសូ លត្លបាប់ គយើ ងថ្វ

មានពួកលគម ឌិ ិយមលជល ូ ិចាឆទិដន ុ ជាគលចើន

ផសពឝផាយគំគហើ ញរបស់ ខ្វួនឯរ៉ជ

លគឹះ ដូចជាបូរ៉ណកសសបៈ មកខលគិ ោស្ថល អជិត្គកសកមភលៈ បកុធ កចាចយនៈ និគនទនាដបុលត្ និងសញ្ជ័យគវលត្ទបុលត្។ កបុងចំគណាមស្ថវ័កនន អាចាររសញ្ជ័យ

មានលោហយ ណ៍វ័យគកយង២នាក់ ជាសំឡាញ់នឹងោបមាននាម

លបាកដថ្វ ឧបត្ិសសៈ និងគកាលិត្ៈ អប កទ្ធំងគទឝមានលសុកកំគណើត្គៅនាលក លោម ឯនាលនាធមិនឆាងយប៉ុនាយនពីលកង ុ រ៉ជលគឹះន្ដរគទ ជាសំឡាញ់នឹងោបាំងពី -115-


វិញ

បានជាលពះអរហនថខ្ីណាលសព

គលកាយពីស្ថងលពះផបួសបានកនវះន្ខ្មក

នានថង១៥គកើត្ន្ខ្មា

គដាយបានស្ថថប់ គវទនាបដិគគហសូលត្ ន្ដលលពះជិនលសី

បានសំន្ដងចំគោះទី

នខ្បរិោឝជកជាោគិគនយរលពះស្ថរីបុលត្ នាលាឡងមួយ

មានគមយះ សូករខាា។ កបង ុ នថងគនាះឯងនាគវលាលាងច លពះអនាវរណញ្ជដណ បានលបជុស្ថ ើ វ័កសនបិបាត្

ឬថ្វចត្ុរងគសនបិបាត្សំន្ដងនូវលពះឱវ៉ទបាត្ិគមាកខ

ជាលពឹត្ថិការណ៍១ដ៏មានអត្ទន័យកបុងលពះពុទនស្ថសនាគៅនាវត្ថគវឡុវន ័ ។ កបុងបណា ថ ពុទនបរិសទរដ៏គឆបើមទំនក ុ បំរង ុ លពះពុទនស្ថសនា

គៅន្ដន

មគធៈរួមមានលពះបាទពិមភិស្ថរ លគគូ ពទរដ៏លផីគមយះគឺជវី កគកាមារភចច ន្ដល លត្វូ ជាកូនចិញ្ឹ ចមននអភ័យរ៉ជកុមារ និងមានគសដឌជា ី គលចើនគទេត្ឧបត្ទមមទន ំ ក ុ បំរង ុ លពះពុទនស្ថសនា។

រ៉ជលគឹះបានកាវយជាមូលដាឌនដ៏សំខាន់ សលមាប់ លពះ

ស្ថសនាគដាយស្ថរកិត្ថិនាមកិត្ថិស័ពធ មគធៈទ្ធំងអស់ ។

ននលពះស្ថស្ថថផាយគៅគពញន្ដន

លកុងរ៉ជលគឹះក៏ជាកន្នវងន្ដលភិកខុគទវទត្ថបានពាយាមអស់

ជាគលចើនគលើកគលចើនស្ថរគធឝើោត្លពះពុទនជាមាចស់ ន្ត្មិនបានសំគរចកបុងគោល បំណងចងៀដគណថើមស្ថទប័នសងឃមកលគប់ លគងគដាយខ្វួនឯង

គលើកទីមួយ

គទវទត្ថបានជួលខាយន់ ធូឲ្ ប រគធឝើោត្លពះពុទនអងគ ន្ត្ផធុយគៅវិញ លពះអងគគលបាស អប កទ្ធំងគនាះឲ្របានអមត្ធម៌លគប់ ៗោប។

នថងមួយលពះជិនលសី និមនថយាងពី

គជើងភបគ ំ ិជឈកូដគៅកាន់ កព ំ ល ូ ភប ំ គទវទត្ថបានលបគមេលថយពីគលើមក ប៉ុន្នថមិនបាន ចំលពះអងគគឡើយ គដាយលោន់ ន្ត្ចំណិត្ថយត្ូចគធឝើឲ្ររបួសខ្បងលពះបាទននលពះពុទន អងគប៉ុគណា ត ះ។ បនាធប់ មកគទេត្ គទវទត្ថបានន្លងដើរនា ី ឡាគិរគិ ដាយលចកលស្ថ យា៉ងគលចើនឲ្រគឡើងគលបងគហើ យបញ្ជូនឲ្រគៅគលពចលពះអងគ លពះគមាថបារមី

ន្ត្អំណាចនន

បានោុំងដើរឲ្ ី រលសុត្គជើងចុះស្ថឝងលស្ថលជះថ្វវថ្វឝយបងគលើ ពះ -117-


ជិនលសី

គដើរន្បរថយគលកាយដរ៉បដល់ដាច់ កនធុយន្ភបក។

អស្ថចររយា៉ងគនះគធឝើឲ្ររ៉ជលគឹះកាវយជាទីកន្នវងដ៏ពិសិដឌ ដល់ដគើ ណើរធមយ យាលាលគប់ ជនា ើ ន់ ។

លពឹត្ថិការណ៍ដ៏

និងស្ថទនទីដស ៏ ំខាន់

គពលភិកខុគទវទត្ថបគងកត្ ើ គគលមាងការ

សមាងត្់ គធឝើពទ ុ នោត្ អជាត្សត្ថុគដាយគជឿាមការញុះញងៀននភិកគខុ ទវទត្ថ ក៏ ពាយាមដគណថើមរ៉ជរពីលពះវររ៉ជបិាខ្វួន គហើ យបានចាប់

ុំ លពះបាទពិមភិស្ថរ

ដាក់ ពនននាោររហូ ត្គធឝើឲ្រលពះអងគគស្ថយទីវងគត្។

គសថចអជាត្សលត្វូ គកើត្

វិបផដិស្ថរីយា៉ងខាវំងចំគោះអំគពើ បិត្ុោត្របស់ ខ្វួន

គលកាយមកាមការសំ

ណូមពរន្ណនាំអំពីគពទរជីវកៈ

គលាកបានចូលគៅរកលពះសមាយសមភុទនសូម

ខ្មាគទ្ធសចំគោះអំគពើខ្ុសឆគងទ្ធំងឡាយន្ដលខ្វួនបានលបទូសថរ៉៉យ ចំគោះលពះ បិានិងលពះស្ថសនា មា៉ងគដើមផីរង្គ ំ ប់ នវូ គសចកថីគៅថលកហាយស្ថថយគលកាយ ផង។

គពលគនាះលពះស្ថស្ថថជាទីពឹងននសត្ឝគលាកបានសន្មថងស្ថមញ្ដផល

សូ លត្ គពលចប់ អជាត្សលត្វូ មិ នបានសំ គរចធម៌អឝីទ្ធង ំ អស់ លពះអនាវរណញ្ជដណ មានលពះពុទនដកា ី នឹងភិកខុទ្ធំងឡាយថ្វ លពះរ៉ជាអងគគនះគបើមិនបានគធឝើបិត្ុោត្ គទនឹងបាននូវធមយចកខុ

ប៉ុន្នថបិត្ុោត្អំគពើកមយសមាវប់ បិាខ្វួន

គដើរត្ួជា

អនថរ៉យិ កធម៌រ៉រ៉ំងមិនឲ្រគលាកសគលមចបានអឝ ីគឡើយ ន្ត្លពះអងគបានពាករ ថ្វ គៅ១ន្សនកបផគទេត្ អជាត្សលត្វូ នឹងបានលាស់ ជាលពះបគចចកពុទន១អងគ។ គលកាយការបរិនិោឝនននលពះបរមលគ ូ អជាត្សលត្វូ បានដឹកនាំពលគៅ កាន់ លកង ិ ធាត្ុយាងមកបញ្ចុះ ុ កុសិនារ៉សុំទ្ធមទ្ធរចំន្ណក ននលពះបរមស្ថរីរក ឯទីលកុងគទើបន្ត្កស្ថងថយ។ ី គលាកមានគុណបំណាច់ ធគំ ធងណាស់ កបុងការជួយ គរេបចំទន ំ ក ុ បំរង ុ ឧបត្ទមមបឋមសង្គគយនាការគផធែងផាធត្់ ធម៌ អាថេវន ិ ័យគលើកទី១ នាសត្ថបណតគុហាកបុងទីលកង ុ រ៉ជលគឹះ។ -118-


ជាបូជនីយដាឌនដ៏សំខាន់ លពះគុណ

រហូ ត្ដល់ស.វ.ទី១២ននគ.ស.

ផា-គហសែនលបាប់ ថ្វ

ាមរយៈលពះគត្ជ

គលកាយបិ ត្ុោត្អជាត្សលត្វូ មិ នអាចផធើ

លក់ បានលសល ី ួ យគៅខាងគលៅរ៉ជលគឹះចាស់ គឺជរួ ភប ំ ួ គឡើយ ក៏ កស្ថងទីលកុងថយម ទ្ធំង៥មានដូចជា ៖ ១-គវោរៈ ២បណឍវៈ ៣គវបុលៈវ ៤គិ

កូដ និង៥ឥសិ គិលិ ភបទ្ធ ំ ំងគនះ

ហ៊ុ មព័ទនទីលកុងរ៉ជលគឹះចាស់ ភូមិបចចុបផនបននរ៉ជលគឹះជាចំន្ណកមួយននរ៉ជលគឹះ ថយផ ី ងន្ដរ លត្វូ បានការោរគដាយជញ្ជជំងកំន្ពងដ៏រង ឹ មាំនននផធដន្ី ដលមានរ៉ងដូច ជាបញ្ចគកាណ និងនផធជវុើ ញ ិ ៥គ.ម.គៅទិសខាងត្ផូងគឆាភះគៅកាន់ ភប ំ គយើ ងអាច នឹងគ ើ ញកំន្ពងការោរលកុងថយន្ដលពី មុនសំរ៉ប់ ការោរលកុងចាស់ ។

ជញ្ជជំង

ទ្ធំងគនះមានកលមាស់ ៤.៦ម.គៅ៥.៥ម.

ចំគោះ

គហើ យមានកំពស់ ៣.៤ម.

ទីកន្នវងខ្វះ។ ៣.៤ ស្ថថនទ្ីគួរទ្សសនា ក) វត្តគវឡវ័ ុ ន (អារ៉មនរពឫសស ី) និងរសះកលនទក ដូចន្ដលគយើ ងបានលជាបគហើ យ

ពីអបករកាសួនថ្វ

លពះបាទពិមភិស្ថរគពលទទួលដើណឹង

លពះស្ថស្ថថបាននិមនថមកកាន់ ទីគនាះជាមួយលពះអរហនថ

ស្ថវ័ក១០០០អងគជាបចាឆសមណៈ គដើមផីបានជួបលពះពុទនអងគ

លពះរ៉ជាយាងគៅកាន់ ឧទានគាបត្ជើទងៀ

រួចលជះថ្វវគជឿលបាកដការលាស់ ដង ឹ ននលពះបរមលគ ូ

គលកាយការស្ថថប់ ធម៌ពីលពះជិនលសី ក៏ចាក់ ធុះវ នូវអរិយសចចធម៌ គហើ យបាននិមនថ លពះឈប ះមារមួយអគនវើគដាយលពះភិកខុសងឃទទួលភាថហារឯរ៉ជនិគវសន៍កបុង បនាធប់ មក

បនាធប់ ពីភត្ថកិចច

មុនដើបូងបងឡស់កបុងលពះស្ថសនា

លពះរ៉ជាបានថ្វឝយឧទាននលពឫសសីជាអារ៉ម ចំគោះលពះសងឃមានលពះពុទនជាមាចស់ ជាលប -120-


មុខ្។

កបង ុ រវ៉ងទសវត្សរ៍ទ៩ ី ០

ទីធាវវត្ថគវឡុវន ័ គនះស៊ុមលទុមគៅគដាយនលព

និងចំគហេងខាងត្ផូងមានផបូរគខាយចពួកមូសិវមមួយចំនន ួ អាចគមើលគ ើ ញយា៉ង ចាស់ គលើទីដប ើ ូកមួ យគៅខាងគឆឝងនដ លចកទ្ធឝរធំចូលមកកន្នវងទីសយស្ថនគនះ លត្វូ បានគគដឹងថ្វ ជាទីវហា ិ រសងឃកមយននវត្ថគវឡុវន ័ ស្ថងថ្វឝយគដាយលពះបាទ ពិមភិស្ថរសលមាប់ លពះពុទននិងលពះសងឃគងៀសំណាក់ គៅ

បចចុបផនបកាលគនះទី

ធាវវត្ថទ្ធំងមូ លលត្វូ បានគគសំអាត្ន្ថរកា គមា៉វះគហើ យស្ថទនទីវត្ថបានជាសួនគួរ ឲ្ររីករ៉យលជះថ្វវ

មានគដើមគឈើ មវប់លត្ឈឹ ងលត្នឈផាកនិងគដើមឫសសីលត្វូ

បានដាំគឡើងវិញ ទុកជាអនុសាវរីយ៍ចងចាំនវូ អត្ីត្ោពននវត្ថគវឡុវន ័ ។ គៅទី ធាវវត្ថគវឡុវន ័ មានលសះដ៏ធ១ ំ ជាមួយនឹងលពះពុទនរប ូ គៅចំលត្ងៀកណា ថ ទឹកកលនធកន្ដលលពះពុទនអងគធាវប់ លសងៀ

មាននិទ្ធនកបុងគមភីរថ្វ

ជាទីអាង ជាកលនធក

និវ៉បស្ថទនលំគៅននសត្ឝកន្ងហន។ គួរឲ្ររីករ៉យលជះថ្វវនលកន្លង កាលណា គយើ ងនិមនថនិងអគញ្ជើញមកដល់វត្ថគវឡុវន ័ គហើ យ ជាវត្ថគលើកទី១កបុងពុទនស្ថសនាផង

ជាទីន្ដលលពះពុទនជាមាចស់ លពមគដាយ

លពះអរហនថទ្ធំងឡាយធាវប់ គងៀអាលស័ យផង បូជាលបកបគដាយអងគ៤

គលោះាមលបវត្ថិគរឿងរ៉៉វ

ជាទីលពះអងគលទងៀលបារពននវូ មា

បនាធប់ ពីលពះអគគស្ថវ័កទ្ធំងគូអស់ នូវអាសវកកគិ លស

គហើ យមានន្ត្មថងគត្់ កបុងស្ថសនកាលននលពះពុទនបរមលគនូ នគយើ ង។ ទីវត្ថគនះ លពះអងគសន្មថងលពះធម៌ជាគលចើនគលបាសពុទនបរិស័ទ អញ្ជដគកាណឍញ្ដៈនិងលពះមហាគមាគគលាវន វត្ថ នាសម័យពុទនកាល។

-121-

គហើ យលពះធាត្ុននលពះ

លត្វូ បានបញ្ចុះឯគខាវងទ្ធឝរខាងគជើង


ខ) បិបផលគ ិ ុហា មិនឆាងយប៉ុនាយនន្ដរគទពីវត្ថគវឡុវន ័

គទេបគជើងភបគំ វោរៈគឺជាធារទឹក

គៅថលត្វូ បានគគស្ថគល់ថ្វ ត្គបាទ្ធរ៉មជាទីកស្ថ ំ នថមុជទឹកគៅថដ៏មានលបជាលបិ យ ននរ៉ជលគឹះ

ទីខាងគលើត្គបាទ្ធរ៉មបនថិចគៅចំគហេងខាងស្ថថំននផវូវគឡើងគៅ

កាន់ ភបខា ំ ងគលើ គឺជាលគឹះថយដធ ៏ ១ ំ លត្វូ បានអប កត្ំបន់ ស្ថគល់ ថ្វ មចឆន“Machan= កំន្ពងោវំគមើល” សំណងៀ១គនះមានរ៉ងដូចជាកូបគដាយមានទំហំលបន្វង២៦ ម.ទទឹង២៥ម.និងកំពស់ ៧ម. ខ្បងភបលំ ស្ថប់ ។

លត្វូ បានស្ថងគឡើងពីផាធង ំ ថយន្ដលមានជាប់ គលើ

ាមគលាកចន-មា៉រស្ថលវន្៍ ដលបានគធឝើការជីកកំណកំណាយទី

កន្នវងគនះកបុងឆាបំ១៩០៥-០៦ សលមាប់ ោវំគមើ ល

លបាប់ ថ្វ

ទីសំណងៀគនះពីគដើមគឡើយជាប៉ម

ប៉ុន្នថគលកាយមកន្លងលត្វូ ការគលបើ លបាស់ ក៏កាវយជាលាឡង

កុដស ិ លមាប់ អបកបួ សអាលស័ យគងៀគៅគធឝើសមាធិ ទីកន្នវងគនះលត្វូ បានដឹងថ្វជា បិបពលគ ិ ុហាជាលំគៅឋានននលពះមហាកសសបគត្ទរ

ជាអធិបត្ីននបឋម

សង្គគយនា ោករបិបពលគ ិ ឺសំគៅដល់ នាមលពះមហាកសសបៈ កាលគលាកគៅ ជា

រ៉វ៉ស ឯកសសបៈជានាមលត្កូលគលាក។ ាមគមភីរសំយុត្ថនិកាយលពះ

សូលត្គលខ្៧៨ពិពណ៌នាថ្វ សម័យកាលមួយ លពះបរមស្ថស្ថថយាងមកគមើល មហាកសសបគត្ទរធាវក់ ខ្វួនអាោធយា៉ងធងន់ ទ្ធំង៧

រួចលទងៀបានសន្មថងសត្ថគោជឈងគ

គលកាយចប់ ធមយគទសនាមហាកសសបគត្ទរបានជាសះគសផើយពីគរ៉ោ

ោធ។ គហើ យាមរយៈគមភីរដន្ដលគនះោគទី៣ទំព័រ១២៤បានលបាប់ ថ្វ លពះ អសសជិគត្ទរ មានកាលមួយគនាះសំណាក់ គៅបិបពលគ ិ ុហា គៅគពលគលាកលត្វូ អាោធគបេត្គបេន។

-122-


ជាទីវត្ថបូរ៉ណ គឺជវី កមភវនារ៉មគនះឯង។ ច) គិជឈកូដ ភនមា ំ នរ៉ងដូចចំពុះាមត្ ភបគ ំ ិជឈកូដ

គឺជាទីមគនារមរននលពះពុទនជាមាចស់ និងជាស្ថទនទីននលពះ

សូលត្ដ៏សំខាន់ ៗជាគលចើនលត្វូ បានសន្មឋងគៅទីគនាះ

គពលលពះស្ថស្ថថគងៀកបុង

ទីលកុងរ៉ជលគឹះ។ គដើមផីគឡើងគៅដល់ កព ំ ល ូ ភប ំ គយើ ងលត្វូ គធឝើដគើ ណើរគឡើងាម ជគណឋើរថយមានទទឹង៦.១ម.គៅដល់ ៧.៣ម.

គៅថ្វស្ថបមរ៉ជបទឬស្ថបមហវ ួង

លត្វូ បានស្ថងគឡើងគដាយលពះបាទពិមភិស្ថរ គដើមផីគធឝើឲ្រខ្វួនលទងៀង្គយលសល ួ កបុង ការយាងគៅជួបលពះសមភុទន,

ផវូវថយគនះបានបញ្ចប់ជត្ ិ កំពល ូ ភបជា ំ ទីន្ដលគយើ ង

អាចនឹងគ ើ ញគុហាភបធ ំ មយ ជាត្ិ២ លត្វូ បានគគគជឿថ្វជាទីកន្នវងគងៀសំណាក់ អា លស័ យគៅននលពះអគគស្ថវ័កទ្ធំងគទឝគឺ

លាឡងលពះមហាគមាគគលាវននិងខាងគលើ

បនថិចលាឡងលពះស្ថរីបុលត្គមយះសូករខាាឬលាឡងលជក ូ ឈយ ុស គលើគទេត្ជិត្ជគណឋើរគឡើងលពះគននកុដិ

គដើរគឡើងគៅ

ជាកុដលិ ពះអាននធសិទត្គៅខាងគឆឝងនដ

គៅខាងគលើកព ំ ល ូ ភបគំ យើ ងនឹងគ ើ ញថយភប ំ ន្ដលមានរ៉ងដូចាយត្ឈរបត្់ ស្ថវប ជាគហត្ុនាំឲ្រភបគំ នះមានគមយះថ្វគិជឈកូដ

ប៉ុន្នថនយ ័ ខ្វះថ្វជាទីលបមូលផថនុ ំ ន

ពួកាយត្គៅវិញ គលោះមិនឆាងយគឡើយពីលាឡងលពះអគគស្ថវ័កទ្ធំងពីរអងគ។ មាន គលជាះមួយជាទីទមាវក់ គចារ ឬអប កមានគទ្ធសគួរដល់មរណា គដាយគហត្ុយា៉ង ហបឹ ងាមគមើល

បានជាមានាយត្មកលបជុោ ើ ប ទីគនះគដើមផីឆីចណ ំ ី ស្ថកសព។

កបុងគពលថយៗ ី គនះ

ជគណឋើរថយលត្វូ បានកស្ថងគឡើងគដើមផីសលមល ួ ដល់អបកធមយ

យាលាអាចគឡើងគៅកាន់ កព ំ ល ូ ភបបា ំ នគដាយង្គយលសល ទ្ធំងជាទីរ៉បគសយើលឡ ួ មានលពះគននកុដិ ពី ទីគនះអាចនឹងគមើលចុះខាងគលកាមបានសពឝទីឋាន

គនះជា

ស្ថទនទីដជា ៏ ទីគស្ថមនសសននអប កធមយយាលានានាគធឝើការគោរពបូជានឹករលឹក -126-


ដល់គុណបារមីទ្ធំងឡាយននលពះពុទនជាមាចស់ ។ ឆ) មទ្ទកច ុ ឆិ ទ្ីកន្នលងរ ំលូត្កូន មទធកុចឆិជាោស្ថបាលី មានន័យថ្វការលចបាច់ គោះ គរឿងគហត្ុគកើត្ មកអំពីលពះនាងគវគទហី អគគមគហសី ននលពះបាទពិមភិស្ថរ កបុងនផធន្ដលបលមុងនឹងលបសូត្គនះ

នឹងគធឝើបិត្ុោត្

ពាយាមពនវូត្សត្ឝកបុងនផធគនះគចាល

គពលលជាបថ្វបុលត្ រួចគហើ យលពះនាងបាន

គដាយការលចបាច់ ដះុ រឹត្យា៉ងខាវំងនូវនផធ

លពះនាង ន្ត្លពះបាទពិមភិស្ថរហាមោត្់ ទ្ធន់ ។ មទធកុចឆិមានពិពណ៌នាកបុងគមភី រ បាលីគឺសិទត្គៅខាងគលកាមគជើងភបគ ំ ិជឈកូដទីកន្នវងគនះផងន្ដរ ន្សងលពះបរមលគជា ូ មាចស់ គលើន្លគន្សប ង

ជាទីន្ដលគគ

គលកាយគពលលពះបាទរបស់ លពះអងគ

លត្វូ រងរបួ ស គដាយបំន្ណកថយដត្ ៏ ូចននថយភបន្ំ ដលភិកខុគទវទត្ថលបគមេលមកពី គលើ កំពល ូ ភបគ ំ ិជឈកូដ ពីគដើមគឡើយស្ថទនទីគនះមានសួនលមឹោនិងវត្ថមួយ។ ជ) វត្តពុទ្ធស្ថសនាគៅរ៉ជរគឹះសពវនថង វត្ថភូមាសទិ ត្គៅគលើកព ំ ល ូ ភបក ំ បុងលកុងរ៉ជលគឹះថយី គឺជាអារ៉មទី១បគងកត្ ើ គឡើងកបុងត្ំបន់ រ៉ជលគឹះនាឆាប១ ំ ៩៥៨ គដាយលពះគត្ជលពះគុណស្ថយា៉ដាវ ឧស្ថយនាថ គលៅពីហឹប ងក៏មានវត្ថជាត្ិស្ថសន៍ដនទគទេត្ ដូចជាវត្ថន្ខ្យរ នថ និង សថូបសនថិោពជប៉ុនគៅគលើកព ំ ល ូ ភបជា ំ អាទ៍។ ៣.៥ សំណង់បាក់ន្បកននស្ថកលវិទ្ាល័យនាលនាទ សំណល់សល់នានានននាលនាធមហាវិហារ លត្វូ បានជីកកំណកំណាយ កបុ ឆាបំ១៨៧១ននគ.ស. គដាយគលាកខានបិងហាម ន្ដលរកគ ើ ញទីកន្នវងគនះ គៅកបុងភូមិ១ សពឝនថងមានគមយះថ្វ បារហគ ន (Bargaon) គដាយគយាងាម លបភពមកអំពីឯកស្ថរគដើមរបស់ អបកធមយយាលាជាត្ិចិន គឺលពះគត្ជលពះគុណ -127-


ហសួន-ត្ាង។ នាលនាធមានចមាងយ១២គ.ម.ពី លកុងរ៉ជលគឹះ ទីគន ំ របាក់ ន្បកគនះ លគបដណឋប់ លាត្សននឹងគលើត្ប ំ ន់ នផធដដ ី ធ ៏ ល ំ ង ឝឹ គលឝយ ើ សំណងៀរកគ ើ ញសពឝនថង លោន់ ន្ត្ជាចំន្ណកមួយននទីដវ៏ ស្ថ ិ លោពន្ដលមិនទ្ធន់ រក ុ រកអស់ គៅគឡើយ ទីន្ដលបានរកគ ើ ញគហើ យមានអារ៉មលពះសថូបវិហារជាគដើម

ឯលបន្វងននទី

សពឝនថងគឺលាត្សននឹងពីត្ផូងគៅគជើង។ វត្ថអារ៉ម ឋិ ត្គៅចំន្ណកខាងគកើត្ឯ លពះវិហារគៅទិសខាងលិច វត្ថទ្ធំងអស់ គនះលត្វូ បានកស្ថងគឡើងគដាយត្ិចឬ គលចើនមានគគលមាងដូចោបនិងមានការកំណត្់ ទីវត្ថ១១កន្នវង គហើ យនិងវិហារ៥ កន្នវងដនទគទេត្លត្វូ បានគគរកគ ើ ញន្ដរ។ សំណងៀឈរគលចគធាវជាងគគគៅ នាលនាធសពឝនថងគនះ

គឺលពះសថូបលពះស្ថរីបុលត្ស្ថងគឡើងគដាយលពះបាទធមាយ

គស្ថក គដើមផីថ្វឝយកិត្ថិយសចំគោះលពះអគគស្ថវ័កដ៏លផីអងគគនះ ន្ដលលបសូត្ និងបរិនិោឝនគៅលសុកកំគណើត្របស់ គលាក គហើ យស្ថកលវិទាល័យនាលនាធ

ជិត្ទីហឹប ងគឺគមយះនាលកលោម

កស្ថងគឡើងគដើមផីឧទធិសចំគោះលពះអគគ

ស្ថវ័កអងគគនះន្ដលលបារពនដល់បញ្ជដរបស់ គលាក។ ៤-

៤.១ រគបៀបគធវើដំគណើរ គវស្ថលីឬនវឿស្ថលីសិទត្គៅជុវើ ញ ិ ភូមិបាលស្ថហ៍

(Basrah)កបុងមូស្ថ

ផាពបុរ (Mu-zaffapur) ននរដឌពិហារមានចមាងយផវូវ៥៥ គ.ម.គៅទិសខាងគជើង ននទីលកុងបត្បៈ គដាយលត្វូ ឆវងកាត្់ ទគនវគង្គគ។ ៤.២ រពឹត្តិការណ៍សំខាន់ គវស្ថលីជារ៉ជធានីននពួកលិចឆវឬ ី ពួកវជជី

គឺជាទីស្ថបក់ ការធំននសមភ័ន ន

ោពននពួកវជជដ ី មា ៏ នអំណាចន្ដលគកើត្មកពីការលបមូ លផឋោ ុ ំ ប ននកុលសមភ័នរន ម ួ -128-


ទ្ធំងអស់ មាន៨ បណា ឋ កុលសមភ័នទ្ធ ន ំងអស់ គនះ ពួកលិចឆវន ី ិងវិគទហៈមានឥទនិ ពលសំខាន់ ជាងគគ។ គទ ឥណា ឍ

គវស្ថលីគឺជារបបស្ថធារណរដឌ

ដើបូងបងឡស់កបុងលប

លគប់ លគងយកាមលំនាំអបរិហានិយធម៌ ឬថ្វធម៌ ជាគហត្ុនាំ

គៅកាន់ គសចកឋីចគលមើ នរុងគរឿង ចំគោះពួកវជជី

ន្ដលលពះដ៏មានលពះោគបានលាស់ សំន្ដង

គៅគពលលពះអងគនិមនថគងៀគៅនាស្ថទនទីសកាករៈគមយះស្ថរនធ

កបុងលកុងគវស្ថលី គដាយលពមគលពេងោបយា៉ងគនះ គធឝើឲ្ររដឌពក ួ គគរឹងមាំខាវំងកាវ ណាស់

ន្ដលលពះបាទអជាត្សលត្វូ ននន្ដនមគធៈវ៉យលុក

កបុងបំណង

ដគណឋើមកាន់ កាប់ ជាគលចើនគលើកគលចើនស្ថ មិនបានសគលមចគឡើយ ប៉ុ ន្នថគលកាយ មកគទេត្

លពះបាទអជាត្សត្ថុបញ្ជូនោបក់ ង្គរសមាងត្់ គៅបំន្បកបំបាក់ ពក ួ វជជី

បានគដាយគជាគជ័យលត្វូ សុី គពលអស់ ៣ឆាបំឯគណាះគដាយសុនីធនិងវសសការ លោហយ ណ៍។

ខ្ណៈគនាះឯងពួកគគទ្ធំងអស់ ោប

គដើមផីការោរលបគទស

ន្លងស្ថមគគីលពមគលពេងោប

ជាគហត្ុគធឝើឲ្រអជាត្សលត្វូ វ៉យមវនោនយកបាន

គដាយង្គយលសល ួ ។ លពះសមាយសមភុទននិមនថយាងមកគវស្ថលីអស់ ជាគលចើនដង អងគគងៀចាំវសាទី៥

និងវសាចុងគលកាយនាគវស្ថលី

គដាយលពះ

គហើ យពួកលិចឆវមា ី ន

ចំនន ួ គលចើនកាវយជាពុទនបរិសទរ គៅគពលទីលកុងគវស្ថលីជប ួ គលោះទុរភិកសជើងឺ អាសនបគរ៉គរ៉ត្ត្ាត្និងពួកអមនុសសយាយី ។ លកង ុ គវស្ថលីសគលមចចិត្ថនិមនថលពះជិនលសី អងគលទងៀបានសន្មឋងរត្នសូលត្

គលកាយការពិោកាពួកអប ក

គដើមផីរង្គ ំ ប់ គហត្ុភយ ័ ទ្ធំងគនះលពះ

គហើ យឲ្រលពះអាននធនិមនថជវុើ ញ ិ កំន្ពងទីលកុង

គដាយឲ្រស្ថឝធាយលពះសូលត្គនះគដើមផីកមាចត្់ បងៀោពចនលងឧបលទព

និងការ

ោរកុឲ្ ំ រពួកអមនុសសមកអុ កឡុកគទេត្។ កបុងដើគណើរគរឿងគនះ លពះសមាយសមភុទន -129-


នូវអាសវកកិគលស បានជាលពះអរហនថីមួយអងគកបុងគលាក។ លពះជិនលសី បានចាំវសាគលើកចុងគលកាយគៅនាគវស្ថលី ជាទីលពះអងគ សគលមច

ចិនាថគបាះបងៀគចាលនូវការគងៀអាលស័ យឯចាបលគចត្ិយ។

គលកាយ មហាបរិនិោឝន ពួកកសលត្លិចឆវទ ី ទួលបាន១ចំន្ណក ននលពះស្ថរីរក ិ ធាត្ុពី

លកុងកុសិនារ៉

រួចបានកស្ថងលពះសថូបមួយដ៏ធក ំ បុងទីលកុងគវស្ថលី

គដើមផីត្មក ល់ លពះបរមស្ថរីរក ិ ធាត្ុ។ គវស្ថលីលផីថ្វបា ទទួលបាលត្១អំពីលពះពុទនន្ដលលពះអងគបានលបទ្ធន ឲ្រពួកគគ មុនគពលមហាបរិនិោឝន ការវិវត្ថន៍ននដើគណើរបាលត្គនះគៅកាន់ ទី គផសងៗ នឹងពិពណ៌នាកបុងន្ផបកបនាធប់ មកគទេត្។ ៤.៣ របវត្តិស្ថថនទ្ី គលកាយមហាបរិនិោឝនននលពះសមាយសមភុទន

សម័ភនោ ន ពននពួកវជជលី ត្វូ

ទទួលបរ៉ជ័យគលកាមនដលពះបាទអជាត្សលត្វូ ន្ដលគលកាយមកលត្វូ រ៉ជបុលត្ ខ្វួនគឺឧទ្ធយិ ភទធគធឝើោត្ រួចបថូររ៉ជធានីពីរ៉ជលគឹះគៅបាត្លីបុលត្វិញ។ ទីគនះ ពី ទីលកុងគវស្ថលីលត្វូ ឆវងកាត្់ ទគនវគង្គគាមរយៈគមភីរមហាវងស

(ពងាវានន

ពួកលង្គក)លបាប់ ថ្វ សនថិវងសននឧទ្ធយិ ភទធបនថសមាវប់ ោបរហូ ត្អស់ ៣ត្ំណវងស អប កទ្ធំងគនាះមានដូចជាអនុរទ ុ ន មុណឍៈនិងនាគទ្ធសៈ អប កទ្ធំងគនះសុទនន្ត្គធឝើ បិត្ុោត្ដគណឋើមរ៉ជរពីរ៉ជបិ ាខ្វួន។ គៅនឹងទមាវប់ យា៉ងគនះ

គលកាយមកអប កនគរមិ នអាចលទ្ធំបាន

ន្ដលន្ត្ងន្ត្គធឝើោត្បិាខ្វួនគហើ យគឡើងលគងរ៉ជរ

នាគទ្ធសៈលត្វូ គគទមាវក់ គចញពី អំណាច បុលត្ននលពះអងគមាចស់ លច ិ ឆវី

គដាយមស្រនថីមាបក់ គមយះសិ សុនាគជា

រួចលពះបាទកាឡាគស្ថកបានសបងរ៉ជរបនថពីលពះវរ

រ៉ជបិាខ្វួន គឺសិសុនាគ ១០០ឆាបំគលកាយពីការបរិនិោឝនននលពះពុទនជាមាចស់ ។ -131-


សម័យកាលគនាះ

ឯគវស្ថលីមានអលជជភ ី ិកខុជាគលចើនមានកំគណើត្ជា

ពួកវជជប ី ុត្ថកៈ គដាយលបលពឹត្ថខ្ុសទំនងធម៌អាថេវន ិ ័យកាន់ យកវត្ទុ១០យា៉ង ន្ដល ខ្ុសលសឡះ។ ខ្ណៈគនាះលពះយសគថរនិមនថមកពីលកុងគកាសមភី កំពង ុ ស្ថបក់ គៅលកង ុ គវស្ថលី បានលជាបដឹងគហត្ុហឹប ងគធឝើការលបឆាំងជើទ្ធស់ អបកទ្ធំងគនាះ យា៉ងដាច់ អហង្គករ

គលកាយការត្វ៉ឿមក

គលាកលត្វូ ពួកវជជភ ី ិកខុដាក់ ទណឍកមយ

បគណឋញគចញពីសងឃ គដាយមិនអស់ ចិត្ថ ជាមួយនឹងភិកខុអបកលសឡាញ់ វិន័យ ជាគលចើនអងគគទេត្

បាននាំោបចូលគៅរកលពះគរវត្គត្ទរននត្ំបន់ គស្ថគរយរៈជា

អធិបត្ីននសងឃឲ្រជួយគដាះលស្ថយនូវគហត្ុគភទវិវ៉ទទ្ធំងគនាះ។

ជាយថ្វ

គហត្ុ សង្គគយនាគលើកទី២បានគកើត្គឡើងឯវ៉លុការ៉មកបុងទីលកុងគវស្ថលីកបុង រជជកាលលពះបាទកាឡាគស្ថក និងមានលពះអរហនថខ្ីណាលសពសរុបចំនន ួ ៧០០ អងគចូលរួម

លពះសពឝកាមីជាលពះគថរៈចាស់ ទជា ុំ ងគគ

លត្វូ បានចំគណាទសួរ

គដាយលពះគរវត្គត្ទរ ទីបំផត្ ុ ននការពិនិត្រគផធែងផាធត្់ គនះលពះសងគត្ ី ិកាចាររទ្ធំង ឡាយបានលបកាសវិនិចឆ័យចំគោះទសវត្ទុគឺខ្ុសចាប់ ទ្ធំងលសុង

គបើគទ្ធះជា

គសចកថីសគលមចលត្វូ បានទទួលស្ថគល់ជាឯកចឆន ធ គដាយលកុមជើនស ំុ ងឃកថីន្ត្ពួក វជជភ ី ិកខុមិនលពមទទួលយកស្ថលលកមគនះគឡើយ។ ៤០ឆាបំគលកាយពីសង្គគយនាគលើកទី២ កនវងផុត្គៅការជន្ជកត្វ៉ឿដនទ គទេត្បានគកើត្គឡើង ន្ដលជាគហត្ុនាំគៅរកការន្បកបាក់ សងគមសងឃ ាម រយៈនិកាយគមយះសមយ ត្ិយៈរ៉យការណ៍គដាយភវយៈថ្វ ភិកខុ១អងគនាមភលទៈ ឬមហាគទវៈ បានគលើកគឡើងអញ្ដមត្ិសីថ អព ំ ីធមយជាត្ិននលពះអរហនថ រួចមាន ការសនបិបាត្ដ៏ធម ំ ួយរួមមានលពះសងឃនិងលបជាពុទនបរិសទរគៅថ្វ សងគត្ ី ិ

ការលបមូលផឋោ ុ ំ ប កបង ុ លកង ុ បាត្លីបុលត្ -132-

មហា

គដាយមានការឧបត្ទមមោំលទពី


លិចឆវី

ត្មកល់ចន្ំ ណកននលពះស្ថរីរក ិ ធាត្ុន្ដលខ្វួនទទួលបានពី លកុងកុសិនារ៉

លពះសថូបនិងសសរសថមមមានគាគៅពីគលើ ជិត្ទីហឹប ងគឺជាលសះជីកគដាយលកម ុ ស្ថឝថ្វឝយលបគគនលពះពុទនគលបើលបាស់ ។ សថូប២

ជាប់ ទីហឹប ងគទេត្នាទិសខាងត្ផូងមាន

ទី១គឺកន្នវងន្ដលពួកស្ថឝទ្ធំងឡាយកាន់ យកបាលត្លពះអងគ

រួចគឡើង

គដើមគឈើ យកទឹក យំ ុ និង១គទេត្ ជាទីស្ថឝថ្វឝយទឹក យំ ុចគំ ោះលពះដ៏មានបុណរ ។ លពះគត្ជ

គុណហសួន-ត្ាងបានសរគសរថ្វ ទ្ធំងខាងកបុងនិងខាងគលៅលកុង

មានលពះសថូប និងលពះគចត្ិយរ៉ប់ មិនអស់ ន្ដលគធឝើឲ្រគលាកពិបាក នឹងចងចាំ ឲ្របានអស់ ។ គលកាយការទសសនារបស់ គលាកមក គវស្ថលីបានកាវយជាោព ងងឹត្ននលបវត្ថិស្ថស្រសថនាស.វ.ទី១២ននគ.ស. មិនបានដឹងឮរហូ ត្ដល់ស.វ.ទី១៩,

និងឋិ ត្គៅកបុងសោពខ្ូចខាត្

គៅគពលគលាកខានបិងហាមកំណត្់ រក

គ ើ ញទីរគហាស្ថទន១គនះ គៅជុវើ ញ ិ ភូមិបាលស្ថហ៍

កបុងលសុកគមយះមូ ស្ថផាព

បុរននរដឌពិហារ ជាមួយគវស្ថលីបូរ៉ណ បចចុបផនបោគគលចើនននគំនរបាក់ ន្បក ឋិ ត្គៅកបុងភូមិគមយះគកាល៍ហួ (Kolhua) លបមាណជា៥៥គ.ម.ពីទីលកុងបត្បៈ។ ៤.៤ វត្ថគួ ុ រទ្សសនា ក) រ៉ជវិស្ថលកាោរហ៍ (Raj-Vishal-Ka-Garh) បាលស្ថហ៍ មានចមាងយ

៣៥គ.ម.គៅទិសនិរត្ីននលសុកមូ ស្ថផាពបុរ

លត្វូ បានកំណត្់ ថ្វជាទីលកង ុ គវស្ថលីបូរ៉ណ។ ស្ថទនទីរ៉ជវិស្ថលកាោរហ៍ គនះ គឺជាលគឹះដ៏រង ឹ មាំននគវស្ថលីជាទីកន្នវងន្ដលពួកកសលត្ទ្ធំង៧៧០៧អងគ ឬអប កត្ំ ណាងឲ្រពួកគគ ជាសមភ័នោ ន ពន្ត្ងជួបលបជុព ើ ិោកាោបបញ្ជហលសុកគទសរបស់ ខ្វួន។

បចចុបផនបគៅមានសំណងៀបាក់ ន្បករួមមានគំនរលគបគដាយឥដឌដធ ៏ មា ំ ន

កំពស់ ២.៥ម.ខាងគលើករំ ត្ ិ ព័ទនជវុើ ញ ិ និងមាន១៥០០ម. គដាយរងឝងម ៀ ូ លលពម -134-


ទ្ធំងស្ថបមគោវះ៤២.៧ម.ន្ដលព័នព ន ័ទនជវុើ ញ ិ ទីហឹប ង ន្ថមទ្ធំងមានលសះទឹក១គលបើ លបាស់ គដាយពួកកសលត្លិចឆវី ជាលសះមងគលមានចមាងយលបមាណជា៣.២គ.ម. សទិត្គៅទិសនិរត្ីននសសរសថ មមអគស្ថកកបុងត្ំបន់ គកាល៍ហួ។ ខ) សំណង់រពះសតបននកសរត្លិ ចឆវី ូ

លបមាណជា១គ.ម. ឋិ ត្គៅទិសោយ័ ពរននទីាំងពួកលិចឆវី គឺជាសថូប

ននពួកវជជី ន្ដលឋិ ត្ឈរលបក់ ដប ើ ូលមានរ៉ងសណា ឌ នមូលលកឡូម ខាងកបុងគឺ ជាសំណល់ លពះសថូប ពីគដើមគឡើយគឺជាសំណងៀដភ ី ក់ ន្ដលលសទ្ធប់ គសឋើងននដុើ ដីឥដឌមានអងកត្់ផត្ ចិ រហូ ត្៧.៦២ម. សថូបគនះទំនងជាមានការពលងីកកបុងកាលជា ខាងគលកាយមកគដាយមានគ ើ ញឥដឌដត្ ុ លត្វូ បានគគគលបើ គដើមផីគធឝើឲ្រអងកត្់ផត្ ចិ មានទំហំធគំ ៅដល់ ១២.១ម.។ ឯសថូបដីភក់ គដើមមានោពចំណាស់ ចាស់ ណាស់ គៅគហើ យ

ាមការលស្ថវលជាវឲ្រដឹងថ្វមានអាយុ កាលមុនសម័យគមារិយ័ន

គៅគទេត្ និងាមរូបោពគដើមលបាប់ ថ្វ គលណដាឌនលត្វូ បានស្ថងរួមបញ្ចូល លត្ងៀបណថូលននលពះសថូបកបុងសម័យបូរ៉ណ

គហើ យលពះសថូបគនះកស្ថងគឡើង

គដាយពួកកសលត្លិចឆវី គដើមផីបញ្ចុះលពះស្ថរីរក ិ ធាត្ុចន ំ ន ួ ២នាឡ៍ ន្ដលខ្វួនបាន ទទួលមកពីលកង ុ កុសិនារ៉។ ទីគលណដាឌនគនះលបន្ហលជាលត្វូ បានជីកកកាយ គដាយលពះបាទធមាយគស្ថកគដើមផីពិនិត្ររកលពះបរមស្ថរីរក ិ ធាត្ុ បំន្ណកខ្វះនន គចត្ិយាមលពះគត្ជលពះគុណហសួន-ត្ាងលបាប់ ថ្វ គៅរកាទលមងៀគដើមរបស់ ខ្វួនគៅគឡើយ គដាយអគស្ថកមិនបានគធឝើឲ្រខ្ូចខាត្គទ។ ចំណុចកណា ឋ លននលពះសថូបគដើមកស្ថងពីដភ ី ក់

គដកខាងគលកាមលស

ទ្ធប់ គសថើងននដីន្ដលពីគដើមជាប់ សធះគដាយស្ថបមគោវះ កបុងឆាបំ១៩៥៨ពួកអប កបូ រ៉ណវិទូបានរកគ ើ ញគកាដឌត្មក ល់លពះស្ថរីរក ិ ធាត្ុស្ថងមកពីថទ យ ន់ គលឝយ ើ ន្ដក -135-


អំណាចននគពលគវលា គទ្ធះបីសិលាចារឹករលប់ បាត្់ គៅគហើ យកថី ន្ត្វ៉គៅន្ត្ បង្គហញលបាប់ គយើ ងឲ្រដឹងថ្វ ជាចំន្ណក១ននសសរសថមមដគ៏ លចើនកបង ុ លសុកមូ ស្ថ ផាពបុរនិងចមារ៉៉ន (Champaran)—គៅរិយា៉ អាគររ៉៉ជ (Lauriya Areraj) គៅរិយា៉ ននធនគហ៌ (Lauriya Nandangarh) និងទីរ៉មបុវេ (Rampurva) ន្ដលលពះបាទធមាយគស្ថកបានកស្ថងគឡើង លីបុលត្គៅកាន់ លម ុ ភិនី

កបុងដើគណើរយាងធមយយាលាពីបាត្

ឡុងឆាបំ២៥០-២៤៩ននព.ស. គហើ យជុវើ ញ ិ សសរសថ មម

អគស្ថកននត្ំបន់ គកាល៍ហួគនះ

គៅមានសំណល់បាក់ ន្បកននលពះសថូបត្ូចៗ

ជាគលចើនកស្ថងមកពីឥដឌ។ សសរសថមមគវស្ថលី គបើគលបេបគធេបគៅនឹងសសរ សថមមគៅទីដនទគឺគៅរកាបានោពលឡឯកស្ថឡត្ជាងគគ។ ឃ) អគស្ថកសតប ូ

ជិត្សសរសថមមគឺជាសំណល់ ននអគស្ថកសថូប ហសួន-ត្ាងបានគ ើ ញ

គំនរឥដឌរ៉ងលកឡូមគនះមានកំពស់ ៤.៦ម. និងមានអងកត្់ផត្ ចិ ២០ម. គពលខានបិង ហាមគធឝើការកំណកំណាយបានរកគ ើ ញលបអប់ ថ១ យ លពះស្ថស្ថថបញ្ចុះគៅទីខាងគលកាមហបឹ ង។

មានលពះស្ថរីរក ិ ធាត្ុ

ស្ថទនទីគនះគួរដល់ការបូជាគដាយ

ការគដើរលបទកសិណឬសយឹងស្ថយធ៍នាលពះសថូបគនះ។ ពួកអប កនាំផូវវ ឥណា ឍ ោគគលចើន យល់លចឡំលពះសថូបថ្វជាសថូបអាននធ

ន្ត្ាមការពិត្គៅសថូបលពះអាននធសិទត្

គៅហាជិបុរ (Hajipur) ឯគណាះ ាមរបាយការណ៍ទូគៅ សថូបកស្ថងគឡើង គដាយអគស្ថក គឺឧទធិសចំគោះលពះស្ថស្ថថ គទ្ធះបីជាសថូបត្មក ល់លពះស្ថរីរក ិ ធាត្ុ ឬក៏សថូបអនុសសរណៈ។

-137-


ង) រសះស្ថវ (មកដ-ហ៌ទ្-Markata-Hrada) ជិត្សសរសថមមគឺជាលសះត្ូច១គៅថ្វ រ៉មា-កុណឍៈ គលាកខានបិងហាម លបាប់ ថ្វ ជាលសះរបស់ សហគមសត្ឝស្ថឝបូរ៉ណ ន្ដលបានជីកលបគគនលពះពុទន ជាមាចស់ សលមាប់ លទងៀគលបើលបាស់ ។

លសះគនះលត្វូ បានពលងីកបនថបនាធប់ មកកបុង

កាលជាខាងគលកាយ។ ៤.៥ បាត្លីបុរត្ (បត្នៈ=Patna) ទ្ីកន្នលងរបារពធត្ត្ិយសគគយនា ក) កុមហរ៉៉រ (Kumhrar) ស្ថថនទ្ីអគស្ថការ៉ម សួនកុមហរ៉៉រមានចមាងយ៥គ.ម. ពីស្ថទនីយ៍រថគភវើងបត្បៈ គលើផូវវ ១មាន គមយះថ្វកាន់ ការបាគហ (Kankarbagh) កបុងទីលកង ុ បត្បៈននរដឌពិហារ ទីគនាះ គយើ ងនឹងគ ើ ញលសះ១ដ៏ធមា ំ នសសរសថមមថភ យ ក់ បូរ៉ណចំនន ួ ៣២ប គំរលូ ត្វូ បានដាក់ ាំងបង្គហញគៅទីពនាវជិត្ហបឹ ង អគស្ថការ៉ម

ល វត្ទុ

ជុវើ ញ ិ សួនចារអត្ីត្គឺជា

ជាស្ថទនទីត្ត្ិយសង្គគយនាន្ដលបានលបារពនគធឝើគឡើងកបុងទីលកង ុ

បាត្លីបុលត្ គលកាយពីលពះបាទធមាយគស្ថកគស្ថយរ៉ជរបាន១៧ឆាបំ រវ៉ងព.ស. ២៥០

នាសង្គគយនាគនាះ

មានលពះអរហនថខ្ី

លសព១០០០អងគចូលរួម

គលកាមការដឹកនាំគដាយលពះគមាគគលប ី ុត្ថត្ិសសគត្ទរ គហើ យកថ្វវត្ទុជាចំណុចនន ការជន្ជកពិោកាោប

ជាគមភី រ១កបុងចំគណាមគមភីរអភិធមយទ្ធំង៧លត្វូ បានគរេប

ចំចងលកងគដាយលពះគថរៈ។

ជាលទនផល

អញ្ដមត្ិគឺោករបរមផរ៉លត្វូ បាន

ពិនិត្រយា៉ងលមឡិ ត្និងគធឝើការផាត្់ គចាលទ្ធំងអស់ ។

សង្គគយនាគលើកទី៣គនះ

បានគបើកទំព័រលបវត្ថិស្ថស្រសថ ថ១ យី សលមាប់ លពះពុទនស្ថសនា ស្ថសនាោគគលចើនមានគៅន្ត្កបុងត្ំបន់ មគធៈ -138-

គដាយពីមុនពុទន

និងរដឌជវុើ ញ ិ ១ចំនន ួ ប៉ុគណា ត ះ


មកគម៉វះគដាយចារឆាវក់ លពះនាមននស្ថសនទូត្ទ្ធំងគនាះ

គដាយលពឹត្ថិការណ៍

ដ៏អស្ថចររយា៉ងគនះ ពុទនវចនៈលត្វូ បានផសពឝផាយគៅលគប់ ទិសទ្ធំង៤ ជាលទន ផលននស្ថសនកិចច

បនាធប់ ពីសង្គគយនាគលើកទី៣គហើ យ។

លពះនាមននលពះ

គថរៈទ្ធំងឡាយនិងទីកន្នវងមានដូចត្គៅគនះ៖ ធមមទ្ូត្ក៍គថរៈ

>

ទ្ីកន្នលង

១) មជឈនថិកគត្ទរ

កាគសយែរ៍ និងគនានរៈ

២) មហាគទវគត្ទរ

មហិ ងសមណឍល

៣) រកខិត្គត្ទរ

វនវ៉សី

៤) គយានកធមយរកខិត្គត្ទរ

អបរនថកៈ

៥) មហាធមយរកខិត្គត្ទរ

មហារដឌ

៦) មហារកខិត្គត្ទរ

គយានកៈ

៧) មជឈិមគត្ទរ

ហិ មវនថបគទស

៨) គស្ថណក និងឧត្ថរគត្ទរ

សុវណតភូមិ

៩) មហិ ន ធ ឥត្ទិយៈ ឧត្ិថយៈ សមភលៈ និងភទធស្ថលាគត្ទរ ត្មភបណតទឝីប (លសី លង្គក) ត្ំបន់ ទ្ធំង៩គនះនឹងគធឝើការរ៉៉យរ៉៉ប់ ជន ូ ដូចមានត្គៅ ៖ ● គនានរៈ រួមមានលសុកននត្ំបន់ គបស្ថវ៉ឿរ (Peshawar) រ៉៉វ៉ឿលបិណឍី (Rawalpindi)

និងន្ផបកខ្វះននលបគទសអាហឝ កានិស្ថទន

រីឯកាគសយែរ៍សពឝនថង

គឺជាត្ំបន់ កាគសយែរ៍ ន្ដលលត្វូ បានន្បងន្ចកការលគប់ លគងជា២ចំន្ណក គលកាម ការលគប់ លគងគដាយឥណា ឍ និងបាគិស្ថទន។ ● មហិ ងសមណឍល គឺឋិត្គៅត្ំបន់ មា៉យសូរបស់ ឥណា ឍ (Mysore) -140-


រដឌ១ជាប់ លពំន្ដនននលបគទសបាំងកាវគដស។ ● វនវ៉សី រួមមានត្ំបន់ គឆបរននរដឌគករ៉៉ឡា (Kerala) និងមា៉ឡាបា (Malabar) របស់ ឥណា ឍ ។ ●

អបរនថកៈ

ជាត្ំបន់ ចុងខ្័ណឍននរដឌនានាមានត្ំបន់ មុំនបឬប៉មគប

(Bombay) ទិសឧត្ថរននរដឌគុជរ៉៉ត្ (Gujarat) កាចឆ (Kachchh) និងសិ ន ធ (Sind)។ ● មហារដឌ បចចុបផនបជារដឌមហារ៉៉ស្រស្ថថ (Maharashtra) ននលបគទស ឥណា ឍ ។ ●គយានកៈ(សំស្រសកឹត្គៅថ្វយវនៈ)រួមមានកមភុជៈជារដឌឯករ៉ជរននជា ត្ិស្ថសន៍១ឋិ ត្គៅលពំន្ដនទិសោយ័ ពររួមបញ្ចូលកបុងអាណាចលកលពះបាទធមាយ គស្ថកផងន្ដរ។ ● ហិ មវនថបគទស គឺត្ប ំ ន់ ហិមោនថទ្ធំងមូ ល (Himalayan Regions)។ ●

សុវណតភូមិទឹកដីគកើត្មាសលបាក់

ឬគបហគ ូ=Pegu

និងលសុកមា៉វឡាមយិ ន

គឺសិទត្គៅត្ំបន់ បាហគ ូ=Bago (Mawlamyine

ឬមូលគមន=

Moulmein) ជារដឌននពួកមនកបុងលបគទសភូមាបចចុបផនប ន្ដលរួមបញ្ចូលកបុង អាណាចលកន្ខ្យរបូរ៉ណទ្ធំងមូល។ ● ត្មភបណតទឝីប គកាះលសី លង្គក។ ខ)ការរបគមើលគមើលអនាគត្ននរពះគថរៈ ទ្ធ ំងឡាយនាទ្ុត្ិយសគគយនា ចំណុចគួរឲ្រចាប់ អារមយណ៍កបុងគមភីរមហាវងសន្ដលចងលកងកបុងស.វ.ទី ៦ននគ.ស.លបាប់ ថ្វ

លពះគមាគគលប ី ុត្ថត្ិសសគត្ទរពីជាត្ិមុនគឺជាលពះលពហយ មាន -141-


អីននត្ិសសៈគដាយគចត្នា ោវមគនាះ ត្ិសសៈបានគោលត្ិះគដេលលពះគថរៈ ជា ការគឆវើយត្ប លពះគថរៈបានគចាទសួរសំនរួ ត្ិសសៈទ្ធក់ ទងនឹងចិត្ថយមកៈពីគមភីរ អភិធមយ។

ត្ិសសៈមិនអាចគឆវើយរួច

ក៏មានចិត្ថចងៀដង ឹ សុំគរេនផាវស់ បថូរជើគនឿ

មកគោរពពុទនស្ថសនាវិញ គលកាយទទួលបានការអនុញ្ជដត្ពីឪពុកមាថយ ត្ិសសៈ ស្ថងផបួសបានជាកូនសិ សសននលពះសិ គគវៈន្ដលគលាកបគលងេនត្ិសសៈខាងន្ផបកវិ ន័យ ចំន្ណកលពះចនធវជជប ិ គលងេនអភិធមយ ។ គលកាយមកមិនយូ រគឡើយ គលាក បានអស់ អាសវកិកគលស និងកាវយជាអធិបត្ីសងឃនាលកង ុ បាត្លីបុត្ថ គលាក មានលពះនាមលបាកដថ្វ

គមាគគលប ី ុ ត្ថត្ិសសៈ

គហើ យបានគដើរត្ួយា៉ងសំខាន់

កបុងការលបមូលផថនុ ំ នត្ត្ិយសង្គគយនា ន្ដលបានបញ្ជូនសងឃទូត្គៅកាន់ ត្ប ំ ន់ នានាជុវើ ញ ិ ឧបទឝីបឥណា ឍ

គៅន្ផបកខ្វះននទឝីបយូ រ៉ប ុ និងអាសុីអាគគបយ៍មានលសី

លង្គក ន្ខ្យរ និងភូមាជាអាទ៍គដើមផីផសពឝផាយលពះស្ថសនា។ លពឹត្ថិការណ៍ទ្ធំង អមាលគនះលបាកដមក បញ្ជជក់ ពីការលបគមើ លគមើលននលពះអរហនថទ្ធំងឡាយ នាសង្គគយនាគលើកទី២។ គ) ស្ថរមនទីរបត្នៈ (បិទ្ទ្ធវរនថងច័នទ) ស្ថរមនធីរលកង ុ បត្បៈននរដឌពិហារ

ជាកន្នវងលពះពុទស្ថ ន សនាបានចាប់

គផថម ើ រីកផាយគដាយអគស្ថកាធិរ៉ជ។ គៅនាមនធីរវិវធ ិ ភ័ណឍគនះមានត្មក ល់នវូ វត្ទុបូរ៉ណខាងពុទនស្ថសនាយា៉ងគលចើនគលើសលប់ កបុងគលាក រូបចមាវក់ ជាថយនិង សំរទ ិ នន្ដលដាក់ ាំងបង្គហញ

លត្វូ បានន្បងន្ចកគចញជាគលចើន

មានដូចជា ៖

-143-

សម័យកាល


ឡាយលត្វូ បានយកគំរា ូ មទលមងៀមនុសស គដើមផីបង្គហញោពគពញបរិបូរននរ៉ង កាយាមសោពលសស់ លបាកដចាស់ ។ រីឯពុទនបដិមាមានកំគណើត្មកពីត្ប ំ ន់ មធុរៈ

ជាចមាវក់ ន្ដលយកាម

សោពធមយជាត្ិមានទលមងៀជាមហាបុរស ិ លកខណៈធំនិងមូល បដិមាលពះគោធិសត្ឝស្ថនា៌ថ

ឧទ្ធហរណ៍ដូច

ការចារឆាវក់ ចីពរលពះពុទនជាមាចស់

គឺលគងជាប់

នឹងកាយ ដូគចបះរបត្់ ទ្ធំងឡាយមិនបានបង្គហញគចញគលៅគទ ន្ត្រ៉ងកាយលត្វូ បានគលចគចញមកហាក់ បីដច ូ ជាមិនមានការដណថប់ អឝីគឡើយ គៅនាស្ថរមនធីរ បត្បៈនិងលកុងញូវគដលវី គយើ ងអាចនឹងគ ើ ញបដិមាជាគំរនូ នលពះពុទនអងគ បដិមា គោធិសត្ឝមកពីន្ដនគនានរៈនិងមកពីត្ប ំ ន់ មធុរៈផង បំផាវញននពួកមូ សិវមលជល ុ និយម

ន្ដលបានរួចចាកពីការ

គៅគពលពួកគនះទទួលបានជ័យជើនះគលើ

ត្ំបន់ ទ្ធំងឡាយននោគខាងគជើងឥណា ឍ ។ ● សម័យកាលគុបតៈ (គ.ស. ៣០០-៥៥០) រជជកាលគុបថៈជាយុ គសម័យមួយននសិ លផៈរបស់ ពក ួ ឥណា ឍ មនដល់ កំរត្ ិ កំពល ូ ។ ពុទនបដិមាអងគធៗ ំ មកពីត្ប ំ ន់ មធុរៈ ស្ថនា៌ថ អជនាថនិងពិហារ រូបបដិមាទ្ធំងឡាយ មានការគួរឲ្រកត្់ សំោល់ចាប់ អារមយ ណ៍នាសម័ យកាល ទ្ធំងគនះ ពុទនបដិមាមកពីមធុរៈកំឡុងគពលគនាះបានទទួលការន្កលមឡ ផាវស់ បថូរ ាមគំរស ូ ិ លផៈបនសំោបរវ៉ងឥណា ឍ លកិក មានការលបមូលអភិរកសទុកពុទនបដិមា ជាគលចើន ន្ដលមានកំគណើត្មកាំងពីសម័យគុបថៈកបុងស្ថរមនធីរដូចគោលខាង គលើ

គពលទសសនាទសសនិកជនលបាកដជាគធឝើការគកាត្សរគសើ រមិនខាននូវ

គលគឿងវិចិលត្សិ លផៈទ្ធំងគនាះ។

-145-


ស្ថថប់ ាមលពះបរមលគគូ ដាយគោរពបនាធប់ មកក៏បានកស្ថងនូវសសរសថមម១។ ទិនន ប ័យមានគៅកបុងកំណត្់ គហត្ុគមយះផូ-កឝ-ូ កិននជើពក ូ ទី២៤លបាប់ ថ្វ គលកាយ មកលពះសថូប១លត្វូ បានគគស្ថងគឡើងចំទីកន្នវងន្បកោបរវ៉ងលពះជិនលសី និងអប ក លកង ំ ល ួ ចិត្ថ។ ុ គវស្ថលីគដើមផីទុកជាការចងចាំនវូ លពឹត្ថិការណ៍ដ៏រជ

គកស្ថរិយា

(Kesariya) មានចមាងយ៥៥គ.ម. ឋិ ត្គៅទិសោយ័ ពរននលកុងគវស្ថលីគឺ ជាទី កន្នវងន្ដលបានគកើត្គឡើងនូវគរឿងរ៉៉វទ្ធំងអស់ គនះ។

លកសួងបូរ៉ណដាឌន

ឥណា ឍ ថយៗ ី គនះ បានគធឝើការជីកកកាយលពះសថូប១គៅកិស្ថរិយា ន្ដលគគគជឿថ្វ ជាសថូបខ្ភស់ជាងគគកបុងគលាក។ ទ្ធក់ ទិននឹងបចចុបផនបោពននបាលត្របស់ លពះពុទនជាមាចស់ គកស្ថរិយា

គយើ ងមានលបភពពីរ

បនាធប់ អំពី

គឺមួយមកពីអបកធមយយាលាជាត្ិចិនន្ដល

បានគធឝើដគើ ណើរមកលសុកឥណា ឍ ចាប់ ពីស.វ.ទី៥ដល់ទី៧ននគ.ស. និងមួយគទេត្ មកពីគមភីរមហាវងសជាពងាវារបាលីននគកាះលង្គក។

ាមទិនន ប ័យទ្ធំងគនះ

លបវត្ថិននបាលត្ក៏បានគលចគឡើងមានដូចត្គៅ៖ បាលត្គបស្ថវ៉ឿរ បាលត្កាសហាគរ

បាលត្កណា ថ ហារ បាលត្លង្គក និងបាលត្លសុកចិន ន្ដលាមគលាក មា៉រកូបូឡូ (Marco Polo) លបាប់ ថ្វ អធិរ៉ជរកុបាវយ-ខាន (Kublai Khan) នាំយកមក ពីលសី លង្គកគៅកាន់ លសុកចិនកបុងឆាបំ១២៨៤គ.ស. ។ ឥឡូវគនះគយើ ងទ្ធំងអស់ ោប

នឹងគធឝើការសិ កាពីការវិវត្ថន៍គៅននបាលត្

ន្ដលបានគោលមកខាងគលើ ៖ បារត្គបស្ថវ៉៉រ បារត្កាសហាគរ លបភពទិនន ប ័យមកពីអបកធមយ យាលាជាត្ិចិន អងគគឺចាប់ គផថម ើ កបុងត្ំបន់ គបស្ថវ៉ឿរ លពះគត្ជ -147-

ទ្ធក់ ទិននឹងបាលត្លពះពុទន

គុណផា-គហសែន (Fo-Kwo-ki,


គសថចគទវាទ្ធំង៤អងគគនះ

បាលត្ទ្ធំង៤លពះពុទនអងគអធិដាឌនឲ្របានជាបាលត្១

ន្ដលមានន្គម៤ លសបគពលគនាះ មហារ៉ជទ្ធំង៤ក៏គោលគឡើងលពមៗ ោបថ្វ ភគវ៉លពះអងគន្ចកចំន្ណកបុ ណរឲ្រដល់ពក ួ គយើ ង)។ ន្ត្ផា-គហសែនមិនបានពិ ពណ៌នាពិស្ថថរសថីពី ការបញ្ចប់គៅននបាលត្កបុង គនានរៈគទ ប៉ុន្នថអបកលបវត្ថិស្ថស្រសថជាត្ិទីគប ារ៉នាថ (Taranatha) គលើកគឡើង ថ្វ “លពះរ៉ជាន្ដនគយ-ជិ (គឺវងសកុស្ថនៈ) បានវ៉យលុកន្ដនមគធៈនិងនាំយក បាលត្គៅជាមួយខ្វួន

មួយអគនវើគដាយអប កលបាជញគមយះអស្ថឝគោសៈ”។

ន្ណកគលាកខានបិងហាមបានលបាប់ ថ្វ

ចំ

លពះបាទកនិសកៈកបុងវងសកុស្ថនៈគនះឯង

(លគប់ លគង៧៨-១០២គ.ស.) ន្ដលបានលុកលុយន្ដនមគធៈនាំ យកបាលត្គៅ កាន់ គបស្ថវ៉ឿររវ៉ងគ.ស.ទី១-២ គពលគនាះកបុងលកង ុ ោរ៉ណសី មានអប កលបាជញ ខាងទសសនវិជាជ១រូបគឺ

អស្ថឝគោសៈបានគ ើ ញទីលកុងលត្វូ បរ៉ជ័យគលកាម

លពះគៅកនិសកៈ សំណងគដើមផីគជេសវ៉ងសស្រង្គគមវិនាសកមយ ១គនះលត្វូ បានចរចា គហើ យគដើមផីគធឝើឲ្រអធិរ៉ជអងគគនះសងប់ចិត្ថ

អប កលគប់ លគងលកង ុ ោរ៉ណសី បាន

លបគល់ពទ ុ នបាលត្ដល់លពះរ៉ជាអងគគនះជាជើនន ូ ននការសុំសនថិោព គហើ យអស្ថឝ គោសៈសុខ្ចិត្ន្ថ ហហមអមដើគណើរអធិរ៉ជកនិសកៈលត្ឡប់ គៅកាន់ គបស្ថវ៉ឿរ កាវយជាបុ គរ៉ហិ ត្អប កឲ្រឱវ៉ទខាងន្ផបកស្ថសនាត្គរេងគៅ។ អំណះអំណាងគលើកគឡើងទ្ធក់ ទងនឹងលបភពទិនន ប ័យខាងគលកាយគទេត្ បានពិព័ណ៌នាពីស្ថទនទីននពុទនបាលត្ឋិ ត្គៅនាត្ំបន់ កាសហាគររវ៉ងគ.ស.៤០០ កបុងជីវលបវត្ថិរបស់ កុមារជីវៈមានរ៉៉យរ៉៉ប់ ពីការមកទសសនារបស់ គលាកកបុងត្ំ បន់ កាសហាគររវ៉ងឆាបំ៤០០ននគ.ស. បាលត្គលើសីសៈ

ន្ថមទ្ធំងលបាប់ ថ្វ

គលាកបានទូលពុទន

គហើ យថ្វបាលត្១គនះមានអភិនីហារអស្ថចររខាវំងណាស់ អាច -149-


នឹងផាវស់ បថូរទមងន់បាន។ (Chih-Meng)

លពះសងឃជាត្ិចិន១អងគគទេត្គឺលពះគត្ជគុណឆិ-គមង

គពលនិមនថមកលសុកឥណា ឍ ឆវងកាត្់ ាមត្ំបន់ ឡបណរនិង

គខាានកបុងគ.ស.៤០៤ បានគ ើ ញោពចំន្លកអស្ថចររននពុទនបាលត្គនះ ដូចោប គៅគពលដាក់ ទូល ន្ដលគគបានបង្គហញចំគោះគលាក កបុងត្ំបន់ កាសហាគរ ក៏ជា ទីគលាកបានគ ើ ញថូគធឝើមកពីថន្យ កវន្ដលមានពណ៌គផសងៗ

ោបសលមាប់ លពះ

ពុទនអងគគលបើលបាស់ ។ គទ្ធះជាយា៉ងគនះកថី ផា-គហសែន គពលទសសនាកាសហាគរកបុងឆាបំ ៤០០ គ.ស. គដើមផីចូលរួមមហាសនបិបាត្ននការលបមូលផថស ុ ំ ងឃ៥ឆាបំមថង គលាកលោន់ ន្ត្និយាយអំពីថប ូ ៉ុគណា ត ះ

មិនបានឮគោលពីពទ ុ នបាលត្ផងន្ដរគទ

គលកាយមកគលាកគ ើ ញគៅគបស្ថវ៉ឿរគៅវិញ គ ើ ញថ្វ

ន្ត្ន្បរជា

ទ្ធក់ ទិននឹងគរឿងគនះ

គយើ ង

ការគ ើ ញថូននផា-គហសែនគឺសមលសបជាមួ យនឹងឆិ-គមង

ប៉ុន្នថ

សំនរួ គៅន្ត្មានថ្វ គត្ើគហត្ុអឝីបានជាឯកាសហាគរផា-គហសែនមិនបាននិយាយ ពីបាលត្ គហើ យគៅគពលជាមួយោបគនះ ឆិ-គមង និងកុមារជីវៈបានគ ើ ញ លោន់ ន្ត្ខ្ុសោបប៉ុនាយនឆាបំគលកាយមកប៉ុគណា ត ះ។ លទនោព២យា៉ងអាចនឹងគកើត្មានគឺ៖ ទី១ផា-គហសែនលបន្ហលជាបាន គ ើ ញបាលត្កាសហាគរន្ដរ

ន្ត្ជាបាលត្ចមវង

គបស្ថវ៉ឿរ១គទេត្ន្ដលជារបស់ ពិត្

បនាធប់ មកគលាកគ ើ ញគៅ

គមា៉វះគហើ យនាំឲ្រគលាកមិនបានគអើគពើ

ដល់បាលត្កាសហាគរ ាមការអគងកត្គនះគ ើ ញថ្វមានបាលត្២ ន្ដលគោលអះ អាងថ្វ ជាពុទនបាលត្កបុងគពលគនាះ។ លទនោពទី២គឺ អាចជាបាលត្ន្ត្១ន្ដលផាគហសែនបានគ ើ ញឯគបស្ថវ៉ឿរ លត្វូ បានពួកអប កកាសហាគរខ្ចីគៅាំងគោរពបូជា

-150-


លសបគពលកុមារជីវៈ និងឆិ-គមងបាននិមនថគៅគ ើ ញ ន្ត្គរឿងគនះពិបាកនឹង គកើត្មានណាស់ គលោះវត្ថន្ដលមានវត្ទុដព ៏ ិសិដអ ឌ ញ្ចឹងមិនង្គយឲ្រគគខ្ចីគឡើយ។ កបុងឆាបំ៥២០ននគ.ស. អប កធមយយាលាចិនគឺលពះគត្ជលពះគុណសុន-យុ ង និងហួ យ-គសង គពលទសសនាគនានរៈមិនឮមាននិយាយដល់បាលត្គនះគទ ាម គមើលគៅលបន្ហលលត្វូ គគនាំយកគចញបាត្់ ពីគនានរៈគៅគហើ យ។ គចញគទេត្គស្ថត្

ការបញ្ជូន

អាចនឹងគធឝើគឡើងមុនគពលត្ំបន់ ទ្ធំងមូលធាវក់ គៅកបុងនដ

ននពួកគយថសឬគហបថ្វ-លីត្ (Yethas or Hepthalites) គលកាមការដឹកនាំ គដាយន្លលិហ៍

(Laelih=Kitolo)

រវ៉ងឆាបំ៤២៥-៤៥០ននគ.ស.។

សុន-

យុ ងគពលឆវងកាត្់ បាមិរាមត្ំបន់ ាសកុរហាគន (Tashkurgan) ចូលគៅកាន់ វ៉ឿខាន់ (Wakhan) គ ើ ញថ្វពួកគហបថ្វលីត្មានអំណាចខាវំងណាស់ បានគផធរ ការលគប់ លគងអស់ ២ត្ំណវងសមកគហើ យ

ាំងពីសម័យន្លលិហ៍ន្ដលជាអប ក

បំផាវញលពះពុទនស្ថសនាយា៉ងគពញទំហឹង

បានគឡើងលគងរ៉ជរជាគសថចន្ផនដី

ឯត្ំបន់ គនានរៈ។

ពុទនបាលត្លបន្ហលជាលត្វូ បាននាំយកគៅគដាយលបជាពុទន

បរិសទរននន្ដនគនានរៈ ន្ដលផាវស់ បថូរទីាំងគៅកាន់ ត្ប ំ ន់ ខាងលិច គហើ យបាន កឋានទីាំងថយជា ី ប់ គឆបរសធឹងគមយះ អាគ៌ណា ថ ប (Arghanadab) កបុងអារ៉៉ឆូ គសេបូរ៉ណ (Afghanistan) ជាទីន្ដលពួកគគបានបគងកត្ ើ ទីលកុងថយ១ ី គមយះថ្វ កនាឋហារ

(Kandahar)

យកាមគមយះចាស់ ននលបគទសកំគណើត្របស់

ខ្វួនគឺគនានរៈ ន្ដលសពឝនថងគៅន្ត្រកានាមគនះដន្ដលគឺកនាថហារ។ បារត្កនាាហារ ការអះអាងបានគកើត្គឡើងមថងគទេត្សថី អំពីពទ ុ នបាលត្ ត្ាងគធឝើកាទសសនាគនានរៈរវ៉ងគ.ស.៦៤០ -151-

គៅគពលហសួន-

គលាកបានគ ើ ញោពបាក់ ន្បក


ននសថូបន្ដលបានត្មក ល់ពទ ុ នបាលត្គហើ យលបាប់ ថ្វ “គលកាយពី បាលត្គនះចរលីលា គៅាមលបគទសគផសងៗ ឥឡូវគនះបានមកសទិ ត្គៅកបុងលបគទសននពួកគផើគសេ (Persia)” កបុងអត្ទបទលស្ថវលជាវ១របស់ ខានបិងហាមមានគមយះ ភូមិស្ថស្រសថ

ឥណា ឍ បូរ៉ណ លត្ងៀទព ំ ័រទី១៧ កថ្វខ្័ណឍគលខ្២ លបាប់ ថ្វគផើគសេបាលត្គឺជា កនាថហារបាលត្ហបឹ ងឯង គត្ជ

គលាកបានបំណកលស្ថយថ្វការពិពណ៌នារបស់

គុណហសួន-ត្ាង ាមសោពពិត្គៅគៅគពលគនាះកនាថហារឋិ ត្កបុង

អាណាចលកគផើគសេ។ បាលត្កនាថហារជាវត្ទុគួរដល់ ការគោរពបូជាអស់ កាលជាយូ លងៀមក គហើ យ

លត្វូ បានគគរកគ ើ ញឋិ ត្គៅកបុងគំនរធរូងគលកាមគដើមមនននទិសខាង

គកើត្កនាថហារចាស់ កបុងទីឋានននមហាមា៉ដានដ៏ត្ូច១ គឈើ ន្ដលមានបាលត្ឋិ ត្ គៅពីខាងគលកាមលត្វូ បានគគដើន្ដកគោលរ៉ប់ រយន្ដលន្មកគឈើ ១គនះ លសុកអប កភូមិគជឿថ្វអាចពាបាលជើងឈ ឺ ឺ គធយញ។

អប ក

កបុងឆាបំ១៨៧៨-១៨៨០នន

គ.ស. គលាកបណឍិត្ន្បឡូ-Dr. Bellew’s Indus to the Tigis, p. 143) និងគលាកវរគសនីយ៍លត្ីគឡន្មសសួគរេរ៍ (Major Le Messurier’s Kandahar in 1879, p. 223-225) បានគ ើ ញបាលត្កនាថហារនិងព័ ណ៌នាថ្វ បាលត្ គនះមានព៌ណលកហមគផវកលស្ថងៗ ពីគរ៉ះកាលណាប៉ះលត្វូ ។

គមយហាប់ លកាស់ បគញ្ចញសំគលងយា៉ង

វ៉មានរ៉ងមូលបគណា ថ យមានលបមាណជា៤ហឝី ត្

ទទឹង២ហឝី ត្ ទំហំមានកលមាស់ លបន្ហល១០.១៦សងធន្ី ម៉លត្ មាត្់ បាលត្មានរ៉ង កាត្់ ដច ូ គពលជ មុខ្២៤ន្ដលមុខ្១ៗ មានលបន្វង១៧សងធន្ី ម៉លត្ ចាប់ ពីបាត្ខាង គលកាមគឡើងគៅដល់ កណា ថ ប់ មាត្់

ជាទីន្ដលមានសិ លាចារឹកគផើគសេមាន៤

បនាធត្់ ចារឆាវក់ គដាយអកសរអារ៉៉ប់ ។ -152-


សុមនស្ថមគណរលត្វូ បានសងឃបញ្ជូនគៅកាន់ លកុងបាត្លីបុលត្ ឥណា ឍ គដើមផី គសបើសុំលពះបរមស្ថរីរក ិ ធាត្ុនិងពុទនបាលត្ពី លពះបាទធមាយគស្ថក

ជាយថ្វគហត្ុ

ពុទនបាលត្និងលពះស្ថរីរក ិ ធាត្ុ លត្វូ បានន្ហមកកាន់ គកាះលសី លង្គក គហើ យលពះ បរមស្ថរីរក ិ ធាត្ុលត្វូ បានបញ្ចុះកបុងលពះសថូបឯអនុរ៉ធបុរី

ន្ត្ពុទនបាលត្ឬបាលត្

ធាត្ុវញ ិ លត្វូ បានរកាទុកកបុងបរមរ៉ជវ៉ំង។ ឡុងគពលននរ៉ជរលពះបាទវដថោមិនីអភ័យ ព.ស.)

(ចាប់ ាំងពី ១០៤-៨៨

មានលោហយ ណ៍គកយង១រូបគមយះត្ិសសៈបានដឹកនាំគធឝើការបះគបារ

បនាធប់ មកមានពួកអប កចមាំងទមិឡទ្ធំង៧រូប

បនថ

គធឝើការវ៉យលុកនិងយកជ័យ

ជើនះគលើលពះរ៉ជា គហើ យលគប់ លគងលបគទសអស់ ១៥ឆាបំ។ កបុងចំគណាមទមិឡ ទ្ធំង៧រូបគនាះ មានមាបក់ បានគរេបការជាមួយនឹងអប កអងគមាចស់ កសលត្ីកបុងត្ំបន់ រួចលត្ឡប់ គៅលសុកវិញ មាបក់ គទេត្នាំយកពុទនបាលត្កបុងលកុងអនុរ៉ធបុ រី គហើ យ លត្ឡប់ គៅឥណា ឍ វិញគដាយរីករ៉យ។

វ៉សនាននបាលត្គនះបាត្់ ដណ ើ ឹ ងសូនរ

ឈឹ ងអស់ ៥០០ឆាបំ រហូ ត្មកដល់រ៉ជរលពះបាទឧបត្ិសសៈ(៣៦៥-៤០៦នន គ.ស.) បានគលចឮស្ថគឡើងវិញ

គដាយគលាកបានដាក់ ាំងបង្គហញជាស្ថធារណៈ

កបុងគោលបំណងកំចាត្់ នវូ គលោះចនលងន្ដលយាយី លបគទស។

ទ្ធក់ ទិននឹង

លពឹត្ថិការណ៍១គនះ ាមគមភីរមហាវងស (ជើពក ូ ទី១៩កថ្វខ្័ណឍទី៣៧ ទំព័រទី១៨៩១៩៨) លបាប់ ថ្វ ៖ “លពះរ៉ជាអងគគនះបានកស្ថងពុទនបដិមាមាសសុ ទន១អងគកបុងល ណ

បរិនិោឝន

រួចត្មក ល់បាលត្ថយគនះន្ដលគពញគៅគដាយទឹកគលើ

លពះហសថននពុទនរប ូ ដឹកន្ហហមគដាយរគទះធំ១ ន្ដលគសថចអងគ គនះបានផធម ឹ គៅជាសញ្ជដបង្គហញនូវជីវត្ ិ -154-

លបកបគដាយធម៌


គនះលផីជាអប កចមាំងដ៏កាចស្ថហាវ

(ទីគបបានចុះចូលរីឯពួកភូមាលត្វូ ទទួល

បរ៉ជ័យកបុងត្ំបន់ បាហាគន កបុងឆាបំ១២៧៧គ.ស.) លពះគៅគកាះលង្គកមានការ អល់ន្អកចំគោះសោពការណ៍ដ៏លបា ំ កយា៉ងគនះ កបុងការលបគល់ លទពរសមផត្ថិ ជាត្ិរបស់ ខ្វួនឲ្រឬគបើគធឝើឲ្រគសថចមុងគហាគលីគនះខាញល់

លបាកដជាអនថរ៉យ

គដើមផីគធឝើឲ្រអធិរ៉ជអងគគនះសងប់លពះទ័យ លពះគៅលកុងលង្គកបានលបគល់ ឲ្រលពះ ចងកូមន្កវ២ន្កវងកាវយន្ដលអធិរ៉ជកុបាវយ-ខានបានទទួលស្ថឝគមន៍គោរគពញ គៅគដាយកិត្ថិយស គហើ យបានគរេបចំពិធីបុណរយា៉ងមគហាឡារិក។ បាលត្លសី លត្វូ បាននាំយកគៅចិន គហើ យមា៉រកូ-បូឡូ (១២៩០) បានគ ើ ញបាលត្ និងពិពណ៌នាថ្វ មានពណ៌លកហមគខ្េវគផវកលស្ថងៗ កស្ថងមកពីថមា យ នបញ្ចុះ ន្កវមណី។ ជាមួយោបគនះន្ដរអប កគសយ រចិន១រូបគមយះវ៉ឿងា-យុ ន (Wang TaYuan

១៣៤៩)

បានជលមាបថ្វបាលត្គនះបគញ្ចញសំគលងដូចជាន្កវគពល

ណាប៉ះចំ។ ជុវើ ញ ិ គរឿងទ្ធំងអស់ មាននិយាយយា៉ងលំអិត្ គលាកមា៉រកូ-បូឡូគលខ្ទី២ រ៉៉សធិគចលូមកពី បិស្ថ

កបុងកំណត្់ គហត្ុនន

ចងលកងគដាយខ្វួនគលាកផាធល់ ជាមួយនឹងគលាក គសចកថីខ្វះននអត្ទបទនឹងគលើកគឡើងទុកជាការពិចារ

ណាមានដូចខាងគលកាម ៖ “ឥឡូវបូជនីយវត្ទុទ្ធំងគនះគឺលពះគកសធាត្ុ លពះចងកូមន្កវនិងពុទន

បាលត្ លពមទ្ធំងលពះបាទជាន់ ទុកឯភបស ំ ុមនកូដបានគលចឮមកដល់ អធិរ៉ជ លង្គក

-ខានថ្វ លត្វូ បានរកាទុកគោរពបូជា គៅនាគកាះ អធិរ៉ជអងគគនះគិត្ថ្វ

គយើ ងនឹងគធឝើការនាំយកវត្ទុជាទី

សកាករៈទ្ធំងគនះ ឲ្របានាមលគប់ មគធាបាយទ្ធំងអស់ គហើ យ -156-


មួយៗ ខាងមុខ្បដិមាទ្ធំងគនាះ ប៉ុន្នថបាលត្ទ្ធំងគនះមិនលត្វូ បាន គគគិត្ថ្វជាវត្ទុស័កស ថិ ិ ទនិគទ”។ មកដល់បចចុបផនបកាល ទីទ្ធំងគនះឋិ ត្គៅផវូវផូគឆងគមងគន (Fucheng -mennei) គលខ្១៧១កបុងខ្័ណឍសិ គឆង-គបជិង គឺវត្ថគមេវយិ ងសិ (Miaoying) គនះឯងន្ដលលត្វូ បានកស្ថងគឡើងកបុងឆាបំ១០៩៦

ននរជជកាលគលេវ

(Liao)

គហើ យវត្ថគនះលត្វូ បានពលងីកនិងគធឝើការជួសជុលគឡើងវិញយា៉ងធំ កបុងឆាបំ១២៧១ កបុងរ៉ជរអធិរ៉ជសិ សូ (Shizu–Kublai Khan) ននរជជកាលយុ ន(១២៧១១៣៦៨ននគ.ស.) គដើមផីពលងឹងទំនាក់ ទន ំ ងរបស់ ខ្វួនជាមួ យនឹងពួកឡាមា៉ ន្ដល លគប់ លគងគៅទីគបគនាះនិងគដើមផីទទួលការោំលទពីពក ួ ពុទនស្ថសនិកជនទីគបជា មស្រនថីរបស់ ខ្វួនផង អធិរ៉ជកុបាវយខានបានអនុញ្ជដត្ឲ្រស្ថងសងៀ លពះសថូបពណ៌ ស (White Dagoba) កបង ុ ទីធាវវត្ថកបុងឆាបំ១២៧៩ ជាមួយោបគនះន្ដរ គលាកក៏ បានគធឝើការជួសជុលន្កលំអនិងបថូរគមយះវត្ថ១គនះ

គៅជាវត្ថមានគមយះថ្វ

“វត្ថសនថិោពនិងអាយុ វឌណនននអធិរ៉ជ=Dashengshou Wan’ an Si” គពល គវលានននវកមយគនះ

គកើត្គឡើងជួនោបគៅនឹងគពលទទួលបានបូជនីយវត្ទុជាទី

សកាករៈគផសងៗ ពីលសី លង្គកដូចគនះវ៉ជាការពិត្ន្ដលការជួសជុលនវកមយនានា លត្វូ បានលបារពនគឡើង លបគយាជន៍មានស្ថទនទីដស ៏ មរមរត្មកល់ទុកវត្ទុទ្ធំងគនាះ។ វត្ថគនះលត្វូ ដុត្គខ្ធចខ្ធីអស់ កបុងឆាបំ១៣៦៨ននគ.ស.

ជាឆាបំន្ដលពួកចិន

គលកាមការលគប់ លគងគដាយសូ -យុ នស្ថង (Zhu-Yuanzhang) បានគធឝើសស្រង្គគម បគណថញពួកមុងគហាគលីគចញពីចិនអស់

ន្ត្ជាោពអស្ថចររលពះសថូបសគនះ

មិនបានគឆះគឡើយឈរគៅទីគនាះដន្ដល។ សូ-យុ នស្ថង ជាអប កបគងកត្ ើ រ៉ជ វងសមិង (Ming=១៣៦៨-១៦៤៤) គហើ យបានបថូរទីាំងរ៉ជធានីខ្វួនគៅត្ំបន់ -159-


ណានជិង

(Nanjing)

វិញកបុងឆាប១ ំ ៤២០

អធិរ៉ជមិងទី៣គមយះយុ ងគឡ

(Yongle) បានបថូររ៉ជធានីខ្វួនលត្ឡប់ មកគបជិងវិញរួចកបុងឆាបំ១៤៥៧ អធិរ៉ជ គត្េនសុន (Tianshun) បានកស្ថងវត្ថគនះគឡើងវិញ គហើ យបថូរដាក់ គមយះវត្ថ គនះថ្វ

គមេវយិ ងសិ ជាប់ ត្រហូ ត្មក

(មានន័យថ្វវត្ថដាក់ ទណឍកមយ គដាយ

ពួកគទវា)។ រញ្ជួយន្ផនដីនាត្ំបន់ ាងស្ថន (Tangshan) កបុងឆាបំ១៩៧៦ បានបងក ឲ្រមានការខ្ូចខាត្យា៉ងដើណំគៅគលើអោរវត្ថកព ំ ល ូ គលទត្គៅន្ប៉កមាខង ត្ូចៗ

ននលពះគចត្ិយសលត្វូ

ឥដឌនិងថយជវុើ ញ ិ កំពល ូ មូលខាងគលើបាក់ ន្បកជាបំន្ណក

គហើ យត្ួននលពះគចត្ិយគលបះលស្ថំខ្វះៗ។

លបអប់ ៤មានត្មក ល់គលគឿង

វិចិលត្សិ លផៈពុទនស្ថសនា ន្ដលរកាលាក់ ទុកគៅខាងកបុងដើបូលគចត្ិយ លត្វូ បានគគរកគ ើ ញន្ដលឥឡូវគនះដាក់ ាំងបង្គហញកបុងវត្ថ។

ន្ត្ជាអកុសលន្ដរ

គយើ ងមិនបានឮមាននិយាយពីពទ ុ នបាលត្និងវត្ទុជាទីសកាករៈដនទគទេត្

ន្ដលអធិ

រ៉ជកុបាវយខានបានោំនាយ ំ កមកពីលសុកយកខ។ បូជនីយវត្ទទ្ធ ុ ំងគនាះ ាមគមើល គៅលបន្ហលជាបាត្់ ឬលត្វូ គឆះកបុងគលោះអគគិភ័យកបុងឆាប១ ំ ៣៦៨ននគ.ស. គពល សស្រង្គគមចមាំងដ៏ធបា ំ នគកើត្គឡើងរវ៉ងកងកមាវំងមុងគហាគលី និងរ៉ជវងសមិង៕

៣ ឧបបត្តិកមមនិងការវិវត្តន៍ននរពះសតប ូ

១- ការបន្រមបរមួលននគចត្ិយ ឬរពះសតប ូ

១.១ វត្ថគួ ទ្ធស្ថសនា ុ រគោរពបូជាកនងរពះពុ ុ

គពលលពះសមភុទនដមា ៏ នគជាគលទងៀគងៀគៅនាវត្ថគជត្ពនកបង ុ ទីលកង ុ ស្ថវត្ទី

ពុទនបរិសទរទ្ធំងឡាយន្ត្ងនាំយកផាកនិងគលគឿងលកអូ បមកបូជាចំគោះលពះអងគ ន្ត្គៅគពលលពះអវត្ថមានននលពះដ៏មានបុណរ -160-

ពួកគគយកវត្ទុទ្ធំងគនាះគៅ


ដាក់ គពញខាងមុខ្ផវូវចូលលពះគននកុដគិ ហើ យចាកគចញយា៉ងសបាយ។ គលកាយ បានលជាបគរឿងគហត្ុគនះ

គលាកអនាថបិ ណឍិកគសដឌបា ី នសំណូមពរសុំលពះ

អាននធឲ្រជួយអនថរ៉គមន៍

ទូលសុំលពះសមាយសមភុទនបង្គហញពី វធ ិ ីននការគោរព

បូជាចំគោះលពះអងគកបុងគពលលទងៀជាប់ រវល់ យាងនិមនថគៅលបទ្ធនធមយគទសនា ទីដនទ។ គដើមផីជាការអនុគលោះដល់បរិសទរ លពះអងគបានលាស់ ថ្វវត្ទុ៣យា៉ង គួរគោរពបូជា (គចត្ីយ៍) គឺ ៖ ក) លពះស្ថរីរក ិ ធាត្ុ បានដល់លពះបរមធាត្ុននលពះអរហនថសមាយសមភុទន គឺគលកាយគពលត្ថ្វគត្បរិនិោឝនគៅគហើ យ ខ្) បរិគោគគចត្ិយ បានដល់ គលគឿងវត្ទុគលបើលបាស់ ផាធល់ របស់ ត្ថ្វគត្ គ) ឧទធិសកគចត្ិយ បានដល់ គចត្ិយឧទធិសចំគោះត្ថ្វគត្។ ទ្ធក់ ទិននឹងគរឿងគនះ

លពះអងគមានលពះពុទនដកា ី បនថគទេត្ថ្វ

គចត្ិយ

សំរ៉ប់ ត្មកល់លពះធាត្ុ លពះអងគគពលគនះមិនន្មនជាកាលគួរ គលោះលពះអងគ លទងៀគងៀលពះធរមានគៅគឡើយ ន្ត្គួរគលកាយមហាបរិនិោឝនប៉ុគណា ត ះ។ វត្ទុនន ការគោរពបូជាចងចាំចគំ ោះលពះពុទនបរមលគ ូ សំគៅយកការាំងសត្ិដប ៏ រិសុទន គហើ យមិនមានអឝ ី ន្ដលអាចកាន់ ឬគមើលគ ើ ញនឹងន្ភបកគទ ប៉ុន្នថលពះគោធិលពឹកស ជាទីលពះពុទនគងៀលាស់ ដង ឹ គទ្ធះបី លពះអងគគងៀលពះធរមានគៅកថី ឬបរិនិោឝនគៅ គហើ យកថី គឺគួរដល់ការគោរពបូជាននពុទនបរិសទរលគប់ កាលទ្ធំងពួង។ ជាលទន ផល លពះអាននធបានចាត្់ ន្ចងោំនាំនិមនថយកគោធ៍ ពីពទ ុ នគយាមកដាំទុកគៅទី ខាងមុខ្របងចូលវត្ថគជត្ពនមហាវិហារសលមាប់ ជាទីសកាករបូជាននពួកពុទនបរិ សទរ។

លពះគោធ៍មួយគនះក៏មាននាមលបាកដាំងពី គពលហបឹ ងមកថ្វ

គោធ៍ ដូចបានជលមាបមកខាងគលើគហើ យ។ -161-

អាននធ


១.២ ការបូជាកនងពុ ទ្ធស្ថសនា ុ

កបង ុ គមភីរនានាមានលបាប់ អំពីគហត្ុផល ននការគោរពបូជាគកាត្ន្លកង

ននលបជាពុទនបរិសទរចំគោះលពះសុគត្គដាយពុទនោរវានលកន្លងគពក គហើ យ

គមា៉វះ

ពួកបរិស័ទមានត្ំរវូ ការចងៀបាននូវវត្ទុជាត្ំណាងាងអងគលពះបរមលគ ូ

កបុងកាលណាលពះអងគអវត្ថមាន។ ការបូជាឬភត្ថិ (សំ.គៅថ្វភកថិ) រគបេបគនះ មានជាធមយាកបុងស្ថសនាឯគទេត្។ លពះជិនលសី ជានិចចជាកាលន្ត្ងដាស់ គត្ឿន ពុទនបរិសទរកុឲ្ ំ របូជាលពះអងគគដាយសទ្ធនន្ដលោយនបញ្ជដ

គលោះលពះជិនលសី

លទងៀលពះចិនាថយា៉ងគនះថ្វ ន្ត្កាលណាអាមិសបូ ជាគលចើនគពក នឹងបង្គឡក់ ដល់ ការចគលមើ នអរិយមគគលបកបគដាយអងគ៨។ កបុងខ្ណឍសំយុត្ថននវកកលស ិ ូលត្មាន សន្មថងពី លពះវកកលគិ ត្ទរន្ដលមានសទ្ធន

និងការគោរពលបត្ិព័ទនចគំ ោះលពះរូប

លពះកាយននលពះដ៏មានលពះោគយា៉ងខាវំង គទ្ធះបី ជាកបង ុ គពលមានអាោធយា៉ង ធងន់មកគបេត្គបេន គលាកមានបំណងចងៀគ ើ ញលពះស្ថស្ថថន្ត្ប៉ុគណា ត ះ។ គដាយ ស្ថរវកកលគិ ត្ទរជាប់ ជោ ើ ក់

នឹងលពះរូបលពះកាយននលពះដ៏មានបុណរខាវំងគពក

គមា៉វះគហើ យលពះអងគមានលពះពុទនដកា ី គៅកាន់ វកកលយា ិ ៉ ងគនះថ្វ “ន្នវកកល!ិ លប

គយាជន៍អឝីគៅគដាយការសមវឹងគមើលនូវកាយសឡុយគនះ? គ ើ ញនូវធម៌គមយះថ្វគ ើ ញត្ថ្វគត្

គបើបុគគលណាមួយ

បុគគលណាគ ើ ញត្ថ្វគត្គមយះថ្វ

គ ើ ញធម៌”។ កបុងគពលននមហាបរិនិោឝន

ពួកគទវានិងមនុសសទ្ធំងឡាយគៅនា

ស្ថកលជមភូទឝីបបានគធឝើការគោរពបូជា

ដ៏យា៉ងឱឡារិកចំគោះលពះដ៏មានគជាគ

គពលគនាះគដើមស្ថលលពឹកសទ្ធំងគូជាទីលពះពុទនលទងៀសំណិងចុងគលកាយ មានផាក ដុះគចញរីកគលោងលោត្ាំងពីគល់រហូ ត្ដល់ចុង សូមផីន្ត្រុកខជាត្ិកបុងសួនពួក -162-


វត្ទុន្ដលគួរគោរពបូជាថ្វ សន្មថងកបុងមងគលសូលត្ គដាយោរវៈទន់ ភវន់

ជាមងគលដ៏ឧត្ថមពិត្

គនះក៏មកពីគពលណាឥរិយាបថគយើ ងគោរគពញគៅ គពលគនាះគយើ ងអាចនឹងគ ើ ញគុណធម៌ដប ៏ វរននអប ក

ដនទគហើ យគរេនសូលត្គដើរាមអប កទ្ធំងគនាះបាន រ៉ប់ ការអភិវឌណន៍

ន្ដលលពះវិជត្ ិ មារបានលទងៀ

គនះជាកាថ១ដ៏សំខាន់ សំ

ន្ផបកខាងគលាកិយនិងគលាកុត្ថរបញ្ជដ។

លកខណៈននធមយជាត្ិន្ដលគកើត្មកពីសទ្ធន

ការបូជាគឺជា

គហើ យគដើរត្ួនាទីយា៉ងសំខាន់ កបុង

ត្ុលរការននឥស្រនធីយ៍ទ្ធំងឡាយ (ឥស្រនធិយសមា) ន្ដលមានអងគននបញ្ជដផងន្ដរ ។ ការចំគរើនន្ត្បញ្ជដមួយមុខ្ នឹងគធឝើឲ្រគយើ ងមានការសងស័យ រីឯការអភិ វឌណន៍ន្ត្សទ្ធនមួយមុខ្នាំឲ្រគយើ ងគជឿខ្ុសង្គយនឹងវិបលាវសបាន ឥស្រនធីយ៍ទ្ធំង២

ដូគចបះ

គនះលត្វូ មានលំនឹងគដើមផីនឹងដឹកនាំសត្ឝគលាកគៅរកការ

ន្ផបកបញ្ជដស្ថយរត្ីបាន។ សលមាប់ ពទ ុ នបរិស័ទជាទូគៅ ការបូជាគទេនធូបគឺជាវិធីមួយគដើមផីផា ោជប់ គៅនឹងលពះរត្នលត្័យកបង ុ ដើគណើរជីវត្ ិ ននការរស់ គៅ ប៉ុ ន្នថសំខាន់ ជាងគនះ គៅគទេត្គឺការសយឹងស្ថយធ៍ពិចារណានូវពុទនគុណនឹងនាំមកនូវលបគយាជន៍ដធ ៏ គំ ធង រ៉ប់ មិនបានដូចជា៖ ក)

នឹងទទួលបានសទ្ធនយា៉ងគលចើនគលើសលប់ ជាគហត្ុននការបនសុទន

ចិត្ថបាន គដើមផីឲ្រសមាយសត្ិ និងសមាយសមាធិាំងគៅបានគដាយង្គយ។ ខ្) នឹងបាននូវបីត្ិន្ដលជាជើនយ ួ ដ៏លបគសើ រ កបុងគពលជួបនូវឧបសគគ នានាដូចជាជើងកា ឺ របាត្់ បងៀនវូ អឝ ីមួយឬោពលំបាកលគប់ ន្បបយា៉ងកបុងជីវត្ ិ ។ គ) នឹងគធឝើឲ្រសទ្ធនចាក់ ឫសកមាចត្់ ោពភ័យខាវចទុកខកងឝល់ វិចិកិចាឆនិង កុកច កុ ចៈ ជាគដើម។ -164-


ពំនក ូ ដីផូរប ធមយាឲ្រគៅជាមានឋានៈគួរដល់ការនមសសការបូជាននពុទនបរិស័ទ ទូគៅ ការសកាករៈចំគោះលពះសថូបបានកាវយជាទំគនារថយ១ ី គទេត្ គពលលពះបាទ ធមាយគស្ថកង្គកគរយកលពះពុទនស្ថសនាជាទីពឹង

គហើ យកស្ថងលពះគចត្ិយ

ចំនន ួ ៨៤០០០ គពញទ្ធំងអាណាចលករបស់ លទងៀន្ត្មថ ង ការកនវងគៅននគពល គវលាបានគធឝើឲ្រលពះសឋូបគចត្ិយន្លបកាវយពីពំនក ូ ដីស្ថមញ្ដធមយា សំណងៀធល ំ មឡគៅគដាយកាច់ វច ិ ិលត្រចនា

គៅឲ្រជា

គហើ យបានជានិមិត្ថសញ្ជដននការ

គោរពបូ ជា កបុងលពះពុទនស្ថសនាត្គៅ គពលលពះបរមស្ថរីរក ិ ធាត្ុបញ្ចុះកបុង លពះសថូបយា៉ងគនះ ដូចជាត្ំណាងឲ្រការាំងគៅននលពះអងគន្ដរ។ ស្ថសនកិចច ននការបូជាន្ត្ងគធឝើគឡើងជាធមយា

មានការថ្វឝយគភវើងគទេនធូបគលគឿងលកអូ ប

ផាកកលមងនិងសំពត្់ ទងៀរព ំ ុ ័ទនជវុើ ញ ិ លពះគចត្ិយជាគដើម

លបនពណីពីបូរ៉ណកបុង

លសុកឥណា ឍ ការគដើរជុវើ ញ ិ មនុសសមាបក់ ន្ដលជាលពឹទ្ធនចាររគួរដល់ ការគោរព ឬ វត្ទុដព ៏ ិសិដណា ឌ ១ាមចំគហេងខាងស្ថថំ កិរយា ិ ទ្ធំងគនះគលាកគៅថ្វបទកខិណា (សំ. លបទកសិណ) កបុងគមភី រគយើ ងគ ើ ញថ្វ អប កន្ដលមកជួបលពះពុទនអងគគពល ណាចាកគចញន្ត្ងគដើរលបទកសិណលពះអងគ បគវណីទ្ធំងគនះបានកាវយជាវិធីការ ទមាវប់ លម ឡ ួយកបុងការគោរពលពះសថូប

គហើ យជានិចចជាកាលគៅជុវើ ញ ិ គចត្ិយ

គគន្ត្ងកស្ថងផវូវរ៉ងជារងឝងម ៀ ូលសលមាប់ គដើរលបទកសិណ។ សលមាប់ អបកធមយយាលាន្ដលអគញ្ជើញ

មកន្ត្ងយកទីជវុើ ញ ិ លពះសថូប

គធឝើជាទីចស្រងកមសមាធិគដើមផីអភិវឌណសត្ិស្ថយរត្ីចគំ រើនគមាថករុណា មានចិត្ថគទ្ធរទន់ កបុងការលបលពឹត្ថិលបត្ិបត្ថិ គុណនិងសងឃគុណ

អប កន្ដល

គួរពិចារណានូវលពះពុទនគុណ

ធមយ

គៅនាទីននលពះសថូបលបគយាជន៍គដើមផីពលងឹងសទ្ធននិងគធឝើ

ចិត្ថគយើ ងឲ្របរិសុទន។ -167-


លត្វូ ឈប់ សលមាករហូ ត្អស់ គៅ២៥ដង

គដាយស្ថរអាោធគបេត្គបេនខាវំង

គពក ដល់ស្ថលវ័នននពួកមលវកសលត្ជិត្លកង ុ កុសិនារ៉គហើ យ លពះសុគត្មាន លពះពុទនដកា ី គៅកាន់ លពះអាននធគត្ទរថ្វ ឲ្រគរេបចំកន្នវងឲ្រត្ថ្វគត្សិ ង គលោះ ត្ថ្វគត្មានកមាវំងគខ្សៃយ

គហវហត្់ គនឿយកបុងលពះកាយខាវំងណាស់

លពះអងគចងៀបញ្ជជក់ ដាស់ គត្ឿនពុទនបរិស័ទ

ពីការមិនគទេងននសង្គខរធម៌ទ្ធំង

ឡាយននអត្ថោពចាស់ ជរ៉លោំលោន្ត្ងមានអាោធមកយាយី អងគក៏គជេសមិនរួចឋិ ត្កបុងអនិចចសញ្ជដដូចោប លបមាទគឡើយ។

គនះ

សូមផីន្ត្លពះ

ដូគចបះលបជាពុទនបរិសទរកុគ ំ បផី

គដើមផីកមាចត្់ បងៀវប ិ ផដិស្ថរីអាចនឹងគកើត្មានដល់ ចុនគធ លោះ

គិត្ថ្វ គដាយស្ថរន្ត្អាហាររបស់ ខ្វួនគទើបគធឝើឲ្រលពះអងគបរិនិោឝន។ លពះមហា ករុណាទិគុណបានផាថំលពះអាននធថ្វ

គលកាយត្ថ្វគត្បរិនិោឝនគហើ យឲ្រជួយកំ

ចាត្់ បងៀោពកង្គខកបង ុ ចិត្ថនននាយចុន ធ គដាយពនរល់ ពីចង្គហន់ ២កាលន្ដលមាន ផលាវនិសងសវិបាកគសយើោប

លបគសើ រជាងចង្គហន់ ទ្ធំងអស់ ន្ផបកអានិសងសទី១ចង្គហន់

ថ្វឝយលបគគនគដាយនាងសុជាាកបុងនថងលាស់ ដង ឹ

ទី២ចង្គហន់ ថ្វឝយលបគគន

គដាយនាយចុនក ធ បុងនថងមហាបរិនិោឝន។ លពះសមាយសមភុទនបានលាស់ ថ្វ គដាយ កមយកុសលដ៏លបគសើ រគនះ

ចុនន ធ ឹងបានទទួលបុណរដ៏អគនកអននថន្ដលនាំឲ្រ

បាននូវពរទ្ធំង៤លបការ កិត្ថិយសកំគណើត្កបុងគទវគលាកនិងោពជាអធិបត្ី។ ២.៣ អពភត្គហត្ុ ដ៏អស្ថចរយននទ្ឹកសទង ឹ កកុធៈ ូ

ជិត្ទីលកុងបាវ៉មានសធឹង១គមយះថ្វកកុធៈ មុនគពលមកដល់សឹធងគនះ

លពះពុទនអងគមានការគនឿយហត្់ និងគលសកទឹកយា៉ងខាវំង ន្ហលមកពីការអស់ ជាត្ិទឹកគកើត្មកពី ការរ៉ករូស)

(ាមគមើលគៅលប ក៏ឈប់ សលមាកគដើមផី

បគនាធបងៀោពគលសកទឹក, ាមមហាបរិនិោឝនសូលត្គលខ្៤ លបាប់ ថ្វ លពះដ៏មាន -171-


លពះោគបានគលបើអាននធឲ្រនិមនថគៅដងទឹកទីគនាះ លពះអាននធនិមនថគៅអស់ ២គលើក

គដើមផីលបគគនលពះអងគឆាន់

មិនអាចដងបានគឡើយគលោះទឹកសធឹងមាន

ោពលឡក់កខ្ឝក់គពក គដាយស្ថររគទះទ្ធំង៥០០ននអប កជើនញ ួ គទើបន្ត្បរកាត្់ រច ួ លពះអងគគលបើអាននធជាគលើកទី៣ឲ្រដងយកមកលបគគនលពះអងគឆាន់

ន្ត្លពះ

អាននធមិនលពម លពះបរមលគមា ី ថ្វ មាបលអាននធ! ត្ថ្វគត្ន្ដល ូ នលពះពុទនដកា មានគលបើអបកជាគលើកទី៣គទ ទីបំផត្ ុ អាននធនិមនថគៅដង ជាអស្ថចររគលើកគនះ ទឹកកបង ុ សធឹងន្លបលត្ឡប់ គៅជាថ្វវបរិសុទន គួរដល់ការទទួលទ្ធនបាន។ ២.៤ សតបពួ កមលលកសរត្ននបាវ៉ ូ គលកាយមហាបរិនិោឝន

ពួកមលវកសលត្ននរដឌបាវ៉បានទទួល១ចំន្ណក

ននលពះបរមស្ថរីរក ិ ធាត្ុផងន្ដរកបុងចំគណាមនគរទ្ធំង៨ សថូបគដើមផីត្មកល់លពះធាត្ុ។

គហើ យបានស្ថងលពះ

ថយៗ ី គនះលកសួងបូរ៉ណដាឌនឥណា ឍ បានគធឝើការជីក

កកាយនូវពំនក ូ ដីធម ំ ួយ ន្ដលបចចុបផនបគចញជារូបរ៉ងសថូប ឥដឌចក ំ ន្នវងន្ដល គគដឹងថ្វ ជាចំការស្ថឝយនននាយចុន ធ គហើ យសថូបគនះាមគមើលលបន្ហលជា កស្ថងគដាយពួកមលវៈននន្ដនបាវ៉ ខ្ណៈលពះគត្ជគុណ ហសួន-ត្ាងទសសនា លកង ុ កុសិនារ៉ គដាយពអគស្ថក

កបុងស.វ.ទី៧ននគ.ស.

គលាកបានគលើកគឡើងពីសថូបកស្ថង

គលើលគឹះផធះចាស់ នននាយចុនទ ធ ិសឦស្ថន

គលកាយទសសនាថ្វឝយបងគក ើ ុសិនារ៉

អប កធមយយាលា

គួរគធឝើដគើ ណើរមកកាន់ បាវ៉និងទសសនា

សថូប១គនះ គដើមផីរឭ ំ កដល់ ទីកន្នវងន្ដលលពះសុគត្ធាវប់ ទទួលឆាន់ ចង្គហន់ គលើក ចុងគលកាយនិងកាលន្ដលលពះអងគលត្វូ ទទួលរងទុកគខ វទនាគដាយគរ៉ោោធកបុង នថងមហាបរិនិោឝន ពិចារណានូវគហត្ុទ្ធំងគនះ គយើ ងនឹងទទួលបាននូវកថស ី គងឝគ គហើ យខ្ិត្ខ្ំពាយាមគដើរាមផវូវលបកបគដាយអងគ៨គដើមផីបញ្ចប់នវូ គសចកថីទុកខ -172-


កបុងគលាកននការគកើត្ចាស់ ឈឺ ស្ថវប់ ។ ៣- គកស្ថរ ិយា រពះសតបខព សប ់ ំផុត្គលើពិភពគលាក ូ ៣.១ រគបៀបគធវើដំគណើរ

គចញពីទីលកុងកុសិនារ៉គធឝើដគើ ណើរមកទិសខាងត្ផូងាមផវូវជាត្ិគលខ្ ២៨ គៅកាន់ ត្ប ំ ន់ គោបាលកាញ្ជ (Gopalganj) និងបនថឆវងកាត្់ សឹធងកានដាក់ (Gandak)

គៅកាន់ ត្ប ំ ន់ បិលបាគជាត្ិ

(Piprajoti)

គឆាភះគៅផវូវគមាត្ិហារិ

(Motihari) ចាកគចញពីផូវវ គនាះគៅត្ំបន់ បិលបា (Pipra) កុគំ ៅាមផវូវឆាគគេ (Chakia) គឡើយគទ្ធះបីគមើលគៅហាក់ ដច ូ ជិត្ ន្ត្ជាផវូវមិនអាចគធឝើដគើ ណើរ ឆវងកាត្់ បានគទ។

លបសិ នគបើគយើ ងគចញពីកុសិនារ៉គវលាគមា៉ង៤លពឹកគយើ ង

នឹងមកដល់គកស្ថរិយាគមា៉ង១០លពឹក។ រួចចប់ ការនមសសការទី១គនះ គយើ ង អាចនឹងបនថគៅកាន់ គវស្ថលីគៅគពលរគសេល។

គបើ គចញពីបត្បៈគដាយគធឝើ

ដើគណើរលបមាណជា៧០គ.ម. គៅកាន់ ត្ប ំ ន់ មូស្ថផាពរបុរ (Muzaffarpur) គបើក គៅទិសឧត្ថរ៦០គ.ម.គទេត្ គយើ ងនឹងមកដល់ត្ប ំ ន់ បិលបាចមាងយទ្ធំងអស់ មិន គថរគទ។ ប៉ុន្នថ

គយើ ងក៏អាចគចញដើគណើរពីពទ ុ នគយាគៅកាន់ ទីគនាះបានន្ដរ

គដាយឆវងកាត្់ ទសសនាលកុងគវស្ថលី មុននឹងគៅដល់គកស្ថរិយា ចប់ កិចចវនធនា ការទីទ្ធំងគនាះអស់ គហើ យ គយើ ងអាចបនថដគើ ណើរគៅកាន់ លកង ុ កុសិនារ៉ន្ត្មថង។ ៣.២ របវត្តិទ្ីកន្នលង ាមគលាកបណឍិត្គខ្.គខ្. ម៉ូហឍ (K.K. Mohd) អប កលត្ត្ ួ ពិ និត្រមនធីរបូ រ៉ណដាឌនឥណា ឍ លបចាំត្ប ំ ន់ បត្បៈ គលាកមានលបស្ថសន៍ថ្វ៖ ឯកស្ថរគយាង សថីពីគកស្ថរិយាកបុងមហាបរិនិោឝនសូលត្ -173-

គឺមានោពសុ លកឹត្លត្ឹមលត្វូ ពិត្លឡ


ទីគនាះ។

ចំន្ណកលពះគត្ជគុណហសួន-ត្ាងវិញថ្វចមាងយលបមាណ

២០០

លី=៥៦គ.ម.គៅទិសោយ័ ពរននលកុងគវស្ថលី គឺជាលកង ុ ចាស់ និងលត្វូ គបាះបងៀ គចាលមកជាយូ រគហើ យ មានលពះសថូបមួយជាស្ថទនទីកណ ំ ត្់ កន្នវងលពះពុទនអងគ សន្មថងនូវមខ្គទវសូលត្កបុងគមភីរមជឈិមនិកាយ

ទ្ធក់ ទិននឹងអត្ីត្ជាត្ិរបស់

លពះអងគន្ដលធាវប់ គកើត្ជាគសថចនាម មខ្គទវៈលបថ្វប់ គៅនាត្ំបន់ មិថល ិ ៈកបុង សួនគមយះ មខ្គទវៈន្ដលកំណត្់ ថ្វជាស្ថទនគកស្ថរិយាសថូប (ទីាំងគកស្ថរិ យាផថល់គដាយផា-គហសែនថ្វ១២គយាជន៍=១៥៤គ.ម.ឋិ ត្គៅទិសអាគគបយ៍ នន កុសិនារ៉ ឯហសួន-ត្ាងវិញថ្វ២០០លី=៥៦គ.ម. សទិត្គៅទិសោយ័ ពរននលកុង គវស្ថលី ចំណុចទ្ធំង២គនះគឺគៅកាន់ គកស្ថរិយា)។ បនថិចគលកាយមក ពួក កសលត្លិចវឆ បា ី នកស្ថងសថ ូបមួយពី ដភ ី ក់ គៅគកស្ថរិយាគដើមផីរឭ ំ កដល់ លពឹ ត្ថិ ណ ដ៏រមជួលចិត្ថគនះ។ ាមកាលគវលាកនវងគៅ មកដល់សម័យរជជកាលគមារិយៈ សុងៈគ និងកុស្ថនៈ សថូបគនះក៏ន្លបកាវយគៅជាសថូបឥដឌគដាយស្ថរន្ត្ការពលងីក ជួសជុលន្ថមថយ។ ស.វ.ទី៦ននគ.ស.រជជកាលគុបថៈ លត្វូ បានពលងីកនិងន្កលំអ ជាមួយនឹងចមាវក់ រ៉ប់ រយ។ ការលស្ថវលជាវននពួកអប កបូរ៉ណវិទូឥណា ឍ ថ្វ សថូប គនះមានកបង ុ ស.វ.ទី៨ននគ.ស. គៅរជជកាលបាលៈ។ គទ្ធះបីមត្ិខ្វះនាំឲ្រគយើ ងគជឿថ្វ

គកស្ថរិយាសថូបជាទីមានត្មក ល់ពទ ុ ន

បាលត្ ន្ត្វ៉មិនលសបគៅនឹងការអគងកត្របស់ អបកធមយយាលាជាត្ិចិនគទ ពួកគគ ទ្ធំងគនាះគួរគលើកគឡើងអំពីវត្ទុដព ៏ ិសិដទ្ធ ឌ ំងគនះ

លបសិ នគបើមានបញ្ចុះគៅនា

គកស្ថរិយាន្មន មា៉ងវិញគទេត្មុនមហាបរិនិោឝន ពិ ធីននការបញ្ចុះវត្ទុគលបើ លបាស់ ននលពះបរមលគម ូ ិនគ ើ ញមានឮនិយាយ។ ចំន្ណកគលាកខានបិងហាមមានមត្ិថ្វ ពួកលិចឆវបា ី នយកបាលត្លត្ឡប់ -175-


មានត្មក ល់លពះពុទនបដិមាដ៏ធ១ ំ អងគ ន្ដលគលកាយមកគគរ៉យការណ៍ថ្វលត្វូ បាន លួចបាត្់ ាមរយៈលកម ឍ គពលជើនក ី កកាយកបុងឆាបំ២០០២ ុ អប កបូរ៉ណដាឌនឥណា លពះសថូបគនះមានកំពស់ រហូ ត្គៅដល់

១០៤ហឝី ត្

ខ្ភស់ជាងសថូបបូរប ូ ូឌរូ ៍

(Borobodur)១ហឝី ត្ ឯគកាះជាឝលបគទសឥណឍូគនសុី ពីមុនការរំជល ួ ន្ផនដីកបុងរដឌ ពិហារឆាបំ១៩៣៤, សថូបគកស្ថរិយាមានកំពស់ ១២៣ហឝី ត្ ប៉ុន្នថសម័យកាល កស្ថងដើបូងគកស្ថរិយាសថូបគនះមានកំពស់ ១៥០ហឝី ត្

ឯបូរប ូ ូឌរូ មា ៍ នកំពស់

១៣៨ហឝី ត្។ អប កធមយយាលាគពលទសសនាទីគនះនឹងបានគ ើ ញោពលទឌ ុ គលទ្ធម ខ្ូចខាត្ននសថូបន្ដលសម័យកាល១គនាះមានោពលឡឯក គដាយនលពគមយលាវលវ៍ លពះពុទនកង បុ ទលមងៀភូមិផសសៈ ពុទនបដិមាទ្ធំងគនាះ

សពឝនថងរព ំ ុ ័ទនគៅ

គៅនាទីលានខាងមុខ្ននសថូបគ ើ ញមានរូបបដិមា កបុងបនធប់ឥដឌន្ដលមានគៅលគប់ នផធគទរទ្ធំងអស់

លត្វូ បាក់ ន្បកជាការបង្គហញដល់ោពលួចបំផាវញគលកាយ

គពលលពះពុទនស្ថសនាស្ថបសូនរពីឥណា ឍ កបុងស.វ.ទី១២គ.ស. ត្មកពិចារណា នូវោពមិនគទេងននកងសង្គខរទ្ធំងឡាយ គយើ ងនឹងបាននូវោពសគងឝគត្ក់ សវុត្ ចំគោះមចចុកាល

ជាគហត្ុគធឝើឲ្រគយើ ងខ្ិត្ខ្ំរកាលបត្ិបត្ថិាមោករទូនាយននន

លពះបរមលគ។ ូ ៤- គៅរ ិយា៉ ននទគហ៌ ទ្ីសសរសតមភអគស្ថកនិងននទគហ៌សប តូ ៤.១ រគបៀបគធវើដំគណើរ

គចញពីទីលកុងកុសិនារ៉ចរយាលាគៅទិសខាងត្ផូងាមផវូវជាត្ិគលខ្ ២៨គៅកាន់ ត្ប ំ ន់ គោបាលកាញ្ជក៏បនថឆវងកាត្់ សឹធងកានដាក់ គៅកាន់ ត្ប ំ ន់ បិលបា គជាត្ិ រួចចាប់ យកផវូវទិសខាងគជើងគៅកាន់ គមាត្ិហារិនិងគបគត្ថែ (Bettiah) -177-


រុព ំ ័ទនគៅគដាយកាច់ រចនាជាមួយនឹងមួយជួរសត្ឝកាងនកំពង ុ ចឹកសុីចណ ំ ី ន្ដល លទបដិមាគាខាងគលើន្ត្១គត្់ កាលននសត្ឝគាលត្វូ ខ្ូចខាត្បនថិច គដាយស្ថបម កាំគភវើងបាញ់គផថសផាថស់ កាលពីមុន

ឯចំន្ណកខាងគលកាមននសសរវិញគឺលត្វូ

បានរុគ ំ ូសវ៉សគៅគដាយគំនស ូ គូសគផសងៗ ននជនកំហូចកំហិល។ ៤.៣ ននទគហ៌សប តូ

លបមាណជា២គ.ម. សទិត្គៅទិសនិរត្ីននសសរសថមមអគស្ថក គឺជាពំ

នូកមានកំពស់ ២៥ម. នូក១គនះ

ន្ដលគគស្ថគល់គមយះថ្វននធគហ៌ ការជីកកកាយននទីពំ

បានបង្គហញរូបរ៉ងសថូបបាក់ ន្បក១ដ៏ធន្ំ ដលមានរងឝងបា ៀ ត្លបមាណ

ជា៤៥៧ម. ការជើនីកគទេត្គស្ថត្បានលទនផល គឺគ ើ ញអង្គកំថរយ ប ូ គំនរូ មនុសស លាជាដីឥដឌកបុងរវ៉ងគ.ស.ទី១ លបដាប់ ចាក់ គចាះកាក់ ន្ដលបានបញ្ជជក់ ថ្វសថូប គនះកស្ថងកបុងគ.ស.ទី២។ ន្ផបកខាងគលៅននសថូបគលចគឡើងជានផធគទរគៅលគឹះគលកាមនិងនផធដរ៉ ៏ ប គសយើខាងគលកាមទ្ធបមានបវងជា ៀ ចត្ុគកាណ និងនផធគទរខាងគលើរ៉ងមូលនផធគទរ ខាងគលកាម បគងកត្ ើ ជាលគឹះរចនាសមភ័ន ន គហើ យនផធគទរជុវើ ញ ិ បគងកត្ ើ ជាលគឹះរូបរ៉ង ននសគរគៅខាងគលើលគឹះគចត្ិយ។

គលកាយមក ឡុងគពលននការជួសជុលន្ក

លមឡ សថូបជញ្ជជំងជុវើ ញ ិ ថយលី ពមទ្ធំងផវូវដន្ងហលបទកសិណ៣

លត្វូ បានកស្ថងគឡើង

ន្កផរលគឹះគលកាមនិងនផធគទរ២ខាងគលើ បណថូលននសថូបកបុងជគលៅ១០.៧ម. លត្វូ បានគបើកជាសថូប១មានកំពស់ ៣.៧ម មួយអគនវើគដាយលគឹះចត្ុគកាណោយនស្ថរី រិកធាត្ុលត្វូ បានរកគ ើ ញគទ

ន្ត្មានលបអប់ ទងៀន្ដងត្ូច១ន្ដលត្មកល់បនធះ

អកសរសរគសរនដគធឝើមកពី សមផកគឈើ ដ៏ន្វងកបុងគ.ស.ទី៤ ោករគៅគលើបនធះ គនះ

គពលបំណកគចញបង្គហញពី អត្ទបទននលពះពុទនស្ថសនា -179-

លបន្ហលជា


បដិច-ច សមុបាទធម៌ ។ មហាលគឹះគនះជាគំរទូ លមងៀននសថូបនផធគទរន្ដលលត្វូ បាន ចមវងគដាយពួកជើនាងកស្ថងបូរប ូ ូឌរូ ៍ ឯគកាះជាឝកបុងឆាប៨ ំ ០០ននគ.ស.។ ៥- អាននទសប តូ កនងត្ំ បន់ហាជិបុរ(Hajipur) ុ ៥.១ រគបៀបគធវើដំគណើរ

ហាជិបុរសទិត្គៅគឆបរខាងគជើងននទគនវគង្គគ មានចមាងយ១០គ.ម.ពី លកង ុ បត្បៈ អាននធសថូបសពឝនថងសិទត្គៅទិសខាងលិចខាងគលៅទីលបជុជ ើ នហាជិបុរនាទី កន្នវង១គៅថ្វ

រ៉៉មគៅរ៉៉មណឍិរ

(Ramchaura-Mandir)

លបន្ហលជា

១គ.ម.ទិសខាងត្ផូងននមា៉សជិត្ឆូក (Masjid Chowk) ។ ៥.២ ស្ថរៈសំខាន់ននទ្ីកន្នលង សម័យបូរ៉ណកាលគលកាយការឆវងកាត្់ ទគនវគង្គគឯបត្បៈ

ភូមិ១គៅ

គលត្ើយមាខងគទេត្មានគមយះថ្វ ឧកកចល បចចុបផនបគៅថ្វហាជិបុរ លពះសមាយ សមភុទនបានសន្មថងធម៌គៅទីគនះមានន្ត្លពះសូលត្១ប៉ុគណា ត ះគមយះថ្វ ចូឡគោ បាលកសូលត្កបុងគមភីរមជឈិមនិកាយ។ ាមរយៈអដឌកថ្វគមភីរធមយបទលបាប់ ថ្វ

លពះអាននធគពលមានលពះជនយ

គលមប់ ១២០គហើ យ គលាកបានលជាបគដាយោណថ្វ គៅ១សបាថហ៍ គទេត្គទ គលាកនឹងលត្វូ បរិនិោឝន

គមា៉វះគហើ យគលាកនិមនថគចញដើគណើរពី រ៉ជលគឹះគៅ

កាន់ លសុកកំគណើត្វិញ គដើមផីបរិនិោឝនគៅទីគនាះាមផវូវន្ដលលពះសមាយសមភុទន ធាវប់ និមនថពីមុនលពះបាទអជាត្សលត្វូ គពលទទួលបានដើណឹងគនះគហើ យជាមួយ នឹងបរិោរបានយាងអងឝរលពះអាននធឲ្រស្ថបក់ គៅ។ គពលជាមួយោបគនាះន្ដរ ពួក អប កលកុងគវស្ថលី គពលលជាបដើណឹងថ្វ លពះអាននធកព ំ ង ុ ន្ត្និមនថឆវងកាត្់ ទីដាឌន របស់ ពក ួ គគ ក៏លបមូលផថោ ុ ំ ប គៅគលើគឆបរទគនវគដើមផីស្ថឝគមន៍គលាក។ លពះបាទ -180-


អជាត្សលត្វូ ាមមកទ្ធន់ លពះអាននធ កបុងនថងទី៧ទូកន្ដលលពះអាននធគធឝើដគើ ណើរ បានមកដល់កណា ថ លទគនវលម យ ន្ត្មិនអាចោត្់ លពះអាននធឲ្រគងៀគៅបានគទ។ គលកាយពីនិមនថមកដល់ លសុកកំគណើត្វិញ

ជលមាបពពួកោត្ិពីគហត្ុននការ

បរិនិោឝន លពះោត្ិទ្ធំង២សងខាងសុំ អងឝរគលាកឲ្រមកទីខាងពួកគគ ន្ត្គដើមផី កុឲ្ ំ រជើគលាះគកើត្គឡើងដល់ ពពួកោត្ិទ្ធំងគនះ

គហើ យឲ្រពួកគគទទួលយក

គដាយសបាយចិត្ថបានបុ ណរដូចោប លពះអាននធ ក៏ និមនថគហាះគឡើងគៅគលើ អាកាសចូលមនទីលត្ងៀកណា ថ លសធឹងគរ៉ហិ ណី ជាលពំលបទល់ នននគរទ្ធំងពីរ ត្គបាធាត្ុគកើត្គឡើងដុត្គឆះរ៉ងកាយ គលាកបរិនិោឝនគៅគពលគនាះឯង លពះ ោត្ិទ្ធំង២សងខាង

លបជាពុទនបរិសទរទ្ធំងអស់ មានការយំគស្ថកយា៉ងខាវំង

កបុងចំគណាមអប កទ្ធំងគនាះ អជាត្សលត្វូ គកើត្ទុកខខាវំងជាងគគគលោះលពះអរហនថ ទ្ធំងឡាយ

ន្ដលគលាកទំនក ុ បំរង ុ សបិទនស្ថបលលត្វូ បរិនិោឝនបាត្់ មថង១អងគៗ។

លពះធាត្ុលពះអាននធ បានន្បកគចញជា២ចំន្ណកធាវក់ គៅគលើគឆបរននសធឹងទ្ធំង២ គហើ យលពះោត្ិទ្ធំង២ខាងបានគរេបចំកស្ថងលពះគចត្ិយ គដើមផីបញ្ចុះលពះធាត្ុ ទ្ធំងគនាះទុកជាទីសកាករៈត្គៅ គនះជាទិនន ប ័យបានមកពី គមភីរធមយ បទដឌកថ្វ។ ន្ត្លបភពខ្វះថ្វគលាកបរិនិោឝនគៅទីលត្ងៀកណា ថ លទគនវគង្គគ ជាលពំលប ទល់ននន្ដនមគធៈនិងវជជគី ៅវិញ គលោះសំអាងគៅគលើលពះសថូបន្ដលស្ថងគៅ លបប់ គឆបរទគនវគង្គគទិសខាងត្ផូងបត្បៈ ន្ត្លត្វូ ទឹកកួចយកបាត្់ គៅគហើ យ ប៉ុ ន្នថ សថូប១គៅគឆបរទគនវខាងគជើងសពឝនថងលត្វូ គមយរុព ំ ័ ទន គដាយមានវិហារហិ ណឍូ១គៅ ខាងគលើជន ើ ីកកកាយលស្ថវលជាវទ្ធំងឡាយលត្វូ បានគធឝើគឡើងជុវើ ញ ិ ទីគនះ កបុងឆាបំ ១៩៩៤-១៩៩៧ននគ.ស.បានបគញ្ចញឲ្រគ ើ ញអណថូងទឹកឥដឌ ជាន់ កស្ថងគឡើងកបុងសម័យកុស្ថនៈ។ -181-

មានជញ្ជជំង២


៥.៣ ស្ថថនោពបចចបបនន ននអាននទសប តូ ុ

បចចុបផនបសថូបទ្ធំងមូលសទិត្កបុងោពបាក់ ន្បក និងគួរឲ្រគស្ថកស្ថថយជា

ទីបំផត្ ុ

ន្ថមទ្ធំងមានវិហារហិ ណឍូចាស់ ១ស្ថងពីគលើសថូបជាគរឿយៗមានសត្ឝ

គោអនាថ្វគដើរគពញទីហឹប ង។

ពួកអប កលសុកទីគនាះយកជញ្ជជំងសថូបគធឝើជាទី

ហាលអាចម៍គោគទេត្ផង គ ើ ញសថូបននលពះអរិយជនអប កលទលទងៀជាោវំងធម៌ អាថេវន ិ ័យឋិ ត្កបុងសោពន្បបគនះ

នាំឲ្រគយើ ងនឹកគ ើ ញដល់ការមិនឋិ ត្គថរ

គទេងទ្ធត្់ ននរបស់ ទ្ធំងអស់ កបុងគលាក។ លពះអាននធគត្ទរលផីលាញថ្វ

ជាោវំងននលពះធម៌=ធមយភណា ឍ ោរិក”

សម័យមួយមានលោហយ ណ៍មាបក់ ស្ថកសួរលពះអាននធ

ពី លបភពណាខ្វះន្ដល

គលាកបានចងចាំនវូ ធម៌ទ្ធំងគនាះលពះអាននធគឆវើយត្បលបាប់ ថ្វ៖គលាកបានគរេន ស្ថថប់ ចាព ំ ីលពះពុទនជាមាចស់ ផាធល់មាន៨២០០០ធមយកខន ន មានលពះស្ថរីបុលត្ជាគដើមមាន២០០០ធមយកខន ន

និងអំពីភិកខុទ្ធំងឡាយ

រួមសរុបទ្ធំងអស់ ធម៌ន្ដល

គលាកបានចងចាំគហើ យមានចំនន ួ សរុប៨៤០០០លពះធមយកខន ន សពឝនថងមានគៅ កបុងគមភីរលពះនលត្បិដក។ គពលបឋមសង្គគយនាគរេបចំគឡើងគៅទីលកុងរ៉ជលគឹះ

គលកាយមហា

បរិនិោឝន លពះអាននធលត្វូ បានសំណាក់ សងឃគលជើសគរើសឲ្រគឆវើយខាងលពះសូលត្ គដាយគហត្ុថ្វ គលាកបានស្ថថប់ ផាធល់គហើ យចាំទ្ធំងអស់ នវូ លពះធម៌ន្ដលហូ រ គចញពីលពះឱដឌរបស់ លពះជិនលសី ខ្ណៈគលាកទទួលង្គរជាអប កបំគរើលពះពុទនអងគ ផាធល់ គៅថ្វ

ពុ បដាឌក

ជាយថ្វគហត្ុលពះបរមលគបា ូ នលបកាសលាស់ សរ

គសើ រលពះអាននធគត្ទរថ្វមានឯត្ទគគៈ៥យា៉ងគឺ ៖ -182-


១) ពហុ សសុានំ=ជាអប កស្ថថប់ គលចើន ២) សត្ិមនាថនំ=មានសត្ិាំងមាំលឡ ៣) គត្ិមនាថនំ=មានដើគណើរចារឹកលឡ ៤) ធិត្ិមនាថនំ=មានោពរឹងបុឹង ៥) ឧបដាឌកានំ=ជាឧបដាឌកដ៏គឆបើម គទ្ធះបីជាគលាកមិនទ្ធន់ បានសគលមចអរហត្ថផលគៅគឡើយ គលាកចងចាំបណា ថ ំចុងគលកាយននលពះស្ថស្ថថថ្វ

ប៉ុន្នថ

មិនយូ រគឡើយអាននធអបកនឹង

អស់ នូវអាសវកកគិ លសបានជាលពះអរហនថ១អងគកបុងគលាក

គដាយគសចកថីពា

យាម គមា៉វះគហើ យលពះអាននធបានាំងនូវវីរយ ិ ោពដ៏ខាវំងកាវ ទីបំផត្ ុ កបុងរ៉លត្ីមុន ចូលដល់បឋមសង្គគយនាគនាះ គលាកបានសគលមចអរហត្ថផលលត្ងៀចគនាវះនន ឥរិយាបថទ្ធំង៤

ាមវិនយ ័ បិដកលបាប់ ថ្វការបាននូវអរហនថោពរគបេបគនះ

មានន្ត្លពះអាននធ១អងគគត្់ ។ គៅនាពិធីការននសង្គគយនាគលើកទី១ ពិគសស ន្ផបកខាងលពះសូលត្លពះអាននធបានចាប់ គលើកគឡើងពីលពះសូលត្១ៗ ន័យននទីកន្នវងបុគគលជាប់ ោក់ ព័នគន ផថម ើ គដាយោករថ្វ

ជាមួយទិន ប

“ឯវើ គម

សុត្= ំ ខ្ញុំ

(អាននធ) បានស្ថថប់ មកគហើ យយា៉ងគនះ”។ ៦-

៦.១ រគបៀបគធវើដំគណើរ គកាសមភីមានចមាងយ៦០គ.ម. ពីទីលកង ុ អាឡាហាបាដគយើ ងអាចនឹងគធឝើ

ដើគណើរគៅកាន់ ទីគនាះបានាមផវូវថបល់។ ៦.២ ស្ថរៈសំខាន់ននស្ថសនា

-183-


គកាសមភីជារ៉ជធានីននន្ដនវងសៈ

គឺជាន្ដន១ដ៏សំខាន់ កបុងចំគណាមម

ហាជនបទទ្ធំង១៦គៅនាសម័យពុទនកាលឋិ ត្គៅទិសខាងគជើងឥណា ឍ អំណាច លផីខាងជើនញ ួ អប កលគប់ លគងៀន្ដនគនះគឺលពះបាទឧគទន ដើបូងគឡើយគលាកមាន អរិោពនឹងលពះស្ថសនា ប៉ុន្នថគលកាយមកមានការលជះថ្វវនឹងលពះស្ថស្ថថគដាយ ការជួយន្ណនាំអំពីអគគមគហសី

គឺលពះនាងសមាវត្ីន្ដលខ្វួននាងផាធល់ បាន

គស្ថាបត្ថិផលបនាធប់ ពីស្ថថប់ ធម៌ពីស្រសថីអបកបគលមើ គឺនាងខ្ុជុត្ ជ ថរ៉

សមាវត្ីលត្វូ

អស់ ជីវ៉ឿយា៉ងអាគណាចអាធមជាទីបំផត្ ុ គដាយស្ថបនដនននាងមាគនធិយា ន្ដល បានចាក់ គស្ថរដុត្នាងសមាវត្ីមួយអគនវើគដាយលសីថអបកបគលមើ ៥០០នាក់ សុទន្ន ត្ ជាអរិយបុគគលលពះរ៉ជាគពលបានលជាបពី ឧលកិដក ឌ មយរបស់ នាងមាគនធិយាគហើ យ បញ្ជជឲ្រគគកប់ កាយដុត្នាងទ្ធំងរស់ ជាមួយនឹងពួកអប កផសំគន ំ ិត្ ។ ទ្ធក់ ទិននឹង គស្ថកនាដកមយដន៏ លពនផសគនះ លពះបរមស្ថស្ថថបានលាស់ សន្មថងនូវលពះោថ្វដ៏ យា៉ងពី គរ៉ះកបុងោថ្វធមយបទអបផមាទវគគទី២មានដូចត្គៅ ៖

អបផមាគទ្ធ អមត្ំ បទំ បមាគទ្ធ មចចុគនា បទំ អបផមាថ ន មីយនថិ គយ បមាថ យថ្វ មា ឯត្ំ វិគសសគា ញាឝ អបផមាទមហិ បណឍិា អបផមាគទ បគមាទនថិ អរិយានំ គោចគរ រា គត្ មយិ គនា ស្ថត្ត្ិកា និចចំ ទឡហបរកកមា ផុសសនថិ ធីរ៉ និោឝនំ គយាគគកខមំ អនុត្ថរ ំ គដាយន័យថ្វ៖

គសចកថីមិនលបមាទជាផវូវននគសចកថីមិនស្ថវប់ មាទជាផវូវននគសចកថីស្ថវប់ គមយះថ្វមិនស្ថវប់

គសចកថីលប

អប កន្ដលមិនលបមាទគហើ យ

អប កន្ដលលបមាទគហើ យគលបេបបីដច ូ -184-


អស់ គនះមិនយកចិត្ថទុកដាក់ នឹងការផសះផារបស់ លពះសុ គត្ គទ្ធះបីលពះអងគខ្ំ ពនរល់ន្ននាំពក ួ គគសថីពីគទ្ធសននការមិនលពមគលពេងោប លពះអងគន្ថមទ្ធំងគលើក គរឿងជាត្កជាគលចើនមកគលបេបគធេបន្ត្ោយនបានលទនផលអឝ ី គឡើយ ទីបំផត្ ុ លពះ ពុទនជាមាចស់ បានសគលមចលពះទ័យនិមនថយាងចូលចាំវសាគលើកទី១០គៅនានលព បាលិគលយរកៈ ជាទីន្ដលសត្ឝដរើ ន ី ិងស្ថឝោល់ បំគរើលពះអងគ។ គពលលបជាពុទន បរិស័ទបានលជាបដើណឹងពីគហត្ុផលននការចាកគចញរបស់ លពះស្ថស្ថថ។ គគឈប់ សន្មថងការគោរព គៅគទេត្គឡើយ

ពួក

និងមិនលបគគនចង្គហន់ ដល់ ពក ួ វិវ៉ទភិកខុទ្ធំងគនះត្

គលកាយការអត្់ ចង្គហន់ ស្ថគំងសគមយា៉ងខាវំងពួកភិកទ្ធ ខុ ំងអស់ ពិ

ចារណាគ ើ ញនូវកំហុសគរេងៗខ្វួន លពមសលមបសលមល ួ ោប ពុទនបរិសទរគៅ ន្ត្មិនលពមបថូរជើហរ គដាយគលើកគឡើងថ្វលុះលាន្ត្ភិកទ្ធ ខុ ំងគនះសុំខ្មាគទ្ធស ពីលពះពុទនអងគជាមុនសិ ន

ន្ដលឥឡូវគនះលពះអងគកព ំ ង ុ គងៀកបុងវត្ថគជត្ពនមហា

វិហារបនាធប់ ពីគចញវសារួចគហើ យ ដូគចបះលកុមភិកខុមានជើគលាះទ្ធំងគនះបាននាំ ោបនិមនថគៅកាន់ ស្ថវត្ទី គដើមផីសុំលពះពុទនអងគអភ័យគទ្ធសឲ្រពួកគគ ។ គរឿងនាង សមាវត្ីនិងភិកខុគកាសមភីមានសន្មថងយា៉ងពិស្ថថរកបុងអដឌកថ្វធមយបទោគទី២។ លពះសមាយសមភុទនបានសន្មថងលពះធម៌ ១ចំនន ួ គៅគកាសមភី អរហនថ១ចំនន ួ ក៏ធាវប់ គងៀចាំវសាគៅទីគនាះន្ដរ

គហើ យលពះ

មានដូចជាលពះស្ថរីបុលត្និង

លពះអាននធជាគដើម។ គមភីរវិន័យលបាប់ ថ្វគលកាយសង្គគយនាគលើកទី១លពះអាននធ បាននិមនថគៅកាន់ គកាសមភី

គដើមផីលបាប់ ឆនបភិកខុពីទណឍកមយន្ដលសងឃសគលមច

ដាក់ មកគលើគលាកាមការន្ណនាំពីលពះបរមលគ ូ គលកាយលពះអងគបរិនិោឝន។

-186-


មានអគស្ថកសថមមកន្ំ ពងចាស់ និងលគឹះចាស់ ននគោសិ ារ៉មគួរដល់ការលស្ថវ លជាវន្ផបកបូរ៉ណដាឌន គហើ យសសរសថមមអគស្ថក១គទេត្គៅលឡគៅគឡើយលត្វូ បានពួកមូកាហល់ (Mughals) ដឹកយកគៅទុកបញ្ឈរគៅឯកំន្ពងអាឡាហាបាដ។ សពឝនថងការជើនីកកកាយន្ផបកបូរ៉ណដាឌនននទីបាក់ ន្បក បានរកគ ើ ញរូបចមាវក់ មានចំនន ួ គលចើននិងបដិមាមនុសសកាក់ និងកាក់ ចាក់ គចាះជាអាទ៍ ស្ថងមកពីដឥ ី ដឌ

គហើ យបដិមា

ន្ដលពិពណ៌នាពីការគោរពបូជាននអប កនគរាមកាលគវលា

កនវងគៅរូបបដិមាននសកមយ ោពស្ថសនកិចចនានាអាចនឹងគមើលគៅ ស្ថរមនធីរ អាឡាហាបាដ។ ៦.៤ ស្ថរមនទីរអាឡាហាបាដ

មនធីរវិវធ ិ ភ័ណឍអាឡាហាបាដសទិ ត្គៅផវូវកាមឡា គនហ៍ រ ុ (Kamala-

Nehru)ខាងកបុងសួនចស្រនាថ គសខារ៍អាស្ថដ (Chandra Shekhar Azad) មាន ន្ថវ (វិចិលត្ស្ថល) ១៨បំន្ណកន្ដលជាចមាវក់ ថ១ យ ជួរន្វងរូបចមាវក់ ទ្ធំងគនាះរួម មានចំន្ណកខ្វះមកពីត្ប ំ ន់ ផារហុ ត្និងគកាសមភី កស្ថងាំងពីព.ស.ទី២ សម័យ កុស្ថនៈមកពីត្ប ំ ន់ មធុរៈ កស្ថងកបុងគ.ស.ទី១ ខ្វះពីសម័យគុបថៈកបុងគ.ស.រវ៉ង ទី៤និងទី៦ គហើ យចមាវក់ ថនយ នខាជុរ៉៉ហូ (Khajuraho) កបុងស.វ.ទី១១ននគ.ស. ការដាក់ ាំងបង្គហញមានរូបបដិមា

មនុសសកស្ថងពីដឥ ី ដឌមកពីត្ប ំ ន់ គកាសមភី

គំនរ៉ ូ ជស្ថទនត្ូចៗ កាក់ និងផាធំងគំនរូ គដាយគលាកនិកូឡាស-រូរច ិ (Nicholas Roerich)

ឧបករណ៍គលបើលបាស់ បរិចាចគគដាយលកម ុ រ ុ លគស្ថ ួ រគលាកគនហ៍ រស្ថ

មនធីរគនះគបើកចាប់ ពីគមា៉ង១០:៣០គៅដល់ ០៤:៣០នាទីលាងច ន្ត្បិទនូវនថងចនធ។ ៧សទិត្គៅលត្ងៀចគនាវះត្ំបន់ លសី និវ៉ឿសបុរិ (Srinivaspuri) និងទិសខាង -188-


ធបឹមរ៉ងគកាង៣ លពមទ្ធំងចុងបងឡស់មូលរ៉ងគសថែវ ទីខ្ស ភ ់ ជាធមយ ាលបមាណ ២៨ហឝី ត្ មិនរ៉ប់ បញ្ចូលទីលគបកំពល ូ ។ ធបឹមទ្ធំងគនះលត្វូ បានផាថច់ គចញពី ោប គដាយចំន្ណកទ្ធំង៤ននផាធំងរ៉ងកាគរនិងបគង្គគល៦

ន្ដលមានចារឆាវក់ លត្ងៀ

គៅគលើលត្វូ បានដាក់ បញ្ចូលលត្ងៀចគនាវះធបឹមទ្ធំងអស់ រីឯលត្ងៀចគនាវះទំគនរលត្វូ បានដាក់ គដាយបដិមាកុញ្ជរនិងអប កជិះគសះន្បរមុខ្គៅផវូវទ្ធំង២

គៅគលើទី

កំពល ូ ននផវូវគចញមាននិមិត្ថសញ្ជដពុទនស្ថសនា ឧទ្ធហរណ៍ដូចជា៖ កងចលក ត្មកល់គលើដរើ អ ី មគដាយយកាយកសី និងទីបំផត្ ុ ជានលត្រត្ន៍ត្ណា ំ ងឲ្រលពះពុទន លពះធម៌និងលពះសងឃ ខាងមុខ្បងឡស់ននលចកគចញ លត្វូ បានបាំងគដាយចមាវក់ អន្ណថត្ន្ដលអាចនឹងន្បងគចញជា៥លកុមគឺ ៖ ● គទសោពទ្ធំងឡាយននដើគណើរជីវត្ ិ

លពះប មលគ ូ

● ជាត្កទ្ធក់ ទិននឹងអត្ីត្ជាត្ិរបស់ លពះមុនិនព ធ ិនគលាកា ●

ពិព័ណ៌នាលពឹត្ថិការណ៍លបវត្ថិស្ថស្រសថ

ដូចជាបំន្ណងន្ចកលពះ

ស្ថរីរក ិ ធាត្ុ សថូបននរ៉មលោមនិងដើគណើរយាងមកគោរពលពះគោធិលពឹកស ● មនុសិ (Manushi) ឬលពះពុទនពីបូរ៉ណ ● គទសោពជាគលចើនលបគភទគទេត្ លពមទ្ធំងត្ំណាក់ ត្ន្ំ ណងនានា។ ខ) សតបគលខ២និ ងគលខ៣ ូ គលៅពីមហាគចត្ិយ

គលចើនគឺសថូបគលខ្២និង៣

គៅមានសថូបគផសងៗគទេត្សថូបន្ដលគគដឹងឮ

សថូបគលខ្៣ននព.ស.ទី២លត្វូ បានចមវងាមសថ ូប

ធំគលខ្១ ឋិ ត្គៅជិត្មហាសថូបគលខ្១គនះឯង សថូបគលខ្៣គឺជាសថូបដ៏ពិសិដឌ ាមសិ លាចារឹកគលើលបអប់ ថប យ ង្គហញលបាប់ ថ្វ

លបអប់ ត្ូចខាងកបុងមានត្មក ល់

លពះធាត្ុននលពះអគគស្ថវ័កទ្ធំងគទឝអងគគឺលពះធមយគសនាបត្ី ស្ថរីបុលត្ -195-

និងលពះ


មហាគមាគគលាវន។ សថូបគលខ្២គៅខាងន្ផបកលយគចញគៅគលៅទ្ធប គចញគទ

ន្ត្បង្គកន់ នដខាងគលកាមគួរឲ្រអស្ថចររ

ត្ុបន្ត្ងរបស់ វ៉

លត្វូ បានស៊ុមខាងកបុងថ្វស

ព.ស.ទី២មកន្ដរ

គឺមិនមានលចក

គដាយស្ថរកាច់ លកគឡាត្

សថូបគលខ្២គនះកស្ថងាំងពី

ជាសថូបដ៏ពិសិដគឌ ដាយស្ថរខាងកបុងមានលបអប់ ត្ូចននថយទន់

មានជាត្ិរអ ំ ិល បញ្ចុះនូវលពះធាត្ុននលពះលគទ្ធ ូ ំង១០អងគមានដូចជា ៖ ១) កសសបគោត្ថៈ ២) មជឈិមៈ ៣) ហារិត្ិបុត្ថៈ ៤) វចឆិយ-សុវជ ិ យត្ៈ លត្វូ ជាសិ សសគោ ៥) មហាវនយៈ ៦) អបគិរៈ ៧) គកាទិនិបុត្ថៈ ៨) គកាសិ កិបុត្ថៈ ៩) គោត្ិបុត្ថៈ ១០)គមាគគលប ិវ ុត្ថៈ។ លគទ្ធ ូ ំងគនះមិនមានកបុងសហសម័យជាមួយោបគនាះគទ ពិត្ថ្វ

ន្ត្ាមការ

គមាគគលប វិ ុត្ថៈមានគ ើ ញនិយាយកបុងលបអប់ លពះធាត្ុខាងត្ំបន់ អគននើ

(Andher) និងគស្ថណារិ (Sonari) ជាសិ សសននគោត្ិបុត្ថៈ ខ្វួនគលាកផាធល់ ១ជើ នាន់ គលកាយកសសបគោត្ថៈ និងមជឈិមៈ គមា៉វះគហើ យកបុងសថូបគលខ្២គនះ មាន បញ្ចុះលពះធាត្ុននលពះលគទ្ធ ូ ំងឡាយយា៉ងគហាចណាស់ ក៏៣ជើនាន់ មកគហើ យ។ -196-


គ) គចត្ិយគិរ ិវិហារថមី គចត្ិយគិរវិ ហា ិ រថយន្ី ដលគលចមុខ្គចញ សញ្ជីជត្ ិ លចកចូលធំ

អំពីទិសខាងគជើងននខ្ភងរ៉ ៀ ប

លត្វូ បានស្ថងគដាយសមាគមមហាគោធិឥណា ឍ កបុងឆាបំ

១៩៥២ននគ.ស.ខាងកបុងវិហារមានត្មក ល់លពះធាត្ុននលពះអគគស្ថវ័កទ្ធំង២អងគ ន្ដលលពះធាត្ុលត្វូ បានគលាកខានបិងហាមរកគ ើ ញកបុងសថូបទី៣នាឆាបំ១៨៥១នន គ.ស.រួចន្ហយកគៅកាន់ ទីលកង ុ ឡុងដែ

លបគយាជន៍រកាសុវត្ទិោពរួចន្ហមក

វិញបនាធប់ ពីការគសបើ សុំពីសមាគមមហាគោធិកបុងឆាបំ១៩៤៩ ឯលពះធាត្ុននលពះ ភិកស ខុ ងឃទ្ធំង១០អងគន្ដលរកគ ើ ញកបុងសថូបទី២ គហើ យរកាទុកកបុងស្ថរមនធីរ ចលកភពអងៀគគវស

ក៏ន្ហលត្ឡប់ មកកាន់ ឥណា ឍ វិញន្ដរកបុងឆាបំ១៩៥៦។

បណា ថ លបអប់ ទ្ធំងគនាះ

កបុង

លបអប់ ទី១មានត្មកល់លពះធាត្ុននលពះអរហនថទ្ធំង

ឡាយ មានលពះគមាគគលប វី ុ ត្ថៈ គកាសិ កិបុត្ថៈនិងលពះគោត្ិបុត្ថៈលត្វូ គគបានលប គល់ ជន ូ លបគទសលសី លង្គក ជាមួយោបគនះន្ដរ លពះធាត្ុននលពះគថរៈដនទគទេត្ លត្វូ បានបញ្ចុះកបុងវិហារគនះ។ ិត្សញ្ជ ី ង) ទ្ីកន្នលងសតបជ ូ

លពះធាត្ុននលពះអគគស្ថវ័កទ្ធំងពីរអងគ

ក៏លត្វូ បានពួកបូរ៉ណវិទូរក

គ ើ ញកបុងសថូបទី២ននសត្ធារៈ (Satdhara) បចចុបផនបលបន្ហលជា១១គ.ម. ទិសនិរត្ីននសញ្ជី

ជាការពិត្ទីកន្នវងជុវើ ញ ិ សញ្ជីគឺគោរគពញគៅគដាយសថូប

មានត្មក ល់លពះធាត្ុដច ូ ជាគស្ថណារិមានចមាងយ១០គ.ម. សទិ ត្គៅទិសនិរត្ីនន សញ្ជីនិងអគននើមានចមាងយ១៥គ.ម.

និងឋិ ត្គៅទិសអាគគបយ៍ននគវទិសៈ

ស្ថទទីចន្ំ ណកលពះធាត្ុននលពះអរហនថទ្ធំង១០អងគ

ជា

បានកំណត្់ កបុងសថូបទី២នន

សញ្ជីលត្វូ បានរកគ ើ ញផងន្ដរ។ ព័សថុាងពីសថូបទ្ធំងគនះបង្គហញឲ្រគ ើ ញថ្វ -197-


អស់ ១ន្ខ្និង៥នថងគត្់ មុនគពលពួកគគមកដល់ត្ប ំ ន់ សមផូរសបាយ គមយះ គខាាន (Khotan) អប កលគប់ លគងគៅទីគនាះ បានអនុញ្ជដត្ឲ្រពួកគគស្ថបក់ គៅនាវត្ថ១អស់ ៣ន្ខ្

គហើ យពួកគគបានគ ើ ញកផួនដន្ងហបដិមាគផសងៗចាប់

ាំងពីនថងទី១ននគដើមន្ខ្គមស្ថដល់នថងទី១៤។ ចាកគចញអំពីទីគនាះ គៅកាន់ ត្ប ំ ន់ យក៌ន ធ

លកុមអប កធមយ យាលាបានគធឝើដគើ ណើរអស់ ២៥នថង

(Yarkand)

រួចសំចត្ទីគនះអស់ ១៥នថងមុននឹងគចញដើ

គណើរចរលីលាត្គៅមុខ្ គលកាយពីគដើរអស់ ២៥នថងគផសងគទេត្

ពួកគគក៏បាន

មនគជើងមកដល់គកេ-ស្ថ= Kie-sha (Kashgar) ត្ំបន់ ន្ដលឋិ ត្គៅលត្ងៀ ចគនាវះត្សុង-លិង (Tsung-ling) ឬគៅថ្វជួរភបខ្ ំ ឹម ធ គដាយទ្ធន់ គពលលយមបាន គ ើ ញកមយវធ ិ ីបញ្ចវ៉សសិកបារិស្ថ មានន័យថ្វការសនបិបាត្សងឃ៥ឆាបំ លបារពន គធឝើ១ដង ឬគៅមា៉ងគទេត្ថ្វ លពឹត្ថិការណ៍លបចាំ៥វសា ន្ដលមានមកាំងពី សម័យលពះបាទធមាយគស្ថកគម៉វះ

នាពិធីគនាះអាជាញធរគធឝើមហាសងឃទ្ធនដ៏

មគហាឡារិកលបគគនគទយរវត្ទុចគំ ោះភិកខុសងឃ។ ចាកគចញពីគកេ-ស្ថ ពួកគគ បានចូលមកាមលជលងជួរភបបា ំ មិ រ ន្ត្សុីគពលអស់ ១ន្ខ្គដើមផីឆវងកាត្់ ទីគនាះ គដាយគដើរគកេកជាប់ ាមត្ំបន់ ត្សុង-លិង

នាទិសនិរត្ីអស់ គពល១៥នថងគទេត្

ន្ដលជាផវូវលបកបគដាយគលោះថ្វបក់ គចាត្ខ្ភស់លបា ំ ក

ដូចលពះគត្ជលពះគុណ

ផា-គហសែនរ៉៉យរ៉៉ប់ លបាប់ គយើ ងថ្វ ៖ “ជួរភបធ ំ មយាជាជញ្ជជំងថយ

ន្ដលមានកំពស់ ដល់គៅ១០,០០០

ហឝី ត្ឯគណាះសមវឹងគៅខាងគលកាម

គឺមិនគ ើ ញបាត្គទ

គហើ យត្គៅខាងគលកាមគទេត្ជាទគនវ១មានគមយះថ្វ សិ នូ-ថ ហូ (Indus) មនុសសសម័ យគដើមបានកាត្់ ថន្យ កផរៗ គចញគដើមផី -205-


ស្ថឝធាយនូវលពះសូលត្នានា

បនថដគើ ណើរចរពួកគគបានមកដល់ពទ ុ នគយាទី

កន្នវងលពះអងគលាស់ ដង ឹ រួចហួ សគៅដល់ឥសិ បត្នមិគទ្ធយវ័ន ឯស្ថនា៌ថជា ទីលពះជិនលសី គបើកលកន្សត្ណា ហ ននសត្ឝគលាក។ ទីបំផត្ ុ ពួកគគនិមនថគៅដល់ គកាសមភី ឋិត្គៅលសុកអាឡាហាបាដ (Allahabad) ទសសនាគលគឿងសំណល់ ននទីវត្ថគោសិ ារ៉ម

រួចលត្ឡប់ មកបាត្លីបុត្ថវញ ិ

ឆិងជាមិត្ថរម ួ ដើគណើរស្ថវប់ រស់ របស់ ផា-គហសែន គៅលសុកឥណា ឍ

លពះគត្ជគុណគៅ-

បានសគលមចចិត្ថគផញជ ើ វី ត្ ិ ខ្វួន

គលកាយពី គ ើ ញភិកខុសងឃគៅទីគនះមានការគោរពចាប់

វិន័យលឡលត្ឹមលត្វូ លបគសើ រជាងលសុកចិនគលចើន។

រីឯផា-គហសែនគោលបំណង

ធំននដើគណើរធមយយាលារបស់ គលាក គឺការន្សឝ ងរកចមវងកផួនចាប់ វន ិ ័យលពះ គដើមផីោនា ំ ំយកគៅលសុកចិនវិញ ប៉ុន្នថគពញមួយដើគណើរផវូវ គលាកមិនទ្ធន់ បាន ទទួល១ចាប់ ណាគៅគឡើយគទ។ គដាយស្ថរន្ត្ចាប់ វន ិ ័យលគប់ ជនា ើ ន់ ជាទូ គៅលត្វូ ទុកមកគដាយទគនធញចាំមាត្់ ន្ត្ប៉ុគណា ត ះ ោយនបានកត្់ លាទុកអឝ ីគឡើយ ន្ត្ជាសំណាងលឡ ទីបំផត្ ុ គលាកបានទទួល១ចាប់ របស់ និកាយមហាសងឃិកៈ គៅវត្ថគជត្ពន

ទីគនាះផា-គហសែនបានចំណាយគពលអស់ ៣ឆាបំគរេនោស្ថ

សំលសឹកត្គដើមផីកត្់ ចមវងលកឹត្រចាប់ ទ្ធំងគនាះគចញ។ និមនថគៅាមលកន្សទគនវគង្គគគៅទិសខាងគកើត្

គចញពីទីគនាះ

គលាក

ក៏បានមកដល់ត្ប ំ ន់ គមយះ

ាមរ៉៉លិបថិ (Tamraliptiបចចុបផនបគមយះត្ំបន់ ាមលុក-Tamluk កបុងរដឌន្បង ហាគល់ខាងលិច-West Bengal) ទីគនះន្ដរគលាកបានចំណាយ គពល២ឆាបំកត្់ ចមវងគមភីរគផសងៗ និងគូសគំនរូ ដ៏លលឡ ត្កាល។ ាមកំពងៀន្ផាមរ៉៉លិបថិគលាក គធឝើដគើ ណើរគដាយនាវ៉គៅកាន់ គកាះលសី លង្គក អស់ ២ឆាបំគទេត្

ទីគនាះគលាកចំណាយគពល

លបមូលនិងកត្់ លាចំលងគមភីរពុទនស្ថសនាគផសងៗ រួមទ្ធំង -210-


វិន័យនននិកាយមហិ ស្ថសកៈន្ដលមិនធាវប់ ដង ឹ ឮគៅលបគទសចិនគឡើយ។ ផា-គហសែនបានចាកគចញអំពីលសុកកំគណើត្របស់ ខ្វួន អស់ គពលដ៏យូរ កបុងចំគណាម៤អងគន្ដលជាមិត្ថរម ួ ដើគណើរ មកដល់គបស្ថវ៉ឿរ៍

ឯ២អងគអស់ ជវី ត្ ិ គៅន្ដនដីពទ ុ នភូមិ

លសុកឥណា ឍ ជាគរេងរហូ ត្។ លកុងអនុរ៉ធបុរី

១អងគលត្ឡប់ មកលសុកវិញគលកាយ ១អងគគទេត្ស្ថបក់ គៅ

ខ្វួនគលាកផាធល់អាលស័ យគៅអភយគិរវិ ហា ិ រនា

គពលគ ើ ញអប កជើនញ ួ ថ្វឝយបូជាផវត្ ិ ន្ដលគធឝើពីសូលត្នាំមក

ពីចិន គធឝើឲ្រគលាកលសគងះលសគង្គចនឹកលសុកគទសយា៉ងខាវំង គលកាយពីបាន សគលមចគោលគៅកបុងការទទួលកផួនចាប់ ពទ ុ នវន ិ ័យ គួរនឹងផសពឝផាយកបុងលសុក គហើ យ គលាកបានសគលមចហឫទ័យលត្ឡប់ មកលសុកវិញ គដាយគធឝើដគើ ណើរ ាមផវូវសមុលទកបុងឆាបំ៤១២

ជាអភិនីហារគលាកបានរួចគលោះថ្វបក់ ផួន ធ ៗោប

កបា៉ ល់ន្ដលគលាកគធឝើដគើ ណើរលត្វូ ខ្រល់ពរុះគបាកបក់

រួចលិចរស្ថត្់ គៅដល់

គកាះគយគបាត្ិ(គកាះជាឝ) សម័យកាលគនាះជាទីឋានលគប់ លគងគដាយពួកហិ ណឍូ គលាកគ ើ ញសហគមន៍លោហយ ណ៍ ប៉ុន្នថោយនពួកចិនចំណាកលសុកគទ មានន្ត្ លបជាពុទនបរិសទរត្ិចត្ួចប៉ុគណា ត ះ។ គលកាយចំណាយគពល៥ន្ខ្គៅនាគកាះជាឝ ផា-គហសែនបនថដគើ ណើរាម នាវ៉មួយគទេត្គៅកាន់ កានត្ន់

(Canton) ប៉ុន្នថគលកាយពី ១ន្ខ្និងប៉ុ នាយននថង

គលកាយមក គលាកជួបពរុះ១គទេត្លកុមនាវិកនិងអប កដើគណើរទ្ធំងអស់ មានការ ភ័យខាវចត្ក់ សវុត្យា៉ងខាវំង គចាទផា-គហសែនថ្វ

គហើ យពួកលោហយ ណ៍គៅគលើនាវ៉បានសថីបគនាធស

ជាអប កនាំមកគហត្ុគភទអាលកក់ និងគំរ៉មបំបរបងៀគលាក

គចាលគលើគកាះ១ន្ដលនាវ៉សំចត្ជាកុសល

គលាកមានទ្ធយកមាបក់ ធានា

រ៉៉ប់ រងជួយ គលកាយពី ៧០នថងចរាមមហាស្ថគរមិនគ ើ ញគកាះគលត្ើយ ពួក -211-


នាវិកទ្ធំងគនាះគទើបដឹងថ្វ

នាវ៉យាលាខ្ុសទិសគៅក៏ សំគរចបត្់ មកទិសោ

យ័ ពរវិញគដើមផីរកន្ដនដី គលកាយពីចរាមផវូវទឹកអស់ ១២នថងមក ពួកគគបាន មកដល់គឆបរសមុលទខាងត្ផូងននគៅ-ស្ថន (Lau-shan) ជិត្ត្ំបន់ ឆាង-កាឝង (Chang-Kwang) ជួបអប កលសុកអប កភូមិ គទើបពួកគគដឹងថ្វបានមកដល់ត្សិង-ឆូ (Tsing-Chow)

ន្ត្ខាងគលត្ើយលចាំងមាខងននឧបទីឝបស្ថនត្ុង

(Shantung)

ឯគណាះវិញ។

គទ្ធះបីជាមានគលោះថ្វបក់ មកយាយី គលាក

ាមសមុលទ

យា៉ងគនះកថី

ទីបំផត្ ុ គលាកបានទទួលគជាគជ័យកបុងដើគណើរនិវត្ថន៍ជាមួយនឹង

ោវំងធម៌មានត្ំនលកាត្់ នថវមិនបាន។ រដូវគៅថគលាកសំណាក់ គៅត្ំបន់ ត្សិង-ឆូ រួចនិមនថគៅណានគិង

(Nanking)

ជាកន្នវងន្ដលគលាកបានបង្គហញគមភី រ

ន្ដលបាននាំយកមកពីទឹកដីពទ ុ នភូមិ គលកាយចំណាកលសុកអស់ ១៤ឆាបំ គដាយ លត្វូ ជួបលបទះោពលំបាក និងគលោះថ្វបក់ លង ឝី ជូរចត្់ កបុងដើគណើរផវូវឆវងកាត្់ លបគទស ត្ំបន់ គផសងៗជិត្៣០

គដាយអំណាចននកមាវំងលពះនលត្រត្ន៍បានជួយការោរ

គលាកឲ្ររួចផុត្ពីគលោះថ្វបក់ ទ្ធំងអស់ គនាះ។ អប កអានគរេនសូ លត្ជើនាន់ គលកាយៗ

គដាយគមាថអនុគលោះចំគោះ

គលាកបានបនសល់ទុកកំណត្់ លាពីលបវត្ថិ

ដើគណើរធមយយាលារបស់ ខ្វួន នាឆាបំ៣៩៩-៤១៤ននគ.ស.។ គៅឯណាគិង ផាគហសែនចាប់ គផថម ើ ន្លបគមភីរនានាន្ដលគលាកបានទទួលមកពី លសុកលពះ គដាយ មានជើនយ ួ ពីលពះគត្ជលពះគុណពុទនភលទៈ

(Buddhabhadra)

លពះសងឃជាត្ិ

ឥណា ឍ ។ ផា-គហសែនបានអនិចចធមយកបុងលពះជនាយយុ ៨៨វសាគៅនាវត្ថ១ គមយះ សិ ន (Sin) ននត្ំបន់ ត្សិង-ឆូ គលកាយពីសគលមចនូវកិចចការបំណកន្លបគមភីរ ពុទនស្ថសនាគៅជាោស្ថចិន ន្ដលគលាកបានពលីកមាវំងកាយចិត្ថជន ើ ះការលំ បាកលគប់ លបគភទ ន្ហហមនាំយកមកពីលសុកអរិយកជន។ -212-


លត្វូ បានគគគកាះនិមនថគៅកាន់ ត្ុរផា ៍ នជារ៉ជធានី (Uighurs)

ននលបគទសជាត្ិអុ ៊យគុយហ ៌

គដាយអប កអធិបត្ីននលបគទសគនះជាអប កមានជើគនឿដ៏គមាះមុត្

ចំគោះពុទនស្ថសនា

គសបើ ន្ត្ងាំងគលាកជាសគមថ ចសងឃននលសុកគទសខ្វួន

ន្ត្គលាកបានបដិគសធមិនលពមទទួលយកគឡើយ ោំងហសួន-ត្ាងបានលពះរ៉ជាលបគទសគនះ កាន់ ត្ប ំ ន់ ការ៉៉ស្ថហ៍

បនាធប់ ពីមិនអាចោត្់

ក៏អនុញ្ជដត្ឲ្រគលាកនិមនថត្គៅ

ពីទីគនាះគលាកបនថគៅលបគទសកុចាឆ

(Kucha)។

ទឹកដីកុចាឆជាទីលបជុជ ើ នដ៏មានជីវជាត្ិននត្ំបន់ វ៉លខ្ាច់ ន្ដលលផីខាងមានគសះ បងឝក ឹ លឡៗ នផធដស ី

រគៅគដាយន្រធមយជាត្ិ និងមានអំគណាយផលលឡណាស់

សលមាប់ ខាងវិស័យកសិ កមយ ស្ថ៌វសត្ិវ៉ទិនជាង៥០០អងគវត្ថ១ៗ

មានវត្ថលពះពុទនស្ថសនា១០០និងលពះសងឃ មានការាំងលពះពុទនរប ូ ធំខ្ភស់ៗ

សលមាប់ ដន្ងហជាកផួនកបុងវិធីពិគសសនានា

ន្ដល

ឯកុចាឆលពះរ៉ជានិងអប កលសុកនគរ

មានលបារពនពិធម ី ហាសនបិបាត្សងឃ៥ឆាបំមថងផងន្ដរ

ដូចន្ដលគយើ ងបានដឹង

គហើ យជាការផថួចគផថម ើ គឡើងគដាយអគស្ថកាធិរ៉ជ។

គៅទីទ្ធឝរធំខាងគលៅ

ហសួន-ត្ាង

បានគ ើ ញលពះពុទនរប ូ លទងៀលបថ្វប់ ឈរ២អងគធមា ំ នកំពស់ ២៧ម.

គហើ យទីខាងមុខ្វិញ គឺជាទីកន្នវងសលមាប់ លបារពនកមយវធ ិ ីបុណរន្ដលបានជើរ៉ប ខាងគលើ។

គលកាយស្ថបក់ គៅទីគនាះអស់ ២ន្ខ្

គលាកបនថដគើ ណើរគៅកាន់

ត្ំបន់ អកសុ (Aksu) និងឆវងកាត្់ ត្ប ំ ន់ ភបទ ំ ឹកកកគមយះគត្េន-ស្ថន (Tian-Shan) រួចហួ សមកដល់លចាំងបឹង១គមយះឥសសិ-កុល

(Issyk-Kul)

ននលបគទស

កិរជ ៍ ស្ថ ិ ទ ន (Kyrgyzstan សពឝនថង) បឹងនាភប១ ំ គនះមានកំពស់ ៥២០០ ហឝី ត្ពីនីវឿ ូ សមុលទ ជាបឹងមានទំហំធល ំ ដា ំ ប់ ទី២គលើពិភពគលាក ដល់គៅ៦២០០គ.ម.កាគរ។ -214-

លគបដណថប់ គលើនផធដី


បនាធប់ មកគលាកគធឝើដគើ ណើរគៅទិសោយ័ ពរ

ាមលជលងដងភបដ ំ ៏

លសស់ គខ្េវខ្ចីននទគនវឆូ (Chu) និងឆវងកាត្់ បឹងកិជិ (Kyrgyz) ននត្ំបន់ មរិនបូឡាក (Myn-bulak) ន្ដលលត្វូ បានគគស្ថគល់ថ្វ ជាស្ថទនទីនិទ្ធ និមនថគឆាភះគៅទិសខាងលិចគលាកបានកាត្់ ទីលបជុជ ើ នារ៍ារ៍

រដូវ១០០០

(Tartar)

នន

ត្ំបន់ ារ៉ (Tara) និងលបគទសនុជគកនធ (Nujkend) ាមជួរភបឆា ំ ត្កាល (Chatkal) មកដល់ត្ប ំ ន់ ាសន្កនថ (ទ្ធសហកគនត្) ឋិ ត្គៅទិសខាងគកើត្នន លបគទសឧគបកិស្ថទន (Uzbekistan) សម័ យកាលគនាះសទិ ត្គៅគលកាមការ លត្ត្ ួ លារបស់ ពួកត្ុហ៍-កួយហ

(Tuh-kiueh

ពួកហ៊ុ ន

ឬពួកថឹកខាងគកើត្

Eastern-Turks)។ ទីកន្នវងសំចត្របស់ គលាកបនាធប់ គទេត្គឺលបគទស សមារ៍ កានធ (Samar- kand) ជាទីន្ដលមានលបជាជនរស់ គៅកុះករគលចើន គលោះឋិ ត្ គៅលត្ងៀចណ ំ ុ ចលបសពឝននផវូវជើនញ ួ រវ៉ងឥណា ឍ និងចិន ធំសំខាន់ ននផវូវសរនសោណិជជកមយ

(Silk-Route)

ជាទីផាវស់ បថូរទំនិញដ៏ ន្ដលពួកឈយ ួញន្ត្ងបថូរ

ទំនិញោបគៅវិញគៅមក ាមលពះគត្ជលពះគុណ ហសួន-ត្ាងលបាប់ ថ្វ ៖ “សកមយោពផសពឝផាយផាវស់ បថរូ ទំនិញននលបគទសជាគលចើនលបជុោ ើ ប

គៅទីគនះ

អប កលសុកភូមិទ្ធង ំ អស់ មានោពជើនាញបុិនលបសប់ កបុង

សិ លផស្ថស្រសថ នង ិ ជើនញ ួ នានា ពួកគគពូន្កជាងលបគទសដនទ លប ជានុរ៉ស្រសថ មានសុ ខ្ោពលឡកាវហាន

គធឝើឲ្រលបគទសជិត្ខាងយក

ត្លមាប់ ាម លត្ងៀចណ ំ ុ ចសុោពរ៉បស្ថរនិងោពសមរមរ” ។

ចាកគចញពីសមារ៍កានធ

គលាកគធឝើដគើ ណើរគៅកាន់ ត្ប ំ ន់ គកសហ

(Kesh=ការ៍សីុ -Karshi) រួចបនថចលនាចរគៅទិសខាងត្ផូងចូលគៅកាន់ ត្ប ំ ន់ ភប ំ

គលកាយពីគឡើងចុះផវូវដ៏គចាត្លំបាកនិងលបកបគដាយគលោះថ្វបក់ មកគលាក

បានមកដល់ត្ប ំ ន់ ទ្ធឝរន្ដក ជាផវូវភបន្ំ ដលមានលពំន្ដនទ្ធំងសងខាងជាជញ្ជជំងថយ -215-


ខ្ភស់កស្ថងមកពី គលាហធាត្ុ គហើ យទីគនះទ្ធឝរគឈើ ២ជាន់ លត្វូ បាន គធឝើគឡើង និងមានកណថឹងជាគលចើនចងោជប់ មកជាមួយ។

ឯទ្ធឝរទ្ធំងគនះលត្វូ បានគគចង

ពលងឹងគដាយន្ដកន្ដលមិនង្គយនឹងគលជេត្ចូលបានាមចិត្ថ

គលោះន្ត្របាំង

គធឝើឲ្រលចកផវូវឆវងកាត្់ ការោរបានលឡគៅគពលណាទ្ធឝរទ្ធំងគនះបិទ គដាយន័យ យា៉ងគនះផវូវឆវងកាត្់ គនាះលត្វូ បានគគស្ថគល់ថ្វ

លចកទ្ធឝរន្ដកឬផវូវឆវងកាត្់ ទ្ធឝរ

ន្ដក ពី ទីគនាះគលាកបានមនគជើងចូលដល់លបគទសត្ុកខរ៉ (Tukhara ) ឋិ ត្ គៅគលកាមការលគប់ លគងគដាយពួកជនអំបូរថឹករួចឆវងកាត្់ ទគនវអូកសុស (Oxus) ឬគៅថ្វទគនវអាមុ -ដាយា៌ (Termez)

(Amu-Darya)

សទិ ត្គៅជិត្ត្ំបន់ គត្រ៍គមស

និមនថហួសរហូ ត្គៅដល់ ត្ប ំ ន់ កុនដុស(Kunduz)

ននលបគទស

អាហឝ កានិស្ថទន។ ទីគនះ គលាកបានជួបកូនចផងបងឡស់ននលត្កូលថឹរក ៍ ិស-ខាន (Turkish-Khan)

ជាបឡូននថវននគសថចត្ុរផា ៍ នន្ដលហសួន-ត្ាងបានបញ្ជូនសំ

គណើសំបុលត្គលកាយពនរឹត្គពលអស់ ១រយៈមក

គលាកបនថដគើ ណើរជាមួយ

នឹងលពះសងឃខ្វះមានកំគណើត្មកពីបាលខ្៍ (Balkh) គៅកាន់ ទីលកង ុ គនាះ ន្ដល អត្ីត្កាលជារ៉ជធានីបាក់ គលទេន (Bactrian) ននគសថចមិ លន ិ នធ នមិ លន ិ ប ធ ញ្ជហ។ ទីគនាះមានវត្ថលបមាណ១០០ មានភិកខុសងឃ៣០០០អងគគងៀសំណាក់ អាលស័ យ បនាធប់ ពីគធឝើវនធនាចំគោះលពះស្ថរីរក ិ ធាត្ុគហើ យគចញដើគណើរពីទីគនាះ

គលាក

ឆវងកាត្់ ជរួ ភបហ ំ ិ ណឍូ-កុសជាផវូវគោរគពញគៅគដាយគលោះថ្វបក់ និងោពលំបាក លគប់ យា៉ងគៅកាន់ បាមិយន (Bamiyan) ទីគនះលបជាជនគោរព គជឿលពះពុទន ស្ថសនា

ប៉ុន្នថគៅន្ត្រកាទុករូបអាទិគទពលបន្ហលជាង១០០

ន្ដលពួក

ោណិជន្ត្ងបួងសួងគពលណាហុ ងស៊ុយដាក់ ។ ទីគនាះមានវត្ថអារ៉ម១០០ជា មួយនឹងលពះភិកខុសងឃ១០០០អងគគងៀគៅនននិកាយគលាកុត្ថរវ៉ទិន ហសួន-ត្ាង -216-


បានគ ើ ញលពះពុទនរប ូ ២អងគធមា ំ នកំពស់ ៥៥ម. និង៣៥ម.ន្ដលឆាវក់ លយគចញ មកពីភប១ ំ រវ៉ងគ.ស.ទី៤និងទី៥ គលាកយល់លចលំថ្វលពះអងគត្ូចស្ថង មកពីសំ រិទន គដាយស្ថរន្ត្លត្វូ លាបពណ៌ទឹកមាស

11

គលាកបានគ ើ ញលពះពុទនរប ូ សំ

ណិង១អងគធំ ទីគនាះគលាកន្ថមទ្ធំងគធឝើការគោរពបូជាចំគោះលពះទនថធាត្ុ ។ គធឝើដគើ ណើរចរគៅាមទិសខាងលិច ហសួន-ត្ាងបានចូលគៅដល់ផូវវ ភប ំ ហិ ណឍូ-កុស ឆវងកាត្់ កព ំ ល ូ ភបគំ សហែ-គកាហ៍ (Siah-Koh) រួចមកដល់លបគទសកបិ ស្ថ

(Kapisa)

គៅទីគនះមានលបន្ហល១០០វត្ថលពមគដាយលពះសងឃមហា

យាន៦០០០អងគនិងមហាវិហារដ៏ធ១ ំ ន្ដលមានលពះភិកខុសងឃន្ផបកគថរវ៉ទ៣០០ អងគសំណាក់ អាលស័ យ

គហើ យមានគទវវិហារ១០និងពួកអប កបួសខាងលពហយ ញ្ដ

ស្ថសនា១០០០រូបមកពីនកា ិ យគផសងៗ

របស់ ហិណឍូដច ូ ជាអប កអាលកាត្កាយ

(ទីគមភរៈ) និងពួកលាបរ៉ងកាយខ្វួនលបាណគដាយធរូងគផះ(បសុបត្ៈ)។ ឯពួក ១គទេត្ោក់ កនធបឆឡឹងគៅគលើកាលខ្វួន (កបលធរិណ) នាទីកន្នវងគនះជាគរេង រ៉ល់ឆាបំ លពះរ៉ជាន្ត្ងឲ្រគគកស្ថងលពះពុទនរប ូ គធឝើពីលបាក់ រួចថ្វឝយទ្ធនចំគោះ អប កលកកំសត្់ ទុគ៌ត្

និងអប កន្ដលមានោត្ិស្ថវប់ កបុងអាណាចលកលពះអងគ។

គលកាយស្ថបក់ គៅអស់ រដូវគៅថកបុងលបគទសកបិស្ថននឆាប៦ ំ ៣០គ.ស. ត្ាងនិមនថគៅនគរហារ

(ជឡាឡាបាដ)

ហសួន-

ទីគនាះគលាកគ ើ ញមានវត្ថគលចើន

ប៉ុន្នថមានលពះសងឃត្ិចត្ួចប៉ុ គណា ត ះ លពះគចត្ិយលត្វូ រងការខ្ូចខាត្គខ្ធចខាធំ និង

11

អាកបផកិរិយាចគងឡែត្ចងឡល់ចគំ ោះពុទនស្ថសនា គដាយពួកាលី

(Taliban) លជល ុ និយម

ននអាហឝ កានិស្ថទន កបុងឆាបំ២០០១ ពួកវ៉បានសគលមចបំផាវញកគមធ ចលពះពុទនរប ូ បូរ៉ណ ន្ដល កស្ថងាំងពី គ.ស.ទី២-៣មកគម៉វះ គទ្ធះបីមានការគសបើ សុំពីសហលបជាជាត្ិ និងជើទ្ធស់ គថ្វកល គទ្ធសពី សកលរ៉ស្រសថ ក៏គដាយ។

-217-


បាត្់ បងៀគសធើរទ្ធំងអស់ ។ គលាកមនចូលថ្វឝយបងគលា ើ ឡ ងភបនា ំ គគោបាលន្ដល មានលពះពុទនឆាយានិងវត្ថន្ដលមានត្មកល់លពះឧណហធាត្ុ គលាកបានគ ើ ញអប ក ន្ថរកាន្បរជាពួកលោហយ ណ៍ន្ដលន្ត្ងាំងគដាយលពះរ៉ជា ន្ថមទ្ធំងយកនថវពី អប កមកគោរពបូជាន្ដលចងៀគ ើ ញលពះធាត្ុ។ ពីនគរហារ គលាកបានចូលគៅ កាន់ ត្ប ំ ន់ គនានរៈាមលចកផវូវខាយគបើ(Khyber)។ ទីគនះហសួន-ត្ាងបានគ ើ ញ ផធះភូមិលសុកលត្វូ គគគបាះបងៀគចាលគៅសល់ន្ត្មនុសសត្ិចត្ួច រហូ ត្ដល់គៅ១០០០ឯគណាះ លទម ុ

ន្ត្មានវត្ថ

ន្ដលសទិត្កបុងសោពបាក់ ន្បកនលពដុះព័ទនស៊ុម

និងោយនលពះភិកខុសងឃ១អងគណាគឡើយ

លពះគចត្ីយ៍លត្វូ ពុកផុយអស់ ។

ឯទីលកុងបុរស្ថ ុ បរៈ (សពឝនថងគបស្ថវ៉ឿ) មានវត្ថមួយមានលពះសងឃន្ផបកមហា យាន៥០អងគគងៀអាលស័ យ ន្ត្គទវវិហារមានគលចើនដល់គៅជាង១០០ន្ដលពួក គឆឝងនិយមអាលស័ យគៅ។ គហើ យាមព័ ត្៌មាន លពះគត្ជគុណហសួន-ត្ាងបាន ឲ្រដឹងថ្វ៖ “កាលពី១សត្វត្សរ៍កនវងគៅ មានលពះរ៉ជាកផត្់ ១អងគ វងស ហ៊ ុ ន

មកពីស្ថកលនគរគមយះមហិ រ៉កុល

ន្ដលបានគធឝោ ើ ត្អប កបី

បាច់ ន្ថរកាខ្វួន ជាលពះរ៉ជាន្ដនកាគសយ ែរ៍ រួចដគណថើមរ៉ជរនិងបនថ គៅកាន់ គនានរៈសមាវប់ អបកលគប់ លគងទីគនាះ

គដាយការវ៉យឆយក់វ៉

បានសមាវប់ ផាថច់ ពជ ូ រ៉ជវងានុវងសនិង លបធានរដឌមស្រនថគី ហើ យ ផថួល រំលលំ ពះសថ ូប និងបំផាវញវត្ថវ៉ឿអារ៉មទ្ធំងអស់ មួយអគនវគើ ដាយលគឹះ ស្ថទនជាង១៦០០” ។

គធឝើដគើ ណើរគៅទិសខាងគជើង យនៈ

គលាកមនគជើងមកដល់លបគទសឧទ

ជាទីន្ដលលពះពុទនស្ថសនារីកចគលមើ នខាវំងណាស់

គហសែនមកដល់ គលើកមុន

សម័យកាលផា-

ប៉ុន្នថឥឡូវគនះវត្ថចន ំ ន ួ ១៤០០ន្ដលមានាំងពីយូរ -218-


(Jammu) រួចម ដល់ ស្ថកល (គសេលកូត្=Sialkot ជិត្ឡាហូ =Lahore សពឝនថង)

ពីគដើមគឡើយជាអាណាចលកបាក់ គលត្េនននគសថចមិ លន ិ ដ ធ ល ៏ ផីលាញ

ប៉ុន្នថគលកាយមកធាវក់ គៅកបុងនដគសថច ទុយ៌សមហិ រ៉កុល គពលចាកគចញពីទី គនាះគលាកលត្វូ ពួកគចារនលពបវ ន់

ក៏ស្ថបក់ គៅអស់ ១យប់ នាភូមិជត្ ិ គនាះ។

ចរលីលាគៅមុខ្គទេត្ គលាកមកដល់ទីលបជុជ ើ នដ៏ធ១ ំ ាមគមើលលបន្ហលជា ឡាហូ

ហសួន-ត្ាងបានសលមាកឥរិយាបថគៅទីគនាះអស់ ១ន្ខ្

គទេត្សំណាក់ គៅអស់ ១ឆាបំឯឆិនបត្ិ

(Chinapati)

បនាធប់ មក

កបុងឆាបំ៦៣៤ននគ.ស.

គលាកគធឝើដគើ ណើរគៅកាន់ ជលនានរ៍ (Jalandhar) មកដល់ទគនវ១គមយះសុគត្វជែ (Sutlej) គដាយលត្វូ ឆវងកាត្់ ត្ប ំ ន់ ២គឺ សត្លទ ូ (Satadru) និងបាយា៌រលា (Paryartra)

មុនមនគជើងចូលដល់ទីលបជុជ ើ នមធុរៈ។

គលាកគ ើ ញលពះពុទនស្ថសនាអន់ ថយ និយមកបុងរជជកាលគុបថៈ

ាមបគណា ថ យផវូវ

និងការរីកផាយគឡើងវិញននលពហយ ញ្ដ

មធុរៈជាលគឹះស្ថទនដ៏រង ឹ មាំសលមាប់ ពទ ុ នស្ថសនាកបុង

សម័យកាលលពះបាទធមាយគស្ថក

និងជាបណថូលឫសដ៏រង ឹ នននិកាយស្ថវេ

វ៉ទ គលកាមការដឹកនាំគដាយលពះគថរៈដ៏លផី១អងគគឺលពះឧបគុបថគត្ទរ គដាយស្ថ ន្ត្ោពរុងគរឿងពីអត្ីត្កាលមក គៅសល់វត្ថលបន្ហលជា២០ន្ដរ មានលពះភិកខុ សងឃ២០០០អងគគងៀសំណាក់ អាលស័ យ ស្ថទនបូជនីយដាឌនគៅទីគនាះ

គលកាយការថ្វឝយបងគច ើ ប់ សពឝលគប់

គលាកឆវងកាត្់ ទគនវយមុនាគៅកាន់ ត្ប ំ ន់ កុរ ុ

គកសលត្ (សពឝនថងគៅថ្វ ឋាគនស្ថឝរ៍=Thaneswar) ជាទឹកដីដព ៏ ិសិដនឌ នពួក ហិ ណឍូនិងជាសមរភូមិចមាំងននគរឿងគទវកថ្វមហាោរត្ៈ

រវ៉ងបងបឡូន

បណឍវៈនិងគៅរវៈជាជីដន ូ ១នឹងោប ក៏ ជាសលត្វូ សុីស្ថច់ ហុត្មមោបន្ដរ។ ទី គនាះគៅមានវត្ថន្ត្៣ប៉ុគណា ត ះ គដាយមានលពះសងឃ៧០០អងគគងៀគៅ ន្ត្គទវវិ -220-


ហារមានដល់គៅ១០០ជាមួយនឹងអប កបួស

លពហយ ញ្ដស្ថសនារ៉ប់ ោន់ គឆាភះត្

គៅទិសខាងគកើត្ ហសួន-ត្ាងបានមកដល់ទគនវគង្គគ គហើ យចុះាមបគណា ថ យ លកន្សទឹកឆវងកាត្់ ទីលបជុជ ើ ន១ចំនន ួ

គលាកកត្់ សំោល់ គ ើ ញការរីកដុះដាល

គឡើងវិញននស្ថសនាហិ ណឍូយា៉ងគលោងគលពេត្។ គលាកបាននិមនថចូលសងកសសៈ គ ើ ញបូជនីយដាឌនពិពណ៌នា ការយាងចុះពីស្ថទននលត្លត្ិងសននលពះសមាយសមភុទន បនាធប់ មកហួ សគៅកាន់ ត្ប ំ ន់ កាគៅជែ

ឬគៅមា៉ងគទេត្

ថ្វកានា

កុបជៈ=ទីលកង ំ រ៉ជធានីននលពះបាទហារស្ថវរធន ុ ននស្រសថី អបកមានខ្បងគម ជាទីាង ហសួន-ត្ាងមិនបានជួបលពះរ៉ជាអងគគនះគទ គលៅ ហសួន-ត្ាង

គដាយលទងៀជាប់ រវល់រ៉ជកិចចខាង

ន្ត្គលកាយមកបានកាវយជាមិត្ថនិងរ៉ជូបត្ទមមក៍ចគំ ោះលពះគត្ជគុណ គចញពីកាគៅជែគលាកនិមនថគៅអយុ ធាឬស្ថគកត្ជាទីកន្នវង

លពះលគម ូ ហាយានដ៏លផី១អងគលពះនាមវសុភនធុ (Vasubhandu) អប កចងលកង លពះសូលត្និងអភិលបាយ។ មកដល់លត្ងៀចណ ំ ុ ចលបសពឝននទគនវគង្គគ និងយមុនា គលាកបានសលមាកឯត្ំបន់ លបាយគ (=Prayag សពឝនថងជា=Allahabad) ទីគនះ មានវត្ថ២និងពុទនបរិសទរប៉ុ នាយននាក់ ន្ដរ ន្ត្មានគទវវិហារគពញគដរដាសមួយ អគនវើគដាយពួកលោហយ ណ៍ នាចំណុចលបសពឝននទគនវទ្ធំង២ គលាកគ ើ ញស្ថស និកហិ ណឍូរ៉ប់ រយអប កមុ ជទឹក

គលកាយការអត្់ អាហារ៧នថងមកគដាយជើគនឿថ្វ

ពួកគគអាចនឹងលាងជលមះបាបឧបលទពចនលង គហើ យនាំខ្វួនពួកគគគៅកាន់ ស្ថទន សួគបា ៌ ន ហួ សគៅដល់គកាសមភី គលាកទសសនាវត្ថគោសិ ារ៉ម ជាសំណងៀ ចាស់ បាក់ ន្បកន្ដល គោសិ ត្គសដឌបា ី នកស្ថងថ្វឝយលបគគន ចំគោះលពះសមាយ សមភុទនជាមាចស់ គងៀសំណាក់ គៅគពលណាលពះអងគយាងនិមនថមកកាន់ គកាសមភី មថងៗ។ គឆាភះគៅទិសខាងគជើង អប កធមយយាលាគយើ ងបានមកដល់ ទីលកង ុ ស្ថវត្ទី -221-


គហើ យទសសនាខាងមគហត្

ជាទីន្ដលគលាកគ ើ ញសុទត្ថសថូបកំណត្់ ចណា ំ ំ

ភូមិលគឹះននគលាកអនាថបិ ណឍិកគសដឌី ខាងសគហត្

ឯទីជាប់ ហឹប ងគឺជាអងគុលមា ិ លសថូប។

គលាកគ ើ ញវត្ថគជត្ពនឋិ ត្គៅកបុងសោពបាក់ ន្បកគួរឲ្រ

លសគណាះ។ គចញពី ទីលកង ុ ស្ថវត្ទី គលាកគធឝើដគើ ណើរបនថគៅកាន់ កបិលវត្ទុអត្ីត្ ជារ៉ជធានីននពួកស្ថករៈ

រួចលុមភិនីវន ័ ជាទីលពះបរមគោធិសត្ឝលបសូត្

រ៉ម

លោមន្ដលមានសថូបបញ្ចុះលពះស្ថរីរក ិ ធាត្ុ ជាទីកន្នវងគគគបាះបងៀគចាលអស់ កាលដ៏យូរមកគហើ យ ហួ សគៅដល់ កុសិនារ៉ គលាកថ្វឝយបងគទ ើ ីកន្នវងលពះពុទន អងគបរិនិោឝន

បនថមកគទេត្គលាកគធឝើដគើ ណើរគៅទិសខាងត្ផូងអស់ ៥០០លី

ាមផវូវនលពយា៉ងលកាស់ រួចមកដល់

លកុងោរ៉ណសី ជាទីឋានគួរឲ្រគោរពនន

ពួកហិ ណឍូ ទីគនះមានវត្ថពទ ុ នស្ថសនា៣០និងលពះភិកខុសងឃ៣០០០អងគ ន្ត្មាន គទវវិហារជាង១០០ជាមួយនឹងពួកលោហយ ណ៍ជាង១០០០០នាក់ អប កបូជាលពះសិ វនាឱទានលមឹគទ្ធយឯស្ថនា៌ថ

ោគគលចើនជា

ហសួន-ត្ាងបានទសសនាវត្ថ១

ន្ដលមានលពះសងឃ១៥០០អងគនននិកាយសមយ ត្ិយា គហើ យគធឝើការគោរពបូជា ស្ថទនទីជវុើ ញ ិ ទ្ធំងអស់

មុននឹងនិមនថាមទគនវគង្គគគៅទិសខាងគកើត្គៅកាន់ ត្ំ

បន់ គមយះ Ghazipur បនាធប់ មកគៅាមទិសឦស្ថន គលាកបានមកដល់ គវស្ថលីមានវត្ថអារ៉មពី ២០០គៅ៣០០ន្ដរ ន្ត្សទិ ត្គៅកបុងសោពលទុឌគលទ្ធម បាក់ ន្បក គៅមានភិកខុសងឃស្ថមគណរត្ិចត្ួច រីឯទីលកុងវិញក៏ មានសោពដូច ោប។

គលាកបានគ ើ ញសសរសថមមលពះបាទធមាយគស្ថក

គាគៅចំពីខាងគលើ

គហើ យជាប់ ខាងហបឹ ងជាសថូបកស្ថងគដាយអគស្ថកមិន

ឆាងយពីសសរសថមមជាលសះន្ដលជីកគដាយពួកស្ថឝ មាចស់ គលបើលបាស់

ន្ដលមានរូបបដិមា

សលមាប់ ថ្វឝយលពះពុទនជា

គហើ យខាងត្ផូងបនថិចជាសថូបន្ដលកំណត្់ ទីកន្នវងពួកស្ថឝ -222-


ទទួលយកបាលត្ពីលពះពុទនជាមាចស់ គដើមផីលបគគនទឹក យំ ច ុ គំ ោះលពះអងគន្ដលខ្វួន (ស្ថឝ)បានយកមកពីគដើមគឈើ ។ គធឝើដគើ ណើរគៅាមទិសោយ័ ពរ គលាកបានឆវង កាត្់ លបគទសវជាជន រួចមកដល់លបគទសគនបា៉ ល់ ក៏លត្ឡប់ មកាមផវូវគវស្ថលី ដន្ដល ឆវងកាត្់ ទគនវគលាកមកដល់ន្ដនមគធៈ។ ទីលកង ុ បាត្លីបុលត្(សពឝនថងគនះមានគមយះថ្វបត្បៈជាទីលកង ុ ននរដឌពិហារ កបុងលសុកឥណា ឍ )

ជារ៉ជធានីននវងសគមារិយ័នដ៏លផីលាញមានអំណាចកបុងរជជ

កាលអគស្ថកាធិរ៉ជ។ គពលហសួន-ត្ាងគ ើ ញទីគនះសទិត្គៅកបុងហី នោពគៅ គហើ យ ន្ត្មានវត្ថជាង៥០គដាយលពះសងឃោគគលចើនមកពីនិកាយមហាយាន សរុបមានចំនន ួ ១មុឺនអងគគងៀគៅ

ឯលកុងចាស់ គឺរ៉ជលគឹះមានវត្ថរ៉ប់ រយឯ

គណាះ គទវវិហារនិងលពះសថូបគដករ៉យគពញហបឹ ង គលាកបានទសសនាវត្ថកុកកុដា រ៉មស្ថងគឡើងគដាយអគស្ថក ន្ត្អោរវត្ថគនះលត្វូ បានគគគបាះបងៀគចាលយូ រ ណាស់ មកគហើ យ គដាយគៅសល់ ន្ត្ជញ្ជជំងវិហារប៉ុគណា ត ះ ដើគណើរគៅទិស ទកសិណគលាកបានកាត្់ វហា ិ រ១គមយះ គលាកអប កលបាជញមកពីលបគទសនានា

ត្ិលទកៈន្ដលមានសិ កាខកាមនិង គរេនសូលត្ខាងកបុងអាោរ១

គលាកបាន

គ ើ ញបដិមាគោធិសត្ឝ២អងគ គឺារ៉និងអវគលាកិគត្ស្ថឝរៈ ជាប់ ហឹប ងគឺជាពុទន បដិមាន្ដលបង្គហញឲ្រគ ើ ញការគកើនគឡើងឥទនិពលននត្ស្រនថនិយម ត្គៅគលាក បានមកដល់សឹធងគនរញ្ជរ៉

គហើ យឆវងកាត្់ មកដល់ស្ថទនទីពទ ុ នគយា

ទសសនា

ថ្វឝយបងគប ើ ូជាទីឋានគផសងៗ មានលបាគគោធិស្ថទនទីលពះបរមគោធិសត្ឝបំគពញ ទុករក កិរយា ិ ផធះនាងសុ ជាា នលពឧរុគវលានិងពុទនគយាទីកន្នវងលពះពុទនអងគលាស់ ដឹង។ បនាធប់ មកគទេត្ ហសួន-ត្ាងគធឝើដគើ ណើរគៅកាន់ រ៉ជលគឹះ ជាទីន្ដលគលាក មានឱកាសទសសនានមសសការលគប់ បូជនីយដាឌនទ្ធំងអស់ រម ួ មាន៖ ភបគ ំ ិជឈកូដ -223-


គវឡុវន ័ ជាអារ៉មមុនដើបូងគកើត្គឡើងកបុងលពះពុទនស្ថសនា ត្គបាទ្ធរ៉ម លាឡង បិបពលន ិ ិងសត្ថបណតគុហាជាទីលបារពនគធឝើនវូ បឋមសង្គគយនាជាអាទ៍ ។ គលាកបាននិមនថមកដល់នាលនាធកបុងឆាបំ៦៣៥ននគ.ស. គមយះចូលគរេនគៅសកលវិទាល័យ ននសកលពុទនស្ថសនាគលើគលាក

គហើ យក៏ចុះ

នាលនាធជាលគឹះស្ថទនអប់ រដ ំ ល ៏ ផីលាញ

គដើមផីបំគពញបំណងននការនិមនថមកលសុក

លពះកបុងការន្សឝងរកការសិ កាគរេនសូ លត្ពីគលាកអប កលបាជញ ខាងលពះពុទនស្ថសនា និងវិជាជគផសងគទេត្។ រគបេបទលមងៀន្បបបទននការចូលគរេនមាន ដូចត្គៅ៖ ការទទួលសិ សសឲ្រចូលគរេនគឺពឹងន្ផឡកគៅគលើគុណសមផត្ថិនិងគទពគកាសលរ ននគបកខជនមាបក់ ៗ ន្ដលគលាកអនុរក ័ សជាមស្រនថី អប កទទួលខ្ុសលត្វូ ន្ផបកខាងកមយ វិធីសិកា នឹងគចាទសួ រផាធល់ មាត្់ នវូ សំណួរយា៉ងពិបាកៗ១ចំនន ួ គហើ យសិ កាខ កាមមាបក់ ៗ លត្វូ គឆវើយយា៉ងណាទ្ធល់ន្ត្គធឝើឲ្រអប កពិនិត្រគពញចិត្ថគពញគថវម ើ ថ្វ លត្ឹមលត្វូ គហើ យ

ជាធមយាកបុងចំគណាមគបកខជនទ្ធំង១០មាន

ន្ត្ធាវក់ ការលបឡងចូលសលមាប់

៧គៅ៨ន្ត្ង

ហសួន-ត្ាងមានលបាជាញនវឆាវត្ាំងពីកគំ ណើត្

លបឡងចូលជាប់ បានគដាយង្គយលសល ុ ួ បំផត្

ទីគនះគលាកសិ កាទសសនវិជាជ

គយាោចារៈ គលកាមការន្ណនាំបគលងេនគដាយលពះលគម ូ ហាយានដ៏លផី គឺលពះ គត្ជលពះគុណសី លភលទៈ គលាកសិ កាផងន្ដរនូវទសសនវិជាជហិ ណឍូ គហើ យបាន កាវយជាឯកគទសជើនាញខាងោស្ថសំស្រសកឹត្ ឡុងគពលសំណាក់ អាលស័ យគៅ នាលនាធ គលាកបានបង្គហញនូវោពឧសាហ៍ ពាយាមនិងគឆវែវឆាវត្របស់ ខ្វួន ។ កបុងឆាបំ៦៣៨គ.ស.

គលាកបានផាឡកការសិ កា១រយៈក៏គធឝើដគើ ណើរគៅ

កាន់ ចាំបា (ភគវបុរ-Bhagalpur) និងត្គៅន្បងកាហល់ខាងលិច រួចមកដល់លត្ឹម កំពងៀន្ផាមរ៉៉លិបថិ ជាទីន្ដលគលាកមានបំណងចងៀគធឝដ ើ គើ ណើរគៅកាន់ លបគទស -224-


បនថចរយាលាគៅទិសខាងត្ផូងាមលសុកនលពស្ថងត្់ គលាកគធឝើដគើ ណើរ អស់ ១៥០០លី ក៏មកដល់លបគទសលទវិទៈ (Dravida) គៅឯទីលកង ុ កញ្ឆិបុរម (Kanchipuram ជិត្មា៉លទសស=Madrass) មានវត្ថអារ៉មលពះពុទនស្ថសនា ជាង ១០០គដាយមានលពះសងឃន្ផបកខាងមហាយាន១០០០០អងគគងៀគៅទីគនះ គលាកបានដើណឹងថ្វ

លសី លង្គកជួបលបទះោពចលាចលគលោះទុរក ិ ម សវឹកវរ

គលកាយពីអបកកាន់ អំណាចននលបគទសអស់ ជវី ត្ ិ មក

ដូគចបះគលាកក៏លះបងៀនវូ

គំនិត្និមនថគៅកាន់ លបគទសគកាះ១គនះ គដាយគធឝើដគើ ណើរគៅទិសឧត្ថរាមនលព រួចឆវងកាត្់ ភូមិ១មិនមានមនុសសរស់ គៅ

ន្ត្មានគចារគដើរលាត្គពញហបឹ ង

គលកាយចរអស់ ដគើ ណើរផវូវ២០០០លីោយនជួបគលោះថ្វបក់ អឝីគទគលាកបានមកដល់ ត្ំបន់ គកាណកនបុរ (Konkanapura ឬ Golconda=គោល៍គកា ) សពឝនថង គនះសទិត្គៅជិត្ត្ំបន់ ហីុ ដរ៉ ឹ ៉ បាដ (Hyderabad) មានវត្ថរហូ ត្ដល់គៅ១០០ ជាមួយនឹងលពះភិកខុសងឃ១០០០០អងគមកពីនកា ិ យទ្ធំងគទឝ។

គចញពីទីគនាះ

គលាកឆវងកាត្់ លបគទសន្ដលមនុសសោយនអរិយធម៌ ស្ថហាវ

ដូចសត្ឝត្ិរចា ិ ឆន

និងសុទនន្ត្គចារ

រួចពីកន្នវងទ្ធំងគនះ

គលាកនិមនថមកដល់រដឌមហារ៉ស្រសថ

(Maharastra) លបកបគដាយសុវត្ទិោព ឯត្ំបន់ គនះគលាកបានទសសនាវត្ថឬ គលណដាឌន ន្ដលគគឆាវក់ ថរយ ង ូ ភប ំ កស្ថងនាស្ថទនទីអជនាថ (Ajanta) គចញ ពីអជនាថគលាកបនថដគើ ណើរចរគៅកាន់ ត្ប ំ ន់ វលភិ (Valabhi) កបុងឆាបំ៦៤១នន គ.ស.

គដាយឆវងកាត្់ ទីគផសងៗ

(Malava)

និងកចាឆ

(Kachha)

មានដូចជាផាគរ៉ច

(Bharoch)

មលវ

វលភិជាទីលកុងននរ៉ជាណាចលកនមលត្ក

(Maitraka) បចចុបផនបឋិត្គៅកបុងរដឌគុជរ៉៉ត្ (Gujarat ននលបទសឥណា ឍ ) ជា មជឈមណឍលដ៏លផីននលគឹះស្ថទនសិ កាគរេនសូលត្សពឝចគំ ណះវិជាជ មានោណិជជ -226-


ទ្ធំងអស់ គពលជនជាប់ គចាទលត្វូ លពះរ៉ជាចាប់ ខ្វួនបានពិរទុ នជនគនះស្ថរោពថ្វ ភ័នលថ ចឡំន្ត្មិនអាចលាក់ បាំងការពិត្បានក៏ ទូលលពះរ៉ជាលត្ងៀថ្វ

ពួកោហិ រ

ស្ថសនានិងពួកលោហយ ណ៍

គដាយលច

បានជួលពួកគគឲ្រគធឝើនវូ អំគពើទ្ធំងគនះ

ន្ណននឹងកិត្យ ថិ សោពរុងគរឿងននពុទនស្ថសនា

និងការគោរពបូជាចំគោះ

លពះសងឃស្ថវ័កន្ដលគធឝើគឡើងគដាយមហារ៉ជ។ ជាលទនផល លពះរ៉ជាដាក់ ទណឍកមយគមគខាវង

និងនិរគទសពួកលោហយ ណ៍ទ្ធំងគនាះគៅលពំន្ដនទ្ធំងអស់

បនាធប់ មកហាស៌ បាននាំគភញែវលពះអងគគៅកាន់ ត្ប ំ ន់ លបាយគ

ជាទីន្ដលគលាក

លបារពនគធឝើកមយពិធីការថ្វឝយទ្ធនកុសលលបចាំ៥ឆាបំមថង ទីគនះលពះរ៉ជាថ្វឝយលទពរ សមផត្ថិទ្ធំងអស់ ន្ដលខ្វួនគលាកបានសនសំជាង៥ឆាបំមកគហើ យ

គដាយយក

គំរា ូ មលពះបាទធមាយគស្ថក។ គលកាយគពលចូលរួមពិធីបុណរនាលបាយគ ហសួន-ត្ាងបានស្ថបក់ គៅ ទីគនាះអស់ ១០នថងជាមួយនឹងអធិរ៉ជហាស៌ វរធន មុននឹងគរេបចំគចញដើគណើរ លត្ឡប់ គៅលសុកចិនវិញ

គដើមផីធានាសុ វត្ទិោពាមផវវូ គៅកាន់ ត្ប ំ ន់ លពំន្ដន

ហាស៌ បានផថល់កងសនថិសុខ្ការោរហសួន-ត្ាង គលកាមការដឹកនាំគដាយកុមារ រ៉ជន្ហហមរហូ ត្គៅដល់ទល់ន្ដន បស្រញ្ជចស់ ទិសខ្ុសពីដគើ ណើរចរ

គលាកនិមនថលត្ឡប់ គៅចិនវិញាមទី ន្ដលគលាកនិមនថមកឥណា ឍ គលើកដើបូងន្ត្

គលើកគនះគៅាមផវូវននត្ំបន់ ជលនានរ៍ ត្កកសិលានិងនគរហារ បនាធប់ មកឆវង កាត្់ ាមជួរភបហ ំ ិ ណឍូកុស

ចូលគៅទិសឧត្ថរននលបគទសអាហឝ កានិស្ថទនបនថដ ើ

គណើរាមទិសោយ័ ពរមកដល់បា៉ដាកាន

(Badakshan)

ចរលីលាាម

លជលងដងអូ រនលពភបនំ នត្ំបន់ បាមិរនិងកាត្់ ាមទីលបជុជ ើ ន១ចំនន ួ ននលបគទសា ជិកិស្ថទន

រួចក៏ឆវងកាត្់ ជរួ ភបស្ថ ំ រិកុលជាលពំលបទល់ លសុកចិននិងាជិកិស្ថទន។ -229-


គៅគពលគនាះលពះពុទនស្ថសនាមានសមត្ទោពកមាវំងលគប់ លោន់ គដើមផី ស្ថថរខ្វួនគឡើងវិញ គលកាយពី ការោុំញីគដាយពួកហ៊ុ នអស់ ជាង១ទសវត្សរ៍មក ឯស្ថទប័នសងឃវិញបានរស់ គឡើងវិញកបុងវត្ថអារ៉ម

គទើបន្ត្គរេបចំថគយី លើគន ំ រ

បាក់ ន្បកចាស់ យា៉ងណាក៏គដាយត្ំបន់ ខាងលិចននឥណា ឍ គឺគនានរៈ កាគសយែរ៍និង ន្ប៉កបចឆិមននរដឌឧាថរ

គដស

ពុទនស្ថសនាបានបាត្់ បងៀលគឹះមូលដាឌនោំលទ

ោគគលចើនគៅនឹងពួកលពហយ ញ្ដនិយមនាសម័យគុបថៈ រីឯទិសខាងគកើត្វិញគឺ ត្ំ បន់ មគធៈ (រដឌពិហារសពឝនថង) និងន្វសន្បងកាហល់ (West-Bengal) បានចាប់ គផថម ើ មានគឡើងវិញគលកាមលពះរ៉ជាជាពុទស្ថ ន សនិកហាស៌ វធន

(គ.ស.ទី៧)

គហើ យគលកាយមកគទេត្គលកាមរ៉ជូបត្ទមមននលពះរ៉ជវងានុវងសបាលៈ ទី៨-១២)

(គ.ស.

គពលគនាះគហើ យន្ដលវត្ថអារ៉មជាគលចើនបានចាប់ គផថម ើ រីកសគុះ

ស្ថគយគឡើងវិញ ាំងពីមជឈមណឍលដល់លគឹះស្ថទនអប់ រន្ំ ផបកពុទនស្ថសនាកាវយ គៅជាវិទាស្ថទនដ៏ធំ សូលត្លស្ថវលជាវ

ឬស្ថទនទីមហាវិហារឧទធិសគៅចំគោះការសិ កាគរេន ទីកន្នវងលផីៗទ្ធំងគនាះមានដូចជា

នាលនាធ

ឱទនថបុរៈ

(Odantapura) និងវិលកមសិ លា (Vikramasila) កបុងត្ំបន់ មគធៈ១មានសិ សស ដល់គៅ១មុឺននាក់ មកពីលបគទសអប កកាន់ ពទ ុ នស្ថសនាគផសងៗ លពះរ៉ជានិងរ៉ជ វងានុវងស អប កអភិជនមូលធនលត្កូលនិងលបជាជនស្ថមញ្ដ បានចូលរួមវិោគ ទ្ធនកបុងការផគត្់ផង គ ោ ៀ ំោរន្ថរកាទីស្ថកលវិទាល័យទ្ធំងអស់ គនះ ប៉ុ ន្នថគទ្ធះ ជាការឧបត្ទមមន្ផបកថវិកាសមាមរៈគធឝើឲ្រវិជាជស្ថទនពុទនស្ថសនា លផីលាញ

និងរីកចគលមើនរុងគរឿងយា៉ងគនះកថី

ពួកគគ

មានគករថ៍គមយះ គធឝើឲ្រធាវក់ ចុះ

នូវគំនិត្ននគនកខមៈ និងការរស់ គៅស្ថមញ្ដធមយាននភិកខុសងឃ។ ទសសនវិជាជ បា៉ ន់ ស្ថយនមិនចាស់ លាស់

និងត្កកវជា ិ ជ លសពិចលសពិលនននិកាយមហាយាន -232-


គធឝើឲ្រមានការលបទ្ធញលបទងៀោបជាមួយនឹងទិដន ឌិ យរត្ថោវៈ លត្ឹមលត្វូ ន្ដលបានលបកាសគដាយពួកលោហយ ណ៍ (Mithila)

ាមដងទគនវគង្គគ

ថ្វជាលទឹសីថដ៏

ជាអប កលបាជញននត្ំបន់ មិថល ិ ៈ

គធឝើឲ្រមានសកមយោពលបន្ជងោបដ៏ចមផងនន

មជឈមណឍលមហាយានទ្ធំងគនះ។ សនសឹមៗ លពះសងឃកាវយជាគពញចិត្ថរស់ គៅដូចជារគបេបលគហសទ

គហើ យខ្ំលបឹងសង្គឝត្ន្ត្សកមយោពការង្គរគរេន

សូលត្១មុខ្និងគពញចិត្ថលបារពនគធឝើវធ ិ ីកមយស្ថសនាគផសងៗ គដាយគលយស ើ បំោន នឹងវិន័យអភិសមាចារលបកាន់ យកការលបលពឹត្ថិនិងជើគនឿធម៌គថ្វកទ្ធបជាគលចើន គហើ យាមលពះគត្ជគុណឥ-ឆិង

ន្ដលបានសិ កាគៅនាលនាធពី ឆាបំ៦៧៥-៨៥

ននគ.ស.បានលបាប់ ថ្វ “លពះសងឃនិងពួកគលាកអប កគចះដឹងនននាលនាធ គៅណា

មកណាសុទនន្ត្គធឝើដគើ ណើរគដាយអលងឹងន្សបង

រីឯឥវ៉ឿន់ របស់ របរគលបើលបាស់

វិញលីន្សងគដាយពួកអប កបំគរើ គនះជាទំលាប់ ននភិកខុសងឃឥណា ឍ ”។ ឥ-ឆិងន្ថមទ្ធំងសគងកត្គ ើ ញទំគនារ១គទេត្ថ្វ មានការគកើត្គឡើងនូវមចឆរយ ិ ៈ គឡើងនូវោករទ្ធំងគនះថ្វ

គឺគសចកថីកណា ំ ញ់ជាគហត្ុគធឝើឲ្រគលាកគលើក

“វ៉មិនគួរគឡើយន្ដលវត្ថអារ៉មមួយៗ

លទពរសមផត្ថឯ ិ កជនយា៉ងគលចើនគលើសលប់ លោប់ គោត្ខ្ូចសឡុយ

កបុងវត្ថអារ៉មឥណា ឍ

មានគៅ

មានគៅជលងក ុ គពញគៅគដាយ

មានអប កបំគរើលបុសលសី លយ ុ កាសលបាក់ កាក់ ទុកគពញ

ោវំងគដាយមិនបានគលបើលបាស់ អឝីគឡើយ

គៅគពលពួកបរិស័ទអត្់ ោវនោយនឆី

គដាយោពលកីលក អប កលបាជញមានគៅមនសិ ការគួរលបលពឹ ត្ថគធឝើាមអឝ ី ន្ដលបាន លបកាសថ្វ មានលបគយាជន៍និងឥត្លបគយាជន៍”។ រគបេបននការរស់ គៅយា៉ងគនះនិងលទពរសមផត្ថិ ចាយវ៉យឲ្របានគៅជាលបគយាជន៍

ន្ដលមានមិនគចះ

ទីបំផត្ ុ នាំគៅរកការបាក់ ន្បកសងគម -233-


សងឃទ្ធំងលសុង

ជាលបភពជាគហត្ុនាំឲ្រមានទិដន ឌិ កា ិ យគផសងៗគកើត្គឡើង

ចំគោះការលសុត្ចុះននសី លធម៌ ទ្ធំងឡាយគនះ បានបណា ថ លឲ្របាត្់ ជគើ នឿគសធើរ ន្ត្ទ្ធំងលសុងពីសំណាក់ លគហសទ គៅគលើស្ថទប័នសងឃ។ លបវត្ថិរជជកាលននសនថិវងសបាលៈអូ សបនាវយាំងពីគ.ស.ទី៩-១១គពល គនាះពុទនស្ថសនាបានកាវយគៅជាអនាចារគលចើន គដាយជើគនឿគលើត្ស្រនថៈមានការ សូលត្អាគមឱមអាមគធឝើគយាគៈ និងការលបត្ិបត្ថិន្ដលផធុយលសឡះនឹងធម៌អាថេ វិន័យ គហើ យពួកមហាយានមានចលនាសនធុះដ៏ខាវំងចាប់ ាំងពីសម័យគុបថៈមក (គ.ស.៣០០-៥៥០)

ជាគពលលទឹសីថរបស់ ពក ួ គគបានគឡើងដល់កព ំ ល ូ

គដាយ

អរហនថោពលត្វូ បានពួកគនះត្ិះគដេលគពញទី ឯោពជាគោធិសត្ឝលត្វូ បានគលើក ត្គមកើងថ្វជាទិសគៅន្ត្១គត្់ សលមាប់ ពទ ុ នបរិសទរគួរលបាថ្វបន្សឝងរក។ ាម ដើណឹងពីគលាករ៉៉យគដវិត្អប កលបាជញខាងបាលីោស្ថ

បានលបាប់ កបុងគសេវគៅ

របស់ គលាក១មានចំណងគជើងថ្វ ”លបវត្ថិនិងអកសរស្ថស្រសថពទ ុ នស្ថសនា” មាន និយាយអំពីបំណកលស្ថយលទឹសីថទ្ធំងមូល

ននពួកមហាយានកបុងសូលត្១មាន

គមយះថ្វ ផាកឈូ ក ឬគៅាមោស្ថសំស្រសកឹត្ថ្វសទនម៌បុណឍរិកៈ មានការ ពិព័ណ៌នាផធុយលសឡះបំគភវស ើ ពីគថរវ៉ទ ន្ដលមានលបភពគចញពីលពះអរហនថទ្ធំង ឡាយ

គឺគលាកអប កទទួលស្ថថប់ ផាធល់ពីលពះពុទនជាមាចស់

ទ្ធំងនិយាយលបឌិត្ថ្វ

ពួកមហាយានន្ថម

សូលត្ទ្ធំងគនះលត្វូ បានលបកាសសន្មថងគដាយលពះ

សពឝញ្ដូពទ ុ នផាធល់លពះឱសឌគទេត្ផង ។ រជជកាលគុបថៈលទឹសីថទសសនទិដលឌិ សគមើលសនមនននិកាយមហាយានបាន គលចឮគឡើងនាំគៅបគងកត្ ើ ការគោរពបូជាអាទិគទពខាងមហាយាន សត្ឝនានាន្ដលត្ំណាងគំនត្ ិ ទ្ធំងអស់ គនះ -234-

និងគោធិ

ាមរ៉៉យគដវិត្និយាយគទេត្ថ្វ


ត្មកខាងគលកាយអប កន្បរមករកគោរពគជឿមហាយានន្ដលខ្វួនមានោពថបក ឹ នឹ ងហិ ណឍូអាទិគទពគហើ យគនាះ ក៏ នាំយកអាទិគទពហិ ណឍូ ឲ្រកាវយជាគទវនិយម ខាងពុទនស្ថសនាវិញ

អាទិគទពទ្ធំងគនាះត្ំណាងឲ្រគោធិសត្ថទ្ធំងឡាយនិង

ជាស្ថវ័កននលពះពុទន កបុងការនាំមកនូវការផសះផារវ៉ងពុទនស្ថសនានិងលពហយ ញ្ដ ស្ថសនា ម៉ាងក៏គដើមផីទ្ធក់ ទ្ធញពួកបរិសទរឲ្របានគលចើន ចូលមករកខាងពុទន ស្ថសនា។ មហាវិហារធំៗ លត្វូ បានកស្ថងគឡើងគដើមផីត្មក ល់បដិមាគោធិសត្ឝ ទ្ធំងគនាះ គដាយមានការលបារពនគធឝើពិធីបុណរយា៉ងអធិកអធម មានមនុសសមាប លគប់ ជព ើ ក ូ ចូលរួម គទេត្ផង។

គហើ យគបើកផវូវឲ្រមានអបិយជើគនឿនិងពលីកមយគផសងៗ

ការលបត្ិបត្ថិទ្ធំងគនះបានកាវយគៅជាគដើមគហត្ុមួយ

នាំឲ្ររីក

ផាយខាងត្ស្រនថយាន គពលគនាះលបជាពុទនបរិសទរ សមាទ្ធនកាន់ យកទិដា ឌិ ម ពួកលោហយ ណ៍និយមខាងត្ស្រនថៈ ន្ដលបានលចបាច់ បញ្ចូលវិដក ិ (Vedic) និងជើគនឿ ហិ ណឍូឲ្រចូលគៅជាមួយនឹងពុទនស្ថសនា គពលគនាះពុទនស្ថសនាកាវយគៅជា និកាយ១គផសងគដាយន្លកពី លនា ំ ំគដើម មានការគធឝើលកង ុ ពលីសូលត្មនថ អាគម ន្សនគលពននិងការលបលពឹត្ថិន្ដលគគគជឿថ្វ

អាចនាំមកនូវកមាវំងអំណាចដ៏

អស្ថចររ គហើ យអប កត្ស្រនថនិយមទ្ធំងគនាះលត្វូ បានគគគលើកត្គមកើ ងថ្វ ជាមនុសស មានបុណរបារមីខាវំង គៅដល់ទីបំផត្ ុ ននកថីទុកខ

ពួកគគន្ថមទ្ធំងលបកាសថ្វបានរកគ ើ ញផវូវអាចឆាប់ ទីស្ថទនខ្វះគជឿថ្វពួកគនះជាលគលូ បកបគដាយមងគល

មានមហិ ទនិឫទនិសមលសបអាចនឹងលាស់ ដង ឹ នូវធម៌ជាន់ ខ្ស ភ ់ បាន។ ចំនន ួ ន្ថមទ្ធំងបានត្ិះគដេលគសើ ចចំអកធម៌វន ិ ័យលពះស្ថស្ថថ ផសពឝផាយអនាចារគឺការគលត្កលត្អាលចំគោះលសី លស្ថគៅវិញ។

ពួកលគ១ ូ

គហើ យន្បរជា ការលស្ថវ

លជាវឯនាលនាធបានរកគ ើ ញរូបបដិមាត្ស្រនថៈ១ចំនន ួ សទិត្កបុងសម័យកាលបាលៈ -235-


ាមការរចនាននបដិមាទ្ធំងគនះនិងដើគណើរគរឿង

បានផថល់នវូ សកខីកមយ ដល់ការ

រីកចំគរើនរបស់ និកាយត្ស្រនថយាន គៅនាស្ថកលវិទាល័យនាលនាធគពលគនាះ។ លពះគត្ជគុណជគទិស-កស៌ យប (Jagdish-Kashyap) ស្ថកលវិទាធិការនន មហាវិទាល័យនាលនាធថយី

បានលបាប់ គយើ ងថ្វ

លពះពុទនស្ថសនាកាវយគៅជា

កខ្ឝក់គមហយ ងនិងចុះទន់ គខ្សៃយគដាយពួកអប កលបកាន់ យកផវូវលបលពឹត្ថទ្ធំងគនះ គហើ យលពះពុទនស្ថសនាមិនអាចស្ថថរគឡើងវិញ គលកាយពួកមូសិវមចាប់ គផថម ើ គធឝើ ការបំផាវញវត្ថវ៉ឿអារ៉ម គដាយដុត្គចាលទ្ធំងអស់ នូវកផួនចាប់ ធម៌អាថេវន ិ ័យ គហើ យគធឝើឲ្រភិកខុសងឃជាគលចើនអងគកស័យជីវ៉ឿ។ អំគពើលបល័យទ្ធំងអស់ គនះ គកើត្គឡើងខាងគដើមសត្វត្សរ៍ទី១៣គ.ស. បងកគឡើងគដាយពួកមូសិវមត្ុរ៉៉សកាស (Turaskas) ឬខាលិជស ិ (Khalijis) មានលបភពមកពី លបគទសអាហឝ កានិស្ថទន

ពួកគគជាលកុមមូ សិវ មលជល ុ និយម

គដាយពឹងន្ផឡកគលើចមាំងនិងការលបល័យបំផាវញជាអាទិោព គគបានវ៉យឈប ះដគណថើមយកបាន១ចំន្ណកធំ

គពលគនាះពួក

ននោគខាងលិចរដឌឧាថរលបា

គដស គៅថ្វដូប (Doab) ជាត្ំបន់ លពំលបទល់ននទគនវគង្គគនិងយមុនា ជាទី ន្ដលពួកមវនោនបានចាប់ គផថម ើ គបាះទីាំងន្ផនទីវ៉ទីនយ ិ ម

ោវម១រំគពច

គនាះពួកគគចាប់ គផថម ើ គធឝើន្ផនការមវនោននាំឲ្រមានោពវឹកវរភ័យខាវចគពញ ទីលបជុជ ើ ន

និងាមផវូវគផសងៗ

ននត្ំបន់ ជនបទ

ការជលមុលគៅមុ ខ្របស់

ពួកគនះ បានបងកឲ្រមានការគំរ៉មគំន្ហង ដល់វត្ថអារ៉មននពុទនស្ថសនាគៅ ទិសខាងគជើងននលបគទសឥណា ឍ

ត្ំបន់ ខាងគកើត្ទ្ធំងមូលបានជួបគលោះ

វ៉សនាដ៏អាលកក់ គឺទីបូរ៉ណមគធៈ (រដឌពិហារ) និងន្បង គៅកបុងកណា ថ ប់ នដននពួកលួចបវ ន់ទ្ធំងគនះ -236-

ល់ខាងគជើងធាវក់

បទបញ្ជជផាថច់ លពលឹងពិ គសសលត្វូ


បានត្លមងៀរកវិទាស្ថទនពុទនស្ថសនាន្ដលមានពុទនបដិមាអងគធៗ ំ

និងបដិមា

គោធិសត្ឝទ្ធំងឡាយលត្វូ ន្ត្បំផាវញវ៉យកគមធ ចគចាលទ្ធំងអស់ ោយនទុកឬលា លបណីជាដាច់ ខាត្

ជាធមយាលពះសងឃទ្ធំងឡាយន្ត្ងគការសក់ គសវែកដណថប់

សំពត្់ ចីពរលជលក់ គនះជាគហត្ុង្គយលសល ួ គពលជោត្គធឝើការលបហារ ួ ដល់ ពក ោយនខ្ុសគឡើយ លបវត្ថិស្ថស្រសថ

អំគពើ ស្ថហាវយងៀ ប ងនិងការសមាវប់ លបល័យបានជាប់ ជា រហូ ត្មកដល់សពឝនថង។

មហាវិហារនាត្ំបន់ ឱទនថបុរ

គរឿងរ៉៉វននការវ៉យលបហារទមាវយ

កបុងរដឌពិហារននឆាបំ១១៩៨គ.ស.

មានការ

ពិពណ៌នាយា៉ងពិស្ថថរថ្វ គលកាយមកកបុងឆាបំ១២៤៣គ.ស. មានអប កគ ើ ញផាធល់ ន្ភបកមាបក់ បានលបាប់ គលាកអប កលបវត្ថិវទ ិ ូជាត្ិគផើគសេន (Persian) គមយះមិនាហស៍ (Minhaz) កបុងគសេវគៅកំណត្់ គហត្ុរបស់ គលាកគមយះាបាកាឝត្-ឥ-ណាសិ រិ (Tabaquat-I-Nasiri) បានរ៉យការណ៍ថ្វ ៖ “អប កស្ថបក់ គៅទីគនាះោគគលចើនជាពួកលោហយ ណ៍ជាមួយនឹងកាល

លត្គង្គល

(សំគៅដល់លពះសងឃ)ពួកគនះលត្វូ បានគគលបហារជីវត្ ិ

ទ្ធំងអស់ គសេវគៅ១ចំនន ួ ធំលត្វូ បានរកគ ើ ញគៅទីគនាះ គពលពួក មហាមា៉ដានគ ើ ញកផួនចាប់ ទ្ធំងគនះ

ពួកវ៉គៅមនុសសខ្វះឲ្រ

ជួយពនរល់ន្ត្ទីបផ ំ ត្ ុ វ៉សមាវប់ អបកទ្ធំងគនាះអស់ គៅ។ ពួកវ៉បាន ដឹងថ្វកំន្ពងនិងទីលកុងគឺជាទីសលមាប់ សិកាគរេនសូ លត្(Madrasa) កបុងោស្ថហិ ណឍីោករថ្វពិហារ (ឧ.វិហារ)មានន័យថ្វ វិទាស្ថទន”។

កបុងការបំផច វិ បំផាវញស្ថកលវិទាល័យនាលនាធ អប កលបវត្ថិស្ថស្រសថខាង គលើគនះបានលបាប់ គទេត្ថ្វ លពះភិកខុសងឃរ៉ប់ មុឺនអងគលត្វូ គគដុត្ទ្ធំងរស់ និងរ៉ប់ មុឺនអងគគទេត្លត្វូ គគកាត្់ លពះសី សៈ

គហើ យការដុត្បំផាវញបណា ត ល័យនន

-237-


នាលនាធសុីគពលអស់ រ៉ប់ ន្ខ្ឯគណាះទំរ៉ំន្ត្គឆះអស់

គនះជាអំគពើអមនុសស

ននពួកមូសិវមមវនោន។ ● ទ្ិវ៉អវស្ថននននាលនាទមហាវិហារ សម័យកាលគនាះ សិ កា

ពុទនស្ថសនាបានវិវឌណរីកចំគរើនខាងទសសនវិស័យ

ប៉ុន្នថវ៉បានាំងមាំកបុងសកលវិទាល័យប៉ុគណា ត ះ

គហើ យគខ្សៃយកបុង

ចំគណាមមហាជនគមា៉វះគហើ យគៅគពលពួកមូសិវមគធឝើការកគមធ ចស្ថកលវិទា ល័យននមគធៈដ៏លផី១គនះ និងសមាវប់ រង្គគលលពះភិកខុសងឃ គបើនិយាយាម អកសស្ថស្រសថ

ពួកវ៉វ៉យលបហារចំគបះដូងននពុទនស្ថសនាន្ត្មថង

ជីពចរមិនទ្ធន់ អស់ ក៏គដាយ។

គទ្ធះបីជា

១រយៈកាលខ្វីទីជវុើ ញ ិ ស្ថកលវិទាល័យន្ដល

គឆះគខ្ធចខ្ធី គៅមានភិកខុកាវហាន១ចំនន ួ លបាកដគៅទីគនាះ គនះជារបាយការណ៍ បានមកពីអបកធមយយាលាជាត្ិទីគបគឺលពះគត្ជគុណធម៌ ស្ថឝមិន

៤ទសវត្សរ៍

គលកាយមកកបុងឆាបំ១២៣៥គ.ស. នាទី១ជិត្កន្នវងបាក់ ន្បកននស្ថកលវិទាល័យ នាលនាធ មានលពះគថរៈចាស់ ១អងគលពះនាមរ៉ហុ ល-លសី ភលទៈស្ថបក់ គៅ ទីគនាះ និងបានបគលងេនគវយាករណ៍សំស្រសកឹត្ដល់សិសានុសិសស៧០នាក់ គលាកមិនមានលទពរសមផត្ថិគទ

រកចង្គហន់ ឆាន់ បានយា៉ងលំបាក

គលាកអាចាំងគៅបានគដាយការឧបត្ទមមននសិ សសមាបក់ ខ្ណៈអប កធមយយាលាជាត្ិទីគបគៅទីគនាះ

គហើ យ ជីវត្ ិ ិស្រនធីយ៍

គមយះជយគទវៈ

ពួកថឹក ហ គធឝើការន្ឆកគឆរ

រុករក

សមាវប់ លពះភិកខុសងឃអងគណាន្ដលរឹងទទឹងមិនលពមចាកគចញ មា៉ងគទេត្ពួក គនះសងឃឹមថ្វនឹងរកបានវត្ទុដមា ៏ នត្នមវកប់ ទុកទីគនាះ

ន្ត្ជាកុសលសំណាង

លឡ លពះភិកខុសងឃលត្វូ បានអប កលសុកអប កភូមិគៅទីគនាះលបគគនដើណឹងទុកជាមុន គមា៉វះគហើ យគលាកទ្ធំងអស់ អងគនិមនថគចញគៅបានគដាយសុវត្ទិោព -238-

គលើក


ន្លងន្ត្លពះគថរៈចាស់ ១អងគ និងសិ សសជាត្ិទីគបបាននាំលគខ្ ូ វួនគៅលាក់ ទីឆាងយ ពីហឹប ងបនថិច

គពលគនាះ

ពួកទ្ធហានថហក ឹ មានោប៣០០នាក់ បានមកដល់លម យ

គដាយមានអាវ ុធលបហារលគប់ នដ

លុះគ ើ ញោយនអឝ ីគស្ថះពួកវ៉ក៏ចាកគចញ

អស់ គៅ។ បនាធប់ មកលគន ូ ិងសិ សសទ្ធំងពីរអងគលត្ឡប់ មកនាលនាធវិញ របាយ ការណ៍ននធម៌ស្ថឝមិនលបាប់ គទេត្ថ្វ សិ សសជាត្ិទីគបគនាះបានបញ្ចប់ការសិ កា របស់ ខ្វួន គហើ យគធឝើដគើ ណើរមាត្ុភូមិនិវត្ថវញ ិ គដាយមានការយល់លពមពី លគខ្ ូ វួន គនះជាព័ ត្៌មានចុងគលកាយដ៏កលមននទិដោ ឌ ពនាលនាធ

មុនគពលធាវក់ គៅកបុង

សោពអននការជាគរេងរហូ ត្។ ការលបល័យជីវត្ ិ លពះសងឃ បាននាំមកនូវ

នោពមួយដ៏ធស ំ លមាប់

សងគមសងឃកបុងលសុកឥណា ឍ គពលគនាះលពះសងឃរលត្់ រលាយអស់ ោយនសល់ និងោយនអប កបនថស្ថថរនិងផសពឝផាយលពះពុទនស្ថសនាគឡើងវិញ

ន្ប៉ កខាងពុទន

បរិស័ទក៏មិនរឹងបុឹ ងន្ផបកស្ថយរត្ីលបាជាញោណ ជាយថ្វគហត្ុ

ពួកគគលត្វូ បាន

គគបងខត្ ិ បងខឲ្ ើ រកាវយខ្វួនជាឥស្ថវមស្ថសនិក

ឬក៏បនសំខ្វួនកាវយគៅជាហិ ណឍូ

និងអគចលកបរិសទរអស់

សូមផីលពហយ ញ្ដស្ថសនាក៏ លត្វូ រងគលោះវិនាសកមយ

នលពនផសដូចពុទនស្ថសនាន្ដរ

គមដឹកនាំពក ួ គនះង្គយបនវខ្ ំ វួនចូលលជកគកានជា

មួយនឹងបរិស័ទខ្វួនបាន គដាយស្ថរន្ត្ពួកមវនោន មិ នង្គយនឹងគធឝើការន្បង ន្ចកសមាវប់ បាន

ដូគចបះពួកគគមានឱកាសរស់ រ៉នមានជីវត្ ិ គហើ យកស្ថង

ពលងឹងស្ថទនទីនិងបកសពួកខ្វួនគឡើងវិញបានយា៉ងង្គយបំផត្ ុ

រីឯពុទនស្ថសនា

កបុងលសុកឥណា ឍ វិញ គឺជាទីអវស្ថនគហើ យ គដាយពួកលោហយ ណ៍លបកាន់ វណតៈ គនះជានិចចជាកាលន្ត្ងលបឆាំងយា៉ងដាច់ ណាត្់

ចំគោះលពះពុទនស្ថសនាន្ដល

ន្ត្ងគធឝើការរិះគន់ លបព័នលន បកាន់ វណតៈគរើសគអើងរបស់ ពក ួ គនះ -239-

គពលពុទន


ស្ថសនាសទិ ត្គៅគលកាមការការោរោំលទគដាយរ៉ជលត្កូល

និងអប កដឹកនាំ

ទ្ធំងឡាយ ពួកលោហយ ណ៍ទ្ធំងគនះមិនហា៊នកឡករកគរឿងអឝ ី គឡើយ គលកាយមក គពលលពះពុទនស្ថសនាអាប់ ឱនចុះគខ្សៃយឥទនិពលគហើ យគនាះ

ពួកលោហយ ណ៍

គធឝើការវ៉យលបហារយា៉ងចាស់ នដន្ត្មថង គដាយចាប់ គផថម ើ គធឝើការន្លបកាវយពុទន វិហារន្ដលរួចពីការកគមធច ឲ្រគៅជាវិហាររបស់ ពក ួ វ៉អស់ គៅ។ ន្ផបកខ្វះនន លសុកឥណា ឍ

ន្ដលគៅឆាងយមិនសទិត្គៅគលកាមការលគប់ លគងរបស់ ពក ួ អប ក

មវនោន លបព័នន្ន បងន្ចកវណតៈបានចាប់ គផថម ើ ទទួលការពលងីកខ្វួន និងចាក់ លគឹះស្ថជាថយគី ឡើងវិញ គលកាមសមាភធោបសងកត្់គៅាមសហគមន៍ទ្ធំងគនាះ ពុទនស្ថសនិកជនខ្វះន្ដលមានោពទន់ គខ្សៃយលស្ថប់ គហើ យគនាះ

សនសឹមៗក៏

កាវយខ្វួនជាហិ ណឍូស្ថសនិកអស់ គៅ។ ាមលពះគថរៈ ជគទិស-កស៌យប មាន គថរដីកាថ្វ គហត្ុ៣យា៉ងន្ដលនាំមកនូវការស្ថបសូ នរបាត្់ បងៀលពះពុទនស្ថសនា កបុងលបគទសឥណា ឍ គឺ ៖ ១) ការលបលពឹត្ថអាវ៉ឿន្សនិងការន្បកបាក់ ននសងគមសងឃ ២) វិគចឆទកមយចគំ ោះលពះស្ថសនាគដាយពួកមវនោនបរគទស (ឥស្ថវម) ៣)

អគនាថលបឆាំងពីលបព័នវន ណតៈរបស់ ពក ួ ហិ ណឍូ

ជាពិគសសគទេត្គឺ

ការគបេត្គបេនពីពក ួ គនះន្ត្មថង។ អប កគៅរស់ រ៉នមានជីវត្ ិ ១ចំនន ួ

សល់អំពីគស្ថកនាដកមយលបល័យ

ជសងឃគនះ បានន្បកន្ខ្ញកគភេសខ្វួន ោំនាំគៅជាមួយវត្ទុដមា ៏ នត្ំនល គឺគមភី រ ធម៌អាថេវន ិ ័យ ពួកគគរត្់ គៅឆាងយណាស់ ដល់ទីដាច់ លសយាលគៅដល់ទីន្ដល ផុត្ពីន្ភបកពួកមវនោន

ឬរត្់ ាមកំពងៀន្ផជិត្ៗ គដើមផីគធឝើដគើ ណើរាមនាវ៉

គៅកាន់ អារ៉កាន (Arakan) ឬលបគទសភូមាសំរ៉ប់ គហត្ុផលសុវត្ទិោពផាធល់ -240-


ខ្វួន អប កគភេសខ្វួន១ចំនន ួ គលកាយមកលត្វូ បានគគរកគ ើ ញលាក់ ខ្វួនពួនអាាយ គដាយស្ថបក់ គៅត្ំបន់ ជវុើ ញ ិ ឆិត្ថគុង (Chittagong) និងអារ៉កានលជង ុ ខាងត្ផូង គឈេងខាងគកើត្ននលបគទស

បងៀកាវគដស

ពួកគគបានលបកាសថ្វ

មានត្ំ

ណវងសលពះពុទនស្ថសនា ត្មកាំងពីអត្ីត្កាលដ៏រង ុ គរឿងនននាលនាធ ចំន្ណក អប កន្ដលរត្់ គៅទិសខាងគជើង ឆវងកាត្់ ជរួ ភបហ ំ ិ មោនថ បានមកលជកគកានកបង ុ លបគទសគនបា៉ ល់ និងទីគបន្ដលបានស្ថឝគមន៍ពក ួ គគយា៉ងកក់ គៅថ។ ននការន្បកបាក់ រលត្់ រលាយពុទនស្ថសនាកបុងលបគទសឥណា ឍ អស់ គៅននលពះពុទនស្ថសនា កបុងការន្លងលត្វូ ការ

អវស្ថន

ជាមួយនឹងការ

ទីពទ ុ នបូជនីយដាឌននិងសំគវជនីយដាឌនក៏ធាវក់ គៅ

ទីទ្ធំងគនាះលត្វូ គគលួចបំផាវញ

ឬគភវចបំបាត្់ គចាល

ន្ត្មថង គហើ យគពលគវលាកនវងគៅធាវក់ កបុងសោពខ្ូចខាត្បាក់ ន្បក បាត្់ បងៀ អស់ សម័យកាលទ្ធំងគនះគឺជាគពលគវលាដ៏លង ឝី ជូរចត្់ ននពុទនស្ថសនា គដាយ គយើ ងមាបក់ ៗ គួរចងចាំមិនលត្វូ បំគភវចគឡើយ។ គលាកឯ.គខ្.វេគដើ (A.K. Warder) បានលបាប់ ថ្វ គពលពួកថហក ឹ នន លបគទសអាហឝ កានិស្ថទនគធឝើការវ៉យលុកមវនោន ស្ថស្ថនាកបុងត្ំបន់ អាសុី កណា ថ លនិងត្ំបន់ ឥណា ឍ ខាងគជើង

លបគទសអប កកាន់ ពទ ុ ន មិនអាចលបមូល

កមាវំងកងទ័ពបានលគប់ លោន់ ទ្ធន់ គពលគវលា គដើមផីទប់ ស្ថកត្់ ពក ួ គនះ ពុគទ្ធនវ៉ទ ពីអហិ ងា លបន្ហលលត្វូ បានយល់លចលំគដាយលពះរ៉ជាថ្វបក់ ដក ឹ នាំននលបគទស ទ្ធំងគនាះ

ន្ដលគោរពគជឿពុទនស្ថសនា

គមា៉វះគហើ យពួកគគមិនបានគលត្េម

កមាវំងអីឝឲ្របានមាំទ្ធំគទ។ ពីអត្ីត្កាល លពះពុទនស្ថសនាផសពឝផាយលជត្ ួ លជាប កបុងហឫទ័យនន មហាជនជាអប កមិនមានអាររធម៌ (ដូចសម័ យកាលកុស្ថនៈននលពះបាទកនិសកៈ -241-


និងបាក់ គលត្េនននលពះគៅមិលន ិ ជា ធ គដើម) បានគដាយង្គយលសល ោយនការពឹង ួ ន្ផឡកគៅគលើកមាវំងអាជាញននការបងខត្ ិ បងខអ ើ ឝ ី គឡើយ គនាះអាចដឹកនាំលបជាជនឲ្រលបត្ិបត្ថិាម ខ្ុសោបគដាយន្លកន្ត្មថង

ប៉ុន្នថលពះរ៉ជាទ្ធំងឡាយ

ឯពួកអប កមវនោនថយគី នះគឺគផសង

ពួកវ៉មិនបានគោរពពិចារណាយកចិត្ថទុកដាក់

នឹងជើគនឿស្ថសនាននលបជាជនជាមាចស់ លសុក ផធុយលសឡះនឹងពួកកុស្ថនៈន្ដល បានយកពុទនស្ថសនាជាមគធាបាយននការស្ថមគគីលបមូ លផថលុ ំ បជាជន លគប់ លគងៀវស្ថ ិ លោពននទឹកដីដធ ៏ ទ ំ ូលាយ។ ការច ពលងឹងអំណាចគទ

គដើមផី

ពួកថហក ឹ គនះមិនបានខ្ឝល់ខាឝយនឹង

(រហូ ត្មកដល់ សម័យកាល

អធិរ៉ជមូកាហអាកា

=Mughal Emperor Akbar) គ ើ ញមានន្ត្ការពលងីកការវ៉យលុក និង ការបវន់ជាមួយនឹងចាប់ លបជាជនគធឝើជាគឈវើ យសឹ កសស្រង្គគម ពួកវ៉គលជើសគរើស ផវូវហិ ងាន្ត្មា៉ង និងបានយកជ័យជើនះគលើឥណា ឍ ១ន្ផបកធំ លពមជាមួយនឹង ការបំផាវញអាររធម៌ឥណា ឍ គសធើរន្ត្ទ្ធំងអស់ ។ កបុងឆាបំ១៦៨៤ គ.ស. គលកាយគពលជិត្៥សត្វត្សរ៍ននការជិះជាន់ គធឝើ ទុកខបុកគមបញ មាននាម

ទីបំផត្ ុ លបជាជនឥណា ឍ គលកាមការដឹកនាំគដាយគសថចមា៉រថៈ ឆលាបត្ិ សិ វជិ (Maratha King Chhatrapati Shivaji

អាកាសយានដាឌនអនថរ៉ជាត្ិមុមនប ដាក់ គមយះគសថចអងគ១គនះ) បានបញ្ចប់ ការលគប់ លគងៀអំណាចរបស់ ពួកមូសិវ មទ្ធំងលសុង គសរីោព

ពួកមា៉រថៈអនុញ្ជដត្ឲ្រមាន

ការអត្់ ឱនោបខាងគោរពជើគនឿស្ថសនាកបុងន្ដនដីឥណា ឍ ទ្ធំងមូល។

គហើ យគលកាយមកពួកអងៀគគវស គំរន្ូ បបគនះន្ដរ។

គពលដាក់ អាណានិគមគលើឥណា ឍ

ក៏យក

លបការទ្ធំងគនះបានគធឝើឲ្រពុទនបរិសទរមិនលត្ឹមន្ត្អាចមក

ថ្វឝយបងគព ើ ទ ុ នស្ថទនប៉ុគណា ត ះគទ

ន្ត្ន្ថមទ្ធំងអាចនឹងស្ថងជុសជុលគឡើងវិញ -242-


នូវលគប់ ពទ ុ នបូជនីយដាឌនទ្ធំងអស់

គហើ យជាការពិត្គៅ ការរលាយអំណាច

ននពួកមូសិវមដ៏ស្ថហាវយងៀ ប ងៀនិងការមកដល់ននចលកភពអងៀគគវស ជាអពមូត្ គហត្ុ១ន្ដរ

គលោះបានគបើកផវូវឲ្រមានការស្ថថរគឡើងវិញនូវលពះពុទនស្ថសនា

កបុងលសុកឥណា ឍ ។ ៤- ការស្ថតរពុទ្ធស្ថសនាគឡើងវិញកនងរបគទ្សឥណា ឌ ុ អវត្ថមានរបស់ លពះពុទនស្ថសនាកបុងលបគទសឥណា ឍ

បានអូ សបនាវយ

គពលអស់ ៦ស.វ. គឺចាប់ ាំងពីស.វ.ទី១៣ដល់ទី១៩ននគ.ស.ាមលពះគត្ជ គុណជគទិស-កស៌ យប មានគថរដីកាថ្វ គសធើ រន្ត្រលត្់ រលាយទ្ធំងលសុងគៅ គហើ យ

ជាព័ សថុាងកបុងគពលថយៗ ី គនះ

ពួកអប កលសុកអប កភូមិននត្ំបន់ បត្បៈ

រ៉ជលគឹះនិងមុស្រត្ថជាទីកន្នវងធាវប់ ជាលគឹះដ៏រង ឹ មាំននលពះពុទនស្ថសនា ជាអកុសល អប កទ្ធំងគនះមិនស្ថគល់លពះស្ថរីរក ិ ធាត្ុន្ដលរកគ ើ ញគៅទីគនាះ។

លសបោប

គនះកន្នវងទ្ធំងឡាយដនទគទេត្ ពុទនបដិមាមិនលត្វូ បានបំផាវញ ក៏កាវយគៅជា អាទិគទពសំរ៉ប់ គោរពបូជាននពួកហិ ណឍូគៅវិញ នាស.វ.ទី១៩ននគ.ស.

ការមកដល់ននពួកអងៀគគវស

កបុងលសុកឥណា ឍ គ ើ ញមានការជីកកកាយពុទនស្ថទនជា

គលចើនកន្នវង ន្ដលបានកប់ បាត្់ អស់ ជាគលចើនសត្វត្សរ៍មកគហើ យគនាះ គពលដ៏ងងឹត្ននលបវត្ថិស្ថស្រសថពទ ុ នស្ថសនាកបុងលបគទសឥណា ឍ

ឡុង

អប កន្ដលគដើរត្ួ

យា៉ងសំខាន់ ចមផងគឺគលាកអាន្លកសនថឺ-ខានបិងហាម (១៨១៤-១៨៩៣)គលាក កាវយជានាយកដើបូងបំផត្ ុ ននលកសួងបូរ៉ណដាឌនឥណា ឍ លស្ថវលជាវគករដើន្ណលលពះពុទនស្ថសនាកបុងន្ដនដីពទ ុ នភូមិ គយាធា គមា៉វះគហើ យគលាកមានវិន័យលកឹត្រលកមលឡណាស់ ខ្វួនជិត្សបិទននឹងទីបូរ៉ណដាឌន

និងជាអប កគបើកផវូវ លបវត្ថិជាមស្រនថី គលាកបានកាវយ

ខ្ណៈទទួលបនធុកការង្គរខាងជីកកំណាយ -243-


ដូចជា៖ ជប៉ុន អាគមរិក កូគរ ហុ ងកុង អងៀគគវស និងលសី លង្គកជាអាទ៍ ។ សនសឹមៗ ស្ថទនធំទ្ធំង៨កន្នវងសលមាប់ អបកដើគណើរធមយ យាលា លត្វូ បាន ស្ថថរគឡើងវិញនិងអភិវឌណឲ្រជាទីមគនារមរននបូជនីគយសក៍

ស្ថទនទីទ្ធំងអស់

គនះជិត្នឹងទទួលបានោពរុងគរឿងពីអត្ីត្កាលរបស់ ខ្វួនគឡើងវិញគហើ យ

និង

មានោពលសស់ បំលពងបានមកពីការពាយាមដ៏ស្ថឝញសឝិ ត្ននលពះភិកខុសងឃ អប ក បូរ៉ណវិទូ អប កលបវត្ថិវទ ិ ូនិងពុទនបរិសទរទូគៅ។ សោពជាក់ ន្សថងពុទនស្ថសនិក ជនជាត្ិភូមានិងលសី លង្គកបានគដើរត្ួនាទីយា៉ងសំខាន់ កបុងការកស្ថងវត្ថអារ៉ម វិហារទ្ធំងឡាយគដើមផីលបគគនលពះសងឃគងៀសំណាក់ អាលស័ យ

គហើ យគលាក

ទ្ធំងគនាះកាវយជាអភិរកសគមើលន្ថទីសំគវជនីយដាឌនដ៏ពិសិដន ឌ ិងគធឝើឲ្រទីបរិដាឌន ជុវើ ញ ិ គួរដល់ការគោរពបូជា។

ោគគលចើន

ទីសំគវជនីយដាឌនសទិត្កបុងត្ំបន់

ឆាងយដាច់ លសយាលន្ដលខ្ឝះគហដាឌរចនាសម័ភន ន លពះសងឃគៅទីគនាះគដើរត្ួនាទី ជាអប កផសពឝផាយវិស័យសិ កា និងគធឝើលបគយាជន៍សងគមគផសងៗសលមាប់ លបជា ជនកបុងត្ំបន់ ។ ស្ថជាថយគី ទេត្ ទីទ្ធំងគនះមានសកមយោព គួរដល់ការគោរពបូ ជា នមសសការននពុទនបរិសទររ៉ប់ លានរ៉ប់ ន្សននាក់

ន្ដលនិមនថនិងអគញ្ជើញ

មកពីលបគទសគផសងៗ ជុវើ ញ ិ ពិភពគលាកជាគរេងរ៉ល់ឆាបំ គដើមផីបានថ្វឝយបងគើ លពះសុគត្ន្ដលសត្ថនិករកបុងស្ថកលគលាកដឹងឮថ្វ ជាលពះអរហនថសមាយសមភុទន បរមលគ ូ

គដើមផីបាននូវបុ ណរកុសលកបុងកិរយា ិ យាងមកគនះជាមួយនឹងសទ្ធន

និងការគោរព។ ការមកកាន់ ទីទ្ធំងឡាយគនះ ពិត្ណាស់ នឹងនាំឲ្រចិត្ថគយើ ង មិនសូវមានោពកងឝល់អំពល់ គធឝើឲ្រគយើ ងមានឱកាសគលចើនកបុងការទទួលបាន នូវបុណរកុសល

គពលគ ើ ញអប កធមយយាលាផងោបន្ដលមកអំពីទីឆាងយៗ

មានបំណងដូចោបកបុងការសន្មថ ងោរវៈកិចចបូជា -246-

ចំគោះលពះដ៏មានលពះោគ


លបការទ្ធំងគនះ នឹងនាំចិត្ថគយើ ងឲ្រមានមុទិាគលត្កអរាមគកើត្គឡើងកបុងដួង ហទ័យននពុទនបរិសទរន្ដលមានជើគនឿដ៏ស៊ប់

គួរយកចិត្ថទុកដាក់

កុលំ បមាទ

ចំគោះោករទូនាយនគលបេនលបគៅននលពះជិនលសី និងគួរគធឝើដគើ ណើរធមយយាលាឲ្រ បានយា៉ងត្ិចក៏ ១ដងន្ដរកបុងដើគណើរជីវត្ ិ របស់ ខ្វួន។ ៥- ការគធវើដំគណើរមកកាន់អដឋមហាឋាន ៥.១ ការយារាគៅកាន់ទ្ីទ្ធ ំង៨កន្នលង ទីកន្នវងធមយយាលាន្ដលបានពិពណ៌នាពីខាងគលើ ោគគលចើនសទិត្គៅ កបុងរដឌខាងគជើងននលបគទសឥណា ឍ គឺរដឌឧាថរលបាគដសនិងពិហារ គលើកន្លងន្ត្ លុមភិនីសពឝនថងឋិត្គៅកបុងលបគទសគនបា៉ ល់ ។

សម័យពីគដើមត្ំបន់ ទ្ធំងគនះ

គៅថ្វផវូវដានននទិសខាងគកើត្ (បុរត្ទិម) ឬគៅថ្វមជឈិមបគទស=លបគទស កណា ថ ល។

ន្ត្បចចុបផនបលត្វូ បានគគដឹងថ្វជាលកន្សផវូវធមយយាលាពុទនស្ថសនា

ោគគលចើនទីពទ ុ នបូជនីយដាឌនសទិត្គៅនាត្ំបន់ ឆាងយដាច់ លសយាល គសវ៉រថយនថដក ឹ ជញ្ជូនមិនសូវសមផូរគឡើយ កាន់ ទីគនាះ។

ជាទីន្ដល

ន្ដលគធឝើឲ្រមានការលំបាកគៅ

លបសិ នជាគយើ ងមិនគធឝើដគើ ណើរជាលកម ុ គដាយឡានជួលមានកុង

លាពីលកុមហ៊ុ នគទ និងនាំឲ្រមានការពិបាកគលចើន គហើ យរថយនថគធឝើដគើ ណើរគទេត្ គស្ថត្គួរន្ត្មានចំណុះលត្ឹម៣៥គៅអីមានមា៉សុីនលត្ជាក់ បុណរគួរន្ត្មានោបលត្ឹម២៥នាក់ ចុះ

លកុមអប កន្សឝងរក

ជាគហត្ុនាំឲ្រង្គយលសល ួ មិ នចគងឡែត្

រគញ៉រនញ៉គលចើន ន្ត្សពឝនថងឥណា ឍ បានដាក់ ឲ្រដើគណើរការរថយនថមានគៅអី ៤២ គមា៉វះគហើ យ វ៉ជាការង្គយ

លសំរ៉ប់ លកុមន្ដលមានោបពី ៣០នាក់ គឡើងគៅ

សលមាប់ លកម ុ ត្ូចមានោបត្ិច

គួរជួលរថយានមា៉សុីនលត្ជាក់ ១៨គៅអី។

ឡានដើគណើរសុទនន្ត្មានមា៉សុីនលត្ជាក់ និងកង្គហន្ត្មិនអាចបញ្ជជបិទគបើកផាធល់ -247-


៥.២ គពលគួរគធវើដំគណើរ ឥណា ឍ មាន៣រដូវកាលគឺ រដូវរង្គ រដូវលបាំង (គៅថ) និងរដូវវសា (គភវែង)។

គពលគវលាដ៏លប ឡ ំផត្ ុ កបុងការគធឝើដគើ ណើរគៅត្ំបន់ ឥណា ឍ ខាងគជើងគឺ

រដូវសវឹកគឈើ លជះុ ចាប់ ពីន្ខ្កញ្ជដដល់ ន្ខ្វិចឆិកាឬរដូវលត្ជាក់ ចាប់ ពីន្ខ្វិចិឆកាដល់ កុមមៈ

រដូវកាលទ្ធំងគនះអាកាសធាត្ុគួរជាទីរក ី រ៉យគពញចិត្ថ។

ន្ខ្មីនាដល់ចុងន្ខ្កកកដា

ចាប់ ពីចុង

អាកាសធាត្ុគៅថហួ ត្ន្ហងខាវំងនិងធុលស ី ឡុះស្ថឡប់

គទេត្ផង ចាប់ ពីន្ខ្កកកដាដល់ន្ខ្ត្ុលារដូវគភវែងនឹងចាប់ គផថម ើ ។ ន្ត្ដល់ចុងន្ខ្ ត្ុលាអាកាសធាត្ុចាប់ គផថម ើ សងួត្និងលត្ជាក់ គហើ យដើគណើរចរកបុងទិសឧត្ថរននលបគទសឥណា ឍ

ទីជនបទន្លបជាលសស់ គខ្េវខ្ចី មានោពមគនារមរគួរជាទី

ជាប់ ចត្ ិ ផ ថ ត្ ថិ អារមយណ៍ គដាយស្ថរន្ត្ទិដោ ឌ ពទឹកដីលជះស្ថឡត្គលកាយពីរដូវគភវែង។ ៥.៣ គគរមាងននការគធវើដំគណើរ យា៉ងគហាចណាស់

ក៏គួរចំណាយគពល១៥នថងគដើមផីទសសនាថ្វឝយ

បងគប ើ ូជាពុទនស្ថទនធំៗទ្ធំងអស់ យល់លគឡ ធឝើដគើ ណើររវ៉ង២០នថងចុះមកលយមលគប់ លោន់ ។ សពឝនថងគនះ មគធាបាយគធឝើដគើ ណើរមានោពង្គយលសល ួ គលចើន លកម ុ ខ្វះ ជួលឡានគចញពីលកុងញូវគដលវន្ី ត្មថង ខ្វះក៏ជះិ យនថគហាះចុះរដឌពិហារ (មាន អាកាសយានដាឌន២៖ ១បត្បៈ ២គយា) ឬចុះឯលកង ុ ោរ៉ណសី ក៏បាន។ កន្នវង ស

អាលស័ យ

គលើអបកដើគណើរលពមគលពេងោបជាមុនថ្វ គួរនឹងគដកវត្ថ

ខ្វះ ឬសណា ឌ ោរទ្ធំងអស់ កិចចការង្គរទ្ធំងអស់ គនះ អប កធមយយាលាគួរទ្ធក់ ទង គលាកអប កគរេបចំសួរឲ្របានចាស់ លាស់ ជាការលឡ ។

-249-


៥.៤ សងឃទ្ធន ការរបគគនទ្ធនចំគោះសងឃ គពលដល់នថងគធឝើការនិវត្ថន៍ ជាធមយា អប កធមយយាលា ន្ត្ងទទួលបាន នូវបីត្ិគស្ថមនសស

និងការសគងឝគកបុងគំគហើ ញ

ន្ដលលពះសមាយសមភុទន

ន្ដនដីពទ ុ នភូមិ

ជាស្ថទន

និងអរហនថស្ថវ័កទ្ធំងឡាយធាវប់

គងៀអាលស័ យគៅលបកាសសន្មថងធម៌

គដើមផីជាលបគយាជន៍

ជាគសចកថីសុខ្

ដល់គទវានិងមនុសសទ្ធំងឡាយ។ សលមាប់ ពទ ុ នស្ថសនិកជន ជាជាត្ិន្ខ្យរគយើ ង ន្ដលឮលផីមកថ្វ ជាអប កគលត្កអរកបុងការថ្វឝយទ្ធន គចត្នាននការចងៀឲ្រទ្ធន គនះ

អាចនឹងជើរញ ុ អប កធមយ យាលានិងអប ករួមដើគណើរជាមួ យោបបរិចាចគយា៉ង

លជះថ្វវ កបុងការលបគគនគទយរវត្ទុចគំ ោះសងឃ លពមទ្ធំងចូលរួមបចច័យឧបត្ទមម វត្ថទ្ធំងឡាយន្ដលមានគៅទីជវុើ ញ ិ ពុទនស្ថទន លពះភិកខុសងឃន្ដលគងៀគៅអារ៉ម ទ្ធំងគនាះ ោគគលចើននិមនថមកពីលបគទសកមភុជា លសី លង្គក ភូមានិងនថជាគដើម គលាកបានចំណាយមួ យចំន្ណកធំននជីវត្ ិ របស់ គលាកកបង ុ លសុកលពះ ឧទធិសខ្វួន ដល់ការន្ថរកាទីបូជនីយដាឌនទ្ធំងគនាះ

គហើ យន្ថមទ្ធំងបាននាំមកវិញនូវ

ការលបារពនគធឝើពិធីបុណរគផសងៗ មានវិស្ថខ្បូជានិងកឋិ នទ្ធនជាអាទ៍ កបុងទឹកដី ជាទីកគំ ណើត្ននលពះពុទនស្ថសនា ន្ដលរលត្់ រលាយអស់ កាលជាង ៦០០ឆាបំ មកគហើ យ បនាធប់ ពីការស្ថបសូនរធាវក់ ចុះកបុងស.វ.ទី១៣ននគ.ស.មក។ វត្ថ មានរបស់ លពះសងឃគៅទីសំគវជនីយដាឌនទ្ធំងគនះ បានជួយអភិរកសគមើលន្ថទ្ធំ ទីគួរឲ្រោរវៈ

ឲ្រឋិ ត្គៅគងៀវងៀគដើមផីអបកធមយយាលាន្សឝងរកបុណរ

ន្ដល

អគញ្ជើញមកអំពីទីជត្ ិ ទីឆាងយអាចនឹងទ្ធញយកផលលបគយាជន៍គឺឱវ៉ទ និង ជើនយ ួ ពីលពះសងឃទ្ធំងឡាយបាន។ ការថ្វឝយទ្ធនចំគោះលពះភិកខុសងឃទ្ធំងពួង គឺគយើ ងបង្គហញនូវការដឹង -250-


គុណោរវានិងចិត្ថអាណិត្លសឡាញ់លពះសងឃន្ដលមានត្ួនាទីគមើលការខ្ុស លត្វូ ទីទ្ធង ំ គនាះ សំរ៉ប់ ឲ្រពុទនបរិស័ទគលកាយៗ គទេត្ និមនថនិងអគញ្ជើញមកជា មួយនឹងទឹកចិត្ថលជះថ្វវគោរពបូជា។ ការគធឝើដគើ ណើរជាលកម ុ ទទួលបានអាទិោវៈ ដូចជាការបននូរបនទយទមងន់ អីវ៉ឿន់ ន្ដលអប កធមយយាលានាំយកមកជាមួ យនឹងខ្វួន គៅគពលថវង ឹ លត្ត្ ួ ពិ និត្រ គៅលពលានយនថគហាះ

គនះជាគហត្ុន្ដលគយើ ងអាចនាំយកគទយរវត្ទុនានា

ដូចជាសផងៀនសផនលត្ចីវរកន្នសងថ្វបំគពទរ និងបុិចគសេវគៅសលមាប់ គលាកអប ក សិ កាគរេនសូលត្

ចំណីមហូបអាហារ

និងវត្ទុដនទគទេត្ន្ដលមិនអាចរកបាន

គៅលបគទសឥណា ឍ ១ចំន្ណកគដើមផីលបគគនលពះសងឃ។ បចច័យចំណាយចាយ វ៉យសលមាប់ ដគើ ណើរ គួរនឹងនលលបគគនភិកខុសងឃ និងទុកដាក់ កបុងធុងពុទនបូជា ននវត្ថន្ដលគយើ ងបានទសសនា ឯបចច័យទ្ធំងគនាះនឹងលត្វូ គគគលបើ លបាស់ សលមាប់ ន្ថរកាអារ៉មនិងផគត្់ផង គ លៀ ពះសងឃផងន្ដរ។ ៥.៥ ព័ត្៌មានចា ំបាច់សរមាប់គធវើដំគណើរ ៥.៥.១ ទ្ិដាឋការចូលរបគទ្ស អប កធមយយាលាទ្ធំងឡាយ

បំរង ុ នឹងមកទសសនាថ្វឝយបងគព ើ ទ ុ នដាឌន

គដាយផវូវអាកាសកបុងនិងគលៅលបគទសឥណា ឍ

លត្វូ លបាកដថ្វខ្វួនមានទិដាឌការ

សុពលោពគចញចូលគលចើនដង (Multiple Entry Visa) ទិដាឌការន្ដលមាន សុពលោពន្ត្មថង (Single Entry) មានការលំបាកបនថិច បនាធប់ ពីទសសនា ឱទានលុមភិនីរច ួ គហើ យវិលលត្ឡប់ ចូលមកលសុកឥណា ឍ វិញ គយើ ងអាចនឹងដាក់ ោករសុំទិដាឌការឥណា ឍ គៅលបគទសន្ដលគយើ ងកំពង ុ ន្ត្រស់ គៅជាលបគភទទិដាឌ ការគចញចូលគលចើនដង រីឯទិដាឌការលបគទសគនបា៉ ល់អាចសុំគៅលពំន្ដនន្ត្មថង ។ -251-


៥.៥.២ ការធានារ៉៉ប់រង និងការចាយវ៉យ ចរកជនទ្ធំងឡាយលត្វូ ធានាទទួលខ្ុសលត្វូ ខ្វួនឯង

នឹងការបាត្់ បងៀ

របស់ របរគផសងៗ ជើងឺ គលោះថ្វបក់ ឡុងគពលគធឝើដគើ ណើរ (គនះមិនន្មនមាន ន័យថ្វ គពលជួបឧបទធវគហត្ុគយើ ងនឹងលត្វូ គគគបាះបងៀគចាល ឬោយនអប កជួយ គមើលគិត្គូរគទ ប៉ុន្នថគយើ ងលត្វូ លបយ័ ត្បចគំ ោះគហត្ុការណ៍ទ្ធំងអស់ គនះគដាយ ផាធល់ខ្វួនជាការលបគសើ រ)។ ចរកជនទ្ធំងឡាយគួរន្ត្លបុងលបយ័ ត្គប មើលនូវវ៉ឿលីកាប៉ូ បនិងអី វ៉ឿន់ ដនទ គទេត្ គហើ យគគមិនគួរនាំយកគលគឿងអលង្គករនិងវត្ទុមានត្នមវមកជាមួយគទ។ ចរកជនទ្ធំងឡាយគួររកាទុកលិខ្ិត្ឆវងន្ដននិងលបាក់ កាស

ជាប់ ជា

មួយនឹងខ្វួនជានិចច ការបាត្់ បងៀសំបុលត្ស្ថបមនឹងបងកោពលំបាកដល់អបកដើគណើរ ផងោប។ បចច័យកបុងការចំណាយននដើគណើរសលមាប់ ពទ ុ នបរិសទរន្ខ្យរគយើ ង ោគ គលចើនមកដល់លបគទសឥណា ឍ

គទើបគលាកអប កគរេបចំចាត្់ ន្ចងគធឝើការរ៉យ

អង្គគសយកបចច័យទ្ធក់ ទិនគៅនឹងការចំណាយ គដកគដើរ គហាះគហើ រ ហូ បចុក ទ្ធំងអស់ ។ គរឿងសុំទិដាឌការសំបុលត្យនថគហាះ គៅឯលសុកគួរពឹងោក់ គលាកអប ក រួមដើគណើរន្ដលមានសមត្ទោពចាត្់ ន្ចងគធឝើបាន

គហើ យជាធមយាការគរេបចំ

គគលមាងន្ត្ងន្ត្គធឝើគឡើងយា៉ងគហាចណាស់ មុនគពល៣ន្ខ្គដើមផីបងកោពង្គយ លសល ឍ អាចកក់ សណា ឌ ោរឬវត្ថ រថយនថនិងសំបុលត្ ួ ដល់អបកចាត្់ ន្ចងគៅឥណា យនថគហាះជាគដើម។ ៥.៥.៣ របការគួររបុងរបយ័ត្នជាមុនន្ផនកសុខោព គដើមផីគជេសវ៉ងជើងត្ ឺ មាកត្់ គពលគធឝើដគើ ណើរ

គយើ ងគួរពិស្ថទឹកដាំពះុ

ប៉ុគណា ត ះឬទឹកបរិសុទន និងមិនគួរហូ បមហូបអាហារមិនបានចមឡិនលឡ ឬកាន្រម -252-


៦- ឯកស្ថរគយាងនិងពិគរោះ I. Primary Sources: ឯកស្ថរគដើម ១) សុត្ថនប ថ ិដកទី

និកាយ, ោគទី១, លកុមជើនលំុ ពះនលត្បិដកន្ខ្យរ,

ភបគំ ពញ៖ ពុទនស្ថសនបិណឍិត្រ, ព.ស. ២៥០២។ ២) សុត្ថនប ថ ិដកទី

និកាយ, ោគទី១៦, លកុមជើនលំុ ពះនលត្បិដកន្ខ្យរ,

ភបគំ ពញ៖ ពុទនស្ថសនបិណឍិត្រ, ព.ស. ២៥១៤។ ៣) សុត្ថនប ថ ិដកមជឈិមនិកាយ, ោគទី២៦, លកម ុ ជើនលំុ ពះនលត្បិ ដកន្ខ្យរ, ភបគំ ពញ៖ ពុទនស្ថសនបិណឍិត្រ, ព.ស. ២៥០៥ ។ ៤) សុត្ថនប ថ ិដកខ្ុទធនិកាយ, ោគទី៧៧, លកម ុ ជើនលំុ ពះនលត្បិដកន្ខ្យរ, ភបគំ ពញ៖ ពុទនស្ថសនបិណឍិត្រ, ព.ស. ២៥០៧។ ៥)

ធមយបទដឌកថ្វបាលី, ោគទី១, ២, ៦, និងទី៧, ភបគំ ពញ៖

ពុទនស្ថសនបណឍិត្រ, ២៥៤០។ IV. វចនានុលកម&ឯកស្ថរទូគៅ ១) សគមថចលពះមហាសុគមធាធិបត្ី, ជួន ណាត្, វចនានុលកមន្ខ្យរ

ោគទី១, ២ ភបគំ ពញ៖ ពុទនស្ថសនបណឍិត្រ, ព.ស. ២៥១២។ ២)

សូរ-ហាយ

&ផល-ទិត្រ,

មហាបរិនិោឝនកថ្វ,

ភបគំ ពញ៖

ពុទនស្ថសនបណឍិត្រ, ២៥៣៩ ។ ៣) យិ ន គនឿន, ោថ្វធមយបទន្លប, ភបគំ ពញ៖ ២៥៣២ ។ II. Secondary Sources: ឯកស្ថរទូគៅ 1. Ahir, D. C., Buddhist Shrines in India, Delhi: B.P. Publishing Corporation, 1986. 2. The Pioneers of Buddhist Revival in India, Delhi: Sri Satguru Publications, 1989. -255-


3. Buddhism in North India and Pakistan, Delhi: Sri Satguru Publications, 1998. 4. Ashraf Khan, M., & Lone, A.G., Gandhara–Geography,

Antiquity, Art & Personalities: Illustrious Heritage of Pakistan,

Islamabad: 786 Printers. 5. Aurel Stein, Mark, Ancient Khotan, Tokyo: vol_1 – 108, National Institute of Informatics and the Toyo Bunko, 2003-2008. 6. Bapat, P.V., 2500 Years of Buddhism, New Delhi: Ministry of Information and Broadcasting, 1956. 7. Bhikkhu Nanamoli, The Life of the Buddha According to the Pali Canon, Kandy: Buddhist Publication Society, 1972. 8. Bhikkhu, Sujano, Theravada Buddhism in Modern Nepal, Bangkok: Mahachulalongkorn University, 2005. 9. Bidari, Basanta, Kapilavastu–The Ancient Sakya Kingdom in Nepal, Varanasi: Dharmadoot Vaisakha Purnima Special, Maha Bodhi Society of India, Sarnath, 1997. 10. Kapilavastu–The World of Siddhartha, Kathmandu: Hill Side Press (P) Ltd, 2004. 11. Ching, I, Chinese Monks in India, tr. Lahiri, Latika, Delhi: Motilal Banarsidass, 1986. 12. Dutt, Sukumar, Buddhist Monks and Monasteries in India, Delhi: Motilal Banarsidass, 1988. 13. J. Kashyap, Bhikkhu, “Origin and Expansion of Buddhism,” W. Kenneth (ed), The Path of The Buddha, Delhi: Motilal Banarsidass, 1986. 14. Jamanadas, K., Decline and Fall of Buddhism, A tragedy in Ancient India, New Delhi: Blue Moon Books. 15. K. Coomaraswamy, Ananda, The Origin of the Buddha Image, New Delhi: Munshiram Manoharlal, 1972. 16. Mahanama Thera, The Mahavamsa or the Great Chronicle of Ceylon, tr. Wilhelm Geiger, London: Pali Text Society, 1964. 17. Mahathera, Narada, A Manual of Buddhism, Kuala Lumpur: Buddhist Missionary Society, 1977. 18. Majhi, Naresh, Gandhi & The Black Untouchables in Chapter 2 of

“Mahatma Gandhi Unveiled”.

-256-


19. Mingun Sayadaw, Ven., The Great Chronicles of Buddhas, Volume Two, Part One, tr. U Ko Lay, & U Tin Lwin, Yangon: Ti-Ni Publishing Center, 1994. 20. Mitra, Debala, Buddhist Monuments, Calcutta: Shishu Sahitya Samsad Pvt. Ltd. 21. Sanchi, New Delhi: Archeological Survey of India, 2001. 22. Mookerji, Radhakumud, Asoka, Delhi: Motilal Barnarsidass, 1962. 23. Nakamura, Hajime, Indian Buddhism–A Survey with Bibliographical Note, Delhi: Motilal Banarsidass, Reprinted in 1989. 24. Navin, Kumar, Archaeological Excavations in Bihar since Independence, Patna: Janaki Prakashan, 1st Edition 1999. 25. Nyanaponika Thera, Ven., Devotion in Buddhism, Kandy: Wheel Series No. BPS, 1975. 26. Puri, B.N., Buddhism in Central Asia, Delhi: Buddhism Tradition Series, Motilal Banarsidass, 1996. 27. Rhys Davids, T.W., Some Notes on the Political Division of India when Buddhism Arose, London: Journal of the Pali Texts Society, 1897-1901. 28. The History and Literature of Buddhism, Varanasi: Bhartiya Publishing House, Sixth Edition 1975. 29. S. Strong, John, The Legend of King Asoka. A Study and Translation of the Asokavadana, Buddhist Tradition Series, Delhi: Motilal Barnasidass, 1989. 30. Sayadaw Ashin U Kundalabhivamsa, Dhamma Padetha, Volume III, Yangon: Saddhammaramsi Meditation Centre, 2001. 31. Tha Doe Hla, U, The Life Story of Sri Bhaddhanta Chandramani Mahathera, tr. U Sein Tun Aung, and Josephine Williams (ed), Varanasi: U Chandramani Foundation, Myanmar Buddhist Temple, Sarnath, 2002. 32. Tsiang, Hieun, Si-Yß Ki. Buddhist Records of the Western World (AD 629), tr. Beal, Samuel, Delhi: Motilal Banarsidass, 1981. 33. Tsing, I, A Record of the Buddhist Religion as Practised in India and the Malay Archipelago, tr. Takakusu, J., New Delhi: Munshiram Manoharlal, 1982.

-257-


34. U Chit Tin Sayagyi, The Significance of the Places of Pilgrimage, London: First published in the Dhammadana Series 10, Sayagyi U Ba Khin Memorial Trust U.K., 1988. 35. Vajira, Sister, Last Days of the Buddha. A Translation of the Mahaparinibbana Sutta, Kandy: Buddhist Publication Society, 1964.

)

III. ARTICLES &JOURNALS (

1. Ambedkar, B.R., Annihilation of Caste with a Reply to

Mahatma Gandhi. 2. Babasaheb Ambedkar Writings and Speeches Volume 7 Who were the Shudras? How they came to be the Fourth Varna in the IndoAryan Society. The Untouchables: Who were they and why they became Untouchables. 3. Buddha Vandana Souvenir, Bihar: Published by Buddha

Mahotsav Organizing Committee, Gaya 823001, 1998. 4. History of the Mulagandha Kuty Vihara–The Prime Place of Worship at Isipatana, Kahawatte Siri Sumedho Thero (ed), 2006. 5. Lumbini, the Birthplace of Lord Buddha: Visit Nepal ’98 published by Department of Tourism, Kathmandu, Nepal. 6. Pannarama Mahathera B., The Vow Still Remains, Bihar: Sambodhi Vaishakha Issue, Maha Bodhi Society of India, Bodhgaya, 1996. 7. Rajgir, Delhi: Published by the Archeological Survey of India, 1987. 8. Samitha Thero, Pimbure, Kushinagar–The Holy City of Lord Buddha’s Maha Parinibbana, Kushinagar: Asst. Bhikkhu-in-charge, Japan-Sri Lanka Buddhist Temple, 1977. 9. Shahabuddin, M., The Bodhidruma–Its History and Significance, Bihar: in Sambodhi Buddha Purnima Souvenir, Maha Bodhi Society of India, Bodhgaya, 1993. 10. Silva, Roland, The Early Constructional Phases of the Bodhimana at Bodhgaya, Bihar: in Sambodhi Buddha Purnima Souvenir, Maha Bodhi Society of India, Bodhgaya, 1993. 11. Sir Alexander Cunningham Commemorative Number: Dharmadoot Kartik Purnima Issue, Varanasi: Maha Bodhi Society of India, 2007. -258-


១. លពះគត្ជគុណ គលទឿង ថ្វច់ ធគមាយ……………………

$២៤៥CND

២. លពះគត្ជគុណ ច័ន ធ សុ ោព…………………………… $១០០CND ៣. ភិកខុ លី ចាន់ គនន.............................................. $១០០CND ៤. ភិកខុ ថ្វច់ ជួនដារ៉……………………………………….. $១០០CND ៥. ភិកខុ គិម ប៊ិញ……………………………………………… $៥០AUD ៦. ភិកខុ ថ្វច់ ពិសិដ… ឌ ………………………………………... ២០០០រូបី ៧. ភិកខុ សំ បូរ បញ្ជដ…………………………………………. ១០០០រូបី ៨. ស្ថមគណរ ដាវ ស្ថមគពលជ …………………………. ១០០០រូបី ៩. ឧបាសិ កា ន្កវ យុ គទ្ធន .……………………….………… $២០០USD ១០. ឧបាសក លី សិ ត្ និងឧបាសិ កាថ្វច់ ធីគភន....... . $១០០CND ១១. លគស្ថ ួ រឧបាសិ កា លុយគយឿនគិត្...................... $៧០CND ១២. ឧបាសិ កា នម៉លពមទ្ធំងលគស្ថ ួ រ.......................... $៥០CND ១៣. ឧបាសិ កា ន្កវ សុី ម…………………………………… $២០ CND ១៤. ឧបាសិ កា លត្ឹង ធីរន ិ …………………………………… $២០CND ១៥. លគស្ថ ូ រឧបាសក លី ឡា……………………………… $២០CND ១៦. ឧបាសិ កា ខាន់ ស្ថគរឿន………………………………. $២០CND ១៧. ឧបាសក ញ័យ ប៊ិន……………………………………. $៥CND

-259-


ក្រុមគណៈធមមយាក្ានិមនតនិងអញ្ជ ើញមរពីក្រញេស វែល

ឹ នាំញោយក្ពះញេជក្ពះគុណ គិម ែិចង់ ដរ

១. ភិកខុ លពហយ គជាគា គិម វិចងៀ .............................

$២០០NZ

២. ឧបាសក រស់ ផាន និងឧបាសិ កា ឌី ម៉ុង…………… $៤០០USD ៣. ឧបាសិ កា

យ លាង……………………………….. $២០០NZ

៤. ឧបាសិ កា ឯក ស្ថគម៉ និងបុលត្ធីា…$១០០NZនិង$៥០USD ៥. ឧបាសក ាំង ពិសិដឌ និង ៦. ឧបាសិ កា

..

$១០០USD

ម ត្ូន…………………………….……….. $១០០USD

៧. ឧបាសិ កា ឡាក់ ឡាង………………………………….. $៥០USD ៨. ឧបាសិ កា ឱម ោំ……………………………………..

$៥០USD

៩. ឧបាសិ កា ាំង គធេង ឡាយ………………… …..

$៥០USD

១០. ឧបាសិ កា ព័រ ចាន់ ថ្វវី………………………… ….. $៥០USD ១១. ឧបាសិ កា អួ ន អ៊ុ ត្ និងលគស្ថ ួ រ………………… …. $៧០NZ ១២. ឧបាសិ កា អ៊ុ ន ខ្ន………………………………… … $៥០USD ១៣. ឧបាសិ កា នូ សុ វណត………………………………….. ៥០០រូបី ១៤. ឧបាសិ កា លី ធី គណន ..................................... $១០០NZ ១៥. ឧបាសិ កា គបា៉ លន់ គឌេប ................................. $១០០NZ ១៦. ឧបាសិ កា ថ្វច់ ធី ខ្ុម .................................... . $៥០NZ ១៧. ឧបាសិ កា ថ្វច់ ធី គខ្ន .................................... $៥០NZ ១៨. ឧបាសិ កា លីម លសយ ូ .................................. . $៥០NZ ១៩. ឧបាសិ កា វងស ផលាវ ........................................ $៥០NZ ២០. ឧបាសិ កា ហាក់ ស្ថរិទន ................................... $៥០NZ -260-


នមពុទធបរ ិសទយេនភមំេពញ ១-ឧបាសក តាំង ែរ៉ន និងភរិយា……………………. ១០$ ២-េលាក ជាង សារា៉ត់ និងភរិយា ………………..

១០$

៣-ឧបាសិ កា ហង ៃឡហួ ត……………………….. ២០០០០៛

៤-ឧបាសិ កា ឡឹក សាវាត…………………………… ១០០០០៛

៥-េលា លី សក្កដា និងភរិយា……………………… ១០០០០៛ ៦-ឧបាសិ កា ជាង ច័នឆ ្ទ វី…………………………….. ៥០០០៛ ៧-ឧបាសក ថាច់ សាង និងភរិយានិងបុ្រត ១១$ និង២០០០០៛ ៨-េលាក ្រសី ញឹក ចាន់ េធឿន្រពមទាំងបុ្រត....... ២០០០០៛

7

eragBum<rmNI ¬TY-RA-YA¦ TUrs½TÞelx ³ 012 597 451 ³ 012 240 825 ‐261‐  

daryok1 last editing  

daryok1 last editing