Issuu on Google+

Ինչպե՞ս թռչել էժան գներով հիﬓադրվել է 1923 թ.

Էստի՜ հաﬔցեք… Նա ապրել և ﬔռել է որպես իսկական թրք

№ 6 (733), ԱՊՐԻԼԻ 13-19 2011 Թ.

www.ThePioneer.am

Հայ ընտանիքը վտանգվա՞ծ է

Աշխարհում ձևավորվել են ուժի նոր կենտրոններ

իսկ հայաստանցիների 55,6 %-ը կարծում է, որ երկրի արտաքին քաղաքական կողﬓորոշումը դեռ ﬓում է դեպի Ռուսաստան

“like” us on

www.facebook.com/armherald


Բ ՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ | 3

Ա ՊՐԻԼԻ 13-19 2011 Թ . Ե

Ր Կ Ր Ի

Շ Ա Բ Ա Թ Ը

Ով ﬔզ հետ չէ, նա ﬔր դեմ է ..........5 & Խ

Մ Բ ԱԳ Ր ԱԿ ԱՆ

Քաղաքական հին ֆիգուրների նոր ստրիպտիզը...................................... 6 & Տ

Ն Տ Ե Ս Ո Ւ Թ Յ Ո ՒՆ

Ինչպե՞ս թռչել էժան գներով կամ ինչո՞ւ ինքաթիռի նույն դասից օգտվող ուղևորները տոմսի համար տարբեր գներ են վճարում ........................................................ 8

& ԴԻ ՇԱՊԻԿԻ ՎՐԱ Աշխարհում ձևավորվել են ուժի նոր կենտրոններ Հարություն Թումաղյան

Տ Ա Չ ԱՓ

Հայաստանցիների կեսը դժգոհ է կառավարության գործունեությունից ................................. 9

Ինչպե՞ս թռչել էժան գներով «Եթե մարդն ուզում է թռչել օդանավով, բայց չի ցանկանում վճարել սննդի համար, նա օգտվում է Easy Jet-ից: Բայց, քանի որ Հայաստանում ինքնաթիռների սնունդը «Մուլտի Գրուպն» է մատակարարում, մարդկանց ստիպում են վճարել նաև սննդի համար», – ասում է Հրանտ Բագրատյանը: Կարդացեք՝ էջ 8

&

Հեգեմոն, թե՞ առաջինը հավասարների ﬔջ

Տ

Աﬔրիկան այլևս առաջվա ակտիվությամբ չի խառնվի ﬕջազգային գործերին: Համաշխարհային ղեկավարումը, որն այն դեֆակտո իրականացնում էր, կավարտվի: Կարդացեք՝ էջ 18

կամ վարչապետի «թիրախային ցուցանիշները» իրատեսական չեն ............10

Ապրիլի 13-19 2011 թ.

Ն Տ Ե Ս Ո Ւ Թ Յ Ո ՒՆ

Էստի՜ հաﬔցեք…

& Ճ

ԳՆ Ա Ժ Ա Մ Ի

Վ Ի Ճ ԱԿ ԱԳ Ր Ո Ւ Թ Յ Ո ՒՆ

Ճգնաժաﬕ տարիներին նվազել են ավիափոխադրուﬓերը, փոխարենը՝ զգալիորեն աճել են երկաթուղային փոխադրուﬓերը ..11

№ 6 (733)

&

Գործադիր տնօրեն` Էրիկ Անանյան Խմբագիր` Արամ Անտինյան Գեղ. խմբագիր` Գրիգոր Հակոբյան Տառաձևերը` Էդիկ Ղաբ)զյանի և Անժելա Պողոսովայի Ոճաբան և սրբագրիչ` Սիրվարդ Կարապետյան Համարի պատասխանատ)` Արամ Անտինյան

Ա

Ն Ց Յ Ա Լ

Նա ապրել և ﬔռել է որպես իսկական թուրք ...................................... 12 Էստի՜ հաﬔցեք…

Կայքի ձևավոր)մը և ծրագրային ապահով)մը` Վարդան Թորոսյանի

&

Լրատվական գործ)նե)թյ)ն իրականացնող` «Ինվեսթմընթ ﬔդիա գր)պ» ՍՊԸ

Ժ

Իրավաբանական հասցեն`

Հայ ընտանիքը վտանգվա՞ծ է ....... 15

Ո Ղ Ո Վ Ր Դ ԱԳ Ր Ո Ւ Թ Յ Ո ՒՆ

0054, ՀՀ, ք. Երևան, Դավիթաշեն, I թաղ., 46 շ., 21 բն. Վկայական 03 Ա 086403, տրված` 27.10.2009թ.

& •

Հեռ./ֆաքս` +374 93 551083 www.ThePioneer.am Համար)մ օգտագործվել են «Արﬕնֆո», «ԱՌԿԱ», և «ՖՈՏՈԼRՐ» գործակալ)թյ)նների, News.am, Tert.am, Azatutyun.am կայքերի

Չնայած Սևանի նկատմամբ ավանդական պահանջարկ է ձևավորվել, այնուաﬔնայնիվ, չհիﬓավորված գների պատճառով Սևանում հանգստացողների թիվը տարեկան 30 %-ով նվազում է։ Մասնագետների կարծիքով՝ նույնն սպառնում է նաև Ծաղկաձորին: Կարդացեք՝ էջ 10

նյ)թերը: Մեջբեր)ﬓեր անելիս հղ)մը «Պիոներին» պարտադիր է: Հանձնված է տպագր)թյան 9.04.2011 թ. ժամը 12:00 Տպաքանակ` 5000 Հանդեսը տպագրվ)մ է «Տիգրան Մեծ» տպարան)մ: Հասցեն` Երևան, Արշակ)նյաց 2: Հանդեսի հոդվածների մասնակի կամ ամբողջական հեռստառադիոընթերցﬓ առանց «Պիոներին» հղման արգելվմ է: Ուրիշի ղղակի խոսքը չի խմբագրվմ: Նյթերը չեն գրախոսվմ և հեղինակներին չեն վերադարձվմ: Թերթմ արտահայտված կարծիքները պարտադիր չէ, որ համընկնեն խմբագրթյան տեսակետի հետ: Գովազդների և R տառով հրատարակվող գովազդային նյթերի բովանդակթյան համար խմբագրթյնը պատասխանատվթյն չի կրմ:

Thinkers. Designers. Developers. http://disozavr.com


4 | Բ ՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ա ՊՐԻԼԻ 13-19 2011 Թ .

ՀԻՇԱՏԱԿՎԱԾ ԱՆՁԻՆՔ

• & Պ

Ա Տ Մ Ո Ւ Թ Յ Ո ՒՆ

Անդրանիկն ընդդեմ Նուրի փաշայի

2Pac | ռեփեր ...................................................... էջ 20► Աբդ)լլահ Ահﬔդ | արձակագիր .....................էջ 12►

Անավին Լեո | գործարար ..................................էջ 12►

Ավետիսովա Նանա | «Արմավիա» ընկերթյան մամլի քարտղար ........................................... էջ 9►

կամ թե ինչպես հայդուկապետն արժանի հակահարված տվեց թուրք փաշային ........16

Ավի Բեն | «արդի եբրայերենի հայր» Էլիզեր Բեն-

&

Յահդայի որդին .............................................. էջ 14► Արմսթրոնգ Հարըլդ | բրիտանացի հետախյզէջ 14►

Բագրատյան Հրանտ | 1993-1996 թթ.

ՀՀ վարչապետ.................................................... էջ► 8 Բաղդասարով Միխայիլ | «Արմավիա» ընկերթյան

սեփականատեր .................................................. էջ 9► Բ)շ Ջորջ | ԱՄՆ 43–րդ նախագահ .................. էջ 19►

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՄԱՄՈՒԼ Միշտ բարձր պահել հարձակողական զգաստությունը յերկաթուղում ..................... 17

Նա ապրել և ﬔռել է որպես իսկական թրք The Associated Press գործակալությունը, վկայակոչելով Թուրքիայի ﬔծ վեզիրին, 1920թ. հուլիսի 3-ի իր հաղորդագրության ﬔջ գրում է. «Մուստաֆա Քեմալը ծնվել է թուրք և նրա ծնողները սալոնիկից էին ու դյոնﬔ, այսինքն՝ հավատափոխներ էին, ինչպիսիք էին Թալեաթի և Ջավիդի ծնողները»: Կարդացեք՝ էջ 12

• •

& Ա

Էնվեր փաշա | 1913-1918 թթ.Օսմանյան Թրքիայի Ռազմական գործերի նախարար ...................... էջ 16►

Թալեաթ փաշա | 1913-1918 թթ. Օսմանյան Թրքիայի

Հեգեմոն, թե՞ առաջինը հավասարների ﬔջ

Ներքին գործերի նախարար ...............................էջ 12► Թոյնբի Արնոլդ | պատմաբան ..........................էջ 12►

Լյ)ս Հենրի | Time հանդեսի խմբագիր,

Աշխարհաքաղաքական նոր զարգացումներն արդյո՞ք կփոխեն Հայաստանի արտաքին քաղաքական վեկտորի ուղղությունը .18

ﬔծահարստ ................................................... էջ 18► ՀՏ Հայկո | ռեփեր............................................. էջ 20►

Մանդելբա)մ Մայքլ | արտաքին

&

քաղաքականթյան մասնագետ ........................ էջ 18► Մարտիրոսյան Արթ)ր | վերլծաբան ............ էջ 19►

Մինասյան Ռոբերտ | Հայաստանի ներգնա

Դ Ի Տ Ա Չ ԱՓ Կողﬓորոշված են դեպի Ռուսաստան ...... 19

Շ Խ Ա Ր Հ

տրօպերատորների ﬕթյան նախագահ .........էջ 10► •

Միշո (Միքայել Աբրահամյան) | ռեփեր .......... էջ 20► Ն)րի փաշա | Արևելյան Անդրկովկասմ գործող մահﬔդական բանակի հրամանատար .............. էջ 16►

& Ժ

«Տենաս տենց լոմբարդ կա՞, որ սիրտս գրավ դնեմ…» ........................ 20 &

www.elur.am

Ի Ր ԱՎ Ո ՒՆ Ք Համացանցում խախտվում են հեղինակային իրավունքները ..................... 22

ապրիլի 14 ապրիլի 15 ապրիլի 16 ապրիլի 17 ապրիլի 18 ապրիլի 19

վարչթյան մամլի քարտղար........................ էջ 8► •

Ջավիդ Մահﬔդ բեյ | Թրքիայի

ֆինանսների նախարար .....................................էջ 12► Ռիզա Ալի | Քեմալ Մստաֆայի հայրը ........... էջ 13►

Սարգսյան Տիգրան | ՀՀ վարչապետ................ էջ 9►

Վիլսոն Վ)դրո | ԱՄՆ 28-րդ նախագահ......... էջ 18►

Փրինց Ջոակիմ | 1958-1966 թթ. Աﬔրիկայի

Քեմալ Մ)ստաֆա | Թրքիայի

հանրապետթյան հիﬓադիր.............................էջ 12► Օբամա Բարաք | ԱՄՆ նախագահ .................. էջ 18►

Օզանյան Անդրանիկ | ֆիդայապետ................ էջ 16►

հրեական կոնգրեսի նախագահ .........................էջ 12►

ՀԻՇԱՏԱԿՎԱԾ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Եղանակի տեսթյն

ապրիլի 13

Չերչինյան Նելլի | Քաղավիացիայի գլխավոր

Սպասվող եղանակը, 2011թ.

÷ ÷É ñ ñ Û Çó ÷ ÷É ñ ñ Û ï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõ ñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ë ï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõ ñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ë ï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõ ñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ г۳ëï³ÝÇó ³Ù÷á÷ Éáõñ»ñ

Գրանցված առավելագույն ջերմաստիճանը

Հայ ընտանիքների 21,6 %-ը վերջին ﬔկ տարում ունեցել է որևէ առող ջապահական հաստատություն դիﬔլու կարիք, սակայն չի դիﬔլ: Հիﬓական պատճառը առող ջապահական ծառայությունների ֆինանսական անմատչելիությունն է: Կարդացեք՝ էջ 15

Ոսկանյան Արթ)ր | տրիզﬕ

Գրանցված նվազագույն ջերմաստիճանը

Հայ ընտանիքը վտանգվա՞ծ է

զարգացման փորձագետ .....................................էջ 10►

Ա Մ ԱՆ ԱԿՆ Ե Ր

• «Արﬔնիա ﬕջազգային օդանավակայաններ»

-0,1 1939 -2,2 1926 -0,5 1941 -2,8 1926 -4,1 1933 -5,0 1924 -3,5 1924

27,0 1970 30,0 2008 29,0 2008 27,5 1957 28,3 1957 27,9 1957 28,0 1985

             

• «Հայ Տղեք» .........................................................էջ 20►

• «Արմավիա» ընկերթյն....................................էջ 8►

+9 0 +9 0 +18 +3 +19 +6 +21 +8 +21 +8 +22 +8

Աղյուսակում ներկայացված են Երևանի՝ օդի օրական բացարձակ առավելագույն և բացարձակ նվազագույն ջերմաստիճանները՝ ըստ www.pogoda.ru.net կայքի, իսկ կանխատեսումը՝ ըստ www.weather.com կայքի:

ընկերթյն.........................................................էջ 8► • «Զվարթնոց» օդանավակայան.............................էջ 8► • «Հայ Թիմ» ..........................................................էջ 20► • «Մլտի Գրպ» ընկերթյն ...........................էջ 9► • «Շիրակ» օդանավակայան ...................................էջ 8► • Easy Jet ընկերթյն ............................................էջ 9► • The Associated Press գործակալթյն .................էջ 12► • The Literary Digest պարբերական........................էջ 12► • The Times պարբերական .....................................էջ 12► • Time հանդես .......................................................էջ 18► • ԱՄՆ-ի Ազգային հետախզթյան խորհրդ.............................................................էջ 18► • Հայաստանի ներգնա տրօպերատորների ﬕթյն ............................................................էջ 10► • ՀՀ արտգործնախարարթյն ..........................էջ 10► • ՀՀ ոստիկանթյան անձնագրերի  վիզաների վարչթյն .........................................................էջ 10► • ՄԱԿ-ի բնակչթյան հիﬓադրաﬕ հայաստանյան ներկայացցչթյն ...........................................էջ 15► • Քաղավիացիայի գլխավոր վարչթյն...............էջ 8►


Ե ՐԿՐԻ

Ա ՊՐԻԼԻ 13-19 2011 Թ . Քաղաքականություն

Տնտեսություն

Ով ﬔզ հետ չէ, նա ﬔր դեմ է

Դադարեցվեց էլեկտրաէներգիայի արտադրթյնը

«Հայ Ազգային Կոնգրեսի հետ կամրջներն այրել փորձով «Ժառանգթյն» և «Դաշնակցթյն» կսակցթյնները կհայտնվեն քաղաքական արխիվմ, կամ էլ վերջնականորեն կդառնան իշխանաﬔտ», – հայտարարեց Դավիթ Շահնազարյանը:

Սերժ Սարգսյանը շնորհավորեց Նրսլթան Նազարբաևին ՀՀ նախագահը շնորհավորեց Նրսլթան Նազարբաևին՝ Ղազախստանի Հանրապետթյան նախագահի պաշտոնմ վերընտրվել կապակցթյամբ:

Հայաստանի ատոմային էլեկտրակայանի երկրորդ բլոկմ ապրիլի 2-ից 7-ը դադարեցվեց էլեկտրաէներգիայի արտադրթյնը: Ըստ ատոմակայանի աշխատանքային կանոնակարգի՝ նախատեսված էր կայանմ իրականացնել էներգաբլոկի պրոֆիլակտիկ նորոգման և մաքրման աշխատանքներ: Հասարակություն

«Տաշիր 2011»-ը՝ ցածրակարգ մրցանակաբաշխթյն «Մենք ի րա վունք չունենք մեր ժո ղո վուր դը ներ կա յաց նել նման ցածրա կարգ ձևա չա փով, մեզ ցու ցադ րե լով խղճուկ, բարձր հոգևոր ար ժեք ներ ու նե ցող ազ գին ոչ վա յել տես քով», – ա սաց Հա յաստա նի նախ կին վար չա պետ Ար մեն Դար բին յա նը:

Երևանն առանց «Նաիրիի»

wikipedia.org

Գյղնախարարի երեք տեղակալներ ազատվեցին աշխատանքից Վարչապետի որոշﬓերով ՀՀ գյղատնտեսթյան նախարարի առաջին տեղակալի պաշտոնից ազատվեց Սամվել Ավետիսյանը: Տեղակալների պաշտոններից ազատվեցին նաև Տիգրան Պետրոսյանը և Լևոն Ռխկյանը: Վարչապետի այլ որոշﬓերով Ռոբերտ Մակարյանը և Արﬔն Պողոսյանը նշանակվեցին ՀՀ գյղատնտեսթյան նախարարի տեղակալներ:

Փակվեց մայրաքաղաքի թվով երկրորդ կինոթատրոնը: ««Նաիրիի» փակﬓ իսկական խնդիր է: Եթե ﬔնք չնենանք կինոթատրոններ, ֆիլﬔր նկարահանել կարիք չի լինի, քանի որ դրանք չեն կարող ցցադրվել և փոխհատցվելի լինել», – ասաց ՀՀ մշակյթի նախարար Հասﬕկ Պողոսյանը:

Ջիգարխանյանը չգիտի, թե ինչ է խոսմ «Իմաստն ծաղրածի դիմակ հագնելով՝ Ջիգարխանյանն ինքն էլ չգիտի, թե ինչ է խոսմ», – հայտարարեց Սոս Սարգսյանը՝ ﬔկնաբանելով վերջինիս ոչ կոռեկտ արտահայտթյն-

ները ղարաբաղ յան հակամարտթյան վերաբերյալ:

ogoniok.com

Ինտերնետի խափանման ﬔղավորը

ՇԱԲԱԹԸ

|5

Քոչարյանը դատի տվեց «Հրապարակին» Ռոբերտ Քոչարյանը դատի տվեց «Հրապարակ» օրաթերթին՝ պահանջելով հերքել «Քոչարյանին ոչնչացնմ են, Ծառկյանին՝ բացատրմ» վերնագրով հոդվածմ իր պատիﬖ  արժանապատվթյնը արատավորող տեղեկթյնները: Քոչարյանը թերթից նաև 6 ﬕլիոն դրաﬕ փոխհատցմ պահանջեց:

Մարտի 28-ին Հայաստանմ ինտերնետի անհետացման համար ﬔղավոր է եղել պղինձ որոնող 75-ամյա կինը, որը ﬖասել էր Վրաստանի տարածքով անցնող օպտիկամանրաթելային մալխը:

Դատարանը ﬔրժեց Թեղտի հայցը ՀՀ վճռաբեկ դատարանը ﬔրժեց «Էկոդար» ՀԿ-ի բողոքն ընդդեմ ՀՀ վարչական դատարանի 2010 թ. մարտի 24-ին կայացրած որոշման: Հիշեցնենք, որ «Էկոդար»-ը պահանջմ էր դադարեցնել Թեղտի պղնձամոլիբդենային հանքավայրի շահագործման հետ կապված բոլոր գործողթյնները:

«Էմոն» և բանակը համատեղելի՞ են ««Էմո» շարժմը ոչ ﬕ վտանգ չի ներկայացնմ բանակի կայացման համար»,– հայտարարեց Քայքայիչ պաշտամնքների զոհերի օգնթյան և վերակնագնողական կենտրոնի ղեկավար Ալենքսանդր Ամարյանը:

Փոխարինեց Կիրակոսյանին ՌԱՀՀԿ-ի վերլծականփորձագիտական աշխատանքները կղեկավարի նյն Կենտրոնի ավագ փորձագետ Մանվել Սարգսյանը՝ այդ պաշտոնմ փոխարինելով Ռիչարդ Կիրակոսյանին:

Ֆոտոլուր

Տարածաշրջան

Հանն Արցախի երկնքի մաքրթյան «Պաշտոնի բերմով ես չեմ կարող գտնվել Հայաստանի նախագահի հետ նյն ինքնաթիռմ, սակայն, եթե առաջին ինքնաթիռի կողքով թռչի երկրորդը, ես կլինեմ այնտեղ: Մենք աﬔն ինչ կանենք, որպեսզի Արցախի երկինքը մաքր ﬓա», – հայտարարեց Սեյրան Օհանյանը:

Հայաստանն օգնթյն ցյց կտա Ճապոնիային Ճապոնիայմ տեղի նեցած ավերիչ երկրաշարժի և ցնաﬕի հետևանքների վերացման համար օգնթյն ցցաբերել նպատակով ՀՀ կառավարթյնը որոշեց Ճապոնիայի կառավարթյանը հատկացնել 500 հազ. ԱՄՆ դոլարին համարժեք դրամ։ h


6 | Խ ՄԲԱԳՐԱԿԱՆ

Ա ՊՐԻԼԻ 13-19 2011 Թ .

Քաղաքական հին ֆիգրների նոր ստրիպտիզը Լավ մարսողթյն. ահա թե ինչ է պահանջվմ այսօր Հայաստանի Հանրապետթյան այն քաղաքացիներից, մ ﬔջ դեռ արթն է քաղաքացիական պարտքի զգացմը: Հաց  կարտոֆիլով հանգամանալից օսլայված մարդն այլևս դժվար է կակղացնել քաղաքական ստրիպտիզներով, մանավանդ, որ դեռ անցյալ դարից ես ծանոթ այդ ֆիգրների «յոթը պորտին» և համոզված ես, որ հարյր փոր օգտագործվելց հետո հաստատ տանլ են տվել նախկին պլաստիկթյնը: Ընդդիմթյնն  իշխանթյնը ﬔկ պատհանից ընդաﬔնը «մննաթ» են տեղմ սոցիալական սպանդի ﬔջ հայտնված մարդկանց վրա, կարծելով, թե երկրմ չի գտնվել ﬕ բանական արարած, որ հրապարակ նետի «ով է ﬔղավոր» տրամաբանական հարցադրմը: Քաղաքական համակարգի խնդիրն է գաղափարական  բարոյական արժեքներ արտադրել և վերածել նյթականի: Այսօրվա իմաստային փակղին մատնմ է, որ ﬔր քաղաքական համակարգն անգործնակ է: Հակառակ դեպքմ, այստեղ իրենց երրորդ գալստը չէին ազդարարի այն «փրկիչները», ովքեր ﬔկ անգամ արդեն դրս են գրվել այստեղից, ընդ որմ՝ խիստ հիﬓավոր պատճառներով: Ովքեր արդեն երկ «սըռոկ նստել են» և աշխարհին ցյց տվել, թե ինչ է լինմ, երբ ﬕ երկիր որոշմ է կառավարվել «աչքի թարազյով»: Այլապես, պառլաﬔնտի պարտերը չէր կարող հասանելի լինել նրանց, ովքեր արժանի մրցակից չեն անգամ չորրորդ դասարանի ﬕջակ աշակերտին: Միայն այս խելահեղթյամբ էր հնարավոր ﬕ երկրի գլխին կախել «հաց թե արժանապատվթյն» երկընտրանքը: Միայն քաղաքական սնանկթյնը կարող էր երկրից քշել

C o m p a c t ,

նրա բնակչթյան ﬔկ երրորդին, իսկ ﬓացածին թողնել այդ մասին երազել պարտադրանքը: Ծափահարթյններ նոր կարթագենցիներին. մտավոր դաշտը հերկված է և աղը ցանված: Անկախ երկրի 25 հազարանոց գիտական ընտրախավից ﬓացել է ընդաﬔնը 6,7 հազարը, ﬓացածին զորացրել ենք: Դե, ﬔր ինչի՞ն են պետք այդ անհաշտ արարածները, ովքեր նախկինմ բյջեից 600 մլն դոլար էին կլանմ: Կտանք ﬕ 8 մլն դրամ և՝ հայդե: Ի՞նչ է ձեր առաջարկը: Մ՞իտք: Բայց, ներեցեք, այսօր նման պահանջարկ երկիրը չնի: Տարածաշրջանի «վետերոկի» վերածված այս տեղանքմ «շառը կաթմ է» նրանցից, ովքեր մտքի անն են տալիս և «հարամմ» ﬕ կտոր հաց տել արարողակարգը, որին պայմանականորեն տրված է «քաղաքականթյն» անվանմը: Այսօր «քաղաքական» օլիգարխներն աﬔնից շատ սարսափմ են մտքի, գաղափարի արտադրթյնից, որովհետև հենց քաղաքական շկա ստեղծվի, տեղմ կջարդվի նրանց ﬔնաշնորհը, ձեռքներից կվերցվի այն հսկիչ ծրարը, որի կրճոնքը շաբաշ է արվմ ընտրթյն կոչված ﬕջոցառման արանքմ: Քաղաքական պալատն  փողոցն այսօր ականապատված է, սակայն ﬕտքն  գաղափարը հենց նրանով են զորեղ, որ կարող են թափանցել զածդ տարածք և այնտեղ հաստատել իրենց իշխանթյնը: Հայաստանի ստեղծարար էներգիան կարող է ազատագրվել ﬕ ելքով. երբ ﬕտքը կապիտլ յացիայի ենթարկի երկիրը կրծող այն հրեշին, որի ճակատին դաջված է քաղաքականթյն բառը: Որսացեք նրան… h

R e l i a b l e ,

Վարդհի Սիմոնյան

A c c u r a t e


S TO N E H E N G E It’s another Stonehenge


8 | Տ ՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

Ա ՊՐԻԼԻ 13-19 2011 Թ .

Արամ Անտինյան խմբագիր

editor.img@gmail.com

«Զվարթնոց» օդանավակայանը Bouarf

Հիﬓահարց

Ինչպե՞ս թռչել էժան գներով կամ ինչո՞ւ ինքաթիռի նյն դասից օգտվող ղևորները տոմսի համար տարբեր գներ են վճարմ Դարեր ի վեր Հայաստանը ﬔտաքսի ճանապարհին էր՝ քաղաքակրթթյնների  առևտրային ղիների խաչﬔրկմ: Այսօր բավական հեռ ենք տրանզիտ երկրի կարգավիճակից. ﬔր երկ սահմանները փակ են, մյս երկսի ապագան էլ՝ անորոշ: Հարևան Վրաստանը լարված հարաբերթյններ նի Ռսաստանի՝ ﬔր ռազմավարական գործընկերոջ հետ, և սահմանն աﬔն պահի կարող է փակվել: Միայն 2008 թ.-ի վրաց-օսական հնգօրյա պատերազﬕ ընթացքմ Հայաստանն առնվազն 700 մլն դոլարի ﬖաս կրեց: Խնդրահարյց է նաև ﬔր հարավային հարևանը, քանզի գերտերթյնները պատրաստվմ են խստացնել նրա նկատմամբ պատժաﬕջոցները, իսկ ﬔր փոխադրﬓերի զգալի մասը կատարմ ենք հենց Իրանի ﬕջոցով: Այս պարագայմ աշխարհի հետ հարաբերվել աﬔնաարդյնավետ ղին դառնմ է ավիացիան, որի նշանակթյան բարձրացմանը զգընթաց տարեց տարի ﬔծանմ են նաև նրա նկատմամբ պահանջները: Մեր օդային երթղիներն այսօր սպասարկմ են Երևանի «Զվարթնոց» և Գյմրիի «Շիրակ» օդանավակայանները, իսկ 34 ﬕջազգային ավիաընկերթյնները Երևանը կապմ են աշխարհի ավելի քան 60 խոշոր քաղաքների հետ: «Զվարթնոցը» շահագործման է հանձնվել 1980 թ-ին.: Նավիգացիոն

համակարգն ապահովմ է 30x350 մ վայրէջքի օդերևթաբանական ﬕնիմալ պայմանները, ինչը համապատասխանմ է ԻԿԱՕ 2-րդ կարգախմբին: 1990-ականներին օդային բեռնափոխադրﬓերի զգալի աճը հանգեցրեց բեռնային համալիրի կառցմանը, որը շահագործման հանձնվեց 1998 թ. և հնարավորթյն է տալիս տարեկան սպասարկել շրջ 100 հազար տոննա բեռ: 2001 թ. դեկտեմբերի 17-ին օդանավակայանը 30 տարով կոնցեսիոն կառավարման հանձնվեց «Արﬔնիա ﬕջազգային օդանավակայաններ» ընկերթյանը: 2012 թ.-ից «Զվարթնոցը» տարեկան կսպասարկի 3 մլն ղևոր: Օդանավակայանմ ներկայմ ընդաﬔնը ﬔկ թռիչքղի է գործմ, որն էլ, ըստ «Զվարթնոց»-ի ղեկավարթյան, հեռ է լրիվ բեռնվածթյամբ աշխատելց: «Շիրակը» գործմ է 1961 թ.-ից: 2007 թ. այն նյնպես կոնցեսիոն կառավարման է հանձնվել «Արﬔնիա ﬕջազգային օդանավակայաններ» ընկերթյանը: Օդանավակայանն այսօր տարեկան սպասարկմ է մոտ 46 հազ. ղևոր՝ կանոնավոր չվերթեր իրականացնելով դեպի Մոսկվա, Դոնի Ռոստով և Սոչի: Քաղավիացիայի գլխավոր վարչթյան մամլի քարտղար Նելլի Չերչինյանի տվյալներով՝ օդային ղևորաշրջանառթյնը և բեռնափոխադ-

«

«Արմավիայի» սահմանած գները ոչ ﬕ տրամաբանթյան չեն ենթարկվմ:

»

րﬓերի ծավալը տարեցտարի աճմ են: «Օրինակ՝ 2010թ. առաջին եռամսյակմ նեցել ենք 258 256 ղևոր, որը 2009-ի առաջին եռամսյակի ցցանիշը գերազանցմ է 5,2 տոկոսով: Բեռնափոխադրﬓերը 2010 թ. առաջին եռամսյակմ կազﬔլ են 1691 տոննա. նախորդ տարվա նյն ժամանակի հաﬔմատ աճ է գրանցվել 14,6 տոկոսով», – ասմ է Ն.Չերչինյանը: Այսօր կանոնավոր չվերթեր իրականացնող ավիաընկերթյններից ազգային փոխադրող է համարվմ «Արմավիան», որը մոտ ապագայմ սպասմ է իր ﬕլիոներորդ ղևորին: Չնայած ոգևորող ցցանիշներին, վերջին տարիներին ավիատոմսերի գները բավական աճ են գրանցել և շարնակմ են բարձր ﬓալ: Եթե, օրինակ, 2008-ի հնվարին Երևան-Լոնդոն չվերթն արժեր 517 եվրո, ապա այսօր այն 675 եվրո է կազմմ: Եթե 2008-ին Երևան-Մոսկվան 69 հազ. դրամ արժեր, ապա ներկայմ այդ ղղթյամբ տոմսի նվազագյն արժեքը 75 հազ. դրամ է: Ավիատոմսերի գների բարձրացմը Հրանտ Բագրատյանը բացատրմ է ոլորտմ ﬔնաշնորհի առկայթյամբ: «Ազգային փոխադրող համարվող «Արմավիան» փաստացի իր ձեռքմ է •


Տ ՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ | 9

Ա ՊՐԻԼԻ 13-19 2011 Թ .

• կենտրոնացրել ողջ դաշտը, քանզի նրան վերևից տրվել է ղևորներ տեղափոխել ﬔնաշնորհ: Նա արհեստական գներ է սահմանմ, որոնք ոչ ﬕ տրամաբանթյան չեն ենթարկվմ: Հաճախ պատահմ է այնպես, որ հայտնի ավիաընկերթյնները նայմ են «Արմավիա»-ի սահմանած գներին  հետևմ նրան», – ասմ է պրն. Բագրատյանը: «Հայաստանմ բազմակողմանի մրցակցթյան կարիք նենք: Կան շատ էժան ավիաընկերթյններ, ինչպիսին է, օրինակ, Easy Jet-ը, որը սպասարկմ է ամբողջ Եվրոպան, բայց նրան անգամ չեն թողնմ մոտենալ հայկական շկային: Եթե մարդն զմ է թռչել օդանավով, բայց չի ցանկանմ վճարել սննդի համար, նա օգտվմ է Easy Jet-ից: Բայց, քանի որ Հայաստանմ ինքնաթիռների սննդը «Մլտի Գրպն» է մատակարարմ, մարդկանց ստիպմ են վճարել նաև սննդի համար», – բխեցնմ է Հրանտ Բագրատյանը: «Արմավիան» էլ իր հերթին դժգոհմ է «Զվարթնոց»-ի սպասարկման գներից, որոնք, ըստ ընկերթյան, 3 անգամ ավելի բարձր են, քան մոսկովյան օդանավակայաններմ, և 2 անգամ բարձր են եվրոպական օդանավա-

կայանների սպասարկման գներից: Ըստ ընկերթյան մամլի բաժնի՝ հենց վերջինով է պայմանավորված, որ «Արմավիան» ավիատոմսերի գները նվազեցնել չի կարողանմ: Չնայած բարձր գներին, «Զվարթնոցը» բոլորովին վերջերս դիﬔց խիստ ﬕջոցների՝ ընթացիկ պարտքերի պատճառով դադարեցնելով «Արմավիա»-ի չվերթների սպասարկմը: Ինչպես պնդմ է Միխայիլ Բաղդասարովը, առկա խնդիրն այլևս լծված է, և ընկերթյնների ﬕջև ծագած վեճերից ղևորներն այլևս չեն տժի: Հաճախ պատահմ է նաև այնպես, որ ինքաթիռի նյն դասից օգտվող ղևորները տոմսի համար տարբեր գմար են վճարմ: «Արմավիա»-ի մամլի քարտղար Նանա Ավետիսովան պարզաբանմ է. «Չվերթերի վրա կիրառվմ են էկոնոմ և բիզնես կարգի սակագներ, ընդ որմ՝ էկոնոմ կարգն իր հերթին բաժանվմ է ենթակարգերի տարբեր արժեքներով: Բացի այդ, ամրագրման համակարգը յրաքանչյր չվերթի վրա անցկացնմ է հասյթի հաշվառմ և, չվերթի բեռնվածթյնից կախված, վաճառքն իրականացվմ է կոﬔրցիոն տեսանկյնից նպատակահարմար կարգով: Այդ իսկ պատճառով, ավիատոմ-

Դիտաչափ

Ավիատոմսերի գները Ուղղություն

դրամ

Երևան-Դոնի Ռոստով-Երևան

134 500

Երևան-Հալեպ-Երևան

142 000

Երևան-Դուբայ-Երևան

145 600

Երևան-Ստամբուլ-Երևան

164 000

Երևան-Սոչի-Երևան

177 000

Երևան-Բեյրութ-Երևան

179 000

Երևան-Մոսկվա-Երևան

183 000

Երևան-Կրասնոդար-Երևան

197 500

Երևան-Սամարա-Երևան

209 500

Երևան-Սանկտ-Պետերբուրգ-Երևան

214 000

Երևան-Նովոսիբիրսկ-Երևան

215 000

Երևան-Դոնեցկ-Երևան

225 500

Երևան-Փարիզ-Երևան

229 500

Երևան-Կիև-Երևան

232 000

Երևան-Սիմֆերոպոլ-Երևան

235 000

Երևան-Օդեսա-Երևան

237 600

Երևան-Աթենք-Երևան

242 000

Երևան-Ամստերդամ-Երևան

242 500

Երևան-Դելի-Երևան

280 000

Երևան-Եկատերինբուրգ-Երևան

սերի ձեռքբերման ժա‫﬘‬ետից և պայմաններից կախված, հնարավոր է էկոնոմ կարգի տարբեր սակագներով ավիատոմսերի առկայթյնը ﬕևնյն չվերթի վրա: Ընդ որմ, ինքնաթիռի էկոնոմ կարգի սրահմ ղևորների նստեցմը կախված չէ ավիատոմսի արժեքից»: h

Գոհ եք, արդյո՞ք, կառավարության գործունեությունից

Հայաստանցիների կեսը դժգոհ է կառավարթյան գործնեթյնից Երեք տարի առաջ՝ 2008 թ. ապրիլի 9-ին, Տիգրան Սարգսյանը նշանակվեց Հայաստանի վարչապետ: Մի քանի օր անց ձևավորվեց Երրորդ Հանրապետթյան թվով 12-րդ կառավարթյնը: Անցած երեք տարիները ﬔր երկրի  ժողովրդի համար նշանավորվեցին բռն իրադարձթյններով: Անկախթյան ձեռքբերﬕց ի վեր թերևս առաջին անգամ Հայաստանմ ձևավորվեց ժեղ ընդդիմթյն: Աշխարհը ցնցած ֆինանսատնտեսական աննախադեպ ճգնաժամը չշրջանցեց նաև ﬔզ՝ ի չիք դարձնելով նախորդ տարիներին արձանագրված երկնիշ տնտեսական աճի արդյնքները: Հայրենի կառավարթյնը, կամա թե ակամա, ձևավորման պահից ի վեր,

281 500

ստանձնեց տնտեսթյան ճգնաժամային կառավարմը: Որքանո՞վ արդյնավետ եղան կառավարթյան հակաճգնաժամային քայլերը՝ դատեք ինքներդ: Ակնհայտ է ﬕայն, որ հայրենի կառավարթյան ձեռնարկած ﬕջոցառﬓերից շարքային հայաստանցիներն առավել հաճախ հիշատակմ են անհատ տաքս վարորդներին դեղին համարանիշներ պարտադրելը, վարորդներին ամրագոտի կապել սովորեցնելն  մանր առևտրով ﬕ կերպ «յոլա գնացողների» «հացը կտրելը»: Այս աﬔնով հանդերձ, մարտի 20-ից 30-ը երկրի բոլոր տասը մարզերմ և մայրաքաղաքմ անցկացված ﬔր դիտաչափի հարցախյզը պարզեց, որ

11,2%

13,4%

27,8%

47,6%

այո

ոչ

մասամբ

դժվարանում եմ պատասխանել

Հարցուﬓ անցկացրել է Արտակ Սաղաթելյանի սոցիոլոգիական խումբը

հայաստանցիների շրջ 41 տոկոսն, ընդհանր առմամբ, գոհ է կառավարթյան գործնեթյնից, իսկ 47,6 տոկոսը՝ դժգոհ: Մեր դիտաչափի «Գոհ եք, արդյո՞ք, կառավարթյան գործնեթյնից» հարցին դժվարացել են պատասխանել հարցման մասնակիցների 11,2 տոկոսը: h


10 | Տ ՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

Ա ՊՐԻԼԻ 13-19 2011 Թ .

»

րից: Այսպիսով սենյակի գինն արհեստականորեն բարձրանմ է: «Հարկավոր է այնպիսի քաղաքականթյն մշակել, որ այդ գոտիներ այցելեն նաև տարվա այլ եղանակներին, իսկ եթե դա չեն անմ հայերը, ապա շնորհիվ լավ կազմակերպված քարոզարշավի հեշտթյամբ կարելի է արտաքին աղբյրներից հանգստա- •

Աղբյուրը՝ ԱՎԾ հաշվետվություններ

2010

2009

700 600 500 400 300 200 100 0

2008

Հայաստան այցելած զբոսաշրջիկների թիվը (հազ. մարդ)

2007

նպատակով Հայաստանից տարեկան արտերկիր է ﬔկնմ 200-300 հազ. մարդ։ Մեր խնդիրն է երկրի ներսմ կազմակերպել ﬓացյալ 2,5 մլն-ի հանգիստը: Այսօր, ցավոք, ո՛չ հստակ ծրագիր կա, ո՛չ էլ քաղաքականթյն», – դժգոհմ է մասնագետը։ «Եթե զմ էլ ես Դիլիջան գնալ, չես կողﬓորոշվմ հանքային ջրի աղբյրը որտեղ է: Իսկ եթե տեղը նյնիսկ գիտես, ապա ճանապարհն է անանցանելի», – ասմ է տրիզﬕ զարգացման փորձագետ Արթր Ոսկանյանը: Հանգստի գոտիների գնագոյացմը ևս առեղծված է: «Չարաշահﬓերը ոլորտմ ակնհայտ են: Տնտեսվարող սբյեկտների գմար վաստակել մոլցքն այն աստիճանի է հասել, որ հյրանոցներն  առողջարանային համալիրներն այլևս ﬕջին խավի համար չեն», – ասմ է պրն. Ոսկանյանը: Հանգստի գոտիներմ հյրանոցներն աշխատմ են ﬕ քանի աﬕս: Տարվա ﬓացած մասը դրանց սենյակները դատարկ են: Այդ ընթացքմ հյրանոցները գմար են հատկացնմ կոմնալ վճարների, աշխատակիցների համար, ինչն էլ հետո «դրս են գրմ» սեզոնային աﬕսների հաճախորդնե-

2006

Ազգային վիճակագրական ծառայթյնը վերջապես հրապարակեց 2010թ. Հայաստան ժամանած զբոսաշրջիկների թիվը՝ շրջ 684 հազ. մարդ, որը նախորդ տարվա նյն ցցանիշը գերազանցմ է 19 տոկոսով: Սակայն Հայաստանի ներգնա տրօպերատորների ﬕթյան նախագահ Ռոբերտ Մինասյանի կարծիքով՝ այդ թիﬖ ռճացված է. «Արտգործնախարարթյնը և Ոստիկանթյան անձնագրերի  վիզաների վարչթյնն այդ ժամանակահատվածմ ընդաﬔնը 137 հազ. մտքի արտոնագիր են տրամադրել։ Իսկ նրանք, ովքեր մտքի արտոնագրի կարիք չնեն, ՀՀ այն քաղաքացիներն են, ովքեր հիմա բնակվմ են արտերկրմ և Հայաստան են եկել ոչ թե տրիստական նպատակներով, այլ հարազատներին այցելել: Նրանք հյրանոցմ չեն ﬓացել և գմար չեն ծախսել։ Մնացյալը ﬕջազգային բեռնափոխադրող ընկերթյնների վարորդներն են  նրանց ղեկցողները»: Պրն. Մինասյանը պնդմ է, որ տրիզﬕ հիﬓական խնդիրները շարնակմ են ﬓալ գների մակարդակը և ծառայթյնների որակը: «Հանգստի

Երկրմ գերակշռմ է թանկ տրիզմը, ինչի պատճառով ﬕ քանի տասնյակ հազար մարդ աﬔն տարի ﬔզ մոտ չի հանգստանմ:

2005

կամ վարչապետի «թիրախային ցցանիշները» իրատեսական չեն

«

2003

Էստի՜ հաﬔցեք…

2004

Ներքին տուրիզմ

2002

Տաթևի ճոպանուղին Հայկ Բադալյան/Ֆոտոլուր


Տ ՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ | 11

Ա ՊՐԻԼԻ 13-19 2011 Թ .

• ցողներ ներգրավել», – համոզված է պրն. Ոսկանյանը: «Տրիզﬕ ասպարեզմ գների բարձր լինելն առաջին հերթին պայմանավորված է նրանով, որ ոլորտը Հայաստանմ մասսայական չէ: Մեր թիրախային ցցանիշն է մոտակա հինգ տարիների ընթացքմ Հայաստան այցելող զբոսաշրջիկների քանակը հասցնել ﬕնչև 3 ﬕլիոնի, ինչն էլ կնպաստի գների նվազմանը։ Այսօր ﬔզ մոտ գերակշռմ է թանկ տրիզմը. չնենք երեք, երկ աստղանի հյրանոցների ﬔծ քանակ: Սրա պատճառով ﬕ քանի տասնյակ հազար մարդ աﬔն տարի ﬔզ մոտ չի հանգստանմ», – ասմ է վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը։ Վարչապետն, իհարկե, չի բացատրմ, թե հատկապես ինչ ճանապարհով է հասնել հիշյալ «թիրախային ցցանիշին»: Այս ցանկթյան իրականացﬓ առավել կասկածելի է դառնմ, եթե հաշվի առնենք, որ վերջին թ տարիների ընթացքմ (անգամ առանց ճգնաժամային 2008 և 2009 թվականների ցցանիշների) Հայաստան այցելող զբոսաշրջիկների թիվը տարեկան աճմ է ընդաﬔնը 18-20 տոկոսով: Անգամ տարեկան 25 % աճ ապահովել դեպքմ 5 տարի անց Հայաստան կայցելի ընդաﬔնը 2 մլն զբոսաշրջիկ: Թերևս, սխալ գնային քաղաքականթյան լավագյն օրինակը Գեղամա ծոﬖ է: Չնայած Սևանի նկատմամբ

Ծաղկաձորի սահուղին Ֆոտոլուր

ավանդական պահանջարկ է ձևավորվել, այնաﬔնայնիվ, չհիﬓավորված գների պատճառով Սևանմ հանգստացողների թիվը տարեկան 30 %-ով նվազմ է։ Մասնագետների կարծիքով՝ նյնն սպառնմ է նաև Ծաղկաձորին, քանի որ Վրաստանն  Թրքիան մատչելի գներով ձﬔռային տրիզմ կազմակերպել ղղթյամբ արդեն աշխատանքներ են տանմ։

Ճգնաժաﬕ վիճակագրությունը

Հատկանշական է, որ հանգստի գոտիների գները չեն ղեկցվմ որակով: Արթր Ոսկանյանը պնդմ է, որ հայաստանյան հանգստի գոտիների գերակշիռ մասը չեն համապատասխանմ եվրոպական չափանիշներին: «Դրանք անգամ չեն արդարացնմ իրենց շնորհված աստղերը», – պնդմ է փորձագետը: h Արամ Անտինյան Սոնյա Մսրյան

Օդային և երկաթուղային ուղևորափոխադրուﬓերը (հազ. մարդ)

Ճգնաժաﬕ տարիներին նվազել են օդային ղևորափոխադրﬓերը,

1700

փոխարենը՝ զգալիորեն աճել են երկաթղային փոխադրﬓերը

1500

1300

Սոնյա Մսրյան

1100

900

Օդային փոխադրուﬓեր Երկաթուղային փոխադրուﬓեր Աղբյուրը՝ ԱՎԾ հաշվետվություններ

2010

2009

2007

2008

2005

2006

2003

2004

500

2001

700

2002

խադրﬓերի ծավալը երկաթղային տրանսպորտով շարնակաբար նվազել է տարեկան 10-13 տոկոսով: Ճգնաժամային տարիներին իրավիճակը կտրկ փոխվմ է: 2007 թվականի հաﬔմատթյամբ 2008-ին երկաթղային ղևորափոխադրﬓերի ծավալն աճմ է 16, իսկ արդեն հաջորդ՝ 2009թ.ին (2008թ.-ի հաﬔմատթյամբ)՝ 11,3 %-ով: Երկաթղային տրանսպորտից օգտվողների քանակի աճի տեմպը պահպանվել է նաև 2010թ.-ին՝ կազﬔլով 11,6 տոկոս: h

2000

Օդային ղևորափոխադրﬓերի ծավալը վերջին տասը տարիներին շարնակաբար աճել է: Բացառթյամբ ճգնաժամային 2009 թվականի, երբ օդային ղևորափոխադրﬓերի ծավալը նվազեց 2,5 տոկոսով, ավիափոխադ��ﬓերի ծավալի ﬕջին տարեկան աճը կազﬔլ է շրջ 10 տոկոս: Նախորդ տարվա հաﬔմատթյամբ 2010թ. ղևորափոխադրﬓերի շեշտակի աճ է արձանագրվել՝ 13,2 %: Այլ է պատկերը երկաթղային ղևորափոխադրﬓերի պարագայմ: 2002 թվականից ի վեր ղևորափո-


12 | Ա ՆՑՅԱԼ

Ա ՊՐԻԼԻ 13-19 2011 Թ .

Արա Պապյան «Մոդս Վիվենդի» կենտրոնի ղեկավար

Աթաթուրքի ծագումը

Նա ապրել և ﬔռել է որպես իսկական թրք Ծագմով դյոնﬔ՞ Մստաֆա Քեմալի դյոնﬔ լինել մասին տեղեկթյնները ﬕշտ էլ եղել են շրջանառթյան ﬔջ: Քեմալի մասին սկզբնական հրապարակﬓերի ﬔջ այդ փաստը մշտապես հիշատակվել է: Օրինակ, Առաջին աշխարհամարտի մասին առաջին իսկ լրջ աշխատթյնը՝ բրիտանական հեղինակավոր The Times-ի կողﬕց 1915-1922թթ. հրատարակված 22 հատորանոց «Պատերազﬕ պատմթյնը» զանց չի առել այդ փաստը: Գրքմ, մասնավորապես, կարդմ ենք. «Մստաֆա Քեմալը, ինչպես արդեն հաղորդել են ոմանք, ծագմով սալոնիկցի հրեա է: Ազգայնական շարժմանը բացահայտորեն ﬕացել է ﬕայն 1919թ. հնիսին»: Արևմտյան ﬔկ այլ հեղինակավոր հրատարակթյն՝ այս անգամ աﬔրիկյան The Literary Digest-ը, 1922թ.-ին Մստաֆա Քեմալին բնթագրմ է որպես «ծագմով իսպանական հրեա, ծննդով և դաստիարակթյամբ ղղահավատ մսլման»: Ըստ էթյան, հիշյալ աշխատթյնները նոր բան չեն բացահայտել: Պարզապես արտացոլել են այդ տարիներին մամլմ բազﬕցս տպագրված վկայթյնները Մստաֆա Քեմալի դյոնﬔ ծագման մասին:

Բերենք այդ վկայթյններից ﬕ քանիսը: The Associated Press գործակալթյնը, վկայակոչելով Թրքիայի ﬔծ վեզիրին, 1920թ. հլիսի 3-ի իր հաղորդագրթյան ﬔջ գրմ է. «Մստաֆա Քեմալը (թրքական ազգայնական առաջնորդը), որին ﬔծ վեզիրը ներկայացնմ է որպես հրեա, ծնվել է թրք և նրա ծնողները սալոնիկից էին  դյոնﬔ, այսինքն՝ հավատափոխներ էին, ինչպիսիք էին Թալեաթի և Ջավիդի ծնողները»: Մեկ այլ իրազեկ աղբյր՝ օսմանյան բարձրաստիճան սպա, հետագայմ հայտնի արձակագիր Ահﬔդ Աբդլլահը և հայտնի գործարար Լեո Անավին (երկսն էլ թրքական հետախյզներ էին բրիտանական բանակմ, բազﬕցս առիթ էին նեցել Քեմալին հանդիպել և խիստ քեմալաﬔտ էին) գրմ էին, որ Քեմալի նախնիները իսպանական հրեաներ էին, և որ նա ծագմով, ինչպես իրենք էին գրմ՝ «նյնիսկ արյամբ, օսմանցի չէ»: Այս փաստը անցյալ դարի 20-ական թվականներին այնքան տարածված էր, որ երբևէ կասկածի տեղիք չի տվել: Պատահական չէ, որ 20-րդ դարի ﬔծագյն պատմաբաններից ﬔկը՝ Արնոլդ Թոյնբին, նյնպես համոզված էր Մս-

«

Մստաֆա Քեմալը ծագմով իսպանական հրեա է, ծննդով և դաստիարակթյամբ՝ ղղահավատ մսլման:

»

տաֆա Քեմալի հրեական (դյոնﬔ) ծագման ﬔջ: Մստաֆա Քեմալի դյոնﬔ ծագման մասին է վկայմ նաև ծպտյալ հրեաների կյանքի ﬕ այնպիսի իրազեկ անձնավորթյն, ինչպիսին էր Աﬔրիկայի հրեական կոնգրեսի երկարամյա նախագահ (1958-1966) Ջոակիմ Փրինցը (1902-1988): Ահա թե ինչ է նա գրմ. «Այն հեղափոխթյան առաջնորդների ﬔջ, որի արդյնքմ Թրքիայմ ի հայտ եկավ ավելի ժամանակակից կառավարմ, կային Ջավիդ բեյը և Մստաֆա Քեմալը: Երկսն էլ կարծրահավատ դյոնﬔ էին: Ջավիդ բեյը դարձավ ֆինանսների նախարար: Մստաֆա Քեմալը դարձավ նոր վարչախմբի ղեկավարը և ընդնեց Աթաթրք աննը: Նրա հակառակորդները, շահարկելով նրա դյոնﬔ լինելը, փորձմ էին նրան պաշտոնանկ անել, բայց առանց հաջողթյան: Չափից ավելի շատ երիտթրքեր կային նոր կազմավորված հեղափոխական կաբինետի ﬔջ, որոնք աղոթմ էին Ալլահին, սակայն որպես իրենց իսկական մարգարե ճանաչմ էին Զմյռնիայի ﬔսիա Շաբտայ Ցվիին»: •


Ա ՊՐԻԼԻ 13-19 2011 Թ .

Խիստ կար ևոր է նաև այն, որ Մուս- համայնքի ընտանիք իր զավակներին տա ֆայի ընտանիքն ապրել է Սա- ղարկմ էր ﬕայն իր համայնքի լոնիկի ոչ-մուսուլմա նական թա- դպրոցը: Օրինակ, չնայած Օսմանյան կայսղամասում: Հաշվի առ նելով օսմանգործող հարյրավոր յան հասա րակու թյան հա մայնքա յին րթյնմ կառուցված քը, երբ ա մեն համայնքի դպրոցների ﬔջ կային առնվազն ﬕ ներկայացու ցիչ ապրում էր իր հավա- քանի բարձր կրթթյն ապահովող տա կից ների և ազ գակից ների շրջա- հայկական դպրոցներ, ﬔնք չնենք պատում, այս հան գամանքը խիստ անգամ ﬕ եզակի վկայթյն, որ որևէ թրքական ընտանիքի զավակ երբևէ կարևոր է դառ նում: հաճախել է այդ հայկական դպրոցներից ﬔկը: Շամսի Էֆենդ դպրոցը Եթե ﬕնչևիսկ ընդնենք, որ Ալի ՌիՀաջորդ իրողթյնը, որին պետք է շադրթյն դարձնել, դարձյալ կապ զան՝ Մստաֆայի հայրը, խիստ առանի օսմանյան հասարակթյան հա- ջադեմ էր, իսկ նման եզրակացթյան մայնքային բնյթի հետ: Կայսրթյան համար ﬔնք որևէ հիմք չնենք, և սասﬔջ աﬔն ﬕ համայնք ներ սեփական տիկ զմ էր իր զավակին եվրոպաﬕջոցներով պահվող իր դպրոցներն  կան կրթթյն տալ, ինչպես հիմա կրթարանները: Բացառթյն էր կազ- փորձմ են ներկայացնել ոմանք, ապա մմ ﬕայն իշխող թրք տարրը, որի Սալոնիկմ այդ ժամանակ արդեն կահամար կային պետթյան կողﬕց հո- յին ավելի հարմար ֆրանսիական և իտալական դպրոցներ: վանավորվող դպրոցներ: Միևնյն ժամանակ հարկ է ընդգծել, Հայտնի փաստ է, որ Մստաֆան նախ շատ կարճ ժամանակ հաճախել է որ դյոնﬔ համայնքը խիստ ինքնամՀաֆեզ Մեհﬔտի թրքական դպրոց, փոփ էր: Որևէ օտարի մտք այդ հաապա տեղափոխվել է Շեմսի էֆենդ մայնք բացառված էր: Դյոնﬔների վար(իսկական աննը՝ Շիմոն Ցըվի) դպրո- քականոնը պահանջմ էր, որ նրանք ցը: Վերջինս Սալոնիկի դյոնﬔ համայն- խսափեն այլ մսլմանների հետ քի դպրոցներից էր: հարաբերթյններից: Այսինքն, եթե Օսմանյան հասարակթյան ﬔջ Մստաֆան դյոնﬔ չէր, ապա նրա հադպրոցները ոչ ﬕայն ըստ համայնքների էին, այլև, շատ հաճախ, ըստ ներհաԻ դեպ մայնքային բաժանﬓերի: Սալոնիկի դյոնﬔ համայնքն, իր հերթին, երեք խմբի էր բաժանված՝ յակբիներ, կարակաշներ և կապանչիներ: Նրանցից յրաքանչյրն ներ իր դպրոցը: Քանի որ ﬔնք վստահաբար գիտենք, որ Մստաֆա Քեմալը հաճախել է Ֆեյզիյե դպրոցը, որի մասին ինքն է վկայել դեռևս 1922թ. ﬕ հարցազրյցի ժամանակ, ապա կարող ենք ﬔծ հավանականթյամբ ենթադրել, որ նա դյոնﬔների կարակաշ խմբից էր: Ի դեպ, կարակաշ խմբից էր նաև Մեհﬔդ Ջավիդ բեյը, ով ﬕնչև 1908թ.-ին Օսմանյան կայսրթյան ֆինանսների նախարար դառնալը Ֆեյզիյե դպրոցի տնօրենն էր: Խիստ անհավանական է, որ ՄսՀամաձայն թրքական աղբյրների տաֆան (հետագայմ՝ Քեմալ և Աթաև իր իսկ հարցազրյցի՝ Սաբիհան թրք) թրք լինելով հանդերձ հաճաՄստաֆա Իզզիթ Բեյի և Հայրիյե Խախեր դյոնﬔների դպրոց: Օսմանյան նﬕ դստրն է, որոնք ազգթյամբ հասարակթյնը, ինչպես արդեն բոսնիացի են եղել: Հրանտ Դինքը իր նշել ենք, համայնքային կառցվածք «Սաբիհա Հաթնի գաղտնիքը» հոդվածմ նշմ է, որ Ղազիանթեփի նախներ, և այդ տարանջատմը բծախնդրորեն պահպանվմ էր: Ուստի, աﬔն

«

Ա ՆՑՅԱԼ | 13

Նապոլեոնն էլ իտալացի էր Կորսիկայից, բայց մահացավ որպես ֆրանսիացի և որպես այդպիսին էլ մտավ պատմթյան ﬔջ:

»

ճախելը դյոնﬔների դպրոց անընդնելի կլիներ և՛ ղղահավատ մսլմանների, և՛ դյոնﬔների համար: Պետք է նշել, որ Օսմանյան կայսրթյնմ, ինչպես նաև այլր այդ տարիներին, ժամանակակից առմով աշխարհիկ դպրոցներ չկային: Բոլոր դպրոցներն էլ, ինչքան էլ առաջադիմական համարվեին, ներառմ էին կրոնական կրթթյան տարրեր: Դասերը ﬔծ մասամբ սկսմ էին տվյալ կրոնի կամ հարանվանթյան հիﬓական աղոթքով: Ինչպես նշմ են հարցի լա- •

Սաբիհա Գյոկչենը աշխարհի առաջին կին ռազմական օդաչուն է, Աթաթուրքի 8 որդեգրած դուստրերից ﬔկը:

Սաբիհա Գյոկչեն

կին բնակչհի Հռիփսիﬔ Սեբիլջյանը պնդմ է իր և Գյոկչենի բարեկամ լինելը՝ ի նկատի նենալով վերջինիս հայ նախնիներ նենալը: Պաշտոնական թրքական աղբյրները և Աթաթրքի ﬕակ կենդանի դստրը՝ Ուլքյ Ադաթեփեն, ժխտմ են այս վարկածը: h


14 | Ա ՆՑՅԱԼ

Ա ՊՐԻԼԻ 13-19 2011 Թ .

tautur.blogspot.com

• վագյն սﬓասիրողները, Շամսի Էֆենդ դպրոցմ շարնակմ էին սովորեցնել և կիրառել դյոնﬔների կրոնական ծեսերը: Ի դեպ, Մստաֆա Քեմալի հավատը կաբալիստական նշանների՝ գաղտնագրերի ժի հանդեպ ﬓացել էր ողջ կյանքմ: Մի վկայթյամբ նրա սեղանի վրա փակցված է եղել կանաչ գյնի քառակսի կտոր, որի վրա պատկերված են եղել գաղտնագրեր: Նյն վկայթյամբ իսլաﬕ տեսանկյնից անհավատ Քեմալը հավատմ էր այդ նշանների զորթյանը: Ի վերջո, մարդ հավատմ է այն աﬔնին, ինչին մանկց սովորեցնմ են հավատալ: Ըստ այդմ, կարող ենք արձանագրել, որ Շամսի Էֆենդ դպրոցմ Մստաֆա Քեմալը ոչ ﬕայն ընդհանր կրթթյն էր ստացել, այլ նաև կրոնական դաստիարակթյն: Վերջինս այնքան խորն է եղել, որ անգամ տասնամյակներ հետո էլ նա դեռ հիշմ էր իր սովորած աղոթքները: Անտարակյս, վերոհիշյալ բոլոր իրողթյնները Մստաֆա Քեմալի դյոնﬔ լինել օգտին խոսող լրջ փաստարկներ են: Հիմա տեսնենք, ի լրﬓ նշված փաստարկների, արդյո՞ք պահպանվել են ղղակի վկայթյններ նրա դյոնﬔ լինել մասին: Որքան էլ տարօրինակ է՝ պահպանվել են:

Կապիտանի աղոթքը Նշյալ վկայթյնների ﬔջ, անշշտ, աﬔնակարևորը Իթամար Բեն-Ավիի հշագրթյնն է (1911թ.): Նա նկա-

րագրմ է իր հանդիպմը Մստաֆա Քեմալի հետ Երսաղեﬕ Կաﬔնից հյրանոցմ, երբ վերջինս ճամփորդմ էր Լիբիա՝ մասնակցել թրքիտալական պատերազﬕն: Բեն-Ավին (1882-1943) «արդի եբրայերենի հայր» Էլիզեր Բեն-Յահդայի որդին էր, նոր ժամանակներմ եբրայերենով խոսել սկսած առաջին երեխան: Նա հետևյալ ﬔջբերﬓ է անմ Մստաֆա Քեմալի խոսքերից. ««Տանը ես Վենետիկմ տպագրված ﬕ շատ հին Թանախ նեմ և, եթե ես ճիշտ եմ հիշմ, իմ հայրն ինձ ղարկեց կարայիտ սցչի մոտ, որն էլ ինձ սովորեցրեց այն կարդալ. որոշ բառեր դեռ ﬔջս ﬓացել են»: Այդ պահին նա ﬕ պահ լռեց, և նրա աչքերն այնպիսի արտահայտթյն ստացան, կարծես ինչ-որ բան էր որոնմ օդի ﬔջ: Հետո, նյնքան անսպասելիորեն, հիշեց. «Շըմա Իսրայել, ադոնայի էլոհեյն, ադոնայի էչադ»: Դա ﬔր ﬔծագյն աղոթքն է, պարոն կապիտան: «Նաև իմ գաղտնի աղոթքն է, սիրելի պարոն», – պատասխանեց նա և երկսիս էլ խﬕչք լցրեց»: Ոմանք, առավելաբար առաջնորդվելով քաղաքական նկատառﬓերով, կասկածի են ենթարկել սյն վկայթյնը: Որպես հիﬓական կռվան նրանք նշմ են, որ կապիտան Մստաֆա Քեմալը իտալա-թրքական պատերազﬕն (18 դեկտեմբերի 1911թ. – 24 հոկտեմբերի 1912թ.) մասնակցել համար ծովով է Ստամբլից հասել Ալեքսանդրիա, հետևաբար, այդ ժամանակ չի եղել Երսաղեմմ: Սա փաստերի աղավաղմ է, եթե ոչ նենգափոխմ: Փաստերն անհերքելիորեն վկայմ են, որ Մստաֆա Քեմալը ցամաքային ճանապարհով է գնացել Լիբիա և անցել է Սիրիայի  Պաղեստինի ﬕջով: Ահա թե ինչ է գրմ բրիտանացի հետախյզ և ﬕջինարևել յան հարցերին լավատեղ յակ Հարըլդ Արմսթրոնգը. «Բացի Սիրիայի և Եգիպտոսի վրայով անցնող երկար ճանապարհից, Թրքիան կտրված էր Հյսիսային Աֆրիկայից: Իտալացիները վերահսկմ էին ծովը և փակել էին Դարդանելը: (…) Երկ ընկերների հետ Մստաֆա Քեմալը բռնեց ցամաքային ճանապարհը: Նրանք ճանապարհորդեցին Փոքր Ասիայի վրայով, ապա Սիրիայով և Պաղեստինով ներքև՝ օգտվելով

«

Քեմալի հակառակորդները, շահարկելով նրա դյոնﬔ լինելը, փորձմ էին նրան պաշտոնանկ անել, բայց առանց հաջողթյան:

»

երկաթղց, որտեղ այն կար, իսկ ﬓացածն անցնելով ձի հեծած կամ սայլով»: Միանգամայն անտրամաբանական է կարծել, որ Իթամար Բեն-Ավին իր հշերմ ստ պատմթյն է հորինել, քանի որ անհասկանալի է ﬓմ դրդապատճառը: Բեն-Ավին իր հշերը գրելիս ﬕնչևիսկ չգիտեր՝ իր հշագրթյնը երբևէ կտպագրվի, թե ոչ: Նա մահացել է 1943թ., իսկ հշագրթյնը տպագրվել է 1961թ.-ին, և երկար ժամանակ վերոհիշյալ հատվածն աննկատ է ﬓացել:

Քեմալի պատասխանը Ինքը՝ Մստաֆա Քեմալը, շատ հետաքրքիր պատասխան է տվել իր մոտ ընկերներից ﬔկի՝ Նրի Չոնքերի գրեթե ղղակի հարցին իր ծագման մասին: Քեմալն ասել է. «Իմ մասին ոմանք ասմ են, որ ես հրեա եմ, որովհետև ծնվել եմ Սալոնիկմ: Բայց պետք չէ մոռանալ, որ Նապոլեոնն էլ իտալացի էր Կորսիկայից, բայց մահացավ որպես ֆրանսիացի և որպես այդպիսին էլ մտավ պատմթյան ﬔջ»: Վստահաբար կարելի է ասել, որ անկախ իր ծագﬕց, Մստաֆա Քեմալն ապրել և ﬔռել է որպես թրք, իսկական թրք, բառի հայերեն իմաստով՝ թրք: Այս դեպքմ հարց կարող է առաջանալ՝ րեﬓ ի՞նչ տարբերթյն, թե ի՞նչ ծագմ է նեցել Մստաֆա Քեմալը: Ինձ համար՝ ոչ ﬕ: Բայց քանի որ թրքական ռասիստական հասարակթյան համար դա կարևոր է, ստի և նրանց համար ենք ի ﬕ բերել բոլոր այս տեղեկթյնները: Բարի վայելﬓ: h


Ժ ՈՂՈՎՐԴԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ | 15

Ա ՊՐԻԼԻ 13-19 2011 Թ .

Իրավիճակ

Հայ ընտանիքը վտանգվա՞ծ է ՄԱԿ-ի բնակչթյան հիﬓադրաﬕ հայաստանյան ներկայացցչթյան աջակցթյամբ անցկացված «Ընտանիք» ինստիտտի հետազոտթյան անցկացմը պայմանավորված էր վերջին ﬔկկես տասնամյակմ հայկական ընտանիքմ կատարվող էական փոփոխթյններով: Հետազոտթյան արդյնքներն, ընդհանր առմամբ, արտացոլմ են ﬔզանմ ձևավորված իրավիճակն  թյլ են տալիս արձանագրել, որ ընտանիքը, որպես օրգանական ամբողջթյն, այսօր կանգնած է ոչ ﬕայն տնտեսական, այլև հասարակական, քաղաքական, մշակթային  հոգեբանական լրջ հիﬓախնդիրների առջև: Նման իրավիճակն, ըստ փորձագետների, կարելի է որակել որպես ժողովրդագրական ճգնաժամ: Թիվ ﬔկ հիմնախնդիրն ընտանիքմ երեխաների այնպիսի թիﬖ է, որը ներկայմ չի ապահովմ և առաջիկա տարիներին չի ապահովել նյնիսկ պարզ վերարտադրթյն, եթե պահպանվեն զարգացման արդի ﬕտﬓերը: Մասնավորապես, լրջ խնդիրներ են արձանագրվել առողջապահթյան ոլորտմ: Ըստ հարցման արդյնքների, ընտանիքների 21,6 %-ը վերջին ﬔկ տարմ նեցել է որևէ առողջապահական հաստատթյն դիﬔլ կարիք, սակայն չի դիﬔլ: Հիﬓական պատճառը առողջապահական ծառայթյնների ֆինանսական անմատչելիթյնն է: Հատկանշական է, որ հարցման մասնակից յրաքանչր հինգերորդ, իսկ գյղական վայրերմ՝ յրաքանչյր չորրորդ տնային տնտեսթյնմ առկա են առողջապահական հարցերով բժհաստատթյններ դիﬔլ որոշակի սահմանափակﬓեր: Պատճառների շարքմ հիﬓականը առողջապահթյան ֆինանսական ան-

մատչելիթյնն է ինչպես քաղաքային, այնպես էլ գյղական բնակավայրերմ: Գյղական վայրերմ, սակայն, այն առավել արտահայտված է, քանի որ այստեղ բժման ծախսերին ավելանմ են նաև տրանսպորտային ծախսերը: Գյղական վայրերմ փոքր-ինչ բարձր է նաև կրոնական, իսկ քաղաքներմ՝ ընտանեկան և բժիշկներին չվստահել պատճառով առողջապահական հաստատթյններ չդիﬔլ իրողթյնը: Հետազոտթյան արդյնքները ցյց են տալիս, որ մարդիկ առավել հաճախ հիվանդանոց են գնմ արյան շրջանառթյան և նյարդային համակարգերի, շնչառական օրգանների, ինչպես նաև էնդոկրին և աչքի հիվանդթյնների պարագայմ: Զգալի վտանգ են ներկայացնմ նաև սեռական ճանապարհով փոխանցվող հիվանդթյնները: Վերջիններս առավել տարածված են Տավշի մարզմ և մայրաքաղաքմ: Բավականին բարձր տեսակարար կշիռ է արձանագրված նաև ոսկրա‫﬘‬անային և մարսողական համակարգերի հիվանդթյնների դեպքմ՝ առանց քաղաք-գյղ էական տարբերթյնների: Հատկանշական է, որ պատասխաններմ գրեթե իսպառ բացակայմ են տբերկլոզ հիվանդթյան դեպքերը: Ցածր է նաև հոգեկան կամ վարքի խանգարﬓերով բժհաստատթյններ դիﬔլ դեպքերի տեսակարար կշիռը, թեև մասնագետներն այս ցցանիշը բացատրմ են հիշյալ դեպքերմ բժշկի ﬕջամտթյնից խսափել ավանդական պահպանողականթյամբ: Երևյթի հիﬓական պատճառը հոգեբանները բացատրմ են հասարակթյան կողﬕց նման դեպքերի նկատմամբ բացասական վերաբերմնքի առկայթյամբ: h

«

Ընտանիքների 21,6 %-ը վերջին ﬔկ տարմ նեցել է որևէ առողջապահական հաստատթյն դիﬔլ կարիք, սակայն չի դիﬔլ:

»

Առող ջապահական հաստատությունների չդիﬔլու պատճառները (%) 1 Դրաﬕ սղություն

86,3

2 Փոխադրաﬕջոցի բացակայություն

0,6

3 Հեռավորություն

0,6

4 Ժամանակի սղություն

0,5

5 Կրոնական հանգամանքներ

2,1

6 Ընտանեկան հանգամանքներ

5,4

7 Անվստահություն բժիշկների հանդեպ

4,5

Այն հիվանդությունների ցանկը, որոնց պատճառով դիﬔլ են առող ջապահական հաստատություններ (%) 1

Արյան շրջանառության համակարգի հիվանդություններ

22,2

2 Նորագոյացություններ

2,5

Նյարդային համակարգի 3 հիվանդություններ

9,4

4 Հոգեկան և վարքի խանգարուﬓեր

1,9

Շնչառական համակարգի 5 հիվանդություններ 6 Տուբերկուլոզ

10,8 0,0

Մարսողական համակարգի 7 հիվանդություններ Ոսկրա‫﬘‬անային համակարգի 8 հիվանդություններ

7,9 8,4

9 Էնդոկրին համակարգի հիվանդություններ 6,0 10 Աչքի հիվանդություններ

7,4

11 Պարբերական հիվանդություններ

3,1

Միզասեռական համակարգի 12 հիվանդություններ

5,6

13 Բնածին արատներ

0,9

14 Այլ հիվանդություններ

13,9

Աղբյուրը՝ ՄԱԿ-ի բնակչության հիﬓադրաﬕ հայաստանյան ներկայացուցչության աջակցությամբ անցկացված «Ընտանիք» ինստիտուտի հետազոտություն


16 | Պ ԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Ա ՊՐԻԼԻ 13-19 2011 Թ .

Համո Ս)քիասյան պատմական գիտթյնների թեկնած

HamoSukiasyan@mail.ru

Անդրանիկ Օզանյան wikipedia.org

Առճակատում

Անդրանիկն ընդդեմ Նրի փաշայի կամ թե ինչպես հայդկապետն արժանի հակահարված տվեց թրք փաշային 1918թ. հնիսի 4-ին Բաթմմ Անդրկովկասի երեք նորանկախ հանրապետթյնների հետ հաշտթյան պայմանագրեր կնքելց հետո Օսմանյան կայսրթյնը չդադարեցրեց ռազմական գործողթյնները՝ խնդիր դնելով գրավել Բաքն և կենսնակթյն հաղորդել իր «կրտսեր եղբայր» Ադրբեջանին, որը Ռսական կայսրթյան Բաքվի և Ելիզավետպոլի (Գանձակ) նահանգների հիմքի վրա հավակնմ էր նոր պետթյն ստեղծել: Նշված խնդրի իրականացման ճանապարհին խոչընդոտ էին հանդիսանմ հատկապես Գանձակի, Ղարաբաղի և Զանգեզրի հայերը, որոնք չէին ցանկանմ հպատակվել նորահռչակ Ադրբեջանական Հանրապետթյանը: Հայտնի ջարդարար Էնվեր փաշայի եղբայր, Արևել յան Անդրկովկասմ գործող մահﬔդական բանակի հրամանատար Նրի փաշան գործնական քայլերի դիﬔց նշյալ տարածքների վրա ադրբեջանական իշխանթյնը տարածել ղղթյամբ: Ռազմական գործողթյններին զգընթաց նա սպառնական կոչերով նախկին Ելիզավետպոլի նահանգի հայ բնակ-

չթյնից պահանջմ էր ենթարկվել Ադրբեջանին:

Զրպարտթյններ Անդրանիկի հասցեին Թրքերին առանձնապես անհանգստացնմ էր Անդրանիկի պարագան, ով 1918թ. հլիսի վերջերին հաստատվել էր Զանգեզրմ: Ուստի, իր կոչերմ Նրին չէր շրջանցմ այս հանգամանքը՝ տարբեր ﬔղադրանքներ  զրպարտթյններ ղղելով հայդկապետի հասցեին: Մասնավորապես, 1918թ. օգոստոսի 28-ին «Ադրբեջանի հայերին» ղղված կոչմ թրք զինվորականը Սյնիքի և Արցախի հայերին ﬔղադրմ էր «թրքական զորամասերից աﬔնրեք պարտված և հալածված» Անդրանիկի սադրանքով մահﬔդականներով բնակեցված գյղերմ «մասսայական սպանթյններ և կողոպտներ» կատարել ﬔջ: Անդրանիկը ﬔղադրվմ էր նաև «անգլիական ոսկով» կաշառված լինել և ավազակթյններ կատարել ﬔջ: Իսկ սեպտեմբերի սկզբին Գանձակ քաղաքի շենքերի պատերին թրքերե-

«

Ղարաբաղի հայթյնը հեշտթյամբ կընդներ Ադրբեջանի իշխանթյնը, եթե չլինեին Անդրանիկի սպառնալիքները:

»

նով փակցված կոչմ Նրին հայերին հորդորմ էր հանգստթյն պահպանել և հեռ ﬓալ Անդրանիկից՝ վերջինին ﬔղադրելով «անգլիացիների դրդմամբ» Զանգեզրմ հաստատվել ﬔջ: Հակառակ պարագայմ նա սպառնմ էր նոր կոտորածներ կազմակերպել՝ վախեցնելով, թե «այստեղ էլ կկրկնվի Ադանայի կոտորածը»: Ի դեպ, կոչը հրապարակվել էր Բաքվի ճակատմ թրքական բանակների և Ստեփան Շահմյանի գլխավորած Բաքվի կոմնայի զորքերի (վերջինի ﬕջկը կազմմ էին հայերը) ﬕջև ընթացող ակտիվ ռազմական գործողթյնների ընթացքմ: Ակնարկելով 1909թ. Կիլիկիայի շրջ 30000 հայերի սպանդը՝ Նրի փաշան այս անգամ արևելահայերին էր սպառնմ կոտորածների հեռանկարով: •


Պ ԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ | 17

Ա ՊՐԻԼԻ 13-19 2011 Թ .

• Աﬔնևին պատահական չէ, որ նշված կոչի հրապարակﬕց օրեր անց գրավելով Ադրբեջանի ենթադրյալ մայրաքաղաք Բաքն, նրա գլխավորած թրք-ադրբեջանական զորքերն  խաժամժը կոտորեցին շրջ 25000 հայերի, իսկ Բաքվի գրավման առթիվ Գանձակմ կազմակերպված ճաշկերյթի ժամանակ Նրին հայտարարեց. «Ղարաբաղը պետք է հնազանդվի Ադրբեջանի կառավարթյանը, իսկ եթե նա ընդդիմադրթյն ցյց տա, նրան էլ կվիճակվի այն, ինչ կատարվեց Բաքվմ»:

Հայդկապետի պատասխանը Օգոստոսի 28-ի կոչին ծանոթանալց հետո հոկտեմբերի 13-ին Նրիին ղղված պատասխան գրթյամբ Անդրանիկը հերքեց իր հասցեին արված զրպարտթյնները: Հայդկապետն իրավացիորեն նշմ էր, որ ինքը թրքերից «հաղթված և հալածված» չէ, ընդհակառակը՝ Սասնմ, Մշի Առաքելոց վանքմ, Բալկաններմ, Առաջին համաշխարհային պատերազﬕ տարիներին բազմ անգաﬓեր պարտթյան է մատնել թրքական զորքերին:

Կարծես Նրիի հիշողթյնը թարմացնել համար խորհրդ էր տալիս. «Եթե չեք հիշմ, կարող եք հարցնել այդ աﬔնին տեղ յակ Յավեր փաշայից»: Վերջինս Բալկանյան պատերազﬕ ժամանակ գերվել էր Անդրանիկի կողﬕց: Հայդկապետը նյն հեռանկարով էր սպառնմ Նրիին: Շեշտելով թրքական պետթյան ջարդարար քաղաքականթյն վարել իրողթյնը՝ գրթյան վերջմ Անդրանիկը մոտալտ հանդիպմ էր խոստանմ:

Նրիի անհաջողթյնները 1918թ. ամռանը և աշնանը հայկական Գանձակը, Ղարաբաղն  Զանգեզրը մսավաթական Ադրբեջանին ﬕացնել ղղթյամբ օսմանյան զորահրամանատար Նրի փաշայի ձեռնարկած գործողթյնները ﬔծամասամբ անհաջողթյամբ ավարտվեցին, ինչը պայմանավորված էր նաև Անդրանիկի՝ Զանգեզրմ գտնվել հանգամանքով: Պատահական չէ, որ Ադրբեջանի վարչապետ Ֆ. ԽանԽոյսկին հետագայմ նշել է. «Ղարաբաղի հայթյնը հեշտթյամբ կընդներ Ադրբեջանի իշխանթյնը,

Նուրի փաշա wikipedia.org

եթե չլինեին Անդրանիկի սպառնալիքները»: Անդրանիկի գլխավորած Զանգեզրի ինքնապաշտպանական ժերը կանխեցին թրքերի մտքը երկրամաս: Թրքական զորքերը Ղարաբաղի կենտրոն Շշի մտք գործեցին ﬕայն համաշխարհային պատերազﬕ ավարտական փլմ՝ 1918թ. հոկտեմբերի 8-ին, իսկ երեք շաբաթ անց հեռացան Ղարաբաղից: h

Այս մասին գրել է խորհրդահայ մամուլը

«Խորհրդային Հայաստան» N80, 8 ապրիլի 1937 թ.

Միշտ բարձր պահել հարձակողական զգաստթյնը յերկաթղմ Յերկաթղային տրանսպորտի 6-րդ բաժանմնքի ցեխերմ, մանրամասնորեն սﬓասիրելով ընկեր Ստալինի ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոﬕ վերջին պլենﬕն տված զեկցմը, ﬔծ առաջնորդի իմաստն խոսքերի լյսի տակ բացահայտմ են այն թերթյնները, վոր արմատավորվել են յերկաթղմ հակահեղափոխական տրոցկիստ Ռոզենցվեյգի  նրա գործակալների կողﬕց: Հակահեղափոխական գարշելիների արարքների մասին հատկապես զզվանքով եյին խոսմ շոգեքարշային դեպոյի աշխատողները, նշելով, վոր Ռոզենցվեյգն իր գործակալներն նենալով Լենինականի շոգեքարշային դեպոյմ՝ 1936 թվի աշնանը քայքայման դռն եր հասցրել դեպոն: –Յակովլեﬖ  Արես Գեվորգյանը հավատարիմ շան նման ընդնել են Ռո-

զենցվեյգի յրաքանչյր սեվ պլանն  գործի վերածել: Յակովլեվը Լենինականի դեպոյմ գրկաբաց ընդնել ե Ռոզենցվեյգի ագենտ Ռսանովին, չնայած այն բանին, վոր Ռսանովը ժողկոﬕ հրամանով ընդﬕշտ դրս ե շպրտված յեղել յերկաթղային տրանսպորտից,– ասմ եյին դեպոյի բանվորները: Բազմաթիվ են այսպիսի այլանդակ փաստերը, վոր յերևան են հանմ  ﬕնչև վերջը ﬔրկացնմ յերկաթղայինները ﬔծ Ստալինի պատմական զեկցման սﬓասիրման կապակցթյամբ: 6-րդ բաժանմնքի յերկաթղայիններն իրենց հաղթանակի բանալին պետք ե դարձնեն ﬔծ առաջնորդի այս պատմական զեկցմը և նրա ցցմները կենսագործելով, բարձր պահեն ստալինյան հարձակողական զգաստթյնը՝ ի սարսափ ﬔր լայնածավալ հայրենիքի բոլոր թշնաﬕների: V Աշ. Ղազարյան

Յերևանի վերակառցման գլխավոր պլանը Յերևան քաղաքի վերակառցման գլխավոր պլանի մշակմով զբաղված ե Լենինգրադի Գիպրոգորը: Գլխավոր պլանի սխեմայի ﬔջ, բացի ներկայիս տերիտորիայից, մտցված են նաև Նորքի, Քանաքեռի սարահարթի, Թոխմախյան լճի շրջանի և Զանգ գետի աջ ափի տերիտորիաները: Ապագա քաղաքի տերիտորիան նկատի յե առնված 450 հազար բնակչթյան համար: Յերևանի պլանավորման վրա աշխատող ճարտարապետների  պլանավորողների բրիգադը, պրոֆեսոր Մալոզեմովի գլխավորթյամբ, ներկայմս գտնվմ ե Լենինգրադմ՝ պլանավորման նախագիծը ճշտել համար: Յերևանի վերակառցման գլխավոր պլանի մշակմը կավարտվի 1937 թվականի նոյեմբերի սկզբներին և կներկայացվի ԽՍՀՄ Ժողկոﬗորհի հաստատթյանը: V


18 | Ա ՇԽԱՐՀ

Ա ՊՐԻԼԻ 13-19 2011 Թ .

Վահան Հունանյան լրագրող

vahan.hunanyan@gmail.com

Հարություն Թումաղյան

Տեսակետ

Հեգեմոն, թե՞ առաջինը հավասարների ﬔջ Աշխարհաքաղաքական նոր զարգացﬓերն արդյո՞ք կփոխեն Հայաստանի արտաքին քաղաքական վեկտորի ղղթյնը Դեռ 1941թ.-ին Time հանդեսի խմբագիր, ﬔծահարստ Հենրի Լյսը իր «Աﬔրիկյան հարյրամյակ» աղ‫﬘‬ահարյց գրքմ հռչակեց, որ Աﬔրիկայի պատմական առաքելթյնն է XX դարը դարձնել աﬔրիկյան, իսկ աշխարհը՝ «աﬔրիկյան աշխարհ»: «Մտածեք XX դարի մասին: Այն Աﬔրիկայի՝ որպես աշխարհմ գերիշխող ժի, առաջին դարն է»: Որպես գերտերթյն ԱՄՆ-ը ﬕջազգային բեմահարթակ դրս եկավ Առաջին համաշխարհային պատերազﬕ ժամանակ, երբ նախագահ Վիլսոնի որոշմամբ երկիրն ընդգրկվեց հակամարտթյան ղեծրմ, որպեսզի «պաշտպանի ժողովրդավարթյնն ամբողջ աշխարհմ»: Արդեն Երկրորդ աշխարհամարտից հետո Աﬔրիկան առաջնորդեց «ազատ աշխարհի» երկրների դաշինքը սոցճամբարի դեմ սառը պատերազմմ: ԽՍՀՄ-ի փլզմը ԱՄՆ-ի գլխավորթյամբ ﬕաբևեռ աշխարհի ձևավորման եզրափակիչ ակորդը դարձավ: Որպես գլոբալ գերտերթյն ԱՄՆ-ի դերակատարթյնը պատմական նա-

խադեպը չնի: Ռազմական ոլորտմ ԱՄՆ-ի գլոբալ ընդգրկմ նեցող զինված ժերը աﬔնա հզորն են մոլորակի վրա: Երկրի տնտեսթյնը համախառն ներքին արդյնքի 14,3 տրիլիոն դոլար ծավալով աշխարհմ առաջինն է (երկրորդ տեղը գրավող Չինաստանից ﬔծ է շրջ 3 անգամ): Նախագահ Օբաման անգամ վերջերս հայտարարեց, որ ԱՄՆ-ը երբեք չի համակերպվի «երկրորդը լինել փաստի հետ»: Սակայն ﬕջազգային զարգացﬓերը XXI դարի արդեն առաջին տասնամյակմ կասկածի տակ են առնմ աﬔրիկացիների լավատեսթյնը: Նյնիսկ աﬔրիկացի վերլծաբաններն ընդնմ են, որ ﬕաբևեռ աշխարհակարգն իր տեղը զիջել է բազմաբևեռթյանը: Մասնավորապես, ԱՄՆ-ի Ազգային հետախզթյան խորհրդի 2008թ. նոյեմբերին հրապարակած «Համաշխարհային ﬕտﬓեր 2025, փոփոխված աշխարհ» զեկյցմ նշվմ է, որ չնայած ԱՄՆ-ը կշարնակի առաջատար դիրք գրավել աշխարհմ, սակայն «նրա հզորթյնը, այդ թվմ նաև ռազմական ոլորտմ, կթլանա»:

«

ԱՄՆ-ը ստիպված կլինի սահմանափակել իր ռազմական և ﬕջազգային պարտավորթյնների համար տրամադրվող ծախսերը:

»

Արտաքին քաղաքականթյան ոլորտմ աﬔրիկյան լավագյն մասնագետներից ﬔկը՝ Մայքլ Մանդելբամը, իր վերջին՝ «Տնտեսող գերտերթյն. Աﬔրիկայի համաշխարհային գերիշխանթյնը փողի դեֆիցիտի դարաշրջանմ» գրքմ խոսմ է «աﬔրիկյան դարի» մայրամտի մասին. «Աﬔրիկան այլևս առաջվա ակտիվթյամբ չի խառնվի ﬕջազգային գործերին: Համաշխարհային ղեկավարմը, որն այն դե-ֆակտո իրականացնմ էր, կավարտվի»: Ի՞նչն է նման թլացման պատճառը: Առաջին հերթին, ԱՄՆ-ի արտաքին պարտքը, որն Իրաքի  Աֆղանստանի պատերազﬓերի, ինչպես նաև տնտեսական ճգնաժաﬕ հետևանքով աղետալի չափերի է հասել: 2010թ.-ի ընթացքմ երկրի արտաքին պարտք/ՀՆԱ հարաբերակցթյնը կտրկ աճել է՝ հասնելով 94 %-ի: «2030թ.-ին ﬕայն դաշնային պարտքի սպասարկման ծախսերը կգերազանցեն •


Ա ՇԽԱՐՀ | 19

Ա ՊՐԻԼԻ 13-19 2011 Թ .

• պաշտպանթյանը հատկացվող գմարները», – նշմ է Մանդելբամը: Ֆինանսական խնդիրների հետևանքով ԱՄՆ-ը ստիպված կլինի սահմանափակել իր ռազմական և ﬕջազգային պարտավորթյնների համար տրամադրվող ծախսերը, ինչի արդյնքմ ապագայմ կփոքրանա նրա ազդեցթյան շրջանակը: Մանդելբամը նաև նշմ է, որ աշխարհմ արդեն ձևավորվել են ժի նոր կենտրոններ, որոնք սկսել են վիճարկել ԱՄՆ-ի ﬕանձնյա առաջատարթյնը: Դրանք են՝ Չինաստանը, Հնդկաստանը, Բրազիլիան  Եվրաﬕթյնը: «Գլոբալ կայսրթյան փլզման գործընթացները վաղց են սկսվել, – ասմ է վերլծաբան Արթր Մարտիրոսյանը: – ԱՄՆ-ի բացառիկ հեգեմոնիայի դարաշրջանը կարճ տևեց: Դեռ 2007թ. իր «Երկրորդ շանս. աﬔրիկյան երեք նախագահներն  համաշխարհային գերտերթյան ճգնաժամը» գրքմ Բժեզինսկին բավական ճշգրիտ բացահայտեց աշխարհակարգի համակարգային փոփոխթյնների ընթացիկ ﬕտﬓերն  աﬔրիկյան հեգեմոնիայի խոցելի տեղերը: Չորս տարի անց կարող ենք ասել, որ այդ ոչ ﬔծ գրքյկը մարգարեական եղավ: Նահանգները զգալիորեն զիջել է համաշխարհային հեգեմոնի իր

դիրքերը: Հոգեբանական լեգիտիմթյան  քաղաքական ազդեցթյան աﬔրիկյան կապիտալը Բշի կառավարման շրջանի ավարտին արդեն սրընթաց ձգտմ էր զրոյի: ԱՄՆ-ի գլոբալ դիրքերը վերակենդանացնել նախագահ Օբամայի փորձերը ևս խաթարվեցին բազմաթիվ խնդիրներով: Ես հեռ եմ այն մտքից, որ հեգեմոնի անկմը սրընթաց կլինի: Երկիրը բավարար ռեսրսներ նի, հատկապես գիտատեխնիկական, որոնք նրան թյլ կտան դեռ երկար ժամանակ պահպանել ծանրքաշայինի իր կարգավիճակը ﬕջազգային հարաբերթյնների համակարգմ: Սակայն տեկտոնական տեղաշարժերից կօգտվեն տարածաշրջանային գերտերթյնները»: Արդյո՞ք ասվածը ենթադրմ է Հայաստանի արտաքին քաղաքական ռազմավարթյան վերանայմ: «Որոշակի իմաստով՝ անշշտ, – ասմ է վերլծաբանը: – Կոմպլեﬔնտարթյնը, եթե այն ճիշտ ենք ﬔկնաբանմ, ընդաﬔնը նշանակմ է փոխլրացմ ազգային շահերի առավել լրիվ բավարարման նպատակով»: «Անհրաժեշտ է փոխշահավետ հարաբերթյններ զարգացնել ոչ ﬕայն ﬔզ համար ավանդական խաղացողների, այլ նաև նոր ասպարեզ իջնողների հետ», – բխեցնմ է Արթր Մարտիրոսյանը: h

Դիտաչափ

Կողﬓորոշված են դեպի Ռսաստան Երկրի բոլոր տասը մարզերմ և մայրաքաղաքմ անցկացրած ﬔր հարցախյզը ցյց է տալիս, որ հայաստանցիների ճնշող ﬔծամասնթյան կարծիքով ﬔր երկրի արտաքին քաղաքական կողﬓորոշﬓ առաջիկա տարիներին ղղվել է դեպի Ռսաստան: h Հայաստանի արտաքին քաղաքական կողﬓորոշուﬓ առաջիկա տարիներին ըստ Ձեզ, դեպի ո՞ր կողմ պետք է ուղղվի: 7,7%

4,8% 31,9%

55,6% Ռուսաստան

ԱՄՆ

կոմպլեﬔնտար

դժվարանում եմ պատասխանել

Հարցուﬓ անցկացրել է Արտակ Սաղաթելյանի սոցիոլոգիական խումբը


20 | Ժ ԱՄԱՆԱԿՆԵՐ

Ա ՊՐԻԼԻ 13-19 2011 Թ .

Միշո (Միքայել Աբրահամյան) Ծնվել է 1984թ. դեկտեմբերի 24-ին Երևանմ, բժշկի և մանկավարժի ընտանիքմ: Սովորելով ﬕ քանի դպրոցներմ՝ ի վերջո ավարտել է Երևանի թիվ 164 դպրոցը: Դպրոցական և սանողական տարիներին զբաղվել է բասկետբոլով: 2009թ. ավարտել է Երևանի պետական բժշկական համալսարանը: 1999 թվականից սկսել է հետաքրքրվել ռեփով: Ապրելով Նորքի 7-րդ զանգվածմ՝ 2000թ. իր մանկթյան ընկերների՝ Յոժի  Համոյի և մորաքրոջ որդ (Սաշի) հետ ﬕասին ստեղծմ է “Selected from…” խմբը: Առաջինը Հայաստանմ, որ սկսեց պրոպագանդել ռեփը: Նրանց կատարմները հնչմ էին հայերեն և ռսերեն տեքստերով: Մեկ տարի անց, առանց որևէ լրջ պատճառի, խմբը լծարվմ է: 2001-ին Միշոն ծանոթանմ է ՀՏ Հայկոյի հետ, որի հետ ﬕասին ձեռնամխ է լինմ նոր խմբի ստեղծմանը: 2003-ի դեկտեմբերին լյս է տեսնմ արդեն «Հայ Տղեք» խմբի «Հայ տղեն տղայա» առաջին կատարմը: Այս խմբը պաշտոնապես լծարվմ է 2008-ին, բայց ﬕնչ այդ արդեն ձևավորվել էր ևս ﬔկ նորթյն հայկական շո բիզնեսմ՝ «Հայ Թիմը»: h

«

Քչից ստե,  ես հլը շարնակմ եմ...

Միշո El Style

Ճակատագրեր

«Տենաս տենց լոմբարդ կա՞, որ սիրտս գրավ դնեմ…» Նկատե՞լ եք, որ չարթյն կա ﬔր հոգմ։ Ինքներս էլ դա գիտակցմ ենք, բայց վախենմ ենք դրա մասին բարձրաձայնել: Աﬔնր  աﬔն քայլափոխի ﬔնք բամբասմ ենք, հաճոյանմ, դատմ ենք, եզրակացնմ, քննադատմ… Գնահատական ենք տալիս աﬔնքին  աﬔն ինչի: Այնքան սիրմ ենք պիտակներ փակցնել  բո-

լորի հասցեին կարծիքներ շռայլել: Բայց երբևէ նկատե՞լ եք, որ այդ աﬔնն անմ ենք երրորդ դեմքից, րիշի աննից: Խոսմ ենք, ��ժգոհմ, գոռմ, բայց ոչ երբեք ﬔր աննից: Հենց այնպես, վերացական՝ ասմ են, լսել եմ, խոսմ են… Միշոն առաջինը բարձրաձայնեց այս մասին: Նա լսեց քաղաքի շրշյնն 

»

հասկացավ, որ «ﬔր քաղաքը՝ Էրևանն էլ ա խոսմ: Չենք լսմ: Կամաց ա խոսմ, խորհրդ ա տալի: Մեր Էրևանը, ﬔր մասին, ﬔր հետ. քաղաքը խոսմ ա՝ լսեք»: Հե՞շտ է արդյոք լինել երիտասարդ ﬔր դժվարին ժամանակներմ: Բոլորն էլ կասեն՝ ոչ: Բայց ոչ ոք չի ասի, թե որքան դժվար է իրականմ հայաստանցի երիտասարդի համար «առանց •


Ժ ԱՄԱՆԱԿՆԵՐ | 21

Ա ՊՐԻԼԻ 13-19 2011 Թ .

• փող, առանց ﬔջք» բարձնքի հասնել  ճանաչված դառնալ: «Իմ բնակավայր Մասիﬖ ինձ համար ﬕ ամբողջ հանրապետթյն էր, որի սահմաններից դրս չէի էլ զմ պատկերացնել՝ ինչ կա», – ասմ է Միշոն  թախծոտ աչքերով ավելացնմ. «Չգիտեք ինչ եմ զգմ, որ քչից հասել եմ ստե»: «Էս պրոբլեﬕն, տղերք, հաստատ շատ մարդ ա ձեզնից ռաստվել, շատ մարդ ա հիասթափվել, շատ մարդ ա տանջվել… Ես ձեզնից ﬔկն եմ»: Նա խոսմ է կյանքի, երիտասարդ մարդ այսօրվա, նրա կենցաղի մասին: Միշոն ընդաﬔնը բարձրաձայնմ է հասարակթյան ﬔջ արմատացած քաղքենիթյան, ցանկասիրթյան, շվայտթյան, նյթապաշտթյան, նախանձի  խանդի մասին՝ պարսավելով դրանք  խարազանելով դրանց կրողներին: Թող որ Թփակի պես դա անմ է րյն, բայց իր սերնդակիցների համար ﬕանգամայն ըմբռնելի  ընկալելի ձևով: Ռեփ մշակյթը նաև դաստիարակչական գործառյթ նի: Այն խրատական չէ, ինչպես ﬔծահասակների հորդորները, ներկայացված է իրական կյանքից վերցրած օրինակներով, ստի առավել թիրախային է, առավել ազդեցիկ  արդյնավետ: Միշոն խոսմ է պարզ  հասարակ, առօրեական խնդիրներից, բարձրաձայնմ է այն, ինչ բոլորս գիտենք, ինչի մասին մտածմ ենք, խլ հառաչմ  մնջ տրտնջմ: Բայց չենք հանդգնմ ասել այդ մասին, չենք զմ խոստովանել ինքներս ﬔզ, որ սա է իրականթյնը, որից չես փախչի: Աﬔնակարևորը՝ խոսմ է հաս լեզվով, ընկալելի խոսքերով  ճիշտ շեշտադրթյամբ, ինչպես Թփակն էր անմ, ինչով էլ գերմ է «նոր ջահելթյանը»… Միշոն գիտի իր կշիռը: Սիրահարված լինելով հանդերձ՝ երբեք չի գերագնահատմ սեփական «ես»-ը. «Իմ ներքինն ինձ ասմ ա, որ իրան ես արժանի չեմ»: Մասիվցի երիտասարդը, որ «չնի բրասլետ, չնի մաշնա, նի հարստ սիրտ, բայց ջեբը փող չկա», գիտի, որ ﬔր օրերմ սերը տոկոսով էլ է լինմ  լոմբարդ է փնտրմ, որ սիրտը գրավ դնի… Նրան սիրմ են խենթի պես: Նրան ատմ են կրորեն: Նրան նախանձմ  խանդմ են: Միջանկյալը չկա: Երրորդը տրված չէ: Բայց բոլորը համա-

2Pac www.makaveli-store.com

կարծիք են՝ Միշոն երևյթ է ﬔր իրականթյան ﬔջ: Փոփ արվեստի բնագավառմ նա նոր ղղթյն հիﬓադրեց և նեցավ տասնյակ հազարավոր երկրպագներ: Միշոն հանդգն մարտահրավեր նետեց «հաբռգած մամայի բալեքին», որոնց տեսնմ ենք աﬔն քայլափոխմ, բայց լռ համակերպվմ ենք՝ մոռանալով, որ հենց նրանք են ապականմ հասարակթյնը: Շատ շտ հասկանալով, որ «կյանքն այդպիսին չէ, ﬔնք ենք այդպիսին», Միշոն փորձեց կյանքի ճշմարտթյնը ներկայացնել «պանյատներով», որոնք, երբեﬓ, ավելի արդարաﬕտ են, քան հասարակթյան գրված  չգրված օրենքները: Նրան կարելի է ﬔղադրել, քննադատել, խարազանել, բայց նրա բառերը (նյն ժարգոնով, նյն շեշտադրթյամբ) գործածմ են բոլորը՝ համատարած, աﬔնրեք: Առողջ հասարակթյնն առանձնանմ է նրանով, որ

չի վախենմ իր ներքին խնդիրները վեր հանելց: Ընդհակառակը՝ փորձմ է ինքնամաքրվել՝ բժելով սեփական ախտերը: Միշոյի հաջողթյան գաղտնիքը նրա անկեղծթյան ﬔջ է: Նա անկեղծ է, ինչպես Թփակն էր անկեղծ: Իսկ երիտասարդթյնն անկեղծթյն է տենչմ: Թվմ է՝ նա վազմ է ալիքների վրայով՝ խիզախորեն հարթելով իր սեփական արահետը ճշմարտթյն որոնողների ﬔր խելահեղ մրցավազքմ… h Թամարա Պողոսյան

Հ.Գ. Արդարթյան առաջ չﬔղանչել համար ասենք, որ հայկական ռեփի հիﬓադիրների շարքմ, Միշոյի անվան կողքին, պետք է հիշատակել ևս ﬔկին, մ ներդրմը հայկական ռեփ մշակյթի ձևավորման գործմ անրանալի է: Բայց այս մասին հետո՝ «Մթ ա քաղաքմ,  թաքն ծնվմ ա ﬕ նոր պատմթյն…»:


22 | Ի ՐԱՎՈՒՆՔ

Ա ՊՐԻԼԻ 13-19 2011 Թ .

Մարինե Ֆիդանյան մտավոր սեփականթյան իրավնքի մագիստրոս

ffidanyan@yahoo.com Մեկնաբանություն

Համացանցմ խախտվո՞ւմ են հեղինակային իրավնքները Ինտերնետմ ﬕ նկար եմ գտել և զմ եմ այն օգտագործել: Ունե՞մ դրա իրավնքը, թե ոչ: Կ.Հակոբյան, Երևան Նկարները (լսանկարները) հեղինակային իրավնքի օբյեկտ են և պաշտպանվմ են համապատասխան օրենսդրթյամբ: Բեռնի կոնվենցիան տրամադրմ է նկարների պաշտպանթյան նվազագյն ժա‫﬘‬ետները. այն է հեղինակի ողջ կյանքի և նրա մահից հետո 25 տարվա ընթացքմ: Տարբեր երկրներ ազատ են սահմանել ավելի երկար ժա‫﬘‬ետներ: Հնարավոր չէ ﬕանշանակ պատասխանել այն հարցին, թե որքանո՞վ է նկարը արտացոլմ հեղինակի գեղագիտական ճաշակը կամ գեղարվեստական մոտեցմը և ինչքանով է օրիգինալ (ինչը հեղինակային իրավնքի սկզբնքներից է): Հեղինակային իրավնքի պաշտպանթյան հիﬓական սկզբնքից ելնելով, երբ ենթադրվմ է ﬔկ այլ անձի կողﬕց ստեղծված հեղինակային իրավնքի օբյեկտի օգտագործմը (լինի դա գիրք, երաժշտական կամ տեսա-ձայնային ստեղծագործթյն, խո-

րեոգրաֆիկ աշխատանք, դեկորատիվկիրառական արվեստի նմշ և այլն), հարկավոր է ստանալ հեղինակի թյլտվթյնը: Նշանկթյն չնի, թե այդ նկարը որտեղ է տեղադրված՝ ինտերնետային կայքմ, տպագիր մամլմ կամ գրքերմ: Բոլոր նշված դեպքերմ պետք է գտնել հեղինակին և ստանալ ցանկալի նյթի, այս դեպքմ՝ նկարի, օգտագործման համար հեղինակի համաձայնթյնը: Ինտերնետային կայքմ տեղադրված նկարները, ինչպես նաև այլ նյթեր, նեն հեղինակներ: Այդ նյթերի հանդեպ հեղինակային իրավնքը կարող է պատկանել և՛ կայքի իրավատերերին, և՛ այլ անձանց, մ կայքի իրավատերերը իրենց հերթին դիﬔլ են (ենթադրվմ է, որ այդպես է) և ստացել սեփական կայքմ դրանք տեղադրել համաձայնթյն: Սակայն դա չի նշանակմ, որ կարելի է պարզապես վերցնել, վերարտադրել և օգտագործել դրանք

www.elur.am

այլ աշխատանքներմ տեղադրել նպատակով: Գոյթյն նի հեղինակային իրավնքի «սահմանափակﬓեր և բացառթյններ» սկզբնքը: Այն ենթադրմ է հեղինակային իրավնքի օբյեկտների օգտագործմ առանց հեղինակի թյլտվթյան: Այս սկզբնքի հիﬓաքարն այն է, որ կարելի է անվճար օգտագործել (առանց թյլատրթյան) հեղինակային իրավնքի օբյեկտ հանդիսացող նյթերը կամ գործերը ﬕայն անձնական նպատակներով կամ հատկ դեպքերմ: Սակայն այդ դեպքերը խիստ սահմանափակ են և սահմանվմ են օրենքով: Ուզմ եմ նշել, որ ցանկացած ինտերնետային կայքմ կարող եք տեսնել հիշեցմ հեղինակային իրավնքի պաշտպանթյան մասին: Վերջին տարիներին համացանցմ տեղադրված հեղինակային իրավնքի օբյեկտների կողքին կարելի է հանդիպել որոշակի նշանների, որոնք նեն հատկ նշանակթյն՝ տվյալ նյթը (օբյեկտը) օգտագործել եղանակի կամ թյլտվթյան մասին: Այդ նշանները իրենցից ներկայացնմ են Creative Commons Licenses: Ուշադրթյն դարձնելով երթևեկթյան կանոններ հիշեցնող այդ նշաններին՝ կարող եք կողﬓորոշվել և համակարգել նախատեսվող օգտագործմը: h



THEPIONEER-733