Page 1


Μακέττα εξωφύλλου : Βασϊλης Μπαλής Ηλεκ/νική Επιμέλεια : Γιάννης Ανδρέου Φωτογράφιση-Μοντάζ: Αγγελος Μεϊδάνης Φωτοστοιχειοθεσία : Informatics LTD, Δαβάκη 3 - 5, Αμπελόκηποι, Τηλ. 69.24.566 Εκτύπωση : Λιθογραφική ΕΠΕ, Ησαϊα 18, Περιστέρι, Τηλ. 57.25.748

Εκδόσεις ΘΕΜΑ Ο.Ε. Κωλέττη 25, Αθήνα, Τηλ. 36.43.428


ΒΑΣΙΛΗΣ ΡΑΦΑΗΛΙΔΗΣ

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

1. Από την ελληνική αρχή μέχρι την αρχή της ελληνικής παρακμής


ΒΑΣΙΛΗΣ ΡΑΦΑΗΛΙΔΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ 1. Από την ελληνική αρχή στην αρχή της ελληνικής παρακμής

ΘΕΜΑ: ΙΔΕΕΣ ΑΘΗΝΑ 1988


ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η ταραχή που προκάλεσαν αυτά τα κείμενα όταν δημοσιεύ­ τηκαν στο Εθνος της Κυριακής, δεν είναι μόνο αρνητική, αλλά και... θετικήΙ Δεν μας αδικούν μόνο αυτοί που μιλούν για μια 'βάναυση παραποίηση της ιστορικής αλήθειας*, αλλά και οι άλλοι, που κάνουν λόγο για μια ’ αποκατάσταση της ιστορικής αλήθειας'Ι Τόσο η παρανόηση που κολακεύει τον γράφοντα όσο και η παρανόηση που δεν κολακεύει τον γράφοντα έχουν την ίδια α­ φετηρία. Ολοι με εξέλαβαν για ιστορικό, παρόλο που μερικοί ξέρουν πως η κύρια ειδικότητά μου είναι... η ανυπαρξία ειδικό­ τητας, πράγμα το οποίο γίνεται μια ολοένα και πιο σπάνια ειδι­ κότητα μέσα σ’έναν κόσμο που έχει κατακερματίσει τη γνώση τόσο, που ο ειδικός να χάνει συνεχώς και περισσότερο από τα μάτια του το δάσος της γνώσης, έτσι που είναι κρυμμένος πίσω από το δικό του δέντρο της δικής γνώσης. Οι ειδικοί έ­ χουν καταντήσει αχθοφόροι, κατ ικασμένοι να κουβαλούν εφ’ όρου ζωής το ίδιο φορτίο. Κάτι αν γάιδαροι που έχουν ε­ ξοικειωθεί τόσο με το ειδικό φορτίο, στο οποίο τους συνήθισε ο χωρικός, π.χ. τα καυσόξυλα, που όταν τους φορτώσεις ένα άλλο φορτίο, π.χ. πέτρες, στυλώνουν τα ποδάρια τους και δεν το κουνούν ρούπι. Εγώ, λοιπόν, δηλώνω ειδικός στη... μη ειδίκευση, παρόλο που έχω συνείδηση της κοινωνικής αξίας και σημασίας της ει­ δίκευσης. Ομως, την αφήνω για ανθρώπους με έντονα μαζοχμ στικές τάσεις, δυνάμενους να υποστούν την κοινωνικά χρήσι­ μη γελοιοποίηση που εξυπακούει το λατινικό ρητό 'πούρους ματεμάτικους, πούρους άζινους', που στα καθ’ ημάς σημαίνει: Καθαρός μαθηματικός, καθαρός γάιδαρος. Ο Μαρξ λέει πως η αλλοτρίωση εμφανίζεται στην Ιστορία μαζί με την αναγκαία για την κοινωνική ανάπτυξη εξειδίκευση,

9


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ που δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια ακόμα εφαρμογή της ανάγκης για καταμερισμό της εργασίας. Βέβαια, ως κοινωνικό ον, έχω και εγώ μια πολύ ενδιαφέρου­ σα για μένα και πολύ ευχάριστη ειδικότητα: Υποτίθεται πως εί­ μαι ’ ειδικός’ στην κινηματογραφική αισθητική, παρόλο που πι­ στεύω πως όποιος ξέρει μόνο από κινηματογράφο δεν ξέρει ούτε κινηματογράφο. Διότι ο ’ πούρους κινηματογράφικους" α­ νήκει στη συνομοταξία του ’ πούρους ματεμάτικους" και όλων των άλλων δυστυχισμένων ’πούρων·, που έγινσν ’πούροι’ ίσα ίσα για να βρουν μια δουλειά και να γίνουν ενδεχομένως καθη­ γητές στο πανεπιστήμιο. Και σε ένα έσχατο στάδιο κατάπτω­ σης, να καταντήσουν ίσως και... ακαδημαϊκοίΙ Η κοινωνία της εξειδίκευσης έχει πολλούς τρόπους να παρηγορεί αποτελεσματικά τα υποζύγια της γνώσης, που δύσκο­ λα καταλαβαίνουν πως η ’ εντεταλμένη γνώση’ δεν είναι η "χα­ ρούμενη γνώση" που επαγγέλεται ο Νίτσε, αλλά η πιο απόλυτη κα) καθαρή μορφή δυστυχίας, όπως θα έλεγε ο Μαρκούζε. Η εξειδίκευση, λοιπόν, είναι η πιο ολέθρια μορφή αλλοτρίωσης. Και αλλοτρίωση σημαίνει "αποξένωση" (απ’ τον εαυτό μας, απ’ τον κόσμο, απ’ τα πράγματα, απ’ τα προϊόντα της δικιάς μας δουλειάς, απ’ τη φύση μας ως βιολογικά όντα). Λοιπόν, τα Ιστορικά" μου κείμενα απέχουν έτη φωτός από τα κείμενα ενός ειδικού στην Ιστορία, και αυτό γίνεται εύκολα νοητό στον κάθε νοήμονα. Διότι στην επιστήμη της Ιστορίας δεν έχει θέση ούτε το προκλητικό χιούμορ, ούτε, πολύ περισσότερο, η αδιάκοπη "αυτοκαταστροφή" του ιστορήματος με συνειρμικά εμβόλιμα από άλλες... ιστορίες. Αποφάσισα λοιπόν να βάλω ως γενικό τίτλο σ’ αυτά τα αφη­ γήματα "Νεοελληνική Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας", όχι μό­ νο από χιουμοριστική διάθεση, αλλά κυρίως για να δείξω πως ό,τι λέω δεν είναι τίποτα περισσότερο από τα ερεθίσματα που θα μπορούσε να πάρει ο οποιοσδήποτε Νεοέλληνας που θα διάβαζε αρχαία ελληνική ιστορία, όταν είναι πλήρως και ολο­

10


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ κληρωτικά... προκατειλημμένος. Εννοώ, τοποθετημένος σε μια συγκεκριμένη "θέση·, που του επιτρέπει να βλέπει τα πράγματα από μια συγκεκριμένη ■γωνία όρασης", και συνεπώς να τα "φωτίζει· με το φως που πέφτει μόνο από αυτή τη γωνία. Ενας άλλος, θα διάλεγε μια άλλη γωνία -και θα ήταν δικαίωμά του. Αυτό που δεν θα μπορούσε να είναι δικαίωμα του είναι ο άκρως πονηρός ισχυρισμός, πως η δική του γωνία του επιτρέ­ πει "αντικειμενική" θέα της Ιστορίας... Ε, λοιπόν, αντικειμενική Ιστορία ούτε υπήρξε ποτέ, ούτε θα ήταν δυνατό να υπάρξει. Για τον απλό λόγο πως ο ιστορικός ή ο αναγνώστης της Ιστο­ ρίας, είναι ένα υποκείμενο που έρχεται αντιμέτωπο με ένα α­ ντικείμενο (το βεβαιωμένο ιστορικό γεγονός) και το φορτίζει με σημασίες που δεν τις έχει το ίδιο. Οι σημασίες, άλλωστε, δεν αναβρύζουν από τα αντικείμε­ να, όπως το νεράκι από την πηγή, λέει ο Ρολάν Μπαρτ. Τις ση­ μασίες τις προσθέτουν στα γεγονότα και στα αντικείμενα οι άνθρωποι, όταν αποκαθιστούν μαζί τους μια διαλεκτική σχέ­ ση, που σημαίνει σχέση που δημιουργείται από τη σύγκρουση του αντικειμένου με το υποκείμενο. Τα αντικείμενα, και επί του προκειμένου τα προς μελέτη ι­ στορικά "αντικείμενα", είναι ολικά και κυριολεκτικά ανόητα, που σημαίνει στερημένα νοήματος. Τα νοήματα σ’ αυτά τα προσθέτει πάντα ο νοήμων άνθρωπος, στο μέτρο των νοητικών του δυνατοτήτων, της γενικότερης παιδείας του, της ευαισθη­ σίας του, της ταξικής του τοποθέτησης και άλλων πολλών πα­ ραμέτρων, που καθιστούν το συγκεκριμένο άνθρωπο υποκείμε­ νο, και ταυτόχρονα αντικείμενο για τους άλλους ανθρώπους, αλλά και για την ίδια την Ιστορία. (Την Ιστορία δεν την υφιστάμεθα μόνο, αλλά και την κάνου­ με. Ημαστε διπλά μπλεγμένοι στο ιστορικό γίγνεσθαι: Ως υπο­ κείμενα, στο βαθμό που ενεργούμε ενσυνείδητα ή και ασυνεί­ δητα, και ως αντικείμενα, στο βαθμό που οι πράξεις των άλ­ λων δεν μας αφήνουν ανεπηρέαστους, ακόμα και στην περί-

11


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ πτώση που πάρουμε τα μέτρα μας, ώστε να ελαχιστοποιήσου­ με τις επιροές.) Η απαίτηση για αντικειμενικότητα λοιπόν είναι η πιο μεγάλη απάτη που κατ’ εξακολούθηση κάνει η αστική σκέψη για να παραμένει... υποκειμενική προς "ίδιον ταξικόν όφελος". Οπως λέει και πάλι ο Ρολάν Μπάρτ, έχει μεγαλύτερη σημασία το ποιος είναι αυτός που μιλάει, παρά το τι λέει αυτός που μιλάει. Αυτήν την, λογοπαιχτική και συνεπώς χιουμοριστική διατύπω­ ση μιας πολύ γνωστής σκέψης του Μπάρτ, θα μπορούσαμε να την εκφράσουμε και με τη λόγια ελληνική παροιμία: Εκ στόμα­ τος κόρακος, κραΙ Ολα τα "κρα" των ιστορικών μας, που αγωνιούσαν όχι τόσο για την ιστορική αλήθεια, όσο για μια έδρα στο πανεπιστήμιο και άλλη μία στην Ακαδημία, μας τα σέρβιραν ως "αντικειμενι­ κές αλήθειες", προκειμένου να λειτουργήσουν καλά τόσο το "σύστημα" όσο και οι ίδιοι οι ιστορικοί εντός του "συστήμα­ τος". Συχνά, η αλλοτρίωση τους έχει φτάσει σε τέτοιο βαθμό, που ούτε οι ίδιοι έχουν πλέον συνείδηση πως λένε ψέματα. Μ’ άλλα λόγια, το "εσωστρεμμένο" ψέμα βγαίνει προς τα έξω ως αλήθεια και έτσι η "ιστορική συνείδηση" γίνεται μια "ψευδής συνείδηση". Η "ψευδής συνείδηση" δεν αναφέρεται σ’ αυτόν που λέει εν­ συνείδητα ψέματα, αλλά σ’ εκείνον που αντιλαμβάνεται ως α­ ληθές το ψευδές και το προτείνει και στους άλλους ως αλη­ θές. Ο υπερτονισμός του ρόλου του υποκειμένου στη διαδικα­ σία εξεύρεσης της αλήθειας (η οποία είναι μια ατέρμονη δια­ δικασία, και ποτέ κάτι που το φτάνει κανείς τρέχοντας πίσω του και σε μια δεδομένη στιγμή το αρπάζει, το βαλσαμώνει και το κατέχει διά παντός) λέγαμε, λοιπόν, πως ο υπερτονισμός του ρόλου του υποκειμένου που έρχεται αντιμέτωπο με το α­ ντικείμενο, σε καμιά περίπτωση δεν σημαίνει "διαγραφή" ή πσραποίηση του αντικειμένου.

12


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Το ιστορικό γεγονός (αντικείμενο), όταν είναι ένα βεβαιωμέ­ νο ιστορικό γεγονός, θα παραμείνει τέτοιο στον αιώνα τον ά­ παντα, και κανένα υποκείμενο δεν θα αλλοιώσει την αντικειμε­ νική του υπόσταση. Το μόνο που μπορεί να κάνει το κάθε υπο­ κείμενο είναι να το "κοιτάξει·, να το νοηματοδοτήσει διαφορε­ τικά. Και εφόσον είναι όντως υποκείμενο και όχι φερέφωνο ή φορέας εύκολα διαγνώσιμης ’ ψευδούς συνείδησης' δεν μπο­ ρεί παρά να το νοημαδοτήσει διαφορετικά. Οπως δεν δίνουμε όλοι το ίδιο νόημα στη βροχή που πέφτει σήμερα και που είναι ένα αναμφισβήτητο γεγονός για τους πάντες, έτσι δεν δίνουμε όλοι το ίδιο νόημα σε ό,τι συνέβη ή πρόκειται να συμβεί σε τούτον τον κόσμο. Κι όπως θα δούμε, στην Ιστορία, η εξεύρεση νέων ντοκουμέντων, παρότι αυτά εί­ ναι πάντα χρήσιμα, έχει μικρότερη σημασία από τη σημασιοδότηση των ήδη υπαρχόντων, ή και των νέων, που συχνά μας υποχρεώνουν να αλλάξουμε τις προγενέστερες σημασιοδοτήσεις. Γιατί η ποσοτική συσσώρευση νέων πληροφοριών χάνει το ουσιαστικό της νόημα χωρίς μια ταυτόχρονη σημασιοδότηση ολόκληρου του πλέγματος πληροφοριών, στο οποίο εντάσ­ σεται η καινούργια και άγνωστη μέχρι πριν από λίγο πληροφο­ ρία. Λοιπόν, τα κείμενα αυτά στοχεύουν στο να δώσουν μια όσο το δυνατόν πιο έντονη υποκειμενική χροιά σε γεγονότα τόσο μακρινά και τόσο ερευνημένα από τους επιστήμονες ιστορι­ κούς, που η αντικειμενική τους υπόσταση αμφισβητείται, μόνο ως το βαθμό που οι πηγές ελέγχονται απ’ την ιστοριογραφία ως ανακριβείς. Αλλά εμάς εδώ στην Ελλάδα μας μπέρδεψαν τόσο οι κον­ δυλοφόροι της ‘ επίσημης* ιστοριογραφίας, που δεν ήμαστε πια σε θέση να ξεχωρίσουμε τον ολοφάνερο μύθο από το μ στορικό γεγονός. Και δεν εννοώ μόνο τους γοητευτικούς μύ­ θους για τη Γοργόνα, το Μαρμαρωμένο βασιλιά και άλλα τέ­ τοια πολλά, που στη λαϊκή φαντασία αποκτούν ισχύ ιστορικού γεγονότος, αλλά και παθήματα σαν αυτό ενός οργισμένου α­

13


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ναγνώστη, που προσπαθεί να με πείσει για την "ενυπάρχουσα στην ελληνική ψυχή ανωτερότητα και γενναιοψυχία', με επιχει­ ρήματα παρμένα από τον... Ομηρο, δηλαδή από έναν ποιητή, που κατά πάσαν βεβαιότητα είναι το συλλογικό όνομα πολλών ποιητών. 0 καημένος ο αναγνώστης ακόμα δεν έμαθε πως το 'ομηρι­ κό πρόβλημα' παραμένει άλυτο, πράγμα που σημαίνει πως δεν ξέρουμε ποια από τα περιστατικά που περιγράφει ο Ομηρος εί­ ναι όντως αληθινά, ποια είναι προσθήκες της ποιητικής φαντα­ σίας και ποια είναι γεγονότα και απόψεις της εποχής που έζησε ο ποιητής, μεταφερμένα αυθαίρετα στην εποχή του Τρωι­ κού Πολέμου, που έγινε όντως. Κάποιος άλλος, που προφανώς δεν γνωρίζει τίποτα από δι­ αλεκτική (που σημαίνει καταρχήν σχέση του αντικειμένου προς το υποκείμενο) αντιμετωπίζει σα θέσφατα όλα όσα πα­ ραθέτει η ακαδημαϊκή ιστοριογραφία, κυρίως των πανεπιστημι­ ακών, που τρέμουν μη χάσουν την έδρα τους αν δεν πουν αυ­ τά που πρέπει να πουν, ή εκείνων που δεν θα γίνουν ποτέ πανε­ πιστημιακοί αν δεν προσκομίσουν πιστοποιητικά καλής 'εθνι­ κής' διαγωγής. Οι ‘ εθνικά σκεπτόμενοΓ μπορεί να σκέφτονται έξοχα εθνι­ κά, αλλά αυτό δεν τους εξασφαλίζει και τη δυνατότητα να σκέφτονται σκέτα και χωρίς προσδιοριστικό επίθετο. Λοιπόν, ένας φοιτητής του Πολυτεχνείου, με ένα εξαιρετικά ευγενικό γράμμα, με κατέπληξε όντως με την απίθανη συσσώ­ ρευση ιστορικών πληροφοριών, αλλά και με την εξίσου απίθα­ νη αδυναμία του να αξιολογήσει αυτόν το θησαυρό που έχει σωρεύσει στο κεφάλι του, ασφαλώς με μεγάλο κόπο και επί­ μονη δουλειά. Και δεν νομίζω πως στοχεύει σε μια έδρα Ιστο­ ρίας στο πανεπιστήμιο, για τον απλό λόγο πως είναι φοιτητής του Πολυτεχνείου! Τι κρίμαΙ Οχι γιατί δεν θα γίνει καθηγητής της Ιστορίας (μπορεί και να γίνει, άλλωστε) αλλά διότι αντιμετωπίζει ως θε­ τικός επιστήμονας μια κοινωνική επιστήμη, σαν την Ιστορία. Ο

14


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ "Δόκτορ Φάουστους' του Τόμας Μαν θα του μάθαινε πολύ πε­ ρισσότερα για την Ιστορία από οποιονδήποτε ακαδημαϊκό δάσκαλο, που ξέρει μόνο Ιστορία και, συνεπώς, σύμφωνα με το αξίωμά μας, δεν ξέρει ούτε Ιστορία. (Επιτέλους, πρέπει να απαλλαγούμε από την τρομοκρατία των ειδικών. Προκειμένου να αποχτήσουμε μια στοιχειώδη έ­ στω εμπιστοσύνη στο δικό μας μυαλό, ώστε να μην αντλούμε ιστορικά επιχειρήματα από τον Ομηρο.) Λοιπόν, τα κείμενα αυτής της σειράς που δεν είναι ιστορι­ κά, το ξαναλέω, αλλά παράθεση των ερεθισμάτων ενός υπο­ κειμένου που δημιουργήθηκαν απ’ τη σχέση του με το αντικεί­ μενο που λέγεται ελληνική Ιστορία, είναι πολύ περισσότερο ε­ πηρεασμένα απ' την ποίηση (κυρίως τον Λοτρεαμόν) τη μουσι­ κή (κυρίως τον Βάγκνερ, τον Μπετόβεν και τον Μάλερ), τις ει­ καστικές τέχνες (κυρίως τον Γκόγια), τον κινηματογράφο (κυ­ ρίως τον Τζον Φορντ, τον Γιόρις Ιβενς και τον Αντρέι Ταρκόφσκι) και την πεζογραφία, κυριότατα την πεζογραφία (μια ατέ­ λειωτη σειρά κλασικών και νεότερων αριστουργημάτων της παγκόσμιας πεζογραφίας) παρά από τους επιστήμονες ιστορι­ κούς, για τους οποίους επιτρέψτε μου να διατηρήσω όλες μου τις επιφυλάξεις. Διότι, οι περισσότεροί τους δυστυχώς είναι ει­ δικοί!! Και πώς να ’χει κανείς εμπιστοσύνη στους ειδικούς, ει­ δικότερα εκείνους τους αποξηραμένους μπακαλιάρους, τους χωρίς ίχνος ποιητικής "υγρασίας" μέσα τους; Αλλωστε, τσιφλίκι τους είναι η Ιστορία; Γιατί, δηλαδή, εγώ που είμαι "ειδικός" στον κινηματογράφο τους... επιτρέπω να βλέπουν κινηματογράφο και εκείνοι που είναι ειδικοί στην Ιστο­ ρία δεν μου επιτρέπουν να διαβάζω Ιστορία και να διασκεδά­ ζω, ανακαλύπτοντας "σταθερές" και νόμους που δεν αφορούν αποκλειστικά την Ιστορία; Αλλωστε, δημοσιογράφος είμαι!) Και οι δημοσιογράφοι την σήμερον ημέραν είναι αυτό που κάποτε ήταν οι χρονικογρά­ φοι. Δηλαδή, καταγραφείς της τρέχουσας Ιστορίας που τελείται καθημερινά, και καταγράφεται καθημερινά στις εφημερί­

15


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ δες, κάτω από ποικίλα "πρίσματα" και "σκοπιές", ανάλογα με την πολιτική τοποθέτηση της εφημερίδας και του δημοσιογρά­ φου, που έχει τη δική του πολιτική τοποθέτηση, που πάρα πολύ συχνά δεν συμπίπτει με αυτή του εργοδότη του. Λοιπόν, αφού στα δικά μας δημοσιογραφικά κείμενα θα "πα­ τήσουν* οι ιστορικοί του μέλλοντος (τα πιο πολυσύχναστα τμήματα των δημοσίων βιβλιοθηκών είναι αυτά στα οποία φυλλάγονται οι παλιές εφημερίδες) δεν καταλαβαίνω γιατί δεν πρέπει να πατήσω κι εγώ στα δικά τους, για να κάνω μια αντί­ στροφη από τη δική τους πορεία: Να επικαιροποιήσω τη βαλ­ σαμωμένη Ιστορία.

16


ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ιστορία, δηλαδή παρελθόν, έχει το καθετί: η φύση, η γη, τα λουλούδια, τα σαλιγκάρια, οι βάτραχοι, οι γάιδαροι, οι άνθρω­ ποι -ακόμα και αυτοί που έχουν μεγαλύτερη συγγένεια με το γάιδαρο παρά με τον άνθρωπο. Ωστόσο, η επιστήμη της Ιστο­ ρίας, η 'κυρίως Ιστορία' όπως θα λέγαμε για να την ξεχωρί­ σουμε από τις επιμέρους ειδικές Ιστορίες, αφορά πάντα και σ’ όλες τις περιπτώσεις το παρελθόν της κοινωνίας των ανθρώ­ πων στη σχέση του με το παρόν και το μέλλον. Οπως λέει ο Μπενεντέτο Κρότσε, 'κάθε Ιστορία είναι σύγ­ χρονη'. Ωστόσο, είναι πολλοί οι ιστορικοί που αντιλαμβάνο­ νται την Ιστορία σαν ένα απέραντο νεκροταφείο, όπου ενταφι­ άζεται ακατάπαυτα η ανθρώπινη πράξη, η ανθρώπινη σκέψη. Παρά ταύτα, το συνεχές και αδιάπτωτο ενδιαφέρον των αν­ θρώπων για την Ιστορία, δηλαδή για το παρελθόν που προε­ κτείνεται στο παρόν και συνεχίζεται στο μέλλον, διαψεύδει τη μουσειακή, θα λέγαμε αρχαιολογική, αντίληψη της Ιστορίας. Τούτο το συνεχές ενδιαφέρον για την Ιστορία εξηγείται απλά από την επίμονη αγωνία μας για το παρόν στο οποίο ζούμε, καθώς και από το φόβο για το μέλλον, όπου πάντα τοποθε­ τείται ο προσωπικός μας θάνατος -και κάθε θάνατος. Η μελ­ λοντολογία, που αποτελεί ξεχωριστή επιστήμη, στηρίζεται στην ίδια ψυχολογική ανάγκη στην οποία στηρίζεται και η πα­ ρελθοντολογία, όπως θα μπορούσαμε να ονομάσουμε αλλιώς την επιστήμη της Ιστορίας, αν η λέξη δεν ήταν ήδη βαρυμένη με τη μυρωδιά της μούχλας που εκπέμπει η μουσειακή αντίλη­ ψη της Ιστορίας. Μια πλήρης Ιστορία είναι ταυτόχρονα παρελθοντολογία και μελλοντολογία. Μ’ άλλα λόγια, μια Ιστορία που δεν καλύπτει το χρόνο στα τρία συμβατικά στάδια της ατέρμονης ανέλιξής του, δεν έχει σοβαρό νόημα.

17


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Είναι φανερό, λοιπόν, πως μια τέτοια χρονική αντίληψη για την Ιστορία έχει μέσα της την έννοια της προόδου, δηλαδή της πεποίθησης πως ο κόσμος διαφοροποιείται προς το καλύ­ τερο. Αν δεν την έχει, η μελέτη της Ιστορίας απλώς εδραιώνει το συντηρητισμό και προάγει σε δόγμα την παροιμιώδη έκφραση ‘ κάθε πέρσι και καλύτερα', πράγμα που θα 'θελε να το πιστεύ­ ει ο καθένας, για τον απλό ψυχολογικά λόγο πως κάθε πέρσι ήταν και νεότερος, συνεπώς πιο απομακρυσμένος από το βιο­ λογικό γεγονός του θανάτου, που τον αναμένει σε μια στροφή του μέλλοντα χρόνου. (Ο θάνατος των ήδη πεθαμένων έχει μόνο παρελθόν. Ο θά­ νατος των προς το παρόν ζωντανών έχει μόνο μέλλον. Το εν­ διάμεσο παρόν είναι η ζωή, νοούμενη ως χρονικότητα). Το ενδιαφέρον για το ανθρώπινο παρελθόν είναι τόσο παλιό, όσο και ο άνθρωπος. Φυσικά, η ιστόρηση του παρελθόντος εί­ ναι άμεσα εξαρτημένη από τα διαθέσιμα περιγραφικά και κα­ ταγραφικά μέσα, καθώς και από την ανάπτυξη της ανθρώπινης νόησης. Τα ζώα δεν ενδιαφέρονται για την Ιστορία τους. Ούτε ο εντελώς πρωτόγονος άνθρωπος, που μόλις και μετά βίας ξε­ χωρίζει από το ζώο. Κι αρχίζει να ξεχωρίζει από το ζώο ο άν­ θρωπος, από τη στιγμή που αποκτά συνείδηση πως εκτός από το παρόν υπάρχει και ένα παρελθόν, και ένα μέλλον. Τούτη η ιστορική συνείδηση εμφανίζεται ταυτόχρονα με τη συνείδηση πως ο άνθρωπος είναι θνητός. Συνεπώς, θα μπορούσαμε*να πούμε ότι από ψυχολογική άποψη, που μονίμως περιφρονείται από την ακαδημαϊκή ιστοριογραφία, η Ιστορία ως έννοια εμφανίζεται ταυτόχρονα με τη συνείδηση του θανά­ του και ότι είναι ένα αντίβαρο σε τούτη την καταθλιπτική συ­ νείδηση: Το παρελθόν 'ζεΓ σαν μνήμη, και το μέλλον που ε­ μπεριέχει το θάνατό μας, αν μη τι άλλο ουσιαστικότερο, του­ λάχιστον θα γίνει κάποτε μνήμη. (Εξ ου και η νεκρώσιμη επω­ δός 'αιώνια σου η μνήμη*, φράση που δείχνει πως ακόμα και ο εκκλησιαστής γνωρίζει πως η αιωνιότητα δεν είναι τίποτα πε­

18


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ρισσότερο από μνήμη.) Η απεγνωσμένη προσπάθεια του ανθρώπου να μείνει στη μνήμη των ζωντανών είναι το βασικότερο ψυχολογικό κίνητρο της Ιστορίας. Και αποτελεί τον κρυφό πυρήνα αυτού που ονο­ μάζουμε φιλοδοξία. Προκειμένου να "μείνει το όνομά μας" δεν* διστάζουμε να το σκαλίσουμε ακόμα και στα...αποχωρητήρια) Γιατί, λοιπόν, να μην το σκαλίζουμε και σε ποιητικές συλλο­ γές, παρόλο που ξέρουμε πως θα τις διαβάσει μόνο η μαμά μας, άντε και κανένας στενός φίλος, που θα τον υποχρεώσου­ με να υποστεί τις συνέπειες της ψυχολογικής μας ανάγκης για υστεροφημία, που καλό είναι να εμφανίζεται, για σιγουριά, και σαν "παρονοφημία"; (Εμεινα κατάπληκτος όταν μου ’παν πρόσφατα πως το όνο­ μά μου υπάρχει ακόμα σκαλισμένο στην πόρτα ενός αχυρώνα στο χωριό της μάνας μου. Οταν το έγραφα, σε ηλικία δέκα χρονών, δεν ήξερα, βέβαια, πως το ίδιο όνομα θα το δω γραμ­ μένο με μεγάλα γράμματα και στο πάνω μέρος αυτής της σε­ λίδας, πράγμα που δεν με εντυπωσιάζει πλέον καθόλου. Τώρα ξέρω πως και τα ονόματα πεθαίνουν, πολύ συχνά μάλιστα πριν από τους φορείς τους. Ξέρω ακόμα τώρα πως το χιούμορ είναι ο καλύτερος τρόπος να αποφύγει κανείς την αυτοκτονία, στην περίπτωσή που δεν έχει να πιαστεί από κανένα "ζωτικό ψεύδος" όπως π.χ. την πίστη στη "μέλλουσα ζωή" και άλλα τέ­ τοια παρηγορητικά και ζωογόνα.) Δεν είναι τυχαίο που η ελληνική λέξη "ιστορία" υιοθετήθηκε από όλες τις γλώσσες, όταν στις αρχές του 19ου αιώνα παρέστη ανάγκη να βρεθεί ένα όνομα για μια καινούρια επιστήμη, που εμφανίστηκε τότε. Το ρήμα ιστορώ προκύπτει από το ουσι­ αστικό ΐστωρ, που σημαίνει κριτής, έμπειρος, γιγνώσκων. Το ουσιαστικό ΐστωρ παράγεται από τον παρακείμενο οίδα του ρήματος είδω, που αχρηστεύτηκε στον ενεστώτα, του οποίου τη θέση πήρε το ρήμα ορώ (βλέπω), ενώ το οίδα χρησιμοποιεί­ ται στην αρχαία ελληνική με σημασία ενεστώτος. Από το ρήμα οίδα, λοιπόν, προκύπτει το ουσιαστικό ΐστωρ,

19


Ν Ε Ο Ε Λ Λ Η Ν ΙΚ Η ΙΣΤ Ο Ρ ΙΑ

που δίνει ένα καινούριο ρήμα, το ιστορώ, από το οποίο παράγεται ένα καινούργιο ουσιαστικό, η ιστορία. Τούτες οι γλωσσικές ‘ περιπέτειες’ της λέξης ιστορία δεί­ χνουν τη σημασία που έδινε η αρχαία ελληνική σκέψη στο "να μαθαίνει κανείς ύστερα από έρευνα'. Γιατί ακριβώς αυτό ση­ μαίνει η λέξη ιστορία. Η αρχαία ελληνική σκέψη, μέχρι τον Πλάτωνα, περιφρονεί αυτό που πολλούς αιώνες αργότερα θα ονομαστεί 'ενορατική γνώση' (ή γνώση εξ αποκαλύψεως, για να χρησιμοποιήσουμε χριστιανική ορολογία). Μ’ άλλα λόγια, η ίδια η λέξη ιστορία αποκλείει εξ ορισμού την ενορατική γνώ­ ση, παρόλο που δεν αποκλείει καθόλου τη φαντασία, η οποία συμπληρώνει τα κενά ανάμεσα σε δύο ή περισσότερα συναφή ιστορικά γεγονότα, που δεν θα ήταν δυνατό να συνδεθούν ευ­ θέως. Ωστόσο, η ιστορική φαντασία δεν είναι μυθοποιητική φαντα­ σία, είναι η συνέπεια της λογικής επεξεργασίας των ντοκου­ μέντων, στην περίπτωση που αυτά δεν επαρκούν από μόνα τους για τη συναγωγή ασφαλών συμπερασμάτων. Αλλά και στην περίπτωση που τα ντοκουμέντα είναι επαρκή, πάλι θα χρειαστεί η ιστορική φαντασία για να γίνει δημιουργική και στοχαστική η δουλειά του ιστορικού, που σε καμιά περίπτωση δεν είναι ένας απλός χρονικογράφος ή ένας συλλέκτης τεκ­ μηρίων. Ο ιστορικός δεν είναι ένας θετικός επιστήμονας, είναι ένας θεωρητικός επιστήμονας. Ο ιστορικός δεν μπορεί να επαληθεύσει πειραματικά τις απόψεις του, για τον απλό λόγο πως το αντικείμενο της έρευνας του δεν είναι επαναλήψιμο, όπως στο πείραμα των θετικών επιστημών. Τα ιστορικά γεγονότα τελούνται άπαξ διά παντός, και είναι στην κυριολεξία μοναδικά και ανεπανάληπτα, ακόμα και όταν εμφανίζουν κάποια επαναληπτικότητα μέσα στο χρόνο. Αν όντως λοιπόν τα ιστορικά γεγονότα εμφανίζουν μια έστω και εντελώς άτακτη περιοδικότητα και επαναληπτικότητα, αυ­ τό συμβαίνει όχι γιατί η Ιστορία επαναλαμβάνεται (η Ιστορία

20


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ δεν επαναλαμβάνεται ποτέ) αλλά διότι επαναλαμβάνονται κά­ ποιοι σταθεροί νόμοι που διέπουν το ιστορικό γίγνεσθαι, που ό­ μως εφαρμόζονται πάρα πολύ χαλαρά στην κάθε περίπτωση χωριστά. Ο επιστήμονας ιστορικός καλείται, λοιπόν, να επισημάνει την ειδική για κάθε περίπτωση λειτουργία αυτών των νόμων, και όχι μόνο να ερευνήσει τις πηγές και να ανακαλύψει σ' αυ­ τές νέες πληροφορίες, πράγμα που, ωστόσο, είναι εντελώς α­ ναγκαίο προκειμένου οι έστω άτακτοι νόμοι να αποκτήσουν μια επιπλέον εγκυρότητα. Οπωσδήποτε πάντως, ο άξιος του τίτλου του ιστορικός δεν περιορίζεται στην ιστοριοδιφία, δηλαδή το ψάξιμο των πηγών, που θα μπορούσε να το κάνει ο κάθε σχολαστικός τυφλοπό­ ντικας των αρχείων. Πριν από το καθετί, ο μεγάλος ιστορικός είναι ένας στοχαστής και ένας φιλόσοφος της Ιστορίας, και όχι ένας ταξινομητής πληροφοριών. Ο Ηρόδοτος για τους Ελληνες και ο Τίτος Λίβιος για τους Ρωμαίους δεν είναι σπουδαίοι ιστορικοί, όχι μόνο γιατί μπερ­ δεύουν συνέχεια το ιστορικό γεγονός με το μύθο και βάζουν το ένα στη θέση του άλλου, αλλά κυρίως γιατί αρνούνται να στοχαστούν πάνω στα γεγονότα, επιμένοντας σχεδόν απο­ κλειστικά στο ηρωικό, το μεγαλειώδες και το παράξενο, πράγ­ μα που είχε ως συνέπεια την εμφάνιση μιας ηρωολατρείας, (διά της Ιστορίας), που συνεχίζεται. Στον Ηρόδοτο και στον Τίτο Λίβιο χρωστάει ο Καρλάιλ την άποψη πως την Ιστορία τη δημιουργούν οι "μεγάλοι άντρες", που προκειμένου να μην εκπέσει η μεγαλοσύνη τους υποβα­ στάζονται από μύθους, που μπορεί να κάνουν το ιστορικό α­ νάγνωσμα πολύ ενδιαφέρον, όπως π.χ. στον Ηρόδοτο, αλλά το απομακρύνουν από τη λογική και το στοχασμό, πράγμα που το αποτρέπει ο ίδιος ο όρος "ιστορία". Εννοείται πως η καρλαϊλική άποψη για την Ιστορία δεν μπο­ ρεί να διεκδικήσει εχέγγυα επιστημοσύνης. Παρά ταύτα, πα­ ραμένει πάντα η πιο γοητευτική και η πιο λαϊκή άποψη για την I-

21


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ στορϊα. Διότι ο ταλαιπωρημένος ανθρωπάκος αρχίζει να νιώθει κα­ λύτερα, καθώς διαπιστώνει πως έχει μια κάποια σχέση με μυ­ θοποιημένους σπουδαίους προγόνους. Και όσο πιο άθλιος εί­ ναι κανείς, τόσο μεγαλύτερη ανάγκη έχει από το "προγονικό μεγαλείο", που άλλωστε ανασύρεται από την ιστορική ναφθα­ λίνη κυρίως κατά τις δύσκολες ιστορικές περιόδους, προκει­ μένου να δημιουργηθεί από τους δημαγωγούς μια "ανάταση", αναγκαία για έναν ευκολότερο θάνατο στη μάχη. Εντελώς αντίθετα από τον Ηρόδοτο και τον Τίτο Λίβιο, ο με­ γάλος Θουκυδίδης για τους Ελληνες και ο εξαιρετικά σοβα­ ρός Τάκιτος για τους Ρωμαίους, υποδεικνύουν ένα διαφορετι­ κό μοντέλο ιστορικής έρευνας. Με τον Θουκυδίδη, ο οποίος πολύ δίκαια θεωρείται ο "πατέρας της Ιστορίας", εισάγεται η επίμονη απαίτηση για κριτική και στοχασμό πάνω στα ιστορικά γεγονότα. 0 Θουκυδίδης, χωρίς να πάψει να είναι ένας πολύ σημαντι­ κός λογοτέχνης (η λογοτεχνία θα συνοδεύει συχνά την ιστορι­ ογραφία), είναι πριν από το καθετί ένας πολύ μεγάλος στοχα­ στής, και σαν τέτοιος δεν περιορίζεται σε περιγραφές και ά­ κριτους θαυμασμούς για τους "αξιοθαύμαστους ανθρώπους" και τα "αξιοθαύμαστα γεγονότα". Αλλωστε, η αθλιότητα του Πελοποννησιακού Πολέμου, που ιστορεί, δεν του παρέχει κα­ μιά ευχέρεια για ανόητες θαυμαστικές κορόνες, καλή ώρα σαν αυτές του Νεοέλληνα "συναδέλφου" του Παύλου Καρολίδη, στον οποίο πολλά χρωστάει η κατοπινή παραληρούσα νε­ οελληνική εθνικοφροσύνη, που έχει ξεπεράσει σε τερατολογία τους πάντες, φυσικά και τον πολύ μακρινό "πρόγονο" Ηρόδο­ το, που τουλάχιστον είναι κομψός και χαριτωμένος μέσα στην απέραντη αθωότητα του. Ωστόσο, κανείς από τους αρχαίους Ελληνες και Ρωμαίους ιστορικούς, ούτε καν ο ιδιοφυής Θουκυδίδης, δεν είναι επιστή­ μονας ιστορικός, όπως θα λέγαμε με σύγχρονη γλώσσα. Γιατί όλοι τους εννοούν την Ιστορία σαν μια αφήγησή γεγονότων,

22


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ άλλοτε περισσότερο κι άλλοτε λιγότερο στοχαστική, και όχι σα μια μεθοδευμένη πρόθεση για συστηματική έρευνα των πη­ γών και επίπονη επεξεργασία των δεδομένων, βάσει προεπιλεγμένου ερευνητικού σχεδίου. Η Ιστορία θα γίνει επιστήμη πολύ αργά, μόλις στις αρχές του 19ου αιώνα. Και θα την κάνουν επιστήμη οι Γερμανοί ιστο­ ρικοί, όπως θα δούμε αργότερα. Μέχρι τότε, η ιστοριογραφία κινούνταν γύρω από τα πρότυπα που είχαν υποδείξει ο Ηρόδο­ τος και ο Θουκυδίδης. Ο Μποσουέ, ο Βολταίρος, ο Βίκο, ο Μοντεσκιέ και ο Γίββων, είναι ιστορικοί ηροδότειου ή θουκυδίδειου τύπου, πάντως επιστήμονες δεν είναι. Παρά ταύτα, η αντίληψη πως η Ιστορία θα μπορούσε να εί­ ναι μια έγκυρη επιστήμη και όχι μια λίγο ως πολύ ανεύθυνη ει­ κοτολογία πάνω στα ιστορικά γεγονότα (πράγμα που, ωστόσο, δεν αποκλείει έναν πολύ σοβαρό στοχασμό πάνω στις ανθρώ­ πινες πράξεις, που μπορεί να μην είναι αυστηρά επιστημονι­ κός, όπως στην περίπτωση του Βολταίρου, όμως δεν παύει να είναι στοχασμός) λέγαμε, λοιπόν, πως η άποψη πως η Ιστορία θα μπορούσε να είναι μια έγκυρη επιστήμη, πρωτοεμφανίζεται στις αρχές του 16ου αιώνα, παντού στην Ευρώπη. Είναι.η εποχή κατά την οποία ο υπό διαμόρφωση καπιταλι­ σμός, που συνυπάρχει ακόμη με τη "ρομαντική" και τσαπα­ τσούλα φεουδαρχία, απαιτεί παντού σύστημα και μέθοδο. Στην αρχή του 19ου αιώνα οι Γερμανοί ιστορικοί θα δημιουρ­ γήσουν επιτέλους και για την Ιστορία ένα σύστημα και μια μέ­ θοδο. Που, βέβαια, δεν είναι ανάλογα μ' αυτά των θετικών επι­ στημών, είναι ωστόσο ένα σύστημα και μια μέθοδος. Ομως, των μεγάλων Γερμανών ιστορικών θα προηγηθεί ελά­ χιστα ένας μεγάλος Γερμανός φιλόσοφος ο Χέγκελ (17701831). Είναι αυτός που θα δώσει στη λέξη "ιστορία" το αρχαιοελ­ ληνικό της νόημα, που, όπως είπαμε, συνίσταται στην έλλογη γνώση, που είναι συνέπεια μιας έρευνας. Λέει ο Χέγκελ, με το μεγαλόπρεπο και σίγουρο ύφος του: "Η μόνη ιδέα που κουβα-

23


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ λάα σταθερά μέσα της η φιλοσοφία, είναι η απλή ιδέα του Λό­ γου, ότι δηλαδή ο Λόγος κυβερνάει τον κόσμο, και ότι συνε­ πώς η παγκόσμια Ιστορία είναι ορθολογική". (Μαθήματα για τη Φιλοσοφία της Ιστορίας). Ωστε λοιπόν, ο Λόγος (η λογική) είναι η κύρια 'σταθερά' της ανθρώπινης Ιστορίας. Ωστε, λοιπόν, ο κόσμος δεν διέπεται από άλογες και σκοτεινές δυνάμεις. Ωστε, λοιπόν, ο προτεστάντης θεός, που είναι ο 'υπέρτατος Λόγος' (η ύψιστη λο­ γική) καθοδηγεί τον ανθρώπινο Λόγο. (Πράγμα που δεν ισχύει για την υπερβατική και ενορατική ορθοδοξία, που απεχθάνεται τη νόηση και στηρίζει τη γνωστική λειτουργία αποκλειστικά στην ενόραση.) Αν είναι έτσι, αν δηλαδή η λογική κυβερνάει τον κόσμο, είτε διά του θεού απευθείας είτε διά των πλασμά­ των του, τότε μια επιστήμη της Ιστορίας δεν μπορεί παρά να έ­ χει ως κύριο καθήκον την επισήμανση της λειτουργίας του Λό­ γου μέσα στις ανθρώπινες πράξεις, που πρέπει να γίνονται ο­ λοένα και περισσότερο έλλογες. Η επιστήμη της Ιστορίας γεν­ νιέται απ’ αυτό το φιλοσοφικό δόγμα, που αργότερα θα αμφι­ σβητηθεί, αλλά ποτέ δεν θα ξεχαστεί ολότελα. Τον περασμένο αιώνα, η νιογέννητη τότε επιστήμη της Ιστο­ ρίας είχε τέτοιο κύρος, που όποιος το αμφισβητούσε θεωρού­ νταν αυτόματα αγροίκος. Σήμερα, η Ιστορία δεν αποτελεί πλέ­ ον το κέντρο του ενδιαφέροντος των "μορφωμένων" (που ση­ μαίνει: πνευματικά διαμορφωμένων, ανθρώπων δηλαδή που έ­ χουν ξεφύγει από την άμορφη μάζα, αποκτώντας μια "μορφή", μια συγκρότηση). Ο Αλφρεντ Χόις μιλάει για "απώλεια της Ι­ στορίας", ενώ άλλοι φιλόσοφοι της Ιστορίας αντιμετωπίζουν την επιστήμη της Ιστορίας, που δεν πρέπει να συγχέεται με τη φιλοσοφία της Ιστορίας, σαν απαρχαιωμένη και ανίκανη να έ­ χει έγκυρο λόγο. Μάλιστα, ο Μισέλ Φουκό, ο πολύ γνωστός και εδώ Γάλλος στοχαστής και ερευνητής της λεγάμενης "μικρής ιστορίας", δηλαδή της επιμερισμένης Ιστορίας, αυτής που αναφέρεται σε "ανεπίσημα" ή δευτερεύοντα γεγονότα και καταστάσεις, ό­

24


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ πως για παράδειγμα η ιστορία της αντιμετώπισης της τρέλας από τους ανθρώπους, η ιστορία των νοσοκομείων, η ιστορία των προλήψεων κτλ. φτάνει στο σημείο να πει: Τ α μεγάλα ακί­ νητα και βουβά υπόβαθρα της Ιστορίας, που το κουβάρι των παραδοσιακών διηγήσεων είχε σκεπάσει με μια ολόκληρη σαβούρα από επεισόδια, κατέστρεψαν την Ιστορία." Για τον Φουκό, λοιπόν, στον οποίο χρωστώ πολλά, προκει­ μένου να κινήσουμε ξανά το ενδιαφέρον για την Ιστορία, είναι ανάγκη να ξεφύγουμε από την παραδοσιακή, μουσειακή αντί­ ληψη για την καταγραφή και κωδικοποιήση των ανθρωπίνων πράξεων που ονομάστηκε Ιστορία, και να επισημάνουμε τα "υ­ πόγεια ρεύματα" που την κινούν, όχι πάντως προς μια συγκε­ κριμένη κατεύθυνση, κατά τον Φουκό. Το βασικό, φιλοσοφικής τάξεως ερώτημα, που απασχόλησε και τους επιστήμονες ιστορικούς από τις αρχές του 19ου αιώ­ να και μετά, αλλά και τους εμπειρικούς και "ερασιτέχνες" ι­ στοριογράφους πριν από το 19ο αιώνα, είναι: Εφόσον η Ιστορί­ α κινείται, είτε σε ευθεία γραμμή, είτε σε κύκλο, είτε σε ζιγκ ζαγκ, είτε εντελώς άτακτα, εφόσον τα πράγματα αλλάζουν, εί­ τε προς το καλύτερο είτε με μια συνεχή παλινδρόμηση από το καλύτερο στο χειρότερο και αντίστροφα, σε όλες τις περιπτώ­ σεις δηλαδή, οφείλουμε να επισημάνουμε τα αίτια που προκαλούν αυτές τις διαφοροποιήσεις. Ηταν φυσικό αυτά τα αίτια να εντοπιστούν καταρχήν στο θεό, το πρώτο και μόνο "κινούν αίτιον" για όσους μεταφυσικίζοντες οδηγούνται σε αδιέξοδο στη διάρκεια μιας έρευνας. Και το θ εό σαν "κινητήρα" της Ιστορίας, δεν τον βλέπει μόνο το απλοϊκό μυαλό του λεγάμενου "απλού ανθρώπου", του ο­ ποίου η απλότητα φτάνει συχνά μέχρι την ολική ανυπαρξία στοχαστικής ικανότητας, αλλά και κάποιοι εξαιρετικά σοβα­ ροί επιστήμονες ιστορικοί, σαν τον Λέοπολντ φον Ράνκε και τον Μπέρτολτ Νίμπουρ, τους ανθρώπους δηλαδή που έκαναν την Ιστορία επιστήμη, προκαλώντας εξαρχής ένα σκάνδαλο: Πώς γίνεται να είναι επιστημονική μια μέθοδος έρευνας όταν,

25


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ σε τελική ανάλυση, επικαλείται το θ εό για να ερμηνεύσει τα δυσερμήνευτα; Γίνεται, διότι η επιστήμη της Ιστορίας, στην επιστημονική αΡΧΠ της δεν ενδιαφερόταν για τα αίτια που προκαλούν τα γε­ γονότα αλλά για τα γεγονότα καθαυτά. Στη Γερμσνική Σχολή της κατά τα άλλα υπεύθυνης και πο­ λύ τεκμηριωμένης ιδεαλιστικής ιστοριογραφίας, που όμως δεν νοιάζεται και πολύ για τις δύσκολες φιλοσοφικές έννοιες, ανή­ κει και ο δικός μας Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος (1815 1891), ένας στα αλήθεια ιδιοφυής ερευνητής που αν και αυτοδίδακτος, έφτασε να γίνει όχι μόνο καθηγητής στο Πανεπιστή­ μιο της Αθήνας, αλλά και επίτιμος καθηγητής σε γερμανικά πανεπιστήμια. Το κύρος του ήταν τεράστιο και η επιστημονική του επάρ­ κεια διεθνώς αναγνωρισμένη. Παρά ταύτα, ούτε ο Παπαρρηγό­ πουλος, ούτε οι Γερμανοί δάσκαλοί του, ούτε οι επίγονοί τους νοιάστηκαν για τη φιλοσοφία της Ιστορίας, που δεν πρέπει να συγχέεται με την επιστήμη της Ιστορίας, χωρίς την οποία ό­ μως η Ιστορία χάνει τουλάχιστον το μισό της νόημα. Γιατί, δη­ λαδή, να μελετάμε την Ιστορία, όταν δεν μπορούμε να καταλή­ ξουμε σε μια ερμηνεία των ανθρωπίνων πράξεων; Μόνο η καταγραφή των ανθρωπίνων πράξεων είναι, βέβαια, και αυτή Ιστορία, αλλά τα διδάγματα που ε ξ αυτής συνάγονται άκριτα αποκλείεται να μην είναι μεταφυσικής τάξεως. Δεν αρ­ κεί, για παράδειγμα, να ξέρουμε πως οι πράξεις των αρχαίων Ελλήνων τεκμηριώνουν πραγματικά την άποψη πως ήταν ό­ ντως ένας γενναίος λαός. Πρέπει να γνωρίζουμε ακόμα το πώς και το γιατί τούτης της γενναιότητας, προκειμένου να μην καταλήξουμε στην αστεία επωδό: Ηταν γενναίοι γιατί ήταν γεννημένοι γενναίοι, πράγμα που παραπέμπτει στο θεϊκό προ­ καθορισμό και στη μοίρα, που μπορεί, βέβαια, να αποτελέσει ένα είδος επιχειρήματος, όχι πάντως επιστημονικά καταχωρημένο, ή έστω με κάποιες προθέσεις επιστημοσύνης, τουτέστιν ορθολογισμού.

26


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Ο Ράνκε, ο μεγάλος δάσκαλος όλων των άξιων λόγου ιδεα­ λιστών ιστορικών, πίστευε πως η επιστήμη της Ιστορίας, για να είναι έγκυρη, πρέπει να περιορίζεται στα πολιτικά και θρη­ σκευτικά γεγονότα, και να δίνει εντελώς ξεχωριστή έμφαση στις διεθνείς σχέσεις, χωρίς να υπεισέρχεται στις λεπτομέ­ ρειες αυτού που αργότερα θα ονομαστεί "μικρή Ιστορία", ούτε στην περιγραφή και ερμηνεία γεγονότων και δεδομένων που μπορούν να αποτελέσουν το αντικείμενο μιας ξεχωριστής Ι­ στορίας, της Ιστορίας του Πολιτισμού. Είναι τουλάχιστον παράδοξο το γεγονός ότι ο Ράνκε ξεχω­ ρίζει τη μελέτη της Ιστορίας από τη μελέτη του πολιτισμού, λες και θα είχε νόημα μια Ιστορία γραμμένη ερήμην του πολιτι­ σμού που αυτή δημιουργεί. Παρά ταύτα, τούτη η "απολιτιστική" άποψη για την Ιστορία κυριάρχησε στην ιδεαλιστική ιστοριο­ γραφική σκέψη. Ακόμα και ο Παπαρρηγόπουλος, που έχει μπροστά του έναν κολοσσιαίο πολιτισμό, τον ελληνικό, αντιμε­ τωπίζει τα πολιτιστικά γεγονότα περιθωριακά, θα λέγαμε. Τα πράγματα αλλάζουν άρδην με το μεγάλο Γιάκομπ Μπούρκχαρντ, το Γερμανό που συνεχίζει την παράδοση του Γάλλου Βολταίρου, δίνοντας έμφαση στην πολιτιστική και όχι στην πολιτική ή στη στρατιωτική Ιστορία. Αυτή η τελευταία και σήμερα κατέχει σκανδαλωδώς κυρίαρχη θέση στα σχολικά εγχειρίδια, λες και η ανθρώπινη Ιστορία γράφεται στα πεδία των μαχών. Βέβαια, η ανθρώπινη Ιστορία συχνά μπορεί να κρίνεται στα πεδία των μαχών, όμως γράφεται στην καθημερινή ζωή και με έναν τρόπο αδιάκοπο και αδιάλειπτο. 0 Μπούρκ­ χαρντ, λοιπόν στον οποίο δεν θα ξοφλήσουν ποτέ τα χρέη τους οι μελετητές του ευρωπαϊκού, συνεπώς και του ελληνι­ κού πολιτισμού, εισάγει στην επιστήμη της Ιστορίας την έννοια της καθημερινότητας και των πολιτιστικών δεδομένων που α­ νήκουν στην καθημερινότητα και την επικαθορίζουν. Είναι φα­ νερό πως μια τέτοια αντίληψη για την Ιστορία, όσο ιδεαλιστική κι αν είναι, δεν σκαλώνει στις "τομές" και τις "ρήξεις" που δημι­ ουργούν οι νίκες ή οι ήττες στη μάχη, αλλά αντιλαμβάνεται

27


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ την Ιστορία σαν ένα συνεχές και αδιάκοπο γίγνεσθαι, όπου έ­ χουν την αρμόζουσα θέση και τα ταπεινά και ασήμαντα κι όχι μόνο οι στρατηγοί και οι ήρωες, που μονίμως "πέφτουν ηρωικώς" και μονίμως συσκοτίζουν τα πράγματα με τούτα τα πεσί­ ματά τους. Η Ιστορία, λοιπόν, δεν υπάρχει για να υπάρχουν μνημεία του Αγνωστου Στρατιώτη απανταχού της Γης. Υπάρ­ χει κυρίως για να υπάρχουν Παρθενώνες, που για να υπάρ­ ξουν, κάποιοι θα χρειαστεί να δουλέψουν, όχι μόνο για να τους φτιάξουν αλλά κυρίως για να συγκεντρωθεί το χρήμα με το οποίο θα φτιαχτούν. 0 Μαρξ, που ήταν σύγχρονος του Μπούρκχαρντ, θα δώσει μια σαφή και καθαρή βρμηνεία στο α­ ναμφισβήτητο, εντός της τρέχουσας καθημερινότητας, γεγο­ νός πως σε τελική ανάλυση -αλλά μόνο σε τελική ανάλυση- ό­ λα μα όλα σε τούτο τον κόσμο είναι εξαρτημένα από παράγο­ ντες οικονομικούς, είτε άμεσα, είτε έμμεσα. Και η έμμεση ε-. ξάρτηση μας κάνει να μην καταλαβαίνουμε εύκολα τη σημασί­ α του οικονομικού παράγοντα, σε ολόκληρη την Ιστορία. Το αστείο σ’αυτήν την υπόθεση είναι πως δεν είναι μαρξι­ στές οι... καπιταλιστές, και ας είναι οι μόνοι που περιστρέφο­ νται αδιάκοπα γύρω από τα οικονομικά δεδομένα, χωρίς να νοιάζονται για τίποτα άλλο σοβαρότερο. Ενώ οι μαρξιστές που συνεχώς στρέφουν όλη την προσοχή τους στα οικονομικά δε­ δομένα, δεν θεωρούν τα οικονομικά δεδομένα αυτοσκοπό για την κοινωνία. Ο Μπούρκχαρντ δεν θα επηρεάσει λοιπόν τον Παπαρρηγόπουλο, γιατί το βασικό του έργο, με τον τίτλο Ό πολιτισμός της Αναγέννησης στην Ιταλία" θα εκδοθεί το 1860, ακριβώς την ίδια χρονιά που θα εκδοθεί και "Η Ιστορία του Ελληνικού Εθνους’ του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου. Τι κρίμα! Αν ο πανέντιμος Παπαρρηγόπουλος γνώριζε τον Μπούρκχαρντ, ί­ σως να προσανατολιζόταν διαφορετικά. Και ίσως έτσι να είχα­ με απαλλαγεί από εκείνον τον μάλλον κακό μαθητή του, τον Παύλο Καρολίδη, τον κύριο υπεύθυνο για την περί το "μεγαλεί­ ο της φυλής" τσίκλα, που θα μασούν αδιάκοπα οι μετά τον Πα-

28


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ παρρηγόπουλο Ελληνες πανεπιστημιακοί ιστορικοί, που ενδια­ φέροντα περισσότερο για τη έδρα τους παρά για την Ιστορική αλήθεια'. Την εποχή του Καρολίδη ωστόσο, υπήρχε ο Μπούρκχαρντ. Υπήρχε επίσης και ο άλλος μεγάλος ιστορικός του πολιτι­ σμού, ο Γιόχαν Χουιζΐνκα. Παρά ταύτα ο Καρολίδης παραμέ­ νει μαντακά προσκολλημένος στη Σχολή Ράνκε, τη στιγμή που σχεδόν όλος ο κόσμος την έχει εγκαταλείπει προ πολλού. Είναι φανερό από τα παραπάνω, πως δεν ζητάμε από τους πανεπιστημιακούς Ελληνες ιστορικούς να είναι μαρξιστές. Ξέ­ ρουμε πόσο δύσκολο είναι κάτι τέτοιο και για το δημοσιοϋπαλ­ ληλικό μισθό τους και για την προαγωγή τους. Ζητάμε απλώς να σταματήσουν τις ηρωικές αστειότητες και να μάθουν τι εί­ ναι και πώς λειτουργεί ο πολιτισμός. Που τον κάνει όλος ο κόσμος και όχι μόνο οι ήρωες ή οι προσωπικότητες, όπως πιστεύει ο Καρλάιλ. 0 Τζιοβάνι Βίκο, το 18ο ακόμα αιώνα, είχε πει εκείνο το σπουδαίο: *0 άνθρωπος δημιουργεί την ιστορία του." Βέβαια, ο Βίκο δεν ήξερε πώς δημιουργεί ο άνθρωπος την ιστορία του. Ομως το 'κινούν ιστορικό αίτιο' για πρώτη φορά θα μετατεθεί από τον θ εό στον άνθρωπο. Παρά ταύτα, η αστική ιστοριογρα­ φία θα συνεχίσει την αμήχανη σιωπή της γύρω από το επίμαχο ερώτημα: Πώς δημιουργεί την ιστορία του ο άνθρωπος; Ακόμα και ο θ εό ς αν είναι το "κινούν αίτιον", οι βουλές του γίνονταί φανερές διά των ανθρώπων. Και οι άνθρωποι δεν συμβουλεύο­ νται πάντα τους παπάδες για το τι πρέπει να κάνουν. Κι αν με­ ρικοί δεν μπορούν να κάνουν βήμα χωρίς τους αστρολόγους, υπάρχουν άλλοι που κάνουν άλματα παρά την ύπαρξη αστρο­ λόγων. Ο Λένιν, για παράδειγμα. Εν πάση περιπτώσει, η Ιστορία δημιουργείται και από τους πιστεύοντες στο θ εό και από τους μη πιστεύοντες στο θεό. Από όλους ανεξαιρέτως. Κι αν κάποιοι θέλουν να εξαιρέσουν τους άθεους από το θετικό ιστορικό γίγνεσθαι και να τους με­ ταθέσουν αποκλειστικά στο αρνητικό, κακό του κεφαλιού

29


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ τους. Γιατί, όλο και θα εμφανίζεται κανένας Λένιν εδώ και κει για να βγάζει τα πράγματα από τη "μοιραία· τους πορεία και να δημιουργεί προβλήματα στους ελαφρώς, έστω, θεολογίζοντες ιδεαλιστές επιστήμονες, των οποίων το έργο σε καμιά περί­ πτωση δεν υποτίμησε ο μαρξισμός. Πώς να το υποτιμήσει άλ­ λωστε, αφού όλα στην καθημερινή πράξη είναι μπερδεμένα, ε­ νώ ο υλισμός συνυπάρχει με τον ιδεαλισμό, ακόμα και στα κομμουνιστικά κράτη; Λοιπόν ας διαβάσουν και οι καπιταλι­ στές, καθώς και οι περί αυτούς καθηγητάδες κολαούζοι και λίγο μαρξισμό, αν όχι για κανένα σοβαρότερο γΓ αυτούς λόγο, τουλάχιστον για να γνωρίσουν τον εχθρό τους. Διότι, το κύριο δίδαγμα από τη μελέτη της Ιστορίας είναι πως χάνει κατά κα­ νόνα αυτός που υποτιμά τον αντίπαλό του. Καθώς και κείνος που εμπιστεύεται υπέρ το δέον το θεό, σε πράγματα που δεν είναι απολύτως προσωπικά. Και ο θεό ς είναι μια αυστηρά προσωπική υπόθεση. Αυτό δεν το λέει ο μαρξισμός. Το λέει η εξ ορισμού υπαρξίζουσα ορθοδοξία. Το λεν και οι εκ χριστια­ νών υπαρξιστές, όπως ο Κίρκεγκορντ, ο Γιάσπερς και άλλοι πολλοί. Το λέει ακόμα ο Μπούρκχαρντ. Οι μόνοι που δεν το λένε, πηγαίνοντας κόντρα και στην Ορθοδοξία, περί της οποίας ουδέν το ουσιώδες γνωρίζουν, είναι οι Ελληνες ορθόδοξοι. Που ακόμα δεν κατάλαβαν πως η Ορθοδοξία είναι υπαρξισμός ενώ ο καθολικισμός δεν είναι. Κύριοι, υπάρχει και ο Σεστόφ. Υπάρχει και ο Μπερτιάεφ. Και στα καθ’ ημάς (και καθ’ υμάς) υπάρχει και ο Χρίστος Γιανναράς. Γιατί όλους αυτούς πρέπει να τους διαβάζουμε μόνο ή σχεδόν μόνο εμείς οι μαρξιστές, και όχι και σεις; Προφανώς δεν αντιληφθήκατε πως είναι δικοί σας. Και γιατί να το αντιληφθείτε, άλλωστε; Σάμπως αντιληφθήκατε τι είναι η Ορθοδο­ ξία; Για σας, για να είναι κανείς ορθόδοξος αρκεί να είναι Ελ­ ληνας. Κι αν εμφανιστεί κανένας Κινέζος ορθόδοξος, θα τα χάσετε και θα του πείτε ίσως: Αντε γύρνα στην Κίνα, ανόητε! Αφού δεν είσαι Ελληνας δεν μπορείς να είσαι ορθόδοξος.

30


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Λοιπόν, ακόμα και οι θρησκευόμενοι Ρώσσοι απέχουν πολύ α­ πό την Ορθοδοξία σας, για μόνο το λόγο πως δεν είναι Ελλη­ νες! Αφού ο Κινέζος μπορεί να γίνει ορθόδοξος κάτω από ομα­ λές χριστιανικές συνθήκες, γιατί να μην μπορεί και ο Ελληνας να γίνει βουδιστής, παραμένοντας εντούτοις Ελληνας; Οπως λέει ο Χέγκελ, "το κακό συνίσταται στο ότι μας απα­ σχολεί ο εαυτός μας ως μοναδικότης." Εμάς τους Ελληνες μας απασχολεί επίσης και η "μοναδικότης της φυλής μας". Αρα το κακό σε μας είναι διπλό. Οι πρώτοι ωστόσο διδάξαντες το δόγμα της "μοναδικότητας της φυλής" (τους) ήταν οι Εβραί­ οι. Από αυτούς το παρέλαβαν και άλλοι "μοναδικοί" λαοί, μετα­ ξύ των οποίων και οι ναζιστές Γερμανοί. Και επειδή η ύπαρξη δύο "μοναδικών" λαών καταργεί την έννοια της μοναδικότη­ τας, ο ένας από τους δύο έπρεπε να λείψει. Τελικά δεν έλειψε κανένας. Ελειψαν μόνο μερικά εκατομμύρια άνθρωποι που τους κατάπιε η μισαλλοδοξία των "μοναδικών". Αν, λοιπόν, η μελέτη της Ιστορίας, της παγκόσμιας Ιστορίας εννοώ, έχει μια χρησιμότητα, αυτή συνίσταται στο ότι μας κάνει λιγότερο μι­ σαλλόδοξους και συνεπώς λιγότερο ηλίθιους. Ο Μαρξ ήταν κατά κύριο λόγο επιστήμονας (οικονομολό­ γος, ιστορικός, κοινωνιολόγος) κι όχι φιλόσοφος. Ωστόσο, η κολοσσιαία φιλοσοφική του παιδεία τον κάνει και φιλόσοφο. Αυτό, λοιπόν, που ονομάστηκε μαρξισμός, είναι ταυτόχρο­ να μια επιστήμη και μια φιλοσοφία, ενωμένες σε μια αξεδιάλυ­ τη ενότητα. Η φιλοσοφική μεριά του μαρξισμού ονομάστηκε "διαλεκτικός υλισμός" και η επιστημονική, "ιστορικός υλι­ σμός". Εξυπακούεται πως, ο ιστορικός υλισμός δεν μπορεί να γίνει πλήρως νοητός αν αποκοπεί απ’ το διαλεκτικό υλισμό, δηλαδή τη φιλοσοφική του διάσταση. Μαρξιστής αφιλοσόφητος δεν νοείται σε καμιά περίπτωση. Και ο πολύ συχνός εκπεσμός του μαρξισμού σ’ ένα χυδαίο υλισμό, οφείλεται στη δυσκολία του φιλοσοφείν και στην ευκολία του φιλολογείν περί τα πρακτικά

31


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ πράγματα της καθημερινότητας. Ο μαρξισμός, λοιπόν, για να παραμεϊνει τέτοιος και να μη γίνει οικονομισμός δεν πρέπει να περίφρονεΐ ούτε τη συγκεκριμένη σκέψη, ούτε την αφηρημένη σκέψη. Η τελευταία είναι αναγκαία, για να μπορούμε να κάνου­ με τις αναγωγές απ’ το ειδικό στο γενικό, και η πρώτη είναι το ίδιο αναγκαία για να διατηρούμε μια συνεχή επαφή με την πραγματικότητα και να μη χανόμαστε στα σύννεφα της αυτονομημένης θεωρητικολογίας, που δεν σημαίνει τίποτα από πρακτική άποψη. Διότι, όπως λέει ο Μάρξ, "το μόνο που έκαναν οι φιλόσοφοι ήταν να ερμηνεύουν τον κόσμο με διάφορους τρόπους. Η ου­ σία όμως είναι να τον αλλάξουμε." Το πολύ σημαντικό ή και εντελώς καινούριο, που φέρνει ο μαρξισμός στην ανθρώπινη σκέψη, όπως αυτή αναπτύχθηκε μέσα στο αδιάκοπο ιστορικό γίγνεσθαι και της οποίας ο μαρξι­ σμός αποτελεί αναπόσπαστο μέρος, είναι η άποψη πως ο κό­ σμος μπορεί V αλλάξει, αν κατανοήσουμε τους νόμους που διέπουν τη λειτουργία της ανθρώπινης κοινωνίας, εφόσον φυ­ σικά υπάρχουν τέτοιοι νόμοι. Που, πάντως, αποκλείεται να είναι όμοιοι με τους νόμους της φύσης, για τον απλό λόγο πως η κοινωνία ορίζεται σαν το αντίθετο της φύσης, δηλαδή σαν η προσπάθεια του ανθρώπου να υποτάξει τη φύση και να τη βάλει στην υπηρεσία του μέσα απ’ τη συλλογική δουλειά) αλλά και μέσα απ’ την αξιοποίηση των ταλέντων για όφελος όλων, πράγμα που έχει ως συνέπεια τον εξανθρωπισμό του ανθρώπου, δηλαδή την ολοένα και με­ γαλύτερη απομάκρυνση του απ’ την αρχική φυσική κατάσταση του ζώου. Μ’ αυτό τον τρόπο, ο άνθρωπος θα βρει τη δική του, την α­ ποκλειστικά δική του φύση, αυτήν που προσιδιάζει στην ύπαρ­ ξη νόησης. Γιατί, αν αφαιρέσεις απ’ τον άνθρωπο την ικανότη­ τά του να σκέφτεται, αυτομάτως τον μεταθέτεις στην κατηγο­ ρία του κυρίως ειπείν ζώου. Απομάκρυνση απ' τη φύση, λοι­ πόν, δεν σημαίνει περιφρόνηση της φύσης, αλλά αξιοποίηση

32


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ της φύσης προς όφελος του ανθρώπου προκειμένου αυτός να βρει την ανθρώπινη φύση του. Γιατϊ, ό,τι και να κάνει ο άνθρωπος, δεν θα μπορέσει ποτέ να καταργήσει τη νόησή του, που είναι η ευτυχία του και μαζί η δυστυχία του. Ευτυχία γιατί η συνείδηση, που είναι γνώρι­ σμα αποκλειστικά ανθρώπινο, τον κάνει να νιώθει μια πληρότη­ τα που δεν την έχει κανένα άλλο ζώο, και δυστυχία διότι η ίδια συνείδηση είναι ταυτόχρονα και συνείδηση του προσωπικού του θανάτου, που θα επέλθει οπωσδήποτε, πράγμα που θα έ­ χει ως συνέπεια την κατάργηση της συνείδησης, αυτής ακρι­ βώς που τον κάνει να νιώθει ευτυχής. Ολες οι θρησκείες αποσκοπούν στο να παρηγορήσουν τον άνθρωπο για τούτη τη φοβερή απώλεια και να του δημιουργή­ σουν έναν κόσμο φανταστικό μεν αλλά ιδανικό, μέσα στον ο­ ποίο νιώθει την πληρότητα που δεν μπορεί να νιώσει σαν κοι­ νωνικό ον, εξαιτίας της δυστυχίας που προκαλεί η ύπαρξη, καταρχήν και κατά βάσιν, των οικονομικών ανταγωνισμών, τους οποίους προκαλεί η ταξική διάρθρωση της κοινωνίας. Φυσικά, ο μαρξισμός δεν διατείνεται πως μπορεί να καταρ­ γήσει μια δυστυχία υπαρξιακής τάξεως, όπως αυτή που προ­ καλεί η απώλεια ενός προσφιλούς προσώπου, η ερωτική απο­ γοήτευση, και κυρίως η γνώση πως πρόκειται να πεθάνουμε ο­ πωσδήποτε. Η υπαρξιακής τάξεως δυστυχία θα συνεχίσει να υπάρχει και υπό κομμουνιστικό καθεστώς. Ομως, ας κάνουμε τουλάχιστον μια προσπάθεια να εξαφανίσουμε τις μορφές δυ­ στυχίας, που είναι δυνατό να εξαφανιστούν -και πρέπει να ε­ ξαφανιστούν, αν όχι για κανέναν άλλο σοβαρότερο λόγο, του­ λάχιστον για να μπορούμε να είμαστε... δυστυχείς σωστά, δη­ λαδή μόνο με τον υπαρξιακό τρόπο. Αυτή τη μορφή δυστυχί­ ας, ας την αντιμετωπίσει ο καθένας όπως μπορεί. Κι αν δεν μπορεί αλλιώς, ας καταφύγει στην παρηγοριά της αθανασίας της ψυχής, χωρίς να ζητάει να πράξουν όλοι ομοίως και χω­ ρίς να πετάει στην πυρά της Ιεράς Εξέτασης τους αλλόδο­ ξους και, σε μια ηπιότερη μορφή βαρβαρότητας, χωρίς να α-

33


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ φορϊζει καθέναν που μπορεί να φέρει 'ηρωικά και πένθιμα' ό­ πως λέει ο Καμύ, το υπαρξιακό του μαρτύριο για να το εναποθέσει στον τάφο του. Ο θεό ς δεν υπάρχει, γι’ αυτούς που υ­ πάρχει για να τιμωρεί εκείνους που πιστεύουν πως δεν υπάρ­ χει, αλλά για να παρηγορεί αυτούς που πιστεύουν πως υπάρ­ χει. Το δικαίωμα'στην παρηγοριά πρέπει να εγγράφει στα βασι­ κά ανθρώπινα δικαιώματα, όπως άλλωστε και το δικαίωμα στην άρνηση της παρηγοριάς. 0 μαρξισμός, λοιπόν, που κατα­ διώκει τους πιστούς οποιοσδήποτε θρησκείας δεν είναι μαρξι­ σμός, είναι η άλλη όψη της Ιεράς Εξέτασης. Αλλωστε ποτέ κανείς δεν κατάφερε να λύσει τα μεταφυσικά και τα υπαρξια­ κά προβλήματα με διατάγματα. Το να κάνεις τη φροντίδα για το συγκεκριμένο άνθρωπο, μέλημα ολόκληρης της κοινωνίας αποτελεί, σίγουρα, την πιο υ­ ψηλή μορφή ανθρωπισμού. Ο μαρξισμός, λοιπόν, είναι ένας ανθρωπισμός. Ισως, ο μόνος δυνατός, με την έννοια πως δεν είναι ένας αφηρημένος ανθρωπισμός συναισθηματικής και ιδε­ ολογικής τάξεως, αλλά ένας ανθρωπισμός εφαρμόσιμος. Ο­ μως, για να γίνει εφαρμόσιμος, δεν πρέπει να ξεχνάμε πως ο μαρξισμός δεν είναι ούτε οικονομισμός, ούτε θετικισμός, ούτε εμπειρισμός. 0 Ενγκελς δηλώνει σ’ ένα γράμμα του: Ό Μαρξ κι εγώ φταίμε ως ένα σημείο για το γεγονός ότι οι νεότεροι το­ νίζουν, κάποιες φορές, την οικονομική πλευρά περισσότερο α­ πό όσο πρέπει.' Και την τονίζουν, λέμε εμείς, στις περιπτώσεις που ο πυρήνας του μαρξισμού, η διαλεκτική, παύει να λειτουρ­ γεί με επάρκεια. Διαλεκτική, πριν απ’ το καθετί, σημαίνει κατανόηση της ση­ μασίας της άρνησης. Αν δεν υπήρχε το 'ό χ ι' δεν θα υπήρχε ούτε το *ναι". Δεν μπορεί να υπάρξει λόγος χωρίς αντίλογο, με την ίδια έννοια που δεν μπορεί να υπάρξει μέρα χωρίς νύχτα, θάνατος χωρίς ζωή, ζωή χωρίς θάνατο, και πάει λέγοντας για το καθετί. Η διαλεκτική είναι απίστευτα δυσβάσταχτη και, ό­ πως λέχθηκε, αποτελεί την ίδια την ουσία της δυστυχίας. Πράγματι είναι τρομερό να ξέρεις πως για να υπάρξει το καθε-

34


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ τι πρέπει να νοηθεί σε κατάσταση ανυπαρξίας, θρησκεία δια­ λεκτική συνεπώς δεν υπάρχει σε καμιά περίπτωση. Κι εκεί που υπάρχει μια διαλεκτική θρησκευτικότητα, όπως π.χ. στον Κίργκεγκορντ ή τον Πασκάλ, πρόκειται μάλλον για μια συνεχή μά­ χη με την αβεβαιότητα παρά για μια βεβαιότητα, θρησκευόμε­ νοι "σπαραγμένοΓ αυτού του τύπου είναι πάντα συμπαθείς και πάντα αξιοσέβαστοι. Αυτοί που είναι ανυπόφοροι είναι οι ευτυ­ χείς ’ μπουνταλάδες' που κατακάθισαν στις βεβαιότητες τους, γιατί το μυαλουδάκι τους δεν επιτρέπει περιπλανήσεις ανάμε­ σα στα "ναι" και τα "όχι". Η αχίλλειος πτέρνα του μαρξισμού είναι ο ντετερμινισμός του, δηλαδή η αυστηρή αιτιοκρατία, η προϋπάρχουσα του μαρξισμού φιλοσοφική άποψη, σύμφωνα με την οποία η ίδια αι­ τία προκαλεί πάντα και κατ’ ανάγκην το ίδιο αποτέλεσμα. Ο­ μως τώρα πια ξέρουμε πως ο αυστηρός ντετερμινισμός δεν ισχύει ούτε για τις φυσικές επιστήμες. Η πυρηνική φυσική έκα­ νε αναγκαία την υιοθέτηση μιας στατιστικής άποψης για την αιτιοκρατία, που στηρίζεται στη θεωρία των πιθανοτήτων. Ο­ μως, οι πιθανότητες να εμφανιστεί αυτό κι όχι εκείνο το φαιν<> μενο, παραπέμπουν και πάλι σε μια αιτιοκρατία, που ωστόσο συνάγεται από μια στατιστική αντίληψη της αιτιώδους σχέσης, δηλαδή της σχέσης του αιτίου προς το αιτιατό (αυτό που δημιουργείται κατ’ ανάγκη από μια αιτία). Τέτοιες τραγικές παρανοήσεις για την ιδιαιτερότητα του μαρξιστικού ντετερμινισμού δεν θα υπήρχαν, αν η έννοια της διαλεκτικής είχε κατανοηθεί απ’ όλους τους επιγόνους του Μάρξ τόσο, όσο κι απ’ τον ίδιο τον Μαρξ. Ο Λένιν έλεγε για τον Μπουχάριν πως το κύριο μειονέκτημα του ήταν το ότι δεν κατανόησε πλήρως τη διαλεκτική, αυτή την απίστευτα δύσκο­ λη έννοια, που ίσως γίνεται περισσότερο δύσκολη, απ’ όσο πραγματικά είναι, για λόγους ψυχολογικούς, τολμούμε να πού­ με: Η αβεβαιότητα και η διαλεκτική τουλάχιστον από ψυχολο­ γική άποψη είναι έννοιες σχεδόν συνώνυμες. Αλλά οι βεβαιό­ τητες είναι πρακτικά αναγκαίες ακόμα και στους μαρξιστές,

35


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ που καλούνται να πράξουν κι όχι μόνο να στοχαστούν. Και πώς να πράξεις αποφασιστικά, όταν ξέρεις πως το καθετί οδη­ γεί στο αντίθετό του, που με τη σειρά του οδηγεί κι αυτό στο αντίθετό του δημιουργώντας έτσι μια καινούρια κατάφαση μέ­ σα από την άρνηση της άρνησης; Δεν αρκεί να ξέρουμε από το συντακτικό πως δύο αρνήσεις κάνουν μια κατάφαση. Πρέ­ πει να κατανοήσουμε και τη σημασία της άρνησης πέρα από τη γλώσσα. Στο μαρξισμό, λοιπόν, ο αυστηρός ντετερμινισμός, που έχει μέσα του κάτι το μεταφυσικό, αφού προϋποθέτει την αυστηρή αντικειμενική αναγκαιότητα, ξεπερνιέται απλά και εύκολα με τη διαλεκτική, και συγκεκριμένα με την ίση σημασία που δίνει η διαλεκτική και στο αντικείμενο και στο υποκείμενο: Η Ιστορία δεν κινείται μόνο από εξωτερικούς, αντικειμενι­ κούς παράγοντες, αλλά κι από την ανθρώπινη βούληση (υπο­ κείμενο) στη στενή διαλεκτική της σχέση με το αντικείμενο. Αν δεν ήταν έτσι, όλα θα γίνονταν αυτόματα και συνεπώς δεν θα είχαμε παρά να καθήσουμε και να περιμένουμε να τελεστούν οι κοινωνικές αλλαγές, με την ίδια έννοια που τη νύχτα καθόμαστε και περιμένουμε να ξημερώσει. Το ξαναλέμε: Τα κοινωνικά φαινόμενα δεν είνα'ι φυσικά φαινόμενα για να τελούνται αυτομάτως. Προϋποθέτουν την ενεργό συμμετοχή του αν­ θρώπου, δηλαδή την ενεργοποίηση της βούλησης του. Αν τα πράγματα δεν γίνονταν έτσι, την Ιστορία δεν θα την έκαναν οι άνθρωποι αλλά ο θεός. Η υπερβολική έμφαση λοιπόν στον "αντικειμενικό παράγο­ ντα" οδηγεί κατευθείαν στο θεό. Κι εδώ έχει τη ρίζα του ο με­ ταφυσικός εκφυλισμός πολλών "μαρξιστών" που έχουν την α­ παίτηση να κατανοήσουν το μαρξισμό χωρίς να έχουν κατα­ νοήσει τη διαλεκτική. Αλλωστε, ο Μάρξ δεν κατέβηκε απ' τον ουρανό σαν προφή­ της. Πατάει γερά σε μια τεράστια σειρά ιδεολογικών προγό­ νων. Για παράδειγμα, η άποψη πως το "μοτέρ" της Ιστορίας, αυτό που την κάνει να κινείται, είναι καταρχήν και κατά κύριο

36


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ λόγο, οικονομικής τάξεως, δεν είναι δική του. θ α τη βρούμε πριν απ' αυτόν στη σκέψη του Αντελουνγκ, του Σλέτσερ, του Πεγκιλέν, του Μόζερ, του Φουριέ και του Σεν Σιμόν. Ομως κα­ νείς πριν από τον Μαρξ δεν βγήκε να πει πώς ο οικονομικός παράγοντας γίνεται το 'μοτέρ· της Ιστορίας. Η επιστημονική δουλειά του Μαρξ δεν είναι παρά μια απάντηση σ’ αυτό το πώς, δηλαδή σ' ένα ερώτημα που οι άλλοι το άφησαν αναπά­ ντητο. Πάντως το έβαλαν, κι αυτό έχει κεφαλαιώδη σημασία. Και για να περάσουμε από το μαρξισμό νοούμενο σαν επι­ στήμη, στο μαρξισμό νοούμενο σαν φιλοσοφία, η άποψη πως τα κοινωνικά γεγονότα υπακούουν στο νόμο της "αιτιώδους σχέσεως*, επίσης δεν είναι του Μάρξ. θ α τη βρούμε πριν απ’ αυτόν στον Βολτέρο, στον Κοντορσέ, στον Ντιντερό και σ’ ο­ λόκληρο το Γαλλικό Διαφωτισμό, του οποίου ο Μαρξ είναι ο κύριος κληρονόμος και συνεχιστής. Ομως οι προηγούμενοι δεν ήταν τόσο διαλεκτικοί όσο ο Μάρξ, και στον ντετερμινι­ σμό τους παρεισέφρυσε μια κάποια μεταφυσική, πράγμα που ωστόσο, δεν μειώνει καθόλου τη σημασία της σκέψης τους. Ανοιξαν ένα δρόμο στην επιστημονική μελέτη των κοινωνικών φαινομένων, που ωστόσο τον είχαν μισοανοίξει άλλοι πριν απ’ αυτούς. Δεν υπάρχει παρθενογέννηση στην ανθρώπινη σκέψη. Παρθενογέννηση υπάρχει μόνο στη σκέψη των παπάδων, όση δια­ θέτουν εν πάση περιπτώσει. Το να αντιλαμβανόμαστε τον Μάρξ όπως περίπου και τους Ευαγγελιστές, είναι σαν να τον καταργούμε. Οπως λέει ο Ενγκελς σ’ ένα γράμμα του στον Ζόρπαρτ, γραμμένο το 1895, 'η κοσμοαντίληψη του Καρλ Μαρξ δεν είναι θεωρία αλλά μέθοδος γιατί δεν προσφέρει τελειωμένα δόγμα­ τα αλλά αφετηριακά σημεία για περισσότερη έρευνα κι ακόμα τη μέθοδο για την εκτέλεσή τους.' Ωστόσο, είναι πάρα πολλοί αυτοί που ανατρέχουν στα κείμενα του Μαρξ, όπως οι θεολό­ γοι στην Αγία Γ ραφή, προσβάλλοντας βάναυσα ένα μεγάλο ε­ πιστήμονα κι ένα μεγάλο στοχαστή, που έκανε ό,τι μπορούσε

37


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ για να μας μάθει να μην αντιμετωπίζουμε μεταφυσικά την Ιστο­ ρία, ώστε να είναι δυνατόν να την ελέγξουμε κατά το δυνατόν. Να την ελέγξουμε πάντως πλήρως, είναι απολϋτως αδύνατο. Οταν υπάρχουν ’ αστάθμητοι παράγοντες" ακόμα και στις φυ­ σικές επιστήμες, πώς θα ήταν δυνατό να μην υπάρχουν στις ανθρωπιστικές, όπου ο ντετερμινισμός (ο όρος παράγεται απ’ το λατινικό ρήμα determino, που σημαίνει καθορίζω) λειτουρ­ γεί πολύ πιο χαλαρά; Η κοινωνία δεν είναι 'μηχανισμός·. Είναι σύνολο ανθρώπων, όπου ο καθένας διατηρεί την προ­ σωπικότητα του, όπου ο καθένας ερωτεύεται μόνος του και πεθαίνει μόνος του, όπου ο καθένας αντιλαμβάνεται τον κό­ σμο με εξατομικευμένες παρεκκλίσεις που συνιστούν τη "βιοθεωρία' του, που διαφέρει απ’ την "κοσμοθεωρία" ακριβώς κα­ τά το ότι είναι η προσωπική άποψη για τον κόσμο. Καμιά κο­ σμοθεωρία συνεπώς δεν θα ήταν ποτέ δυνατό να υποκαταστήσει πλήρως τις μυριάδες βιοθεωρίες. Το σημαντικό όμως για τους "βιοθεωρούντες" είναι να μην αντιλαμβάνονται τη βιοθεω­ ρία τους σαν κοσμοθεωρία, μπερδεύοντας έτσι με τρόπο τρα­ γικό τα... αγγουράκια με τα κολοκυθάκια, όπως πολύ το συνη­ θίζουν όλοι οι σολιψιστές, που πιστεύουν πως ο κόσμος υπάρ­ χει γιατί υπάρχουν αυτοί, και ότι θα σταματήσει να υπάρχει, ό­ ταν δεν θα υπάρχουν αυτοί. Αυτό πια, είναι το άκρον άωτον της νοητικής χυδαιότηταςΙΙ Δεν είναι ούτε καν ιδεαλισμός, είναι σκέτη χυδαιότητα I Δεν είναι ούτε καν αστική σκέψη, είναι μικρονοϊκή μικροαστική σκέψη. Την υλιστική αντίληψη για την Ιστορία, όπως λεγόταν παλιότερα και σωστότερα ο ιστορικός υλισμός, τη συνοψίζει έξοχα ο Καρλ Κάουτσκι στο τσιτάτο που παραθέτουμε αμέσως: Ό ι­ στορικός υλισμός μας διδάσκει με τον καλύτερο τρόπο, όχι απλά και μόνο πώς να κατανοούμε την ιστορία του παρελθό­ ντος αλλά και πώς να φτιάχνουμε την ιστορία από δω και στο εξής, δίχως κανενός είδους μυστικισμό, δίχως να περιμένου­ με παθητικά τα επερχόμενα γεγονότα, αλλά και δίχως να τρα­

38


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ βούμε ανυπόμονα τις αλυσίδες της αναγκαιότητας". Ο Κάουτσκι, παρότι αργότερα θα ονομαστεί "αποστάτης" εξαιτίας των πολύ διαλλακτικών του απόψεων στην πολιτική, που θα τον ο­ δηγήσουν στη σοσιαλδημοκρατία, σίγουρα είναι ένας μεγά­ λος διαλεκτικός, όσον αφορά τη φιλοσοφική του σκέψη. Αλλω­ στε, στην "αποστασία" θα οδηγηθεί και μια ατέλειωτη σειρά "δογματικών", των οποίων το δόγμα δεν θα τους προφυλάξει καθόλου από τα στραβοπατήματα μέσα στην πάντα δύσκολη και πάντα επικίνδυνη πράξη. Πριν πράξουμε, λοιπόν, σωστά η λανθασμένα, ας μάθουμε τουλάχιστον να σκεφτόμαστε με το δικό μας, κι όχι με δανεικό μυαλό.

39


1. Οι Ευρωπαίοι είναι Ασιάτες ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ είναι... Ασιάτες, όπως οι Ευρωπαίοι, που είναι Ινδοευρωπαϊοι. Δηλαδή, λαοί ινδικής αρχικής καταγωγής, που μετακινήθηκσν σε αλλεπάλληλα κύματα προς τα δυτικά και κατοίκησαν στις ολιγάνθρωπες τότε περιοχές της σημερινής Ευρώπης. Δεν υπάρχουν σαφή τεκμήρια γΓ αυτές τις μετακινή­ σεις. Τις συμπεραίνουμε από τις ομοιότητες που έχουν οι γλώσσες μιας τεράστιας ομάδας λαών που κατοικούν σήμερα στην Ευρώπη και την Ασία. Η σανσκριτική, δηλαδή η αρχαία ινδική, στην οποία είναι γραμμένα τα ιερά κείμενα του ινδουι­ σμού, είναι η κοινή μητρική τους γλώσσα. Οι παράγωγες της σανσκριτικής γλώσσες ονομάζονται ινδοευρωπαϊκές, και είναι κατά ομάδες οι παρακάτω: 1. Η ελλη­ νική, η αλβανική και η αρμενική, που είναι εντελώς "μοναχι­ κές·, γιατί από αυτές δεν προήλθαν με μετεξέλιξη άλλες γλώσσες. 2. Η ιταλιωτική, που στη συνέχεια έγινε λατινική για να εξελιχτεί σε νεολατινική, η οποία και δίνει τις παρακάτω ζωντανές (που μιλιούνται ακόμα) γλώσσες: Ιταλική, ρουμανι­ κή, γαλλική, ισπανική και πορτογαλική. 3. Η αρχαία γερμανική, που με μετεξέλιξη δίνει τις παρακάτω νεογερμανικές, που συ­ νεχίζουν να μιλιούνται: Γερμανική, αγγλική, σουηδική, δανική, ισλανδική, νορβηγική, σκοτική και γίντις. 4. Η βαλτική, που με μετεξέλιξη δίνει την αρχαία πρωσική που δεν μιλιέται πια και τη λετονική και λιθουανική. 5. Η σλαβική, που συμπεριλαμβά­ νει τις παρακάτω πολύ συγγενικές γλώσσες: Ρωσική, βουλγα­ ρική, πολωνική, τσέχικη, σλοβάκικη και σλοβίνικη. 6. Η κελτι­ κή, που συμπεριλαμβάνει την ιρλανδική, την ουαλική και τη βρετονική. 7. Η ινδοϊρανική (στην πλευρά της Ασίας), που συ­ μπεριλαμβάνει: Τη σημερινή σανσκριτική (κατά κάποιο τρόπο τη φιλολογική ινδική), την περσική, την αφγανική, την κουρδική, την ινδοστανική, τη βεγγαλική, την ουρδουϊκή και τη σιναλέζι-

40


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ κη. Ινδοευρωπαίοι, λοιπόν, είναι οι λαοί, που μιλούν τις παραπά­ νω γλώσσες. Κανονικά, θα έπρεπε να λέγονται Ασιατοευρωπαίοι. Τους ονόμασαν, ωστόσο, Ινδοευρωπαίους, για να τιμή­ σουν την Ινδία, την ανθρωπολογική κοιτίδα των Ευρωπαίων. Γιατί η Ινδία είναι η περιοχή απ' όπου ξεκίνησαν οι λαοί για να φτάσουν μέχρι εκεί που μπορούσαν να φτάσουν στην εποχή τους, σύμφωνα και με τη μορφολογία του εδάφους. Η μεγάλη περιοχή στην οποία κατοικούν σήμερα οι Ινδοευρωπαίοι αποτελεί μια ενιαία γεωγραφική ενότητα, βατή και προσπελάσιμη. Ομως, οι παραπάνω λαοί, εκτός από την κοινή καταγωγή των γλωσσών τους έχουν και κοινά έθιμα, σε γενικές γραμμές. Και, όπως παρατηρεί ο μεγάλος εθνολόγος Τζέιμς Φρέιζερ, ό­ λοι έχουν την ίδια κοινωνική διαστρωμάτωση: Οι Ινδοί Βραχμάνες είναι ο κλήρος, οι Ινδοί κσατρίγια είναι οι ευγενείς πο­ λεμιστές και οι Ινδοί βαίσιας είναι οι εργάτες. Κλήρος, ευγε­ νείς και εργάτες (πιο σωστά, εργαζόμενοι), είναι οι περίφημες τρεις τάξεις τηζ Γαλλικής Επανάστασης. Και αν εξαιρέσουμε τον κλήρο, που έχει υποβαθμιστεί σαν χωριστή τάξη, η παλιά ταξική ινδική διαίρεση ισχύει πάντα. Ισως αυτός είναι ο λόγος που έξω από την περιοχή των Ινδοευρωπαίων και ο καπιταλισμός και ο σοσιαλισμός συνα­ ντούν δυσκολίες. (Οι Αραβες και οι Εβραίοι δεν είναι Ινδοευρωπαίοι. Οι κάτοικοι της Λατινικής Αμερικής είναι μισοϊνδοευρωπαίοι, θα λέγαμε, διότι οι Ευρωπαίοι άποικοι σ’ αυτές τις πε­ ριοχές δεν διώξαν τους ντόπιους Ιντιος, αντίθετα από τις ΗΠΑ, όπου οι ιθαγενείς Ερυθρόδερμοι σχεδόν εξολοθρεύτηκαν από τους αποίκους Ευρωπαίους). Οι Ινδοευρωπαίοι λέγονται και Αριοι. Και ο γνωστός ρατσι­ στικός χωρισμός που ο Χϊτλερ τον εκμεταλλεύτηκε βάρβαρα, είναι αυτός που έγινε ανάμεσα στους Αρίους και τους 'υπό­ λοιπους'. Εντούτοις, τούτος ο ρατσισμός από πρακτική άποψη δεί­ χνει πως υπάρχουν πράγματι πολλά κοινά χαρακτηριστικά α­


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ νάμεσα στους Ινδοευρωπαίους, που τους κάνουν να νιώθουν σαν μια ενιαία υπερεθνότητα. 0 λεγόμενος "ευρωπαϊκός πολιτισμός" δεν είναι παρά ινδοευρωπαϊκός. Κι αν η συμβολή σ' αυτόν, κάποιων Ινδοευρωπαΐων σαν τους Ελληνες, είναι προέχουσα, αυτό δεν σημαίνει πως οι άλλοι Ινδοευρωπαίοι έμειναν αμέτοχοι στο πολιτιστικό προτσές, κυρίως από την Αναγέννηση και μετά. Αλλωστε,' η συμμετοχή των μη Ινδοευρωπαίων Εβραίων στη διαμόρφωση του ευρωπαϊκού πολιτισμού από αρχαιοτάτων χρόνων, είναι καταφάνερη και αυτονόητη. Ενώ οι Αραβες, από τον Μεσαίω­ να και μετά, κάνουν μια φοβερά εντυπωσιακή παρουσία στον ολοένα και περισσότερο ενιαίο παγκόσμιο πολιτισμό. Δεν πρέ­ πει να μας διαφεύγει πως η χημεία και η άλγεβρα, μεταξύ πολ­ λών άλλων, είναι δημιουργήματα των Αράβων. Μέχρι το 19ο αιώνα δεν είχαμε ιδέα, πως οι λεγόμενοι σή­ μερα Ινδοευρωπαίοι, είμαστε άνθρωποι της ίδιας ράτσας. Τούτη η καθυστέρηση είχε ως συνέπεια να δημιουργηθούν στο μεταξύ οι επιμέρους σοβινισμοί. Κι όταν οι Κεντροευρωπαίοι πληροφορήθηκαν από τη γλωσσολογική σχολή του Μεγιέ, στην οποία και χρωστάμε την επισήμανση της γλωσσικής ταυτότητας των Ινδοευρωπαίων, πως Ινδοευρωπαίοι είναι και οι Σλάβοι, επήλθε μια κάποια σύγχυση στους κόλπους των πά­ ντα συγχυσμένων σοβινιστών, που έχουν την τάση να θεω­ ρούν υποδεέστερους τους Σλάβους. Πριν κινηθούν κατά μάζες προς τη σημερινή Ευρώπη, τους τελευταίους αιώνες της τρίτης προ Χριστού χιλιετίας, οι ονομασθέντες μόλις το 19ο αιώνα Ινδοευρωπαίοι κατοικούσαν στην περιοχή ανάμεσα στον Εύξεινο Πόντο, την Ανατολική Περσία και την Κεντρική Ασία. Κάποιοι, ωστόσο, έμειναν στον τόπο τους. Τέτοια πανάρχαιοι Ινδοευρωπαίοι που δεν μετακινήθηκαν πολύ από τις αρχικές περιοχές τους είναι οι Μήδοι, οι Πέρσες, οι Κιμμέριοι και οι Σκύθες. Μη σας παραξενεύει το γεγονός πως οι Πέρσες μεταξύ άλλων, έκαναν το κύκλο για να φτάσουν στην Ελλάδα και να μετεξελιχτούν σε Ελληνες.

42


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Φέρτε μόνο στο μυαλό σας πόσο κουράστηκε ο Ξέρξης να ζεύξει τον Ελλήσποντο, περίπου χίλια πεντακόσια χρόνια αρ­ γότερα. Κι αν συνεχίζετε να απορείτε που οι ομοεθνείς στην καταγωγή Πέρσες και Ελληνες συγκρούστηκαν σε σκληρούς πολέμους, τους λεγάμενους Μηδικούς, ασφαλώς σας διαφεύ­ γει πόσα πολλά πράγματα μπορούν να συμβούν μέσα σε χίλια πεντακόσια χρόνια και τι διαφοροποιήσεις είναι δυνατό να επέλθουν ανάμεσα σε λαούς που απομονώθηκαν γεωγραφικά και έζησαν κάτω από διαφορετικές συνθήκες, με διαφορετι­ κούς γείτονες, που είχαν διαφορετικό πολιτισμό. (Οι Ελληνες ήρθαν σε πολύ στενή επαφή με τους Αιγύπτιους, όχι όμως και οι Πέρσες.) Το γεγονός πως οι Κούρδοι, που είναι Ινδοευρωπαίοι, έμει­ ναν το ίδιο υπανάπτυκτοι με τους Τούρκους, που δεν είναι Ινδοευρωπαίοι, ενώ οι Γάλλοι που είναι ‘ συγγενείς· των Κούρ­ δων άφησαν πολύ πίσω τα ‘ ξαδέλφια’ τους, σημαίνει, απλού­ στατα, πως κάθε μετακίνηση συνεπάγεται και μια πολιτιστική διαφοροποιήση. Πράγμα που σε μικρότερη κλίμακα γίνεται’φα­ νερό και στην "εσωτερική" μετανάστευση: Ο πρώην επαρχιώ­ της Αθηναίος δεν είναι ο ίδιος με τον ξάδελφο που παρέμεινε στην επαρχία. Και, βέβαια, ο Ελληνας μετανάστης στην Αμερι­ κή δεν είναι, από πολιτιστική άποψη, ίδιος με τον πατέρα που έμεινε στην Ελλάδα. Από πάρα πολλές απόψεις ο πατέρας του Ελληνοαμερικανού που έμεινε στην Ελλάδα είναι καλύτε­ ρος. Πάντως, όχι από οικονομική άποψη. Γιατί αυτό που κάνει τους ανθρώπους να μεταναστεύουν είναι ο οικονομικός παρά­ γοντας και μόνο. Κι ας μην προσπαθήσουν να διαψεύσουν κι ε­ δώ τον μαρξισμό οι υδροκέφαλοι. Από τους σημερινούς λαούς της Ευρώπης, οι Ούγγροι και οι Φιλανδοί δεν είναι Ινδοευρωπαίοι. Είναι Μογγόλοι. Δηλαδή, πρώτα ξαδέλφια με τους Τούρκους. Ομως, θα τολμούσε κα­ νείς να εξαιρέσει τους Ούγγρους και τους Φιλανδούς από τον ευρωπαϊκό πολιτισμό, για μόνο το λόγο πως δεν είναι Ινδοευρωπαίοι;

43


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Και, βέβαια, δεν φταίει η ράτσα τους που οι Τούρκοι δεν εκ­ πολιτίστηκαν τόσο, όσο οι άλλοι Μογγόλοι της Ευρώπης. Φταίει ο περίγυρος με τις ξεχωριστές οικονομικές του ιδιο­ μορφίες, καθώς και το εποικοδόμημα, π.χ. η θρησκεία, που δημιουργείται σ’ αυτές τις συγκεκριμένες οικονομικές συνθήκες. Αλλωστε, ούτε ο Χίτλερ εξαίρεσε από τις 'προνομιακές ρά­ τσες* τους Φιλανδούς και τους Ούγγρους. Πώς, δηλαδή να ε­ ξαιρέσει τους Ούγγρους, που ήταν σύμμαχοι του; Και γιατί να μην εξαιρέσει από τους μη Αρίους, τους Σημίτες Αραβες, α­ φού δεν τον ενοχλούσαν, στα χάλια που ήταν; Βέβαια, οι Αραβες και οι Εβραίοι έχουν συγγένεια πρώτου βαθμού: Είναι Σημίτες και οι δύο λαοί. Αλλά αυτό δεν τους εμποδίζει να τρώγονται σαν τα σκυλιά, κατά το δη λεγόμενο. Αλλωστε, καμιά συγγένεια δεν εμπόδισε ποτέ καμιά σφαγή, όταν το επιβάλλουν λόγοι οικονομικοί. Εδώ γιος σκοτώνει τον πατέρα για μια σπιθαμή γης, και να μην σφά­ ξουν οι Ισραηλίτες τους Παλαιστίνιους για κοτζάμ Παλαιστί­ νη; Ας το καταλάβουμε επιτέλους: Τα κίνητρα των πράξεων, τόσο των ανθρώπων όσο και των λαών είναι καταρχήν οικονο­ μικά. Ο μαρξισμός δεν είναι τίποτα περισσότερο από την άπο­ ψη σύμφωνα με την οποία η οικονομία επικαθορίζει και προσδι­ ορίζει, άμεσα και το συνηθέστερο έμμεσα, όλες τις πράξεις μας κι όλες τις ιδέες μας. Πράγμα καταφάνερο υπό καπιταλι­ στικό καθεστώς -αυτό ακριβώς που μετά μανίας αρνείται το μαρξισμό. Ο μαρξισμός, ωστόσο, αντίθετα από τον καπιταλι­ σμό, δεν ζητάει παρά μια αλλαγή των προτεραιοτήτων, ώστε να πάψει επιτέλους το χρήμα να καθοδηγεί τα πάντα. Και τον διώκουν, οι αμαθείς, ως "χυδαίο υλισμό'Ι Εχουμε υποστεί τέ­ τοιες στρεβλώσεις υπό καθεστώς οικονομοκρατούμενο, που δεν είμαστε σε θέση, πια, να ξεχωρίσουμε το πόδι από το κε­ φάλι. Ο σημαντικότερος και διαρκέστερος από τους μύθους που κατασκεύασε ο καπιταλισμός για να μπερδέψει τα πράγματα


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ και να μας πει πως οι οικονομικές συνθήκες είναι κάτι το δευτερεύον, είναι ο περί της καθαρότητας του αίματος μύθος: Για να προκόψει κανείς, αρκεί να ανήκει σε μια προνομιού­ χα φυλή, με ικανότητες θεόθεν καθορισμένες. Και, βέβαια, τα αίματα δεν πρέπει να μπερδεύονται, διότι θα μπερδευτεί και ο θ εό ς και θ' αρχίσει να μοιράζει τη θεία χάρη όπου λάχει. Κι αν τα μπέρδεψε μια φορά με τους Ούγγρους και τους Φιλανδούς, που τους πέρασε για Ινδοευρωπαίους διότι δεν τον πληροφό­ ρησαν σωστά οι παπάδες, δεν πρέπει να επαναλάβει το ίδιο λάθος, ας πούμε με τους Αραβες ή τους Εβραίους ή τους Α­ φρικανούς. Η εν ουρανοίς "θεία τάξη" συντηρεί το επί γης 'στάτους κβο’ -κι ο χορός (της εκμετάλλευσης) καλά κρατεί. Βέβαια, οι πιο καταστροφικοί πόλεμοι έγιναν μεταξύ Αρίων. Κι ο Τρίτος Παγκόσμιος Πόλεμος που μας ετοιμάζουν θα είναι κι αυτός πόλεμος μεταξύ Αρίων. Βλέπετε, η αιματοσυγγένεια δεν μπορεί να εμποδίσει την αιματοχυσία. Αλλά αυτό είναι α­ δύνατο να το καταλάβουν οι "αιματολόγοι" της εθνολογίας, που όλα τα ανάγουν στις εχθρότητες που προκαλεί η διαφο­ ρετική ποιότητα του αίματος ανάμεσα στους λαούς και όχι η αρπαχτική διάθεση των όρνιων, άσχετα από φυλές και ρά­ τσες. Οι εμφύλιοι πόλεμοι, δηλαδή πόλεμοι ολοφάνερα και αυ­ ταπόδεικτα ανάμεσα σε "ομόαιμους" δεν τους δίδαξαν τίποτα. Και για να τα βολέψουν με τη βάναυσα προσβλημένη λογική καταφεύγουν στον παραλογισμό να χρίουν εδώ στην Ελλάδα "Βούλγαρους* τους αντιπάλους τους, χωρίς φυσικά να παίρ­ νουν υπόψη πως και οι Βούλγαροι είναι Ινδοευρωπαίοι, τουτέστιν ομόογμοι των Ελλήνων, μια και κατάγονται από τους ίδιους μακρινούς προγόνους. Αλλά ποιος νοιάζεται για τους μακρινούς προγόνους, όταν δεν νοιάζεται για τους κοντινούς και τα προβλήματά τους; Σή­ μα του καπιταλισμού θα έπρεπε να είναι η έξοχη ελληνική παροιμιώδης έκφραση ‘ό,τι φάμε, ό,τι πιούμε κι ό,τι αρπάξει ο κ.,.ς μας". Και για να προφυλάξουμε τον δικό μας από τον κα­

45


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ πιταλιστικό βιασμό, πρέπει πριν από το καθετί να καταλάβουμε πως την εχθρότητα ανάμεσα στους λαούς δεν την δημιουρ­ γούν τα... αίματα των λαών, αλλά τα πορτοφόλια των πλουσί­ ων, τα βουτηγμένα στο αίμα των λαών. Για να κατανοήσουμε καλύτερα αυτή την τραγική ιστορία αίματος, που πλασάρεται μονίμως ως ιστορία έχθρας, ανάμε­ σα σε αίματα εχθρικά διακείμενα μεταξύ τους από την ίδια τους τη... χημική σύσταση, ας δούμε μια τρομερή ιστορία που συνέβη γύρω στα 1250 π.Χ. Κατά το τέλος, λοιπόν της Εποχής του Χαλκού, και ενώ η Ελλάδα κατοικούνταν ήδη από Πρωτοέλληνες και Ελληνες Ινδοευρωπαίους, ένα νέο κύμα Ινδοευρωπαίων σαρώνει τα πά­ ντα στην Ελλάδα, και κυρίως στην Εγγύς Ανατολή. Στην Ελλά­ δα οι Ινδοευρωπαίοι Δωριείς (περί αυτών πρόκειται) φαίνεται πως φέρθηκαν καλά στους επίσης Ινδοευρωπαίους Αχαιούς. Ομως στην εγγύς Ανατολή που ήταν πιο πυκνοκατοικημένη και δεν υπήρχε χώρος και για τους παλιούς και για τους καινούρ­ γιους κατοίκους, οι εισβολείς ρήμαξαν τα πάντα... Η αυτοκρα­ τορία των Χετταίων, που ήταν κι αυτοί Ινδοευρωπαίοι, γίνεται συντρίμια. Αλλά με τον καιρό μια καινούρια κατάσταση δημιουργείται στην περιοχή. Κι αυτό που θα ονομαστεί ελληνικός πολιτισμός πρωτοεμφανίζεται όχι στην κυρίως Ελλάδα αλλά στις περιο­ χές της Μικράς Ασίας, όπου ζούσαν οι Χετταίοι (ή Χιττίτες). Οι Χετταίοι λοιπόν, που επέζησαν από την καταστροφή και κυ­ ρίως ο πολιτισμός που κληρονόμησαν οι εισβολείς, συνέβα­ λαν αποφασιστικά στη δημιουργία του ελληνικού πολιτισμού. Βλέπετε, ο κατακτημένος έχει πάντα την τάση να συγχέει τον εαυτό του με τον κατακτητή (και αντίστροφος), όταν εκλείψουν οι λόγοι της διαμάχης, που είναι πάντα οικονομικοί. Αλ­ λωστε, όσο πιο πολλά είναι τα φυλετικά μπερδέματα, τόσο το καλύτερο για τον καινούριο πολιτισμό, που θα δημιουργηθεί α­ πό τη σύγκρουση ανάμεσα σε έναν προγενέστερο και ένα με­ ταγενέστερο πολιτισμό.

46


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Η κατάκτηση της περιοχής της σημερινής Ευρώπης από τους Ινδοευρωπαϊους θα ολοκληρωθεί με τους Θράκες, τους Ιλλυριοϋς, τους Ιταλιώτες (προγόνους των Λατίνων) και τους Κέλτες. Τελευταίοι στη σειρά θα εμφανιστούν οι Γερμανοί, κα­ τά τον 1ο π.Χ. αιώνα. Από τότε, ο εθνολογικός χάρτης της Ευ­ ρώπης παίρνει την τελική του μορφή, αφού οι μετακινήσεις πληθυσμών που θα γίνουν στη συνέχεια δεν θα είναι τόσο ε­ ντυπωσιακές, τόσο μακρόχρονες, όσο αυτές των Ινδοευρωπαίων.

47


2. Οι Πρωτοέλληνες Ο μινωικός και ο διάδοχός του μυκηναϊκός πολιτισμός δεν θεωρούνται ελληνικοί. Κι αυτό γιατί, όταν εμφανίζονται αυτοί οι πολιτισμοί δεν έ­ χουν κατέβει ακόμα στην Ελλάδα, προκειμένου για τον πρώτο οι Αχαιοί και προκειμένου για τον δεύτερο οι Δωρείς, το τέταρ­ το από τα ελληνικά φύλα, που μαζί με τους Αχαιούς, τους Ιωνες και τους Αιολείς θα συναποτελέσουν τους Ελληνες. Που, ωστόσο, δεν θα αποχτήσουν αυτό που λέμε "εθνική συνείδηση" παρά μόνο στη διάρκεια των Μηδικών Πολέμων. Μέχρι τότε, τα πρωτοελληνικά και τα τέσσερα ελληνικά φύ­ λα, παρά το γεγονός πως, σαν Ινδοευρωπαίοι που ήταν όλοι, είχαν πολλά κοινά γνωρίσματα, δεν μπορούσαν να επισημάνουν αυτό που ονομάζουμε "κοινή πολιτιστική ταυτότητα", (θυ­ μίζουμε ακόμα μια φορά πως και οι Ελληνες και οι Πρωτοέλ­ ληνες είναι Ινδοευρωπαίοι). Αλλωστε, και κατά την κλασική περίοδο (μετά τους Μηδι­ κούς Πολέμους), οι 50 ελληνικές πόλεις δεν έχουν ούτε τα ί­ δια ιδεώδη, ούτε τον ίδιο τρόπο ζωής. Παρά ταύτα, μια βαθιά τομή χωρίζει τους Ελληνες της κλα­ σικής περιόδου από τους Ελληνες και τους Πρωτοέλληνες, οι οποίοι συναποτελούν τους δημιουργούς του μυκηναϊκού πολι­ τισμού, που βγαίνει από το σμίξιμο των Αχαιών με τους Πρωτο­ έλληνες. Οι Ελληνες της προκλασικής (δεν πρέπει να συγχέεται με τη μυκηναϊκή) και της κλασικής περιόδου δημιουργούν, πρώ­ τοι αυτοί στον κόσμο, το Λόγο (τη λογική), και αυτό το παρατη­ ρεί ο οξυδερκέστατος Απόστολος Παύλος στο πρώτο του τα­ ξίδι στην Ελλάδα. Παραπονείται, λοιπόν, ο Απόστολος Παύλος, πως, ενώ οι Ε­ βραίοι ζητούν θαύματα για να πειστούν για κάτι, οι Ελληνες θέ­


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ λουν μόνο σοφία και επιστήμη, πράγμα που εμποδίζει τον προ­ σηλυτισμό στο χριστιανισμό, τον βασισμένο στο θαύμα. Και, μέχρι το τέλος της μυκηναϊκής περιόδου, οι χωρίς τους Δωριείς Ελληνες, καθώς και οι Πρωτοέλληνες, είναι πο­ λύ επιρρεπείς στη μαγεία του θαύματος, όπως φαίνεται και α­ πό τα θαυμαστά ’γεγονότα·, που συσσωρεύονται στα ομηρικά έπη, που γράφτηκαν τον 8ο αιώνα και σημαδεύουν την απαρχή του κυρίως ειπείν ελληνικού πολιτισμού, ο οποίος θα φτάσει στην ακμή του τον 4ο αιώνα, το ’ χρυσό αιώνα". (Η ’ κλασική ε­ ποχή’ δεν είναι ταυτόσημη με τον "χρυσό αιώνα", διότι προεκ­ τείνεται μέχρι τον 3ο αιώνα και αρχίζει από τον 5ο). Ομως, για εκατό χρόνια μεγαλείου χρειάστηκε να συσσω­ ρευτεί η πείρα και ο νούς 5.500 ετώνΙ Γιατί, ίχνη οργανωμένης κοινωνικής ζωής στην περιοχή, που πάρα πολύ αργότερα θα ονομαστεί Ελλάδα, ανακαλύπτουμε από το 6.000 π.Χ. Ωστόσο, όλα αυτά τα ατέλειωτα χρόνια η Ελλάδα δεν κατοικείται από Ελληνες, ούτε καν από Πρωτοέλληνες, που κατά κάποιον τρόπο είναι οι Ινδοευρωπαίοι προπομποί των Ινδοευρωπαίων Ελλήνων. Κατοικείται από αυτόχθονες, που θα τους αφομοιώσουν, στην αρχή οι Πρωτοέλληνες και στη συνέχεια οι Ελληνες, που και οι δύο έρχονται από το Βορρά μέσω Ηπεί­ ρου και Πίνδου. (Τον ίδιο δρόμο θα ακολουθήσουν και οι Αρ­ βανίτες από το 13ο μ.Χ. αιώνα και μετά). Πριν φτάσουμε στους Ελληνες, είναι ανάγκη να σταματή­ σουμε στους Πρωτοέλληνες, οι οποίοι δημιούργησαν τον πρώ­ το στην Ευρώπη πολιτισμό, το μινωικό και το διάδοχο του μυ­ κηναϊκό. Που, το επαναλαμβάνουμε, δεν είναι κυρίως ειπείν ελληνικοί, αλλά πολιτισμοί που προήλθαν από το πολιτιστικό σμίξιμο των Πρωτοελλήνων και των αυτοχθόνων. Για τους προϊστορικούς αυτόχθονες δεν ξέρουμε και πολ­ λά πράγματα. Τα αρχαιολογικά ευρήματα της προϊστορίας μόνο εικασίες επιτρέπουν. Κάπως περισσότερα ξέρουμε για τους Πρωτοέλληνες. Αλλά και μ’ αυτούς, όπως και μ’ όλους τους προϊστορικούς λαούς, η ιστορία μπλέκεται με το μύθο,


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ προς μεγάλη απελπισία των ιστορικών που καλούνται να ξεδι­ αλύνουν το μύθο από την πραγματικότητα, πράγμα τρομερά δύσκολο, όπως άλλωστε φαίνεται και από μύθους πάρα πολύ μεταγενέστερους, σαν αυτόν της Γοργόνας και του Μεγαλέξανδρου, ή του μαρμαρωμένου Βασιλιά, που εισπράττονται α­ πό το λαό σαν ιστορικά γεγονότα -για να μη φτάσουμε μέχρι τη μυθοποίηση των πολύ κοντινών μας χρονικά ηρώων και μέ­ χρι το σκόπιμο μπόλιασμα της ελληνικής Ιστορίας με μύθους από το 1821 και μετά. Λοιπόν, με πλήρη επίγνωση πως τσαλαβουτάμε στην σκο­ τεινιά της προϊστορίας, θα προσπαθήσουμε να αντιμετωπί­ σουμε ιστορικά τους Πρωτοέλληνες. Η περίοδος της ελληνικής Ιστορίας από το 1100 μέχρι το 800 π.Χ. ονομάζεται "σκοτεινοί αιώνες", σε αντίθεση προφα­ νώς με τη "φωτεινή" κλασική περίοδο που αρχίζει με τους Μη­ δικούς Πολέμους (500 π.Χ. περίπου) και φτάνει μέχρι το θάνα­ το του Μεγάλου Αλεξάνδρου (300 π.Χ. περίπου). Οι τρεις αιώνες που μεσολαβούν από το 800 μέχρι το 500 π.Χ: είναι η προκλασική περίοδος, που προετοιμάζει την κλασι­ κή. θ α μπορούσαμε λοιπόν να πούμε, πως η ιστορία των Ελλή­ νων αρχίζει το 1100 και μπαίνει στη φάσή της παρακμής το 300 π.Χ. Διαρκεί, δηλαδή, οχτώ αιώνες, από τους οποίους μό­ νο ο ένας (ο 5ος π.Χ.) περικλείει, στην πιο καθαρή του μορφή, αυτό που ονομάστηκε ελληνικός πολιτισμός. Χρυσό αιώνα, χαρακτηρίζουμε τον 5ο π.Χ. Ωστόσο, στην Ι­ στορία της Φιλοσοφίας, "χρυσός" είναι ο 4ος αιώνας, γιατί στη διάρκειά του ζουν και γράφουν οι δύο μεγαλύτεροι φιλό­ σοφοι της ελληνικής αρχαιότητας, ο Πλάτων και ο Αριστοτέ­ λης. (Ο Πλάτων γεννήθηκε το 428 και πέθανε το 347, δηλαδή το κύριο μέρος της ζωής και του έργου του ανήκει στον 4ο αι­ ώνα. Ο Αριστοτέλης γεννήθηκε το 384 και πέθανε το 322, δη­ λαδή η ζωή και το έργο του καταλαμβάνουν το κέντρο του 4ου αιώνα.) Ωστόσο, ο 5ος αιώνας, γνωστός και σαν "αιώνας του Περικλή" είναι ο "χρυσός αιώνας* διότι κατ’ αυτόν φτάνει στην

50


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ κορύφωσή της η Αθηναϊκή Δημοκρατία. (Η ζωή του Περικλή καταλαμβάνει περίπου το κέντρο του 5ου αιώνα. Γεννήθηκε το 490 και πέθανε το 429.) Ο Περικλής λοιπόν γεννιέται ακριβώς με την έναρξη των Μηδικών Πολέμων, το 490, που σημειώνει την αρχή της Αθηναϊκής Δημοκρατίας και πεθαίνει το 429, δύο χρόνια μετά την έναρξη του Πελοποννησιακού Πολέμου (το 431), που σημειώνει την αρχή της παρακμής της Αθηναϊκής Δημοκρατίας. Στην πραγματικότητα, ωστόσο, 'χρυσός' δεν είναι ολόκλη­ ρος ο 5ος αιώνας, αλλά μόνο τα πενήντα περίπου μεσαία χρό­ νια του. Με άλλα λόγια ο χαρακτηρισμός 'χρυσός αιώνας' εί­ ναι συμβατικός. Δεν πρόκειται για αιώνα με τη χρονική έννοια, αλλά για το χαρακτηρισμό που δίνεται σε μια περίοδο ακμής. Συνεπώς, με μια έννοια κυριολεκτική, λανθασμένος είναι και ο χαρακτηρισμός του 5ου αιώνα σαν 'χρυσού'. Γιατί στη ακμή και στην παρακμή δεν υπάρχουν σαφή χρονικά όρια. Ετσι, αν στον 4ο αιώνα η Δημοκρατία αρχίζει να παρακμάζει, η φιλοσο­ φική σκέψη δεν παρακμάζει καθόλου. Από το 300 π.Χ. και μετά αρχίζει η καλπάζουσα παρακμή, και γύρω στα 350 μ.Χ. χάνονται τα ίχνη των Ελλήνων από την Ι­ στορία, για να ξαναβρεθούν ύστερα από χίλιες προσπάθειες, όχι πάντα έντιμες και καθαρές από επιστημονική άποψη, κατά το 18ο μ.Χ. αιώνα. Γ ιατί τοποθετούμε την αρχή της ελληνικής Ιστορίας γύρω στα 1100 π.Χ.; Διότι τότε κατέρχονται στην Ελλάδα οι Δωριείς, το τέταρτο και τελευταίο ελληνικό φύλο, χωρίς το οποίο οι Ινδοευρωπαίοι Ελληνες θα ήταν λειψοί κατά το ένα τέταρτο και συνεπώς δεν θα μπορούσε να γίνει λόγος περί Ελλήνων, αλλά περί ενός άλλου λαού, άνευ Δωριέων. Οπως και να ’ναι, τούτη η χρονολογία είναι ουσιαστικά άνευ σημασίας (άλλωστε, κατ’ άλλους, οι Δωριείς κατέβηκαν γύρω στα 1200 Π.Χ.). Διότι την Ιστορία δεν την ενδιαφέρουν οι λαοί καθαυτοί, αλλά τα έργα τους. Κι απ’ αυτή την άποψη, σε τούτο τον τόπο, όπως και παντού, υπάρχει μια αδιάκοπη συνέχεια α­

51


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ πό την εποχή που εμφανίστηκε ο άνθρωπος μέχρι αυτή τη στιγμή που διαβάζετε αυτά που γράψω. Πριν από την κάθοδό των Δωριέων, αλλά και πριν από την κάθοδο των Αχαιών, των Ιώνων και των Αιολέων, είχαν κατέβει στην περιοχή της Ελλάδας τα πρωτοελληνικά Ινδοευρωπαϊκά φύλα. Είναι οι Πελασγοί, οι Κάρες και οι Λέλεγες, λαοί για τους οποίους ξέρουμε ελαχιστότατα. Οι αρχαίοι μας πρόγονοι της κλασικής και της προκλασικής περιόδου γνώριζαν κάτι περί Πελασγών, Λελέγων και Κα­ ρών, αλλά είχαν την τάση να ονομάζουν όλους συλλήβδην τους Πρωτοέλληνες, Αρκάδες. Κατά τον Αριστοτέλη, μάλιστα, οι Αρκάδες (οι κάτοικοι της Αρκαδίας, κυρίως της ορεινής) εμφανίστηκαν πριν από την εμφάνιση... της ΣελήνηςΙ! Και ο Παυσανίας σημειώνει πως οι Αρκάδες αυτοχαρακτηρίζονταν "προσελήνιοΓ δηλαδή αρχαιότεροι της Σελήνης. Ομως, οι Αρκάδες κατά πάσα πιθανότητα ήταν Πελασγοί, δηλαδή ανήκαν στο αρχαιότερο από τα τρία πρωτοελληνικά φύλα. Τα άλλα δύο είναι οι Λέλεγες και οι Κάρες, αλλά πολλοί πιστεύουν ότι οι Λέλεγες και οι Κάρες είναι δύο ονόματα του ίδιου λαού, ενώ άλλοι, πιο σώφρονες αυτοί, δεν κάνουν καμιά διάκριση ανάμεσα στα πρωτοελληνικά φύλα και ονομάζουν ό­ λους τους Πρωτοέλληνες Πελασγούς, ξοφλώντας μια και κα­ λή με την ονοματολογία που δεν σημαίνει τίποτα, αφού δεν ξέ­ ρουμε τίποτα περί της 'ουσίας". Οι Πελασγοί ήρθαν στην Ελλάδα στην αρχή της 3ης χιλιετί­ ας, και κατοίκησαν στις περιοχές της σημερινής Θράκης, Η­ πείρου, Θεσσαλίας, Φωκίδας, Εύβοιας, Αττικής, Αργολίδας, Αρκαδίας και Αχαϊας, όπως φαίνεται από τα ευρήματα της προϊστορικής αρχαιολογίας. Λέλεγες, κατά πάσα πιθανότητα, ονομάζονται όσοι εκ των Πελασγών κατοικούσαν στα παραθαλάσια της σημερινής η­ πειρωτικής Ελλάδας. Δεδομένου ότι το γενάρχη τους, το Λέλεγα, τον διεκδικούσαν περιοχές παραθαλάσσιες ή πολύ κο­ ντά στη θάλασσα, όπως η Λευκάδα, τα Μέγαρα, η Σπάρτη και

52


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ άλλες, σημαίνει ίσως ότι οι Λέλεγες ήταν οι εκ Πελασγών θα­ λασσινοί. Ωστόσο, τίποτα δεν αποκλείει να ήταν ένα φύλο διαφορετι­ κό απ' τους Πελασγούς, που ήρθε στην Ελλάδα μετά απ’ αυ­ τούς και κατοίκησε στα παράλια, διότι οι αγροί και τα βοσκο­ τόπια ήταν ήδη κατειλημένα. (Οι πρωτόγονοι λαοί αγαπούν πε­ ρισσότερο τη στεριά από τη θάλασσα, διότι η θάλασσα δίνει μόνο ψάρια και δεν μπορεί κανείς να τρέφεται συνεχώς με ψάΡ'α). Ο Ηρόδοτος ταυτίζει τους Λέλεγες με τους Κάρες. Ομως είναι σχεδόν βέβαιο πως οι Κάρες ήταν οι εκ Λελέγων κάτοικοι των παραλίων της Μικράς Ασίας, και συνεπώς Πελασγοί που διεκπεραιώθηκαν στην απέναντι παραλία, προφανώς για να έ­ χουν την ησυχία τους. Πάντως, είτε Πελασγούς ονομάσουμε όλους τους Πρωτοέλληνες, είτε τους αντιμετωπίσουμε σαν τρία διαφορετικά φύλα, πρέπει να ήρθαν στην περιοχή της Ελ­ λάδας σε κοντινά και αλλεπάλληλα κύματα κι αυτό δικαιολο­ γεί την κοινή τους ονομασία, ή τη διαφοροποίηση των ονομά­ των κατά γεωγραφικές περιοχές. Το αναμφισβήτητο γεγονός, ωστόσο, είναι πως οι Πρωτοέλ­ ληνες ήρθαν στην περιοχή της Ελλάδας κατά την αρχή της 3ης χιλιετίας και ότι συνάντησαν αυτόχθονες. Οσους απ’ αυ­ τούς δεν πετσόκοψαν, κατά την πάγια συνήθεια των κατακτητών, τους αφομοίωσαν κι απ' αυτό το κράμα προέκυψε πρώτα ο μινωικός κι ύστερα ο μυκηναϊκός πολιτισμός. Τα τέσσερα ελληνικά φύλα που θα έρθουν αργότερα, φαί­ νεται πως στρίμωξαν τους Πελασγούς στην ορεινή Αρκαδία, όπου και ζούσαν σαν σε... γκέτο, διαφυλάγοντας τις πανάρχαιες παραδόσεις τους. 0 ρομαντικός μύθος για την ευτυχι­ σμένη και ερωτογόνο Αρκαδία έχει βάση αλήθειας. Οι Αρκάδες, ακόμα και κατά την κλασική περίοδο, διέφεραν όντως απ’ τους υπόλοιπους Ελληνες. Ηταν πιο ξένοιαστοι, πιο ρέμπελοι, μάλλον αδιάφοροι για τα σπουδαία και τα μεγάλα, καλοπερασάκηδες και στο έπακρο... ηδονιστές. Αλλωστε, ο

53


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ καθένας και σήμερα θα μπορούσε να... την πατήσει στο εκ­ πληκτικό περιβάλλον της ορεινής Αρκαδίας, που σίγουρα εί­ ναι η πιο όμορφη περιοχή της Ελλάδας -και ίσως όχι μόνο της Ελλάδας. 0 Πάνας των αρχαίων Αρκάδων "ζει" ακόμα εκεί. Και η Αρτεμις, που οι αρχαίοι Ελληνες τη μετέφεραν απ’ τον Ο­ λυμπο στη Αρκαδία, τεντώνει ακόμα το τόξο της μέσα στα μα­ γευτικά δάση, που τα διάλεξαν οι Πελασγοί για καταφύγιο, ί­ σως για να γλιτώσουν από μια βαρβαρότητα που δεν προμηνύει, φυσικά, τον ελληνικό πολιτισμό που κυοφορείται στη Μικρά Ασία και μεταφυτεύεται σε κατάσταση σχεδόν εμβρυακή στην Αττική, όπου θα μεγαλουργήσει. Στις παρυφές της περιοχής όπου θα εμφανιστεί αργότερα ο ελληνικός πολιτισμός, ζουν δυο λαοί, που κι αυτοί θα μπορού­ σαν να χαρακτηριστούν Πρωτοέλληνες, με λίγη καλή θέληση. Πρόκειται για τους Θράκες και τους Ιλλυριούς. Χωρίς να είναι απόλυτα ξεκαθαρισμένο από τα ιστορικά τεκμήρια, υπάρχει το ενδεχόμενο οι Ιλλυριοί να είναι απόγονοι των Θρακών. Οι Θράκες εμφανίστηκαν στην Ιστορία ταυτόχρονα με τους Πελασγούς, δηλαδή την 3η π.Χ. χιλιετία και πρέπει να ήταν ’συγγενείς" τους φυλετικά. Ομως, περνώντας το Δούναβη δεν προωθήθηκαν προς Νότο, όπως οι Πελασγοί, και εγκαταστά­ θηκαν στις περιοχές της σημερινής νότιας Βουλγαρίας, νότι­ ας Ρουμανίας και στην ανατολική και δυτική Θράκη, που διαφυλάγει μέχρι τις μέρες μας το όνομά τους. Κατά πάσα πιθανότητα, οι Πελασγοί έφτασαν σ' αυτές τις περιοχές λίγο νωρίτερα απ’ τους Θράκες και ωθούμενοι απ’ τους νεοφερμένους βρέθηκαν στην Ελλάδα. Κατ’ άλλους, Θράκες και Πελασγοί είναι το ίδιο πράγμα. (Σημειώνουμε πως οι Τρώες ήταν Θράκες.) Ο Ηρόδοτος χαρακτηρίζει τους Θράκες "το μέγιστο μετά τους Ινδούς έθνος". Κι αυτό σημαίνει πως πρέπει να είχαν εποικήσει μια εξαιρετικά εκτεταμένη περιοχή στη σημερινή βο­ ρειοανατολική Βαλκανική. Παίρνοντας υπόψη πως οι Θράκες λέγονταν και Πιέρες, ο σημερινός νομός Πιερίας (Κατερίνη)

54


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ και τα Πιέρια Ορη πρέπει να κατοικοϋνταν από Θράκες, που αργότερα οι Δωριείς Μακεδόνες τους απώθησαν στα ανατολι­ κά. Οπως και να ’ναι, πάντως, οι Θράκες έμειναν έξω απ’ την ε­ πίδραση του ελληνικού πολιτισμού και εξελληνίστηκαν μόνο κατά τους βυζαντινούς χρόνους, τότε δηλαδή που η ελληνική γλώσσα είχε γίνει γλώσσα της Αυτοκρατορίας και η Ορθοδο­ ξία, επίσημη θρησκεία της. Ωστόσο, αν οι Θράκες δεν δέχτηκαν σημαντικές πολιτιστι­ κές επιρροές από τους Ελληνες, οι Ελληνες δέχτηκαν σημα­ ντικότατες επιρροές απ’ τους Θράκες. 0 Διόνυσος είναι θρακικός θεός, που κατά το μύθο τον εξόρισε απ’ την πατρίδα του για τις ατασθαλίες του ο βασιλιάς της Θράκης Λυκούργος. Από τη Θράκη, προέρχονται, επίσης, ο Ορφέας και ο Μουσαί­ ος. Τα παραπάνω σημαίνουν πως οι Θράκες πρέπει να είχαν ι­ διαίτερη επίδοση στο χορό και τη μουσική, πράγμα που γίνεται φανερό κι απ’ το γεγονός πως οι Ελληνες έβαλαν τις Μούσες να κατοικούν στα πρώην θρακικά Πιέρια κι όχι στον ελληνικό Ολυμπο. Οπως και να 'ναι, αυτό που ονομάστηκε "διονυσιακό πνεύμα" (που ο Νίτσε το αντιπαραθέτει στο ήρεμο "απολλώνειο"), έχει θρακική προέλευση. Οι Ιλλυριοί εγκαταστάθηκαν στις σημερινές αλβανικές και δαλματικές ακτές την ίδια εποχή που στην Ελλάδα εμφανίζο­ νται οι Αχαιοί, δηλαδή κατά το 2000 π.Χ. Κατά πάσα πιθανότη­ τα, οι Αχαιοί και οι Ιλλυριοί ανήκαν στην ίδια ινδοευρωπαϊκή υποομοεθνία. Απ’ αυτή την άποψη, οι σημερινοί Ελληνες και οι απόγονοι των Ιλλυριών, οι Αλβανοί, είναι πρώτα ξαδέλφια. Οι αρχαίοι Ελληνες είχαν βαθύτατη έπιγνωση της συγγένειας τους με τους Ιλλυριούς. Ωστόσο, οι Ιλλυριοί, αντίθετα με τους Θράκες, δεν επέδρασαν σημαντικά στους Ελληνες. Γιατί στην άγονη περιοχή που βρέθηκαν ριγμένοι, δεν ανάπτυξαν σημαντικό πολιτισμό. Ηταν πάντα πολεμιστές και κατά τη ρωμαϊκή περίοδο προμήθευσαν στη Ρώμη σπουδαίους στρατηγούς, αλλά και αυτοκράτορες,

55


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ο σημαντικότερος απ’ τους οποίους είναι ο Αυρηλιανός. 0 Ι­ ουστινιανός ήταν επίσης Ιλλυριός. Κατά μία πάρα πολύ πιθανή εκδοχή, οι Ιλλυριοί είναι θρακικά φύλα, που ωθήθηκαν προς Δυσμάς από άλλα θρακικά φύ­ λα. Φαίνεται πως οι Θράκες, 'το μέγιστο μετά τους Ινδούς έ­ θνος", είναι το κλειδί για την κατανόηση της μετακίνησης των πληθυσμών σ’ ολόκληρη τη σημερινή Βαλκανική ή και την Ευ­ ρώπη, σ’ όλη την προϊστορική περίοδο. Αξίζει να σημειωθεί πως οι Ιταλιώτες, οι πρόγονοι των Λατί­ νων, συνεπώς και των σημερινών Ιταλών, έρχονται στην περιο­ χή της Ιταλίας την ίδια εποχή που εμφανίζονται στις δικές τους περιοχές οι Αχαιοί και οι Ιλλυριοί. Αλλά σύγχρονοι των Αχαιών είναι και οι Κέλτες, που απωθούνται αργότερα απ’ τους Γαλάτες στη βόρεια Γαλλία και που είναι οι πρόγονοι των Βρετανών, των Ουαλών, των Βάσκων και εν μέρει των Αγγλων (που κατά το άλλο μισό είναι γερμανικής καταγωγής). Απ' το 2000 π.Χ. η μισή Ευρώπη έχει διαμορφώσει ήδη τα ε­ θνολογικά της χαρακτηριστικά. Και όλοι αυτοί οι λαοί είναι κοινής καταγωγής και προέλευσης. Στην πορεία τους απ' την Ανατολή προς τη Δύση διασπώνται σε πολλούς κλάδους, προκειμένου να εγκατασταθούν σε περιοχές λιγότερο πολυάν­ θρωπες απ' αυτές της κοινής τους κοιτίδας ανάμεσα στην Κε­ ντρική Ασία, τον Εύξεινο Πόντο και την ανατολική Περσία, ό­ που κάποτε βρέθηκαν ανεβαίνοντας από την Ινδία, την ανθρω­ πομάνα της Ευρώπης.

56


3 .0 δρόμος για την Ελλάδα περνάει από την Κρήτη Ενώ στην ηπειρωτική Ελλάδα και στα νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου, τόσο οι Πρωτοέλληνες (Πελασγοί, Λέλεγες και Κά­ ρες), όσο και οι Ελληνες (Ιωνες, Αχαιοί, Αιολείς και Δωριείς) έρχονται απ’ το Βορρά, στην Κρήτη οι Ινδοευρωπαίοι διεκπεραιώνονται απ’ την απέναντι μικρασιατική παραλία, και ειδικό­ τερα απ’ την Ανατολία. Κατά μια βάσιμη εκδοχή, οι εξ Ανατο­ λής έποικοι της προϊστορικής Κρήτης ήταν λαοί συγγενικοί των Χετταίων, που πέρασαν στο νησί κατά το 2600 π.Χ., δηλα­ δή τετρακόσια χρόνια μετά την έλευση στην ηπειρωτική Ελλά­ δα των Πρωτοελλήνων Πελασγών. Ωστόσο, σε αντίθεση με τους Πρωτοέλληνες έποικους της ηπειρωτικής Ελλάδας, εί­ χαν ήδη έτοιμο έναν πολιτισμό, που τον κουβάλησαν απ’ την Μικρά Ασία, κι αυτός είναι ένας απ' τους λόγους που ο ονομα­ ζόμενος συμβατικά μινωικός (ή αιγαιακός, ή κρητικός) πολιτισμός αναπτύχθηκε ταχύτατα σε μια εποχή που η υπόλοιπη Ελ­ λάδα ήταν ακόμα βάρβαρη ή ημιβάρβαρη. Κυρίως όμως, ο ση­ μαντικότερος λόγος της ταχείας -σε σχέση με την υπόλοιπη Ελλάδα- ανάπτυξης του μινωικού πολιτισμού είναι η γεωγραφι­ κή θέση της Κρήτης: Βρίσκεται πολύ κοντά στους μεγάλους, πανάρχαιους πολιτισμούς της Μέσης Ανατολής (αιγυπτιακό, βαβυλωνιακό και ασσυριακό) και με μια αλυσίδα νησιών (Κάσος, Κάρπαθος, Ρόδος) τα πλοία κάνουν εύκολα το ταξίδι απ' τη Κρήτη στη Μικρά Ασία και αντίστροφα. Πρέπει να σημειώσουμε εδώ πως σ’ όλα τα νησιά του Αιγαί­ ου, η φορά κίνησης του πολιτισμού ήταν πάντα διπλής κατευθύνσεως: Ηρθε και από τη Δύση (ηπειρωτική Ελλάδα) και από την Ανατολή (Μικρά Ασία). Κυρίως όμως από την Ανατολή. Ετσι εξηγείται το γεγονός πως στα νησιά του Αιγαίου απ’ τα μέσα κιόλας της 4ης χιλιετίας αναπτύσσεται ένας πάρα πολύ πρώιμος πολιτισμός, πολύ πριν έρθουν στην Ελλάδα και οι

57


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Πρωτοέλληνες και οι Ελληνες. Κορύφωση και επιστέγασμα αυτού του αιγαιακού πολιτισμού είναι ο μινωικός. Αλλά, τον ιδιόρρυθμο ιστορικό και πολιτιστικό ρόλο που έ­ παιξαν τα νησιά του Αιγαίου κατά την προϊστορική αρχαιότη­ τα, τον συνεχίζουν μέχρι και τη νεότερη ελληνική Ιστορία! Η­ ταν απ’ τις τελευταίες περιοχές της Ελλάδας που προσηλυτί­ στηκαν στο χριστιανισμό. Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατί­ ας είχαν ιδιαίτερα προνόμια. Κατά την περίοδο της Ενετοκρα­ τίας, τα περισσότερα γνώρισαν μεγάλη οικονομική άνθιση. Κα­ τά την Ελληνική Επανάσταση πολλά νησιά έδειξαν σκανδαλώ­ δη απροθυμία να πάρουν μέρος σ’ αυτήν. Μ’ άλλα λόγια, οι κάτοικοι των νησιών του Αιγαίου συνήθι­ σαν, από αρχαιοτάτων χρόνων, στην πολιτιστική ιδιαιτερότητα που επιβάλλει η αιώρησή τους ανάμεσα σ’ Ανατολή και Δύση. Καί ούτε σήμερα φαίνονται να αγωνιούν υπέρ το δέον για την κακή μοίρα της ηπειρωτικής Ελλάδας, για την οποία δεν ευθύνονται. Αλλωστε, οι κάτοικοι των νησιών όλου του κόσμου, εξαιτίας της θαλασσινής τους απομόνωσης, δημιουργούν ανα­ γκαστικά μια κάποια αυτάρκεια σ’ όλα τα επίπεδα. Που έχει ως συνέπεια μια κάποια αλαζονεία στην επί ιδιωτικού και κοι­ νωνικού επιπέδου συμπεριφορά. Δύσκολα τα νησιά συνασπί­ ζονται σε ενιαίο κράτος και εύκολα αποσχίζονται, όταν ήδη έ­ χουν συνασπιστεί. Τα σύνορα κάθε νησιού, που είναι οι παρα­ λίες του, ορίζουν και μια επικράτεια εντός της οποίας οι κάτοι­ κοι αισθάνονται κυρίαρχοι και έτοιμοι να φκιάξουν με την πρώ­ τη ευκαιρία τη δική τους κυβέρνηση ή παρακυβέρνηση. Τα νησιά λοιπόν, υποδεικνύουν αυτομάτως έναν τρόπο απο­ κεντρωμένης αυτοδιοίκησης. Και απ’ αυτή την άποψη οι Ελλη­ νες νησιώτες ήταν πάντα καλοί δημοκράτες και άνθρωποι ιδι­ αίτερα προοδευτικοί, όπως μπορεί εύκολα να διαπιστώσει κα­ νείς παρακολουθώντας τα εκλογικά αποτελέσματα. Η δημο­ κρατία πάντα αγαπούσε τη θάλασσα, και η θάλασσα πάντα έ­ κανε τη δημοκρατία πιο "δροσερή’ κι ευχάριστη. Και είναι απο­ ρίας άξιο που οι Ελληνες νησιώτες δεν εξεστράτευσαν ακόμα


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ κατά της ηπειρωτικής Ελλάδας (κυρίως της Πελοποννήσου) για να την... καταλάβουν και να εγκαθιδρύσουν επιτέλους τη δημοκρατία, που απ’ το 1830 βρίσκεται καθ’ οδόν και ποτέ δεν φτάνει σε τούτον το μετέωρο τόπο, που δεν αποφάσισε ακόμα αν ανήκει στην Ανατολή ή στη Δύση -εννοώ από πολιτιστική ά­ ποψη, γιατί από κοινωνικοπολιτική δεν ανήκει πουθενά. Σαν νοοτροπία και σαν ήθος, η δημοκρατία στην Κρήτη έχει παράδοση... τεσσερισήμισι χιλιάδων ετών. Γιατί σ’ αυτό το νη­ σί υπήρχαν "δημοκράτες· πριν ανακαλυφτεί από τους Αθηναί­ ους, τον 'χρυσό αιώνα", η δημοκρατία. Ο μινωικός πολιτισμός δεν είναι παρά η συνέπεια και το αποτέλεσμα μιας απόλυτης ανοχής σε κάθε νεοτερισμό που έφτανε σ' αυτό το νησί απ’ ο­ πουδήποτε. Ωστόσο, τούτη η ανοχή δεν είναι μια προεπιλεγμένη συμπεριφορά, αλλά μια αναγκαιότητα. Ο μινωικός πολιτισμός, το είδαμε ήδη, δημιουργείται από κατακτητές που περνούν στην Κρήτη απ’ τη Μικρά Ασία, το 2600 π.Χ. (κατ' άλλους το 2700 π.Χ.) Στα χίλια χρόνια που με­ σολαβούν ανάμεσα στην εισβολή των Μικρασιατών και την ει­ σβολή των Αχαιών το 1600 π.Χ. περίπου, οι Κρήτες δημιουρ­ γούν έναν εκπληκτικό πολιτισμό, γεμάτο ευγένεια και φινέτσα, ανεξίθρησκο και "φεμινιστικό· (βρισκόμαστε ακόμα στην περί­ οδο της μητριαρχίας), χαρούμενο και ηδονιστικό. Η πρωτομι­ νωική περίοδος (2600 - 2000 π.Χ.) ετοιμάζει αυτό τον πολιτι­ σμό, και η μεσομινωική περίοδος (2000 -1600 π.Χ.) τον εδραι­ ώνει. Η υστερομινωική περίοδος (1600 -1200 η 1100) δεν είναι, πια, ακριβώς μινωική, αλλά αχαϊκή. Οι εισβολείς Αχαιοί, αυτοί ακριβώς που θα δημιουργήσουν το μεγαλειώδη ελληνικό πολι­ τισμό στην Ελλάδα, φέρονται σαν... αποικιοκράτες. Πράγμα πολύ φυσικό. Η ισχυρή δύναμη στο Αιγαίο δεν είναι πια η θα­ λασσοκράτορα Κρήτη, αλλά οι Μυκήνες, που εγκαθιδρύουν τη δική τους θαλασσοκρατία. Δυο υπερδυνάμεις σε μια μικρή θάλασσα σαν το Αιγαίο ήταν ήδη πολλές, και η μία απ' τις δύο έπρεπε να εξαφανιστεί. Και εξαφανίστηκε η παλιότερη, σύμ­ φωνα μ’ έναν πάγιο ιστορικό νόμο, κατά τον οποίο το καινούρ­

59


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ γιο είναι συνήθως ισχυρότερο. Ωστόσο, αν οι Αχαιοί δεν κατακτούσαν τους Κρήτες, αυτό που ονομάστηκε "ελληνικός πολιτισμός* δεν θα υπήρχε. Κι αν υπήρχε, θα ήταν κάτι πολύ διαφορετικό. Ηταν τόσο έντονη και τόσο φανερή (όπως δείχνουν τα ευρήματα) η επίδραση του μινωικού πολιτισμού στον αχαϊκό μυκηναϊκό, που οι Μυκήνες τελικά είναι αυτές που, στα μάτια του αρχαιολόγου, φαντά­ ζουν σαν αποικία της Κρήτης. Για πρώτη φορά αναφέρεται το όνομα της Κρήτης στα ομη­ ρικά έπη. Αλλά ο Ομηρος δεν φαίνεται να εντυπωσιάζεται τό­ σο από το μινωικό πολιτισμό, όσο απ’ τους Κρήτες πολεμι­ στές, που παίρνουν μέρος στην εκστρατεία κατά των Τρώων υπό τον Αχαιό βασιλιά της Κνωσσού Ιδομενέα. Κατά πάσα πι­ θανότητα, ο Ομηρος, ή όποιος άλλος κρύβεται πίσω του, δεν είναι σε θέση να κάνει διάκριση ανάμεσα στο μινωικό και το μυκηναϊκό πολιτισμό, που στους τέσσερις αιώνες που διαρκεί η αχαϊκή "κατοχή" φτάνουν να ταυτιστούν απολύτως. Περί το 1950 π.Χ., δηλαδή στην αρχή ακριβώς της μεσομινωικής περιόδου και περίπου 400 χρόνια πριν φτάσουν στην Κρήτη οι Ελληνες Αχαιοί (οι μινωικοί δεν είναι Ελληνες), χτίζο­ νται, σχεδόν ταυτόχρονα, τα ανάκτορα στην Κνωσσό, στη Φαιστό και στα Μάλια. Η ύπαρξη των τριών ανακτόρων μσρτυράει ίσως την ύπαρξη τριών κέντρων εξουσίας. Ωστόσο κατά πάσα πιθανότητα το.δεύτερο και το τρίτο ανάκτορο είναι κα­ τοικίες του ίδιου προσώπου: του πρίγκιπα ή βασιλιά της Κνω­ σού, που εξουσιάζει ολόκληρο το νησί. Ισως, πάλι, ο πρίγκιπας της Κνωσού, που με πολλή διστακτικότητα οι μελετητές τον ονομάζουν βασιλιά, να διοικούσε το νησί με "περιφερειάρχες". Το πιθανότερο, πάντως, είναι πως το πολιτικό καθεστώς των μινώων Κρητών δεν θα διέφερε και πολύ απ’ αυτό των αρ­ χαίων ασιατικών αυτοκρατοριών. Πρέπει να ήταν, δηλαδή, μια "γραφειοκρατική μοναρχία". Εδώ, η λέξη "γραφειοκρατία" δεν χρησιμοποιείται με τη δυ­

60


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ σφημιστική έννοια που έχει σήμερα. Οι ‘γραφειοκράτες- είναι οι τοπάρχες άνθρωποι του βασιλιά, που ωστόσο δεν είναι φε­ ουδάρχες, όπως στα βασίλεια της Δύσης, όταν αυτά λειτουρ­ γούσαν και δεν ήταν σχήματα κενά ουσιαστικού περιεχομέ­ νου. (Ο Δυτικός βασιλιάς προϊσταται των φεουδαρχών και φροντίζει να μην τσακώνονται). Κατά πάσα πιθανότητα, έχουμε να κάνουμε και στην Κρήτη μ’ εκείνο το κοινωνικό καθεστώς που ο Μαρξ το εξάρτησε απ’ αυτό που ονόμασε "ασιατικό τρόπο παραγωγής". Σ’ αυτό το κοινωνικό σύστημα, που δεν υπάρχει πια πουθενά στην αρχική του μορφή (υπάρχει όμως σε παραλλαγές), η γη, τα ζώα, οι άνθρωποι, τα πάντα είναι ιδιοκτησία του βασιλιά, όσο πολλά κι αν είναι κι όσο μακριά απ' την έδρα του και αν βρίσκονται. Μια χώρα, ένας ιδιοκτήτης!I Εξυπακούεται πως κάτι τέτοιο ο βασιλιάς δεν το κάνει γιατί είναι υπέρ το δέον άπληστος, αλλά το εφευρίσκει η κοινωνία σε μια δεδομένη περίοδο της ανάπτυξης της, προκειμένου να μην τσακώνονται μεταξύ τους οι πολλοί ιδιοκτήτες. Ωστόσο, στην πραγματικότητα έχουμε να κάνουμε με μια άλλη μορφή φεουδαρχίας: Οι τοπάρχες, παρά το γεγονός πως δεν είναι ι­ διοκτήτες της γης, την εκμεταλλεύονται για λογαριασμό του βασιλιά και του στέλνουν τα "νόμιμα" ποσοστά του! Ομως, δεν μπορούν να μεταβιβάσουν το βιος τους στους α­ πογόνους. Μόνος κληρονόμος όλων είναι ο βασιλιάς. Τέτοιο ήταν το διοικητικό και κοινωνικό σύστημα της Αιγυπτιακής, της Βαβυλωνιακής, της Ασσυριακής, της Κινέζικης και της... Οθω­ μανικής Αυτοκρατορίας. 0 "ασιατικός τρόπος παραγωγής" λοιπόν, προσιδιάζει σε αυτοκρατορίες. Πράγμα που το γνώρι­ ζαν και σι Αγγλοι, που εντός της χώρας οργάνωσαν τη ζωή τους σαν καλοί φεουδάρχες κι ακόμα καλύτεροι καπιταλι­ στές, και στην Κοινοπολιτεία σαν γνήσιοι αυτοκρατορικοί Ασιάτες. Σ’ ένα μικρό τόπο σαν την Κρήτη το αυτοκρατορικό, ας το πούμε έτσι, σύστημα διακυβέρνησης δεν μπορεί παρά να έχει

61


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ψήγματα δημοκρατίας. Γιατί, οι τοπάρχες δεν βρίσκονται πολύ μακριά απ' τη βασι­ λική έδρα και συνεπώς δεν μπορούν να κλέβουν ασύστολα, καλή ώρα σαν τους Τούρκους μπέηδες. Κατά τον Ρούντολφ Μπάρο και πολλούς άλλους 'ρεβιζιονιστές* μαρξιστές, το σοβιετικά καθεστώς είναι μια παραλλαγή του 'ασιατικού τρόπου παραγωγής*. Που όμως, λέμε εμείς, ε­ νέχει τις δυνατότητες για μια δημοκρατική εξέλιξη, εξαιτίας της ανυπαρξίας μεγάλης ατομικής ιδιοκτησίας και της έλλει­ ψης κληρονομικού δικαίου, που να κατοχυρώνει το πέρασμα των μέσων παραγωγής στους απογόνους. (Η πολιτική του Γκορμπατσόφ σήμερα επιβεβαιώνει την παραπάνω άποψη). Οι Μίνωες (πρόκειται μάλλον για τίτλο παρά για όνομα) ανά­ μεσα στ' άλλα πρέπει να δίδαξαν στους καταχτητές Αχαιούς, πόσο σημαντικό πράγμα είναι να μη σκοτώνει ο ένας τον άλλο για μια σπιθαμή γης και πόσο βλακώδες είναι να συσσωρεύει κάποιος πλούτη, αν μ’ αυτά δεν πρόκειται να ασκήσει εξουσία μεγαλύτερη αυτής που ασκεί η οικοδέσποινα σ’ ένα πλούσιο πάρτι, εντός του οποίου εξαντλείται συνήθως η κυριαρχία των περισσότερων μεσοαστών. Ενώ, ένας και μοναδικός πλούσιος (ο βασιλιάς) σ' ολόκληρη την επικράτεια, θα μπορούσε να α­ ντιμετωπιστεί απ’ τους υποταχτικούς και σαν σύμβολο της ευ­ ημερίας ολόκληρου του λαού. Και, σίγουρα, οι Κρήτες της μινωικής περιόδου ευημερούσαν. Οσο για τους σκλάβους, αυ­ τοί είναι μια άλλη θλιβερή ιστορία, σχέση έχουσα με το ρητό "ουδέν καλόν αμιγές κακού* -και αντιστρόφως. Δυστυχώς, όμως, ο μινωικός πολιτισμός, καταστρέφεται το 1400 π.Χ. απ’ την έκρηξη του ηφαιστείου της Σαντορίνης, όταν η Κρήτη βρισκόταν ήδη υπό αχαϊκή κατοχή, για να *αναστηθεί* αμέσως μετά, στην κυριολεξία απ’ τις στάχτες του. Υστερα α­ πό 200 η 300 χρόνια, το 1200 ή το 1100 π.Χ., εξαφανίζεται, τώ­ ρα πια οριστικά. Οι καινούριοι καταχτητές, οι Δωριείς, που απ' τη Μακεδονία περνούν απευθείας στην Κρήτη, δεν αφήνουν τί­ ποτα όρθιο και επιβάλλουν τη βαρβαρική στρατοκρατία τους.

62


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Οι Ελληνες Αχαιοί εκδιώκονται ή σκοτώνονται απ' τους Ελλη­ νες Δωριείς. Και στο εξής, η Κρήτη θα βουλιάξει στη δωρική της αφάνεια. Ωστόσο, οι Αχαιοί ό,τι είχαν να πάρουν απ' τους μικρασιατικής προελεϋσεως Νοήτες (που δεν ήταν Ελληνες), το πήραν και το μετέφεραν στι Μυκήνες. 0 ελληνικός πολιτι­ σμός της κλασικής περιόδου αρχίζει να μπαίνει ήδη στο δρό­ μο του, χάρη στους Κρήτες (που δεν ήταν Ελληνες). Στο πιο μεγάλο πολιτιστικό σταυροδρόμι της Ιστορίας, την Ελλάδα, έχουν ήδη ανταμώσει τρεις πολιτισμοί: 0 πολιτισμός των αυτοχθόνων, που δεν ήταν Ελληνες, ο πολιτισμός των πρωτοελλήνων (Πελασγοί, Λέλεγες, Κάρες) που ήταν Ινδοευρωπαίοι αλλά όχι και Ελληνες (κατά κάποιον τρόπο ήταν προ­ πομποί των Ελλήνων), και ο πολιτισμός των Κρητών (ή Μινωικών, όπως τους λέμε συμβατικά) που ήταν Ινδοευρωπαίοι αλ­ λά όχι και Ελληνες, ούτε προπομποί των Ελλήνων. Απ’ τα τέσ­ σερα φύλα που θα συναποτελέσουν τους Ελληνες, (Ιωνες, Α­ χαιοί, Αιολείς, Δωριείς) μόνο οι Αχαιοί γίνονται κληρονόμοι του μινωικού πολιτισμού. Οι Ιωνες, οι κυρίως δημιουργοί του κλασικού ελληνικού πολιτισμού, δεν παίρνουν ακόμα μέρος στην πολιτιστική διαδικασία. Και οι Δωριείς, που έρχονται στην Ελλάδα τελευταίοι και καταϊδρωμένοι απ' την τρεχάλα, παρα­ μένουν μέχρι τέλους τόσο χοντροκέφαλοι, που καταφέρνουν να χειρίζονται επιδέξια μόνο το δόρυ. Εξ ου και τ' όνομά τους: παράγεται απ’ το δορύμαχος, που σημαίνει, δεινός χειριστής του δόρατος.

63


4 .0 Ομηρος δεν ξέρει τίποτα για τους Ελληνες Οι Ελληνες των ιστορικών χρόνων είχαν ξεχάσει πως η αρ­ χική τους πατρίδα δεν ήταν η Ελλάδα, αλλά οι πεδιάδες της σημερινής Ουγγαρίας. Οπου οι παλιοί μακρινοί πρόγονοί τους είχαν έρθει από την περιοχή που εκτείνεται ανάμεσα στην Περσία, τον Καύκασο και τη Νότια Ρωσία. Εκεί, πρόγονοι ακό­ μα πιο μακρινοί, είχαν εγκατασταθεί για χιλιετίες, προερχόμε­ νοι από την Ινδία. Είναι ίδιο όλων των λαών να τοποθετούν τις ■ρίζες" τους όπου τους βολεύει -και τους βολεύει να τις τοπο­ θετούν στην πιο ευτυχισμένη περίοδο της ιστορίας τους. Εμείς οι Νεοέλληνες τοποθετήσαμε τις ρίζες μας όχι στην αρχαία Ελλάδα εν γένει, αλλά στη λεγάμενη κλασική περίοδο της αρχαίας ελληνικής ιστορίας, διότι αυτή είναι πιο εντυπω­ σιακή, από κάθε άποψη. Εν τούτοις, η ελληνική Ιστορία δεν αρχίζει τον 5ο αλλά τον 20ο π.Χ. αιώνα, με την κάθοδο των Α­ χαιών, δηλαδή ενός από τα τέσσερα ελληνικά φύλα που έρχο­ νται από το βορρά και εγκαθίσταται στην περιοχή που πολύ αργότερα θα ονομαστεί Ελλάδα. Ελάχιστα πριν από τους Αχαιούς, φαίνεται πως ήρθαν από τον ίδιο δρόμο οι Ιωνες. Και λίγο μετά τους Ιωνες, πάντα από τον ίδιο δρόμο, κατέφθασαν στην Ελλάδα οι Αιολείς. Το τέ­ ταρτο ελληνικό φύλο, οι Δωριείς, θα έρθει στην Ελλάδα με κα­ θυστέρηση χιλίων ετών περίπου, και αφού στο μεταξύ οι πρώ­ ην βάρβαροι Αχαιοί αρχίσουν να αναπτύσσουν το πολιτισμό τους, που στηρίζεται γερά στους πολιτισμούς του Αιγαίου και της Κρήτης, οι οποίοι δεν θεωρούνται ελληνικοί. Και που, ω­ στόσο, χωρίς αυτούς, ελληνικός πολιτισμός δεν νοείται. Για τους Ιωνες και τους Αιολείς, που ετοιμάζονται να ανα­ πτύξουν παραπέρα τον αχαϊκό ή μυκηναϊκό πολιτισμό, όπως είναι περισσότερο γνωστός, θα μιλήσουμε στο επόμενο κείμε­ νο. Προς το παρόν, θα κάνουμε μια στάση στο πιο κρίσιμο

64


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ σταυροδρόμι της ελληνικής Ιστορίας, τις Μυκήνες. Ο μυκηναϊκός ή αχαϊκός πολιτισμός δεν περιορίζεται μόνο στην πατρίδα του Αγαμέμνονα, τις Μυκήνες, που τις δόξασε ο Ομηρος. Εκτός από την Πελοπόννησο, κυρίως τη βόρεια, οι Αχαιοί έ­ χουν εγκατασταθεί στη Φθιώτιδα και την Ανατολική Στερεά, πλην της Αττικής, που κατοικέίται μόνο από Ιωνες, και θα συ­ νεχίσει να κατοικέίται από Ιωνες και μετά τη δωρική λαίλαπα. Στην Αττική φαίνεται πως δεν πάτησαν ποτέ το πόδι τους ούτε οι Αχαιοί ούτε οι Δωριείς. Ομοίως και στα κεντρικά παρά­ λια της Μικράς Ασίας, που κι αυτά κατοικούνταν από Ιωνες. (Η Ιωνία διασώζει ακόμα το όνομά τους). Συνεπώς, ο κλασικός ελληνικός πολιτισμός είναι έργο κυρί­ ως των Ιώνων, σε ένα μεγάλο βαθμό και των Αιολέων, αλλά ό­ χι τόσο των Αχαιών και σχεδόν καθόλου των Δωριέων. Σε αυ­ τό που έγινε γνωστό σαν ‘ ελληνικός πολιτισμός" και που είναι ο πολιτισμός της κλασικής αρχαιότητας, δεν πήραν μέρος ό­ λοι οι Ελληνες στον ίδιο βαθμό. Παρόλο, λοιπόν, που όλοι οι Ελληνες έχουν κοινή την κατα­ γωγή μερικοί αποδεικνύονται πιο δημιουργικοί. Οχι γιατί είναι περισσότερο "προικισμένοι" αλλά διότι έτυχε να εγκαταστα­ θούν σε περιοχές "στρατηγικές". Μέσω της Ιωνίας, όπου αρχί­ ζει ο ελληνικός πολιτισμός, οι Ελληνες έρχονται εύκολα σε ε­ παφή με όλους τους μεσογειακούς πολιτισμούς που εμφανίζο­ νται στη λεκάνη της Μεσογείου πριν από τους Ελληνες. Με άλλα λόγια, ο ελληνικός πολιτισμός είναι η συνέχεια και η κορύφωση του μεσογειακού πολιτισμού στο σύνολό του, κι όχι η συνέπεια μίας "βιολογικής ικανότητας", που κουβαλού­ σαν οι Ελληνες στα κύτταρά τους. Αλλωστε, το είπαμε ήδη, δεν μετείχαν όλοι οι Ελληνες εξ ίσου στη δημιουργία του ελ­ ληνικού πολιτισμού, παρόλο που όλοι είχαν την ίδια φυλετική, και συνεπώς βιολογική καταβολή. Ο πολιτισμός δεν είναι βιολογικό αλλά κοινωνικό γεγονός. Ομως, εμείς οι Νεοέλληνες φαίνεται πως δεν έχουμε κατανο-


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ήσα ακόμα ούτε καν αυτό το στοιχειώδες και συνεχίζουμε να μιλάμε για μία 'προνομιούχο ελληνική φυλή', ταγμένη από τη Μοίρα να μεγαλουργήσει. Και επειδή οι αλλαγμένες κοινωνι­ κές συνθήκες δεν μας επιτρέπουν πια να μεγαλουργήσουμε, ζούμε με προγονικούς μύθους και όνειρα απατηλά. Ο νηστικός καρβέλια ονειρεύεται -και ο απολίτιστος πολιτι­ σμούς ετοιμοπαράδοτους προσδοκά, ίσα ίσα για να μην κου­ ραστεί να φκιάξει το δικό του, μέσα στις καινούριες συνθήκες. Αλλωστε, όσο πιο εκπεσμένος είναι κανείς, τόσο πιο επίμονα ψάχνει στο "λίμπρο ντ’ όρο' της ιστορίας για τίτλους ευγενείας. Ολοι οι κουρελήδες φαντάζονται τους εαυτούς τους πρί­ γκιπες -κι αυτό τους κρατάει στη ζωή. Το παραμύθι δεν είναι για να το παίρνει κανείς στ’ αστεία. Το παραμύθι παράγει έργο -μέχρι που να αποκαλυφθεί η μυθική του υφή. Και επειδή από το 1992 και μετά προβλέπεται μία πολύ βίαιη απομυθοποίηση με την κάθοδο των Ευρωπαίων, που κατά πά­ σα πιθανότητα θα είναι η τελευταία ιστορική κάθοδος από βορράν, η στήλη ανέλαβε αυτόκλητα το άχαρο έργο να ετοι­ μάσει τους Συνέλληνες για μια όσο γίνεται πιο ομαλή προσγεί­ ωση στην πεζή πραγματικότητα. Λοιπόν, τα περί 'σκοτεινών σχεδίων* και τα τέτοια να τα αφήσουν κατά μέρος οι επαγγελματίες εθνοκάπηλοι, που ετοι­ μάζονται να σμπαριαλιάσουν άλλη μια φορά τον ελληνικό λαό. 0 κλασικός ελληνικός πολιτισμός δεν είναι το αποτέλεσμα μιας παρθενογέννησης, αλλά η κατάληξη μιας πολύ αργής πολιτιστικής διαδικασίας, που αρχίζει το 2000 π.Χ. με την κά­ θοδο των Αχαιών, που συναντούν και αφομοιώνουν το μεγαλει­ ώδη αιγαιακό και μινωικό πολιτισμό -τον πρώτο ευρωπαϊκό πο­ λιτισμό· που ωστόσο είναι άμεσα εξαρτημένος από τους πανάρχαιους πολιτισμούς των λαών της σημερινής Μέσης Ανα­ τολής. Ουδέν καινόν υπό τον ήλιον. Αλλά υπό τον νεοελληνικό ήλιο το... κενό είναι πάντα αβυσσαλέο και καταστροφικό. Οι Αχαιοί χρειάστηκαν περίπου 400 χρόνια για να προσαρ­ μοστούν στον καινούριο τόπο τους και να αφομοιώσουν τα πο­


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ λιτιστικά στοιχεία, που βρήκαν σ’αυτόν. Και αρχίζουν να ανα­ πτύσσουν το δικό τους, καινούργιο πολιτισμό, το 1580 π.Χ.. Πρόκειται για τη χρονολογία που ορίζει, κάπως αυθαίρετα, την αρχή του μυκηναϊκού πολιτισμού, που τελειώνει οριστικά, ύ­ στερα από 500 χρόνια περίπου, το 1100 π.Χ. όχι μόνο εξαιτίας της εισβολής των Δωριέων που γίνεται τότε, αλλά και από μια εσωτερική αδυναμία για παραπέρα ανάπτυξη. Ο,τι δεν ανα­ πτύσσεται παραμένει στάσιμο. Και ό,τι παραμένει στάσιμο σα­ πίζει. Η σημερινή μας σαπίλα δεν μπορεί να διατηρηθεί για πο­ λύ ακόμα στη σαλαμούρα του προγονικού μας πολιτισμού. Κι αν δεν αναπτύξουμε τον δικό μας, μαζί με το νεοελληνικό θα καταρρεύσει κι ό,τι απόμεινε σε τούτο τον τόπο από τον αρ­ χαίο πολιτισμό. Πρέπει να σημειωθεί με την ευκαιρία, πως ο πολιτισμός δεν βρίσκεται στα μουσεία, βρίσκεται στον καθημέραν βίο μας. Και, βέβαια, σήμερα δεν είναι πολιτισμός ούτε οι προβληματι­ κές επιχειρήσεις, ούτε οι προβληματικοί επιχειρηματίες, που η καρδιά τους "χτυπάει ελληνικά" και το πορτοφόλι τους πάλλεται ελβετικά, ούτε το προβληματικό ΠΑΣΟΚ, που αντί να δώσει την Ελλάδα στους Ελληνες, όπως υποσχέθηκε, την ξανάδωσε στους κομπιναδόρους, ούτε η ΝΔ που το μόνο που γνωρί­ ζει από Ελλάδα είναι το κλέπτειν ελληνικά, φωνασκώντας "ζήτω η αιώνια Ελλάς", για να φοβηθεί ο νοικοκύρης, δηλαδή ο ελληνικός λαός. Ο Γερμανός Ερρίκος Σλήμαν ήταν ο πρώτος που πίστεψε πως τα ομηρικά έπη, εκτός από σπουδαία ποίηση είναι και Ι­ στορία συγκεκριμένη. Αρχισε, λοιπόν, τις ανασκαφές του από την Ιθάκη το 1868. Απογοητευμένος που δεν βρήκε εκεί τα ί­ χνη του Οδυσσέα, πήγε κατευθείαν στην Τροία. Και εκεί έφε­ ρε στο φως τα ερείπια εφτά πόλεων, στοιβαγμένων από το χρόνο η μία πάνω στην άλλη. Πίστεψε πως η δεύτερη από αυ­ τές ήταν η ομηρική Τροία. Ενθουσιασμένος από την κολοσσιαία του ανακάλυψη, ο με­ γαλύτερος αρχαιολόγος όλων των εποχών (και ήταν ερασιτέ­

67


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ χνης), άρχισε να αναζητάει και τον έτερο των αντιπάλων του Τρωικού Πολέμου, τους ομηρικούς Αχαιούς ή Αργεϊους. 0 Ο­ μηρος δεν ξέρει τίποτα περί Ελλήνων ή μάλλον ξέρει πως ή­ ταν μία μικρή θεσσαλική φυλή, που εκστράτευσε στην Τροία υπό τον Αχιλλέα. Συνήθως, όμως, ονομάζει αυτούς τους Ελ­ ληνες Μυρμηδόνες. Μέσα σε δύο χρόνια μόνο, από το 1874 μέχρι το 1876, ο Σλήμαν φέρνει στο φως, και στα έκθαμβα μάτια όλου του πολι­ τισμένου κόσμου, τις Μυκήνες. Από το 1881 μέχρι το 1886 σκάβει στον Ορχομενό της Βοιωτίας και αποδείχνει πως ο μυ­ κηναϊκός πολιτισμός ήταν κάτι πολύ ευρύτερο από τη γεωγρα­ φική περιοχή του Αργους. Το 1884 και 1885 επιστρέφει στην Αργολίδα και σκάβει μετά μανίας στην Τίρυνθα. Νέα θαύματα έρχονται στο φως -και ο Σλήμαν παντρεύεται Ελληνίδα. Και α­ ποφασίζει να κατοικήσει στην Ελλάδα. Το Ιλίου Μέλαθρον, ο μέχρι πριν από λίγα χρόνια Αρειος Πάγος, ήταν το σπίτι του. 0 Γερμανός Σλήμαν ήταν ο πιο σπουδαίος Ελληνας που έζησε ποτέ στην νέα Ελλάδα. Πέθανε το 1890, αλλά δεν θα βρείτε τον ανδριάντα του σε καμία κεντρική πλατεία. Βλέπετε, στις φλέβες του... δεν έτρεχε ελληνικό αίμα. Ω, μεγάλε Σλή­ μαν, δεν μας άφηνες να σκάβουμε δώθε κείθε στα τυφλά, επι­ διδόμενοι στο εθνικό σπορ της αρχαιοκαπηλίας; Τι σου ’ρθε να αποδείξεις ότι ο Τρωικός Πόλεμος έγινε όντως; Λοιπόν, ο Τρωικός Πόλεμος έγινε όντως περί το 1180 π.Χ. Οχι πάντως για την ωραία Ελένη, αλλά για τους θησαυρούς του Πριάμου (είναι παλιά συνήθεια, και όχι μόνο ελληνική, να εξωρραϊζουμε την αρπαγή). Η εκστρατεία στην Τροία ήταν η τελευταία από μια μεγάλη σειρά ληστρικών επιδρομών, που ε­ πιχείρησαν οι Αχαιοί Μυκηναίοι, που ήδη είχαν αφομοιωθεί πλήρως με τους ντόπιους. Ογδόντα μόλις χρόνια μετά τον Τρωικό Πόλεμο, το 1100 π.Χ. περίπου, άλλοι ληστές, πολύ πιο δυνατοί και ακμαίοι, θα ρημάξουν τους Αχαιούς, χωρίς να λογαριάσουν πως κι αυτοί Ελληνες ήταν.


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Βλέπετε, κανείς δεν μίλησε στους Δωριείς για ’ εθνική ομο­ ψυχία·. Αλλά και μας που μας μίλησαν τι καταλάβαμε; Οι Ελ­ ληνες συνεχίζουν να ληστεύουν ο ένας τον άλλο, με πλήρη ά­ νεση, τραγουδώντας τον εθνικό ύμνο. Λοιπόν, εκτός από Ελ­ ληνες είμαστε και αρπαγές. Και είμαστε άρπαγες, διότι το επι­ βάλλει το ισχύον ιδιοκτητικό καθεστώς. Που το εγκαινιάζουν, ακριβώς οι Μυκηναίοι. Το μυκηναϊκό καθεστώς είναι ένα είδος πρώιμης φεουδαρ­ χίας, όπου ο βασιλιάς, διατηρώντας τα κτήματά του, που βέ­ βαια είναι βασιλικά, επιτρέπει και σε άλλους να έχουν κτήμα­ τα. Αυτοί είναι οι εκλεκτοί του βασιλιά. Που τον ακολουθούν στις εκστρατείες ως αξιωματούχοι. Βλέπουμε, λοιπόν, πως ο μυκηναϊκός πολιτισμός φέρνει μια ριζική ανατροπή σε σχέση με τα κρατούντα στον μινωικό πολι­ τισμό, τον οποίον διαδέχτηκε στον ελλαδικό χώρο: Είναι πολι­ τισμός που στηρίζεται στη δύναμη και την ανδρεία. Κι αυτό μας είναι γνωστό τόσο από τα ομηρικά έπη, που αναφέρονται στον μυκηναϊκό πολιτισμό, όσο και από τις τραγωδίες του α­ φηγηματικού κύκλου των Ατρειδών. Σ’ αυτή τη μεταβατική πε­ ρίοδο, το ιδιωτικό και το δημόσιο, που βρίσκονταν σε αρμονία κατά την προηγούμενη μινωική περίοδο, έρχονται σε τρομερή σύγκρουση. Κι από αυτή τη σύγκρουση δημιουργείται η έννοια του τραγικού, που την συνέλαβσν με εκπλήσσουσα δύναμη και ενάργεια οι τραγικοί ποιητές της κλασικής περιόδου. Αποκομμένο από την κοινότητα και ευρισκόμενο στο έλεος υπέρτερων δυνάμεων, το άτομο αισθάνεται δυστυχισμένο. Η τραγωδία συνεχίζεται μέχρι τις μέρες μας. 0 μινωικός πολιτισμός ήταν ανάλαφρος, χαριτωμένος, δεν είχε αντίληψη της αιωνιότητας, ήταν μετά μανίας προσκολλημένος στα εφήμερα, και η γυναίκα κρατούσε σ’ αυτόν προεξάρχουσα θέση, γιατί ήταν πολιτισμός μητριαρχικός. 0 μυκη­ ναϊκός είναι βαρύς, πομπώδης, δημιουργεί τα πάντα με την α­ ντίληψη πως τα πάντα θα μείνουν στην αιωνιότητα, λατρεύει τη δύναμη και η γυναίκα βρίσκεται σε υποδεέστερη θέση (αλλά


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ όχι εντελώς ακόμα), γιατί είναι πολιτισμός ανδροκρατικός. Παρά ταύτα, οι Αχαιοί γοητεύονται από τον μινωικό πολιτι­ σμό και τον μιμούνται σε πάρα πολλά. Ηδη ο κυρίως ειπείν ελ­ ληνικός πολιτισμός, που κυοφορείται, αρχίζει να ισορροπεί α­ νάμεσα στην ελαφράδα και τη δύναμη, ανάμεσα στο εφήμερο και το αιώνιο, ανάμεσα στο διονυσιακό και το απολλώνειο. Ομως, ούτε ο Διόνυσος ούτε ο Απόλλων έχουν κάνει ακόμα την εμφάνιση τους, κατά την μυκηναϊκή περίοδο. Οι Μυκηναίοι τους περισσότερους θεούς τους εισάγουν από τη Κρήτη. Ειδι­ κότερα ο Δίας είναι γέννημα θρέμμα της Κρήτης. Τώρα, πώς βρέθηκε στον Ολυμπο, μόνο αυτός το ξέρει. 0 Δίας πάντως φέρνει μαζί του από την Κρήτη την Αθηνά και την Αρτέμιδα, άλ­ λες δύο τυπικά κρητικές θεότητες. Με άλλα λόγια, τόσο η σο­ φία όσο και η βουκολική ηρεμία και σοβαρότητα, έρχονται στην Ελλάδα από την Κρήτη. Ομως, κάτι λείπει από τον υπό διαμόρφωση ελληνικό πολιτι­ σμό. Λείπει η Αφροδίτη και ο Απόλλων, που θα μας έρθουν αρ­ γότερα από τη λάγνα Ανατολή, όπου διαπρέπουν κάτω από άλ­ λα ονόματα. Συνεπώς, οι Μυκηναίοι, που δεν γνωρίζουν τον Α­ πόλλωνα και την Αφροδίτη αποκλείεται να είναι... πλήρεις Ελ­ ληνες. Γιατί χωρίς τον χρησμοδότη θεό του φωτός, χωρίς τη ζωοποιό του έρωτα θεά, η πολιτιστική πληρότητα είναι εντε­ λώς αδύνατη. Οι Αχαιοί, παρέα με τους γηγενείς, τους οποίους κατέκτησαν άνετα και χωρίς αιματοχυσίες, θα αποδειχτούν θαλασσι­ νοί πρώτης τάξεως. Γύρω στα 1400 π.Χ. αρχίζουν να παίρνουν φόρα, αυτοί οι πρώην στεριανοί, και κατά το 1300 π.Χ. είναι κυ­ ρίαρχοι των Κυκλάδων, της Ρόδου και της Κύπρου. Σε λίγο περνούν στη νότια μεριά της Μικράς Ασίας (η κεντρική είναι κατειλημμένη από τους Ιωνες και κατά πάσα πιθανότητα προ­ ωθούνται μέχρι την Αίγυπτο. Σε όλο αυτό το μεγαλείο θα βά­ λουν απότομα τέλος οι φοβεροί Δωριείς, τους οποίους θα δούμε στη συνέχεια.

70


5. Το φάντασμα του Ηρακλή Υστερα από οχτακόσια χρόνια αργού αλλά συνεχούς εκ­ πολιτισμού των τριών πρώτων ελληνικών φύλων (Αχαιοί, Ιωνες, Αιολείς) που ήρθαν απ' το Βορρά, μέσω Ηπείρου, στον ελλαδικό χώρο, όλα δείχνουν πως η Ελληνική Ιστορία θα συνεχιστεί απρόσκοπτα με πρωταγωνιστές τους πρώην βαρβάρους, που προσαρμόστηκαν γρήγορα στη νέα τους πατρίδα. Γύρω στα 2000 π.Χ. αυτά τα τρία ελληνικά φύλα αποκόπτονται απ’ τον κορμό των Ινδοευρωπαίων, που προωθούνται απ’ τις πεδιάδες της σημερινής Ουγγαρίας προς τη Δύση αναζη­ τώντας μια καλύτερη μοίρα, όπως όλοι οι μετανάστες, και α­ φήνουν τους ομόφυλους Κέλτες να συνεχίσουν την πορεία τους προς τη Γαλλία και τους Ιταλιώτες προς τη Ιταλία. Τούτο το σκόρπισμα και το κόψιμο των Ινδοευρωπαίων στα τρία, που όπως φαίνεται είχαν σκοπό να προχωρήσουν κι άλ­ λο προς Δυσμάς, ήταν η λογική συνέπεια του ‘σκοντάματος" στη θάλασσα της Αδριατικής, που τους υποχρέωσε να αλλά­ ξουν πορεία. Αυτοί που διάλεξαν να βαδίσουν προς Νότον και που αργό­ τερα θα ονομαστούν Ελληνες, έκαναν μια έξοχη επιλογή: Το ήπιο κλίμα της Ελλάδας θα τους ευνοήσει τα μέγιστα. Το ίδιο και η γειτνίαση με τη Μέση Ανατολή, αυτό το πανάρχαιο λίκνο του μεσογειακού πολιτισμού. Ευνοημένοι, αλλά όχι τόσο πολύ, ήταν και οι Ιταλιώτες, που μαζί με τους Ετρούσκους που θα έρθουν αργότερα απ’ την πε­ ριοχή της βόρειας Μικράς Ασίας, μετά την πτώση της Τροίας (ο μύθος του Αινεία είναι ετρουσκικής καταγωγής), θα δώσουν με επιμειξία τους Λατίνους και θα δημιουργήσουν το ρωμαϊκό πολιτισμό. Λιγότερο τυχεροί στάθηκαν οι Κέλτες, που για χίλια χρόνια περίπου θα αναμένουν στην περιοχή της σημερινής Γαλλίας

71


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ τους Γαλάτες για να ενωθούν μαζί τους και να δημιουργή­ σουν, με πάρα πολύ μεγάλη καθυστέρηση, σε σχέση με τους Ελληνες και τους Λατίνους, το γαλλικό πολιτισμό. Αργότερα, στην περιοχή της Ευρώπης, θα δημιουργηθούν κι άλλα φυλετικά μπερδέματα, μέχρι να πάρει ο εθνολογικός χάρτης της σημερινής Ενωμένης Ευρώπης την οριστική του μορφή. Αλλά προς το παρόν μας ενδιαφέρουν οι αρχικές και κρίσιμες επιμειξίες: Οι "πρώιμοι" Ελληνες ενώνονται με τους 'ύστερους* Ελληνες, τους Δωριείς, την ίδια ακριβώς εποχή που οι Ιταλιώτες ενώνονται με τους Ετρούσκους και οι Κέλτες με τους Γαλάτες. Η μοίρα της Ευρώπης είναι κοινή από τότε. Και οι οπαδοί της Ενωμένης Ευρώπης, κυρίως ο Ρομπέρ Σουμάν, θα αντλήσουν πολλά επιχειρήματα απ' την ευρωπαϊκή προϊστορία. Κατά κάποιον τρόπο η σημερινή ΕΟΚ προσπαθεί να επανενώσει τους Ινδοευρωπαίους που χώρισαν τους δρό­ μους τους πριν από τέσσερεις χιλιάδες χρόνια. Οι μεσογεια­ κοί πολιτισμοί, με προεξάρχοντα τον ελληνικό, συνενώθηκαν όλοι σ’ αυτό που ονομάστηκε ευρωπαϊκός πολιτισμός. Ο οποί­ ος όμως, εξαιτίας του χριστιανισμού, άφησε απέξω κάποιους μεσογειακούς πολιτισμούς με τις ίδιες μεσογειακές καταβο­ λές, όπως για παράδειγμα τον αραβικό, πράγμα που οι Ευρω­ παίοι θα το πληρώσουν, και μάλιστα σύντομα, πάρα πολύ α­ κριβά, αν δεν συνειδητοποιήσουν έγκαιρα, όπως λέει ο Ζαν Ζακ Σερβάν Σρεμπέρ στην "Παγκόσμια Πρόκληση", πως τα θρησκευτικά φράγματα που εμποδίζουν την ανάμειξη όλων των μεσογειακών πολιτισμών πρέπει επιτέλους να καταπέ­ σουν. Οι Αραβες, ως μεσόγειοι, ανήκουν κι αυτοί στην ευρω­ παϊκή Ιστορία. Διότι, όπως είπαμε ο ευρωπαϊκός πολιτισμός δεν είναι παρά η μετεξέλιξη των μεσογειακών πολιτισμών. Αλ­ λωστε δεν πρέπει να μας διαφεύγει πως οι Εβραίοι (που όπως είπαμε είναι Σημίτες), χάρη στη διασπορά και το μπέρδεμα με τους Ινδοευρωπαίους, έπαιξαν πρωταγωνιστικό ρόλο στην α­ νάπτυξη του ευρωπαϊκού πολιτισμού, πράγμα που δεν τους το συγχώρεσε εκείνη η στρατιά των ηλιθίων που εξαρτούν δολί-

72


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ως τον πολιτισμό, που είναι αναμφισβήτητα κοινωνικό γεγονός, απ’ τη βιολογία και συνεχίζουν να μιλούν, οι κρετϊνοι, για 'κα­ θαρότητα αίματος' και άλλα τέτοια φαιδρά. Μερικοί σε τούτο τον κόσμο επιμένουν να παριστάνουν τον ελλείποντα κρίκο μεταξύ πιθήκου και ανθρώπου. Φαίνεται δη­ λαδή πως ο άνθρωπος έχει να κάνει μεγάλο δρόμο ακόμα προς τον πλήρη εξανθρωπισμό του. Ομως αν η εξέλιξη δεν ανακοπεί απ’ την ταυτόχρονη έκρηξη όλων των πυρηνικών ό­ πλων που έχουν σωρευτεί στην επιφάνεια του πλανήτη, είναι βέβαιο πως η σοβινιστική μορφή της μωρίας θα έχει εκλείψει στις αρχές της τρίτης μετά χριστόν χιλιετίας. Κάθε συσπείρωση λαών είναι ένα βήμα προς αυτή την κα­ τεύθυνση. Κι απ’ αυτήν την άποψη τουλάχιστον, η ενωμένη Ευ­ ρώπη εντέλλεται να παίξει το ρόλο της, όπως τον έχει παίξει ήδη -επιτυχώς- η πανσπερμία λαών που κατοικεί στο κράτος που φέρει το όνομα Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής και η συσσωμάτωση λαών που λέγεται Ενωση Σοβιετικών Σοσιαλι­ στικών Δημοκρατιών. Τα σύνορα δεν είναι αιώνια, όπως δεν εί­ ναι αιώνια κι εκείνα τα φριχτά παλούκια του φράχτη με τα ο­ ποία οι ιδιοκτήτες κάρφωσαν τη γη για να μην... τους φύγει. Λοιπόν, ή είμαστε όλοι 'παιδιά του θεού ' όπως λεν οι θεολόγοι όλων των θρησκειών, ή είμαστε παιδιά του... πατέρα μας, ό­ πως λέει το κληρονομικό δίκαιο. Το να είμαστε και τα δύο ταυ­ τόχρονα, είναι και λογική αντίφαση και υποκρισία και δολιότητα. Επιτέλους, πρέπει να αποφασίσουμε ποιανού παιδιά είμα­ στε, κατά κύριο λόγο. Το παιχνίδι σε δύο ταμπλό αυξάνει και άλλο την ήδη αυξημένη σχιζοφρένεια. Οι Δωριείς, λοιπόν που έρχονται στον ελλαδικό χώρο είτε το 1200 είτε το 1100 π.χ. (λάθος εκατό χρόνων στην προϊστο­ ρία θεωρείται αμελητέο), προκαλούν με τη βαρβαρότητα τους μια τρομαχτική αναστάτωση. Ηδη το 1300 π.Χ., με τους προπο­ μπούς των Δωριέων που φέρνουν τα κακά μαντάτα (καμιά με­ τανάστευση λαών δεν γίνεται συντεταγμένα και εν σώματι), οι Μυκηναίοι αρχίζουν να παίρνουν μέτρα και ενισχύουν τα τείχη

73


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ των Μυκηνών. Μάταιος κόπος. Οι πεινασμένοι Δωριείς που κα­ τέβηκαν κι αυτοί προς Νότον, όπως και οι πεινασμένοι Αχαιοί, αναζητώντας μια καλύτερη θέση υπό τον ήλιο, σαρώνουν τα πάντα στο πέρασμα τους και σχεδόν καμιά οχύρωση δεν μπο­ ρεί να αντέξει στη δύναμη του δωρικού δόρατος. (Οπως είπα­ με, Δωριεύς σημαίνει αυτός που χειρίζεται επιδέξια το δόρυ). Φαίνεται πως μόνο οι Ιωνες κάτοικοι της Αττικής και της Εύ­ βοιας κατάφεραν να αποκρούσουν τους Δωριείς επιτυχώς. Ι­ σως ο μύθος της θυσίας του βασιλιά της Αθήνας Κάδρου απηχεί εκείνον τον μέχρις εσχάτων αγώνα που διεξάγει μια ελ­ ληνική φυλή εναντίον μιας άλλης. Αλλωστε, ο μύθος της 'επι­ στροφής των Ηρακλειδών* διατηρεί εντονότατα την ανάμνηση της καθόδου των Δωριέων και θέλει να πει πως αυτοί, ερχόμε­ νοι στην Ελλάδα, δεν έκαναν τίποτα περισσότερο απ’ το να γυ­ ρίσουν... στο σπίτι τους. Το συνηθίζουν πολύ οι κατακτητές να χρίουν ‘ προγονικό έδαφος" τον τόπο που κατακτούν. Κι όταν δεν υπάρχουν πρόγονοι, βάζουν μπροστά τη φάμπρικα του μύ­ θου. Ετσι λοιπόν και οι ισχυροί Δωριείς εφεύραν το μύθο του ισχυρού Ηρακλή, που είναι ήρωας τυπικότατα δωρικός και βάφτισαν τους εαυτούς τους Ηρακλείδες, δηλαδή απόγονους του Ηρακλή. Ως γνωστόν ο μύθος του Ηρακλή είναι πάντα αγαπητός σε τούτο τον τόπο των νταήδων, που όταν δεν πνίγουν φίδια στην κούνια, σχίζουν γάτες εφτάψυχες για μόνη την ευχαρίστηση να δουν να βγαίνει η έβδομη και τελευταία ψυχή. Σίγουρα, εί­ μαστε περισσότερο απόγονοι των Δωριέων, παρά των Αχαιών, των Ιώνων και των Αιολέων, που σχεδόν κανείς δεν τους μνη­ μονεύει πια σε μια χώρα που περηφανεύεται για τη δωρική της ανδρεία. Πάντως, χάρη στους Δωριείς κυρίως, οι αρχαίοι Ελληνες έγιναν όντως σπουδαίοι πολεμιστές. Ομως χάρη στους Ιωνες κυρίως έγιναν όντως σπουδαίοι στοχαστές και καλλιτέχνες. Αυτή την πρώτη και κύρια διάσταση του ελληνισμού την κλεί­ σαμε πια στα μουσεία και ησυχάσαμε. Είναι πιο βολικό να χει-

74


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ρΐζεσαι όπλο παρά πένα και σμίλη. Οπλο μπορούν να χειρι­ στούν και οι ηλίθιοι. Κυρίως αυτοί. Και, βέβαια, η ‘ τέχνη του πολέμου" δεν ανήκει στις καλές τέχνες. Οι Δωριείς ήταν χωρισμένοι σε τρεις υποφυλές, θα λέγαμε. Τους Υλλείς, τους Δυμάνες και του Παμφύλους. Οι Δυμάνες, απόγονοι του μυθικού προπάτορα όλων των Δωριέων, Δύμα, ή­ ταν οι κύριως ειπείν Δωριείς. Ας πούμε, με σύγχρονη σοβινι­ στική (και ελληνικότατη) γλώσσα, οι καθαρόαιμοι Δωριείς. Γενάρχης των Υλλέων ήταν, λέει, ο Υλλος, γιος του Ηρακλή και της Δηιάνειρας. Προφανώς οι Υλλείς ήταν οι "διανοούμενοι" Δωριείς που έψαχναν στην περιοχή του μύθου για ευγενικές ρίζες, καλή ώρα σαν τους σημερινούς "καθαρόαιμους" Ελλη­ νες, που μας τάραξαν με τη μυθική αιματολογία τους. Πολύ μεγαλύτερο εθνολογικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι Πάμφυλοι. Ηδη το όνομά τους λέει πολλά. Πάμφυλος είναι ο φυλετικός παννόθος, αυτός που δεν ξέ­ ρει "από πού κρατάει η σκούφια του" και θεωρεί τη φυλή του μια πανσπερμία φυλών. Σίγουρα οι Πάμφυλοι ήταν οι πιο λογικοί απ’ όλους τους Δωριείς. Και γΓ αυτό ακριβώς δεν έψαχναν για κοινό μυθικό πρόγονο. Ειλικρινέστατα βάφτισαν τους εαυτούς τους "πανμπάσταρδους" (πάμφυλους) και ηρέμησαν εξαρχής, σε αντί­ θεση με μερικούς σύγχρονους Ελληνες, που όσο πιο μπά­ σταρδοι φυλετικά είναι, τόσο επιδιώκουν τη φυλετική καθαρό­ τητα για να αντισταθμίσουν φαντασιακά το κοινωνικό, ηθικό και πνευματικό κύρος που τους λείπει. Οι Υ λλείς πάντως, οι "διανοούμενοι" Δωριείς που λέγαμε, ή­ ξεραν και το διακήρυσσαν πως ήταν κράμα Δωριέων και Ιλλυ­ ριών. Αλλωστε, όλοι οι Δωριείς ήταν κράμα Ελλήνων και Ιλλυ­ ριών, όπως και οι Μακεδόνες (που ήταν Δωριείς "ειδικής φυλε­ τικής συστάσεως" όπως θα δούμε στο επόμενο κείμενο). Οι Θράκες (που δεν είναι Ελληνες αλλά που επηρέασαν ουσια­ στικότατα τους Ελληνες) είναι μάλλον πρόγονοι των Ιλλυριών. Συνεπώς έχει δίκιο ο Μπίρης που ονομάζει τους Ελληνες Αρ­

75


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ βανίτες, τούτους τους απόγονους των αρχαίων Ιλλυριών που έφυγαν από την Αλβανία, την αρχαία Ιλλυρία, τον 13ο αιώνα και πήραν δρόμο κι αυτοί προς Νότον, όπως τόσοι και τόσοι άλλοι πριν απ’ αυτούς, λέγαμε λοιπόν πως έχει δίκιο ο Μπίρης που ονομάζει τους Ελληνες Αρβανίτες 'Δωριείς του σύγχρο­ νου ελληνισμού'. Οι Δωριείς, που ήταν Ιλλυριοί διαφοροποιηθέντες συν τω χρόνω, δεν σταμάτησαν την κάθοδό τους το έ­ τος 1100 π.Χ„ Ας το πάρουμε απόφαση λοιπόν: Καθαρές εθνό­ τητες δεν υπάρχουν πουθενά, μα πουθενά στον κόσμο. Η εθνι­ κή καθαρότητα προϋποθέτει ακάθαρτο μυαλό. Κι όσο πιο λει­ ψό είναι το μυαλό, τόσο πιο επιτακτική γίνεται η ανάγκη για φυ­ λετική καθαρότητα. Οταν καταλάγιασε η μεταναστευτική αναταραχή, βρίσκου­ με τους Δωριείς εγκαταστημένους για τα καλά στην ανατολι­ κή και νότια Πελοπόννησο και ιδιαίτερα στην Αργολίδα. Οσο για τους Μυκηναίους Αχαιούς, που ζούσαν στην Αργολίδα πριν από την κάθοδο των Δωριέων (μη ξεχνάμε πως ο Ομηρος ονομάζει Αργείους τους Αχαιούς που εκστράτευσαν κατά της Τροίας), αυτοί στριμώχτηκαν από τους Δωριείς στη σημερινή Αχαϊα, που φέρει εις μνήμην των Αχαιών το όνομά τους. Κι έ­ τσι, έχουμε τώρα δυο φυλετικά γκέτο στην Πελοπόννησο: Το αχαϊκό στην Αχαϊα και το πελασγικό - πρωτοελληνικό στην Αρκαδία. Η Λακωνία και η Μεσσηνία θα εποικιστούν από ένα άλλο παρακλάδι Δωριέων, που οι ιστορικοί το ονομάζουν με το περί­ εργο όνομα 'βορειοδυτικοί Ελληνες'. Πρόκειται για τους Δωρι­ είς εκείνους που εγκαθίστανται στη Μακεδονία και τη Θεσσα­ λία, εκτοπίζοντας από τη Μακεδονία τους Θράκες και από τη Θεσσαλία τους Αιολείς. Στη Βοιωτία, που ήταν κι αυτή αιολική αρχικά, οι Αιολείς είχαν καλύτερη τύχη: Δεν τους έδιωξαν οι Δωριείς και προτίμησαν σωφρόνως να αναμειχτούν μαζί τους. Οσο για τους Αιολείς της Θεσσαλίας, πήραν σχεδόν όλοι δρόμο και εγκαταστάθηκαν στο κατεξοχήν αιολικό κέντρο, τη Μυτιλήνη, καθώς και την Τένεδο, ενώ ένα άλλο κύμα προσφύ­

76


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ γων κατέφιιγε στα βορειοδυτικά παράλια της Μικράς Ασίας, (θυμίζουμε πως τα κεντρικά παράλια ήταν κατειλημμένα από τους Ιωνες και τα νότια από τους Αχαιούς, θυμίζουμε ακόμα πως η Λήμνος ήταν θρακική). Οι μόνοι που μένουν έξω από αυτή τη φασαρία της ‘ εσωτε­ ρικής μετανάστευσης' που προκαλεί η κάθοδος των Δωριέων είναι οι Ιωνες. Που συνεχίζουν απρόσκοπτα την ανάπτυξη του πολιτισμού, που ως γνωστόν δεν ευνοείται ούτε από τους πο­ λέμους, ούτε από τις μεταναστεύσεις όσο αυτές διαρκούν. Αλλωστε, κάθε μετανάστευση δείχνει πως κάτι δεν πάει καλά στον τόπο απ’ όπου ξεκινούν οι μετανάστες. Και η συνεχιζόμε­ νη ελληνική εσωτερική μετανάστευση είναι ο αδιάψευστος μάρτυρας για τη διαιωνιζόμενη κακοδαιμονία τούτου του τό­ που. Πρέπει να σημειώσουμε από τώρα, πως τούτοι οι Δωριείς που ονομάστηκαν ‘ βορειοδυτικοί Ελληνες" γιατί ήρθαν στην Ελλάδα με παράκαμψη κι όχι βαδίζοντας κατευθείαν προς νό­ τον, όπως τα τρία κύρια δωρικά φύλα, εγκαταστάθηκαν εκτός από τη Μακεδονία, τη Θεσσαλία, τη Βοιωτία, τη Φωκίδα και την Αιτωλία και σε μερικά μικρά τμήματα της Αχαϊας και της Ηλίδας. Ομως, το εντελώς καταπληκτικό μ’ αυτούς τους περί­ εργους Δωριείς (τους βορειοδυτικούς Ελληνες) που δεν ακο­ λουθούν το κύριο σώμα των μεταναστών και κάνουν ζιγκ ζαγκ, είναι το απευθείας πέρασμά τους από τη Μακεδονία στην Κρήτη, με πλοία που τα χρησιμοποιεί επιδέξια ένας λαός ουδεμία σχέση έχων με τη θάλασσα μέχρι τότε. Από τότε η Κρήτη γίνεται αμιγώς δωρική. Και ως δωρική ε­ ξαφανίζεται για αιώνες από το προσκήνιο της ελληνικής ιστο­ ρίας, για να επανεμφανιστεί όταν οι Αραβες και οι Ενετοί θα της έχουν αλλοιώσει σε μεγάλο βαθμό τη φυλετική σύνθεση. Ευτυχώς. (Και για την αλλοίωση και για την επανεμφάνιση.) Α­ πό την Κρήτη, οι βορειοδυτικοί Ελληνες διεκπεραιώνονται στη Λακωνία και σ’ ένα μεγάλο τμήμα της Μεσσηνίας. Τούτες οι περιοχές είναι οι τελευταίες που καταχτώνται από τους Δωρι-

77


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ εις. Και παραμένουν τόσο τυπικά δωρικές, που ο Δωριέας Μέγας Αλέξανδρος, αναγνωρίζοντας την πρώτου βαθμού συγγέ­ νεια τους με τους Μακεδόνες, ούτε τις καταχτά, ούτε ζητάει να γίνουν φόρου υποτελείς. Ανάλογα φέρεται και με τους Κρή­ τες. Οι 'καθαρότεροΓ λοιπόν, Δωριείς ήταν οι Μακεδόνες, οι Κρήτες και οι Λακεδαίμονες. ΓΓ αυτό και έμειναν έξω από τον πολιτισμό για αιώνες.

78


6. Η δωρική Μακεδονία Οι Μακεδόνες είναι Δωριείς, δηλαδή Ελληνες. Κι αυτό δεν αμφισβητήθηκε από κανένα σοβαρό μελετητή. Παρά ταύτα, τα τελευταία χρόνια γίνεται μια προσπάθεια, από επιστημονική ά­ ποψη ακατανόητη και από πολιτική άποψη άστοχη, να αποδει­ χτεί... η ήδη αποδειγμένη ελληνικότητα της Μακεδονίας. Σί­ γουρα δεν είμαστε καθόλου σοβαροί. Στην πραγματικότητα, ωστόσο, αυτό που επιχειρείται είναι η συλλογή τεκμηρίων για την ελληνικότητα της σημερινής Μακεδονίας. Πράγμα που το αμφισβητούν κυρίως οι περί τα Σκόπια σοβινιστές, που δεν εί­ ναι λιγότερο ηλίθιοι απο όσο είναι οι δικοί μας σοβινιστές. Ο σλάβικος, ο τούρκικος, ο ελληνικός ή όποιος άλλος σο­ βινισμός δεν είναι παρά μια πεζή διεκδίκηση εδαφών, κι αυτό είναι ένα πρόβλημα σαφέστατα πρακτικό. Μπλέκεται όμως με το μυθολογικό εφεύρημα της "καθαρότητας της φυλής", η ο­ ποία κατοικεί στο υπό αμφισβήτηση έδαφος. Αλλά είναι φυσι­ κό ο λαός να μην εμφανίζει "φυλετική καθαρότητα", όταν κα­ τοικεί σε περιοχές όπου το φυλετικό και πολιτιστικό ανακάτωμα είναι αναπόφευκτο. Αλλωστε, όλα τα σύνορα όλων των κρατών είναι λίγο ως πολύ αυθαίρετα και ορίστηκαν κάποτε με διακανονισμούς και συμφωνίες και εν πολλοίς ερήμην των λαών. Και τα νήπια γνωρίζουν, πως τα σημερινά σύνορα δεν είναι τα χτεσινά, και τα αυριανά σίγουρα θα διαφέρουν από τα σημερινά. Μέσα στον ιστορικό χρόνο, τα σύνορα λειτουργούν σαν φυσαρμόνικα: Ανοιγοκλείνουν σύμφωνα με το σκοπό που σφυράν οι συνασπισμένοι σε κράτος ιδιοκτήτες, που όσο πε­ ρισσότερα εδάφη έχουν υπό την κυριαρχία τους, τόσο το κα­ λύτερο για το ιδιοκτητικό σύστημα στο οποίο είναι ενταγμένοι. 0 λεγόμενος υπαρκτός σοσιαλισμός είναι κι αυτός ένα ιδιοκτητικό σύστημα, γΓ αυτό δεν πρέπει να μας εκπλήσει η σοσι­ αλιστική εκδοχή του σοβινισμού, που δεν πρόκειται να εκλεί-

79


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ψει όσο τα κράτη λειτουργούν ανταγωνιστικά, σαν επιχειρημα­ τίες που προστατεύουν τα συμφέροντά τους. Η Μακεδονία, λοιπόν, κατά την αρχαιότητα, ήταν αναμφι­ σβήτητα ελληνική. Και το να πανηγυρίζουμε κάθε τόσο για τα αρχαιολογικά ευρήματα της Βεργίνας και του Δίου, που αποδεικνύουν την αποδειγμένη ελληνικότητα της Μακεδονίας, δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια ακόμη έκφανση της νεοελ­ ληνικής σχιζοφρένιας. Το να προσπαθούμε δηλαδή να λύσουμε σημερινά προβλή­ ματα με επιχειρήματα που μας τα προσφέρουν οι αρχαίοι μας πρόγονοι. Κι αυτό διότι το ξερό μας το κεφάλι δεν είναι σε θέ­ ση να βρει επιχειρήματα έξω από τον ιστορικό χρόνο της αρ­ χαιότητας. Ομως, η αρχαιοκεντρική ελληνική πολιτική όπου να ’ναι κα­ ταρρέει. Ενώ οι ανεγκέφαλοι του Υπουργείου Εξωτερικών δεν φαίνονται ικανοί να ετοιμάσουν εναλλακτικές λύσεις. Αλλά, αν οι ίδιοι δεν μπορούν, γιατί δεν επιστρατεύουν τους αργόσχο­ λους ακαδημαϊκούς μας; Γιατί τους πληρώνουμε, δηλαδή, αν όχι για να προετοιμάζουν την εσωτερική και την εξωτερική μας πολιτική; Ομως σκέφτηκε ποτέ κανείς σ’ αυτόν τον τόπο πως η πολι­ τική είναι τόσο μεγάλη υπόθεση που θα ήταν τραγικό λάθος να την εμπιστευτούμε στους πολιτικούς; Πάντα και σ' όλες τις ε­ ποχές την πολιτική τη χαράσσουν οι διανοούμενοι, έστω και α­ συνείδητα, και την εκτελούν οι πολιτικοί ερήμην των πάντων, και όντας απαίδευτοι τη ‘διορθώνουν* κάθε τρεις και πέντε ψαχουλεύοντας εμπειρικά στο βυθό της αμάθειάς τους. Αλλά ο πολιτικός δεν είναι μάνατζερ. Είναι κάποιος που προετοιμάζει τις συνθήκες για την παραπέρα ανάπτυξη του πολιτισμού. Και για να πετύχει κάτι τέτοιο, είναι αυτονότητο πως δεν μπορεί να είναι ένας απαίδευτος τεχνοκράτης, και κατά ελληνική προτί­ μηση δικηγόρος ή οικονομολόγος. Λοιπόν, ας αφήσουν τους αρχαιολόγους έξω από την άνευ πολιτικής σκέψης πολιτική πρακτική τους κι ας σταματήσουν

80


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ να γελοιοποιούν τον Ανδρόνικο, αυτόν το σπουδαίο επιστήμο­ να, που τον κατάντησαν διεθνή πλασιέ της πολύ γνωστής, πο­ λύ πριν από τις σνασκαφές του, άποψης για την ελληνικότητα της Μακεδονίας. Γιατί αυτό που αμφισβητείται σήμερα δεν εί­ ναι η αρχαιοελληνικότητα της. Επειδή όμως μπερδέψαμε κωμι­ κά το "αρχαίον" και το "νέον", τα κάναμε και εδώ "κουλουβά­ χατα", όπως παντού. Αυτά παθαίνει οποίος ψάχνει τις ρίζες του στη σιγουριά των πολιτιστικών λειψάνων κι όχι στο χάος της καθημερινότητας, όπου ωστόσο φαίνεται εύκολα αν ένας πολιτισμός ζει ή δεν ζει. Και μη μου πείτε πως ο Καραμανλής είναι το νεοελληνικό ανάλογο τους αρχαίου Περικλή, γιατί μα­ ζί με τον κάθε πικραμένο θα γελάσει και το παρδαλό κατσίκι. Και μη μου πείτε ακόμα πως η Ακαδημία των Αθηνών έχει κάποια, έστω πολύ μακρινή, σχέση με την Ακαδημία του Πλάτω­ να, γιατί θα σηκωθούν οι τρίχες όλων όσων δεν είναι φαλα­ κροί. Λοιπόν, λέγαμε πως η Μακεδονία γίνεται ελληνική περίπου το 1100 π.Χ.. Πρόκειται για την εποχή που εγκαθίστανται σ’ αυ­ τήν οι Δωριείς, απωθώντας ανατολικότερα τους Θράκες, που όπως αναφέραμε ήδη, λέγονταν και Πιέρες. Μάκος στη δωρική διάλεκτο σημαίνει μήκος στην αττική δι­ άλεκτο. Και Μακεδνός και εξαττικισμένα Μακεδών σημαίνει ε­ πιμήκης, μακρύς. Οι Μακεδόνες, λοιπόν, ήταν ψηλοί και σωμα­ τώδεις, όπως όλοι οι Δωριείς, και πήραν το όνομά τους, που στην αρχή φαίνεται πως λειτουργούσε σαν παρατσούκλι, απ’ αυτό το βιολογικό δεδομένο. (Το σημερινό ελληνικό όνομα Μακρής είναι ακριβής μετάφραση στα νεοελληνικά του Μακε­ δών). Παρά το αναμφισβήτητο γεγονός πως οι Μακεδόνες ήταν Ελληνες Δωριείς, οι Ελληνες της κλασικής αρχαιότητας αρνιούνται να τους αναγνωρίσουν ως ομοεθνείς τους. Βάρβα­ ρους τους ανέβαζαν, βάρβαρους τους κατέβαζαν κι σρνιούνταν να τους ξεχωρίσουν από τους άλλους βαρβάρους, που δεν ήταν Ελληνες. Γ ιατί; Μα, διότι για τον Ελληνα της κλασι­

81


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ κής περιόδου ΐσχυε το αξίωμα: Πας μη Ελλην βάρβαρος. Και τα λογικά αντίστροφο: Πας βάρβαρος μη Ελλην. (Αλίμονο μας αν αυτό το αξίωμα ΐσχυε και στις μέρες μας. Στις μέρες μας τούτο το λογικότατο αξίωμα αντικαταστάθηκε από το: Πας ορθόδοξος, Ελλην, και το λογικά αντίστροφο: Πας μη ορθόδοξος, μη Ελλην. Για να μπουν τα πράγματα στη θέση τους, προτείνουμε την επαναφορά του αρχαιοελληνικού αξιώματος, και τότε θα δούμε ποιος είναι και ποιος δεν είναι Ελληνας σε τούτον τον τόπο των νεοβαρβάρων, όπου κάποιοι παριστάνουν τους Ελληνες διότι έτσι θέλουν ή διότι έτσι τους είπαν στο σχολείο, ή διότι στις φλέβες τους τρέχει, λέει, αίμα ελληνικό, όπως διέγνωσε ο γιατρός στη διάρκεια κάποιας αι­ μοληψίας. Δεν ξέρω αν το ξέρετε: το ελληνικό αίμα είναι ελαφρώς... γαλάζιο, πράγμα που το κάνει να ξεχωρίζει εύκολα α­ πό το αίμα των μη Ελλήνων). Δεδομένου, λοιπόν, πως "πας μη Ελλην βάρβαρος', δεδομέ­ νου προσέτι πως οι Ελληνες Μακεδόνες εκπολιτίστηκαν πολύ αργότερα από τους άλλους Ελληνες, ακόμα κι από τους ομόφυλούς τους Δωριείς που εγκαταστάθηκαν στη Νότια Ελλάδα, ήταν φυσικό οι ήδη πολιτισμένοι Ελληνες να μην τους αναγνω­ ρίζουν ως Ελληνες. Για τον Ελληνα της κλασικής περιόδου, ελληνικότητα και βαρβαρότητα είναι έννοιες εκ διαμέτρου αντίθετες. Βλέπετε, τότε δεν είχαν εμφανιστεί ακόμα οι αιματολογούντες 'εθνικόφρονες" και ο ελληνικός Λόγος (δηλαδή, η λογική, τούτο το υπέρτατο δημιούργημα του ελληνικού πολιτισμού) λειτουργούσε με πληρότητα και σαφήνεια. Ο Δημοσθένης εξάντλησε όλη τη ρητορική του δεινότητα βρίζοντας τους Μακεδόνες και προσπαθώντας να πείσει τους Αθηναίους κυρίως, δηλαδή τους κατεξοχήν πολιτισμένους Ελληνες, πως όφειλαν να αποκρούσουν κι αυτούς τους βαρ­ βάρους, όπως είχαν αποκρούσει και τους άλλους, τους Πέρσες. Αλλά ματαιοπονούσε, όπως όλοι οι ιδεαλιστές. Διότι η Μακεδονία ήταν ήδη μια μεγάλη πολιτική και στρατιωτική δύ­

82


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ναμη, που ετοιμαζόταν να κατακτήσει όχι μόνο τους Νότιους Ελληνες, αλλά την Οικουμένη. Αλλωστε, ο Δημοσθένης ήταν σαφέστατα άδικος και προ­ κατειλημμένος επί του προκειμένου, διότι στην εποχή του οι Μακεδόνες ήταν ήδη αρκούντως πολιτισμένοι. Τόσο, που δύ­ σκολα θα τους αρνούνταν κανείς τον τιμητικό χαρακτηρισμό του Ελληνα. Τελευταίοι και καταϊδρωμένοι από τη φιλότιμη προσπάθεια, ετοιμάζονται ήδη να διαδώσουν τον ελληνικό πο­ λιτισμό στα πέρατα του τότε γνωστού κόσμου. Ας δούμε, λοιπόν, αυτή τη συναρπαστική διαδικασία εκπο­ λιτισμού, δηλαδή εξελληνισμού, κάποιων Ελλήνων που το έφε­ ραν βαρέως που άλλοι Ελληνες δεν τους αναγνώριζαν ως Ελ­ ληνες, κι ας προσπαθήσουμε να τους μιμηθούμε εμείς οι Νεο­ έλληνες, μπας και γίνουμε κάποτε Ελληνες. Γιατί με τα σημε­ ρινά πολιτιστικά μας χάλια οι πρόγονοί μας θα μας αντιμετώπι­ ζαν ως Μακεδόνες, για να μην πω ως Σκύθες. Αλλωστε, και οι σημερινοί Ευρωπαίοι, στους οποίους δώσαμε σπάταλα τα φώ­ τα του πολιτισμού για να μείνουμε στο σκοτάδι, μας αντιμετω­ πίζουν περίπου σαν... Μακεδόνες, της εποχής του Δημοσθέ­ νη. Δυστυχώς, ο φιλελληνισμός του 19ου αιώνα, που ήταν απότοκος και συνέπεια του σαρωτικού κινήματος του ρομαντι­ σμού, δεν λειτουργεί πια αποτελεσματικά. Κι αυτό σημαίνει πως οι τουρίστες δεν περιμένουν πλέον να δουν σε τούτον τον τόπο γνήσιους απόγονους του Περικλή, όπως εκείνος ο τρο­ μερός Λόρδος Βύρων. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει άλλωστε πως την 'πετριά', πως είμαστε κακομοιριασμένοι μεν, γνήσιοι δε κατευθείαν α­ πόγονοι σπουδαίων προγόνων, δεν τη ρίξαμε μόνοι στο κεφάλι μας. Μας την πέταξαν οι φιλέλληνες, που γνώριζαν τόσο καλά τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό, που μέσα στον ενθουσιασμό τους για την πρόσφατη ακόμα τότε ανακάλυψη του μεγαλείου της αρχαίας Ελλάδας, άρχισαν να ψάχνουν κάτω από τα ερεί­ πια των ναών για ζωντανούς Αρχαιοέλληνες. Αυτό το ρομαντι­

83


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ κό καθήκον το μεταβίβασαν στη συνέχεια σε μας. Και μεις α­ νακαλύψαμε τον αρχαίο Ελληνα εντός μαςΙΙ Ο Θουκυδίδης, λοιπόν, επισημαίνει συγγένεια πρώτου βαθ­ μού ανάμεσα στους Μακεδόνες και τους Ηπειρώτες. Και, βέ­ βαια, η άποψή του ισχύει πάντα. Οι Μακεδόνες ήταν Δωριείς που δεν ακολούθησαν την κύρια μάζα των μεταναστών προς Νότον, και στην αρχή εγκαταστάθηκαν κοντά στα σύνορα της Ηπείρου, της Θεσσαλίας και της Δυτικής Μακεδονίας, αλλά εντός της Μακεδονίας, εκεί που ο Αλιάκμονας, τούτο το κατεξοχήν μακεδονικό ποτάμι, παίρνει τη στροφή προς τα πάνω. Η Ελίμεια και η Ορεστίς, που βρίσκονται σ’ αυτή την περιοχή, εί­ ναι τα πρώτα τους εποικιστικά κέντρα. Αργότερα, ακολουθούν τον ρου του Αλιάκμονα προς τα πά­ νω και σε λίγο τους βρίσκουμε στην περιοχή της Εορδαίας, ό­ που και ιδρύουν την πρώτη πρωτεύουσα τους, τις Αιγές. Εκεί και γύρω από κει, απομονώνονται για αιώνες και δεν έρχονται σε επαφή με τον ελληνικό πολιτισμό του Νότου. Και όσοι Μα­ κεδόνες έμειναν στην αφετηρία τους, τη σημερινή Δυτική Μα­ κεδονία, παραμένουν ακόμα πιο καθυστερημένοι. Και καταλα­ βαίνουν πως είναι κι αυτοί Μακεδόνες, μόνο όταν τους χα­ λούν κάπου κάπου την ησυχία οι Μακεδόνες βασιλιάδες, που εγκατεστημένοι πλέον στη σημερινή Κεντρική Μακεδονία δεν δίνουν και τόση σημασία στους προγόνους που άφησαν πίσω, στη Δυτική Μακεδονία, την κοιτίδα όλων των Μακεδόνων. Πρώτος βασιλιάς της Μακεδονίας είναι ο Περδίκκας Α’, που βασίλευσε, κατά πάσα πιθανότητα, στις αρχές του 7ου αι­ ώνα. Ο πέμπτος διάδοχος του, ο Αμύντας Α’, περνάει το Αξιό και επεκτείνει το κράτος του, που ήδη αρχίζει να γίνεται ισχυ­ ρό. Ομως, ο βασιλιάς που καταλαβαίνει πως πρέπει να βγάλει τους Μακεδόνες από την απομόνωση και να τους φέρει σε ε­ παφή με τους Νότιους Ελληνες είναι ο Αλέξανδρος Α’ (495450 π.Χ.), που δεν πρέπει να συγχέεται με τον Μεγαλέξανδρο. Αργότερα οι Νότιοι Ελληνες έδωσαν στον Αλέξανδρο Α’ την προσωνυμία Φιλέλλην, που σημαίνει πως τούτος ο βασιλιάς έ­

84


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ βαλε μεν υποψηφιότητα για... Ελλην, αλλά δεν θεωρούνταν α­ κόμα Ελλην. Πράγματι, ο Αλέξανδρος Α’ προσπαθεί συνειδητά να εξελ­ ληνίσει, δηλαδή να εκπολιτίσει, τους Μακεδόνες. Και σαν α­ μοιβή οι Νότιοι Ελληνες εγκρίνουν τη συμμετοχή του στους Ο­ λυμπιακούς Αγώνες. Το πρώτο, κρίσιμης σημασίας, βήμα για τη μετατροπή του Φιλέλλην σε Ελλην έχει γίνει. Ομως, το δεύ­ τερο και αποφασιστικότερο βήμα θα το κάνει ο βασιλιάς Αρχέ­ λαος Α' (414-400 π.Χ.). Κατά το Θουκυδίδη, που προσέχει ιδι­ αίτερα τους Μακεδόνες, τούτος ο μεγάλος Μακεδόνας βασι­ λιάς πρόσφερε στους ομοφύλους του τόσα, όσα και οι οχτώ προκάτοχοί του μαζί. Για πρώτη φορά στις μέρες του η Μακε­ δονία γίνεται αποφασιστικός παράγοντας της "μεγάλης πολιτι­ κής", όπως θα λέγαμε με σημερινή γλώσσα. Η "μεγάλη πολιτική" όμως προϋποθέτει παιδεία. Και ο Αρχέ­ λαος Α' είναι ένας σπουδαίος προστάτης των Γραμμάτων και των Τεχνών. Στην αυλή του, στην Πέλλα, ο Ευριπίδης γράφει τις "Βάκχες" κι ένα ακόμα δράμα που δεν σώθηκε, αφιερωμέ­ νο στο βασιλιά, που φέρει ως τίτλο το όνομα του βασιλιά. Ο Αρχέλαος A‘ προχωρεί ακόμα περισσότερο στη σύσφιξη των πολιτιστικών σχέσεων με τους Νότιους Ελληνες, καλώντας στην αυλή του το Σωκράτη. Γ ια άγνωστους λόγους, ίσως για να μη θεωρηθεί συνεργάτης των βαρβάρων Μακεδόνων, που όμως με τον Αρχέλαο Α' παύουν οριστικά να είναι βάρβαροι, ο Σωκράτης δεν δέχεται την πρόσκληση. Οπως και να ’ναι, η λεγάμενη τότε Κάτω Μακεδονία, κυρίως δηλαδή οι σημερινοί νομοί Ημαθίας, Πιερίας και Πέλλας, προ­ χωρεί στο δρόμο της, ενώ η Ανω Μακεδονία, δηλαδή η σημε­ ρινή Δυτική Μακεδονία, συνεχίζει να παραμένει υπανάπτυκτη.

85


7. Η εθνική συνείδηση του Ομήρου Γύρω στα 1000 π.Χ., οι Δωριείς είναι, πια, καλά εγκαταστημένοι στη νέα τους πατρίδα και οι αιματηρές διαμάχες με τα άλλα τρία ελληνικά φύλα που ήρθαν στην Ελλάδα χίλια χρό­ νια πριν από αυτούς, σταματούν. Με το σμίξιμό τους, τα τέσ­ σερα ελληνικά φύλα θα δημιουργήσουν ένα ενιαίο πολιτισμό. Ο οποίος αρχίζει να διαμορφώνεται ανάμεσα στα 1000 και τα 800 π.Χ.. Αυτοί οι πολύ κρίσιμοι για τον ελληνικό πολιτισμό δύο αιώνες, ονομάζονται "σκοτεινοί·, διότι δεν ξέρουμε τίποτα το συγκεκριμένο για το τι ακριβώς συνέβη στη διάρκειά τους. Οχι πως οι προηγούμενοι αιώνες είναι 'φωτεινοί', κάθε άλλο μάλι­ στα. Αλλά τώρα έχουμε την απαίτηση να ξέρουμε λεπτομέρει­ ες. Διότι γνωρίζουμε πως όλα τα κρίσιμα και σημαντικά γεγο­ νότα που θα προετοιμάσουν τις συνθήκες για την 'πολιτιστική έκρηξη' της κλασικής περιόδου θα εμφανιστούν στη διάρκεια αυτής της 'μεταβατικής περιόδου', όπως κάποιοι ιστορικοί προτιμούν να ονομάζουν τους "σκοτεινούς αιώνες'. Ας δούμε λοιπόν τα σημαδιακά γεγονότα, που κάνουν τους Ελληνες να καταλάβουν πως είναι Ελληνες, παρότι δεν γνωρίζουν ακόμα το όνομά τους. (Η κοινή ονομασία Ελληνες θα εμφανιστεί αρ­ γότερα). Γύρω στα 1000 π.Χ., με τη λήξη της αναταραχής που προκαλεί η θορυβώδης και καταστροφική κάθοδο^ των Δωριέων, στη μικρασιατική παραλία καταρχήν αρχίζει να διαμορφώνεται μια ‘ καινούργια τάξη πραγμάτων', με τα τρία ελληνικά φύλα παρατεταγμένα κατά μήκος της παραλίας με τη σειρά που υ­ παγορεύει η αρχική τους εγκατάσταση στον απέναντι ελλαδικό χώρο: Στα βόρεια παράλια της Μικράς Ασίας βρίσκουμε τους Αιολείς, στα κεντρικά τους Ιωνες και στα νότια τους Δωριείς. Ο­ σο για τους τέταρτους των συμβαλλομένων, τους Αχαιούς,


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ αυτοί μπλέκονται τόσο πολύ με τους Δωριείς και τους άλ­ λους, που είναι αδύνατο πια να τους ξεχωρίσουμε, εκτός βέ­ βαια από εκείνους που έχουν στριμωχτεί στην περιοχή της σημερινής Αχαϊας, που φέρει ακόμα το όνομά τους. (Πάντως, ας μην τολμήσουν να πουν οι Πατρινοί πως είναι ■γνήσιοι απόγονοι’ των Αχαιών, γιατί... θα αμολύσουμε τους Δωριείς και θα γίνει χαμός). Αισθανόμαστε εδώ την ανάγκη να ικανοποιήσουμε την περι­ έργεια εκείνων των Νεοελλήνων που ψάχνουν για προγονικές ρίζες πολύ βαθιά στην Ιστορία, και όχι στα πάνω πάνω στρώ­ ματά της, εξαιτίας της τυπικά νεοελληνικής πνευματικής οκνη­ ρίας. Λοιπόν, ο εθνολογικός χάρτης της Ελλάδας αυτή τη σκοτεινή περίοδο έχει ως εξής: Ιωνικές περιοχές είναι: η Αττική, η Εύβοια, τα νησιά του Αι­ γαίου εκτός των νοτίων (Μήλος Θήρα, κτλ.), οι Σποράδες, η Χίος που είναι από τα πιο βασικά κέντρα των Ιώνων, η Σάμος, η Ικαρία, η Πάτμος και ολόκληρη η Κεντρική Μικρά Ασία που αρχίζει από την απέναντι από τη Χίο περιοχή και φτάνει μέχρι την απέναντι από τη Κω περιοχή. Δωρικές περιοχές είναι: η Αργολίδα, και η απέναντι από τον Ισθμό περιοχή (Ελευσίνα, Μέγαρα κτλ.), η Λακωνία, μικρό τμή­ μα της Μεσσηνίας, τα νότια νησιά του Αιγαίου, η Λευκάδα, η Κρήτη η Κάρπαθος, η Ρόδος, όλα τα Δωδεκάνησα πλην της Πάτμου, η απέναντι από την Κώ και τη Ρόδο μικρασιατική πα­ ραλία, στο μέσο της απόστασης ανάμεσα στη Ρόδο και την Κύπρο. Αμιγώς αιολικές περιοχές είναι: η Λέσβος, η Τένεδος, και η απέναντι μικρασιατική παραλία μέχρι τη Σμύρνη (συμπεριλαμβανομένης). Η Θεσσαλία και η Βοιωτία είναι αιολικές αλλά με έντονες δωρικές προσμείξεις του κλάδου εκείνου των Δωριέων που ο­ νομάστηκαν ’ βορειοδυτικοί Ελληνες’ . Βορειοδυτικοί Ελληνες (Δωριείς) κατοικούν επίσης σε τμήματα της Α χαϊας και της Ηλίδας καθώς και στην Αιτωλία, τη Φωκίδα, την Κεφαλλονιά, τη

87


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Ζάκυνθο και την Κέρκυρα. Η Αρκαδία είναι κατειλημμένη από τους Πρωτοέλληνες Πε­ λασγούς, ενώ το μεγαλύτερο μέρος της Μεσσηνίας παραμέ­ νει ένα μεγάλο εθνολογικό μυστήριο. (Αυτή η περιοχή πάντα δημιουργούσε προβλήματα στους Ελληνες από αρχαιοτάτων χρόνων). Η Κύπρος είναι αχαϊκή, δωρική, φοινικική -μαλλιά κουβάρια, δηλαδή. Το κυπριακό πρόβλημα είναι πανάρχαιο. Αυτή την περίοδο (1000 - 800 π.Χ.) σε ολόκληρη τη Μεσό­ γειο κυριαρχούν οι Φοίνικες, ένας σπουδαίος και εξαιρετικά πολιτισμένος για την εποχή λαός εμπόρων, που αργότερα θα δημιουργήσουν το κράτος της Καρχηδόνας. Οι Ελληνες δια­ τηρούν με τους Φοίνικες άριστες σχέσεις, και από αυτούς θα πάρουν το συμφωνικό σύστημα γραφής, δηλαδή ένα φθογγικό αλφάβητο που έχει μόνο σύμφωνα και συνεπώς είναι ατελές, αφού ο αναγνώστης υποχρεώνεται να προσθέσει εκείνος τα φωνήεντα. Οι Ελληνες θα το τελειοποιήσουν προσθέτοντας και φωνήεντα, και θα προσφέρουν έτσι o t jjv ανθρωπότητα την πρώτη μεγάλη πολιτιστική ανακάλυψη: το φθογγογραφικό ή φωνητικό αλφάβητο, που καθιστά τη γνώση προσιτή στους πάντες και την αποσπά από το γκέτο των σοφών ιερέων, όπου ή­ ταν εγκλωβισμένη μέχρι τότε. Οι Ελληνες δημιουργούν κάμποσες παραλλαγές φωνητικών αλφαβήτων μέχρι να κατασταλάξουν σε ένα. Μια από αυτές τις παραλλαγές, που ΐσχυε στη Χαλκίδα της Εύβοιας, θα γίνει το μοντέλο για το λατινικό αλφάβητο. Τούτο το συγκλονιστικό γεγονός, η δημιουργία του φωνητικού αλφαβήτου δηλαδή, τελείται ανάμεσα στα 1000 και 900 π.Χ. σε κάποια πόλη της Μικράς Ασίας. Ο δρόμος για τη δημοκρατία της γνώσης, που εί­ ναι η βάση και η ουσία του δημοκρατικού πολιτεύματος, είναι πια ανοιχτός. (Μην αποθαρρύνεστε από το γεγονός πως υπάρ­ χουν ακόμα πολλοί αναλφάβητοι στη χώρα που εφεύρε το πλήρες φωνητικό αλφάβητο. Κάποτε θα συναντήσουν κι αυτοί στο δρόμο τους κανένα... Φοίνικα). Τον ίδιο καιρό που οι Ελληνες εφευρίσκουν το φωνητικό αλ­


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ φάβητο, εφευρίσκουν και την πόλη, πάντα στη Μικρά Ασία. Ζώντας σε έναν εχθρικό τόπο είναι υποχρεωμένοι να χτίζουν τείχη γύρω από τους καταυλισμούς τους. Και ο εγκλωβισμός σε τείχη δημιουργεί αυτό που ονομάζουμε "αστικό τρόπο ζω­ ής". Το άστυ, σε αντίθεση με την προγενέστερη κώμη που εί­ ναι ανοχύρωτη και οικιστικά ακατάστατη, επιβάλλει έναν οργα­ νωμένο και πειθαρχημένο τρόπο ζωής -φαντάζομαι πιο οργα­ νωμένο από αυτόν του σημερινού Κλεινού (ενδόξου) Αστεως, όπως συνεχίζουμε να ονομάζουμε ηλιθίως τη βρομούπολη που λέγεται Αθήνα. Το Αστυ (η πόλη) δεν χρειάζεται πλέον τους παλιούς βασι­ λιάδες που είχαν οι παλιές κώμες για να διοικούνται με τρόπο αστυνομικό. Εντός του άστεως, τα ρουσφέτια, οι κουμπαριές και τα σημερινά τέτοια δεν λειτουργούν "σωσ.τά", διότι ο καθέ­ νας ξέρει ποιος είναι ποιος (χου ις χου, που λέμε αγγλιστί) και οι κατεργάρηδες υποχρεώνονται να κάτσουν στον πάγκο τους. Ομως, όταν το άστυ μεγάλωσε πολύ, καλή ώρα σαν τη σημερινή Αθήνα που εμπεριέχει τη μισή Ελλάδα, οι δόλιοι επαναμφανίστηκαν και η δημοκρατία, που στην αρχαιότητα προέκυψε από μετεξέλιξη της αριστοκρατίας, έγινε προβληματική, κυρίως σ’ αυτόν εδώ τον τόπο που τη γέννησε. Το καθεστώς των ιωνικών άστεων είναι αριστοκρατικό. Δη­ λαδή, κυβερνούν οι άριστοι (οι καλύτεροι), που είναι όντως άριστοι. Είπαμε, σ’ έναν μικρό περιτειχισμένο χώρο δεν περ­ νούν οι πονηριές, και υπουργός δεν μπορεί να γίνει ο πάσα έ­ νας αλητήριος, καλή ώρα σαν στις πασοκικές μέρες μας, αλ­ λά και πολύ πολύ πριν από αυτές. Βέβαια, το αριστοκρατικό καθεστώς είναι αυτάρχικό: Οι κυβερνώντες άριστοι είναι κάτι σαν αιρετοί δικτάτορες, όπως πε­ ρίπου οι σημερινοί πρωθυπουργοί και υπουργοί που, ωστόσο, απέχουν πολύ από το να είναι άριστοι, έτσι που εκλέγονται α­ πό τους ταλαίπωρους ψηφοφόρους, που δεν τους γνωρίζουν προσωπικά και συνεπώς δεν ξέρουν τι κουμάσια είναι οι πε­ ρισσότεροι.


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Το δύσκολο πρόβλημα της αυταρχικότητας θα το λύσουν αργότερα οι Ελληνες, βασισμένοι όχι στους άριστους κυβερ­ νήτες αλλά στους άριστους θεσμούς, που επιτρέπουν στον καθένα να κυβερνήσει άριστα, έστω και αν δεν έχει καμιά ειδι­ κή πείρα ή ξεχωριστή προς τούτο ικανότητα. Δημοκρατία, λοι­ πόν, με την αρχαιοελληνική έννοια είναι το καθεστώς όπου οι θεσμοί λειτουργούν τόσο τέλεια και είναι τόσο σεβαστοί, ώ­ στε η κοινωνία να μπορεί να εμπιστεύεται την εξουσία στο Δή­ μο, δηλαδή σε ολόκληρο το λαό. (Προς το παρόν εμείς οι Νε­ οέλληνες ας ξεχάσουμε αυτό το είδος δημοκρατίας, και ας κοιτάξουμε να τα βολέψουμε με τους απατεώνες που θα μας φάνε ζωντανούς και με τα ρούχα). Ολοι οι ιστορικοί, και όχι μόνο οι μαρξιστές, συμφωνούν πως το πέρασμα από το αυταρχικό καθεστώς της "εν αγροίς" βασιλείας, στο αυταρχικό καθεστώς της 'εν άστυ" αριστοκρα­ τίας, έγινε με επανάσταση. Οι καημένοι οι βασιλιάδες, από τό­ τε ακόμα δεν ένιωθαν καλά στερεωμένο το κεφάλι στους ώ­ μους τουςΙ Ομως, η πιο σημαντική επανάσταση έχει σχέση και πάλι με τα γράμματα και τις τέχνες. Οπως όλοι οι βασιλιά­ δες έτσι και τούτοι οι προϊστορικοί, είχαν στις αυλές τους "τζουτζέδες" για να τους διασκεδάζουν ηλιθίως, ψέλνοντας τα κλέη τους, πραγματικά και φανταστικά, έναντι πινακίου φακής. Οι αριστοκράτες έδιωξαν τους γελωτοποιούς που κληρονό­ μησαν από τους βασιλείς και άρχισαν να συνθέτουν οι ίδιοι ποιήματα σοβαρά, πάνω στα ίδια παλιά μοτίβα. Ηδη από το 1000 π.Χ. περίπου είχε αρχίσει να καλλιεργείται μια ηρωική ποίηση, όπου ο μύθος και η πραγματικότητα του Τρωικού Πο­ λέμου δημιουργούσαν ένα πολύ όμορφο κράμα. Η ποίηση, τούτη η αιώρηση πάνω από το χάος το μυθικού που εκλαμβά­ νεται ως πραγματικό και του πραγματικού που αντιμετωπίζεται μυθικά, είναι κιόλας μια πραγματικότητα κολοσσιαίας σημασί­ ας για τον ελληνικό πολιτισμό. Οι αριστοκράτες, αντιλαμβανόμενοι τη σημασία αυτής της "ιστορικής" ηρωικής ποίησης για τη δημιουργία μιας κάποιας

90


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ παράδοσης, δηλαδή ενός ερείσματος από το οποίο θα μπο­ ρούσε να πιαστεί κανείς για να μη νιώθει μοναχός και παραπεταμένος εν τω κόσμω, αναθέτουν τη σύνθεση αυτών των ποιη­ μάτων, καταρχήν στην επαγγελματική τάξη των τραγουδιστών και στη συνέχεια στην επαγγελματική τάξη των ραψωδών. Οι ραψωδοί διαφέρουν από τους τραγουδιστές (στην πραγματικό­ τητα ήταν ποιητές που έψελναν τους στίχους τους) κατά την ι­ κανότητα να συρράφουν πολλά ποιήματα σε ένα, ώστε να δημιουργείται μια αφήγηση με αρχή, μέση και τέλος. Ηταν κάτι μεταξύ ποιητών, μυθιστοριογράφων και θεατρικών συγγραφέΚι έτσι, κατά τον 9ο ή 8ο π.Χ. αιώνα, εμφανίζονται στην Ιωνί­ α τα ομηρικά έπη, πρώτα η Ιλιάδα και στη συνέχεια η Οδύσ­ σεια. Είναι βέβαιο πως στη σύνθεση αυτών των επών, από το σπέρμα των οποίων θα ξεπηδήσει ο ελληνικός πολιτισμός, πή­ ραν μέρος πολλοί ποιητές. Για ευκολία, και τότε και τώρα, τους συνόψισαν όλους σε έναν, που τον βάφτισαν Ομηρο. Ομως, τίποτα δεν αποκλείει ο Ομηρος να είναι υπαρκτό πρόσωπο. Διότι στη δημοτική ποίηση -και τα ομηρικά έπη είναι δημοτική ποιήση- ένας ποιητής κάνει τη αρχή ενώ άλλοι επε­ ξεργάζονται την αρχική ποιητική ιδέα, καμιά φορά σε τέτοιο βαθμό που ο αρχικός ποιητής να εξαφανίζεται εντελώς και το αρχικό ποίημα να γίνεται αγνώριστο από τις πολλές επεμβά­ σεις. Ισως ο Ομηρος να ήταν αυτός ο αρχικός ποιητής. Και ί­ σως ο μύθος που τον θέλει γεννημένο στη Χίο να είναι αληθι­ νός. Η Χίος ήταν ένα από τα βασικά κέντρα ανάπτυξης του ιω­ νικού πολιτισμού. Εν πάση περιπτώσει, αυτό που, το 1795, ο Γερμανός Φρίντριχ Βολφ ονόμασε ‘ ομηρικό ζήτημα" και που παραμένει πά­ ντα άλυτο, δεν συνίσταται στο ποιος έγραψε τα ομηρικά έπη, αλλά στο πώς θα μπορέσουμε να ξεχωρίσουμε τους δύο ι­ στορικούς χρόνους που μπλέκουν αξεδιάλυτα σε αυτά τα με­ γαλειώδη αφηγηματικά ποιήματα. Η ιστορία της Ιλιάδας αναφέρεται στα δέκα χρόνια του Τρωικού Πολέμου, που έγινε πε­

91


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ρίπου το 1180 π.Χ. Η ιστορία της Οδύσσειας στα επόμενα δέ­ κα χρόνια, της περιπλάνησης του Οδυσσέα. Ομως και τα δύο έπη είναι γεμάτα από πληροφορίες (ας τις πούμε έτσι), περι­ γραφές, σκέψεις και ευαισθησίες που ουδεμία σχέση έχουν με τον Τρωικό Πόλεμο. Ο ποιητής, ποιητική αδεία, προβάλλει την εποχή του (9ος η 8ος αιώνας) και τη 'διπλοτυπώνει* σε μια εποχή προγενέστερη από αυτόν κατά 300 ή 400 χρόνια. Αυτό, λοιπόν, είναι το περίφημο 'ομηρικό ζήτημα* που προκάλεσε και συνεχίζει να προκαλεί ομηρικούς (φιλολογικούς) καβγά­ δες. Οπως και να ’ναι πάντως, το αναμφισβήτητο γεγονός είναι πως τα ομηρικά έπη δημιούργησαν και επέβαλαν στους Ελλη­ νες κάτι που τους έλειπε εντελώς μέχρι τότε: Αυτό που τώρα ονομάζουμε 'εθνική συνείδηση'. Που όπως καταλαβαίνουμε είναι κάτι που δημιουργείται και δεν 'φυτρώνει* αυτομάτως στην ατομική συνείδηση. Παρά το γεγονός πως τα ομηρικά έπη είναι δημιούργημα των Ιώνων, τα υιοθέτησαν και τα αποδέχτηκαν σαν "προγονική ιστορία’ όλοι ανεξαίρετα οι Ελληνες. Η ποίηση έκανε το πρώ­ το της μεγάλο θαύμα: Δημιούργησε ’ εθνική συνείδηση* διά της ποιητικής πράξεως και μόνο. Πέραν του πρώτου θαύματος, το ομηρικά έπη πετυχαίνουν και κάτι εντελώς μεγαλειώδες και μοναδικό στην παγκόσμια ι­ στορία του πολιτισμού: Δημιουργούν μια θρησκεία, το Δωδε­ κάθεο. Οι Ελληνες αποδέχονται τους μέχρι τότε ατελείς και σκόρπιους δώθε κείθε θεούς, ακριβώς όπως ξεπετάχτηκαν α­ πό τη φαντασία του ποιητή. Είναι καταπληχτικό, εντελώς, μα ε­ ντελώς καταπληχτικόΙΜ Από τότε λοιπόν ο θ εό ς ανήκει στη δι­ καιοδοσία των ποιητών -και ουδόλως των παπάδων. 0 θεός με άλλα λόγια είναι δημιούργημα της ποιητικής φαντασίας. Που ωστόσο πατάει γερά σε υπαρκτές, πρακτικές ανάγκες. Ολα πια, ακόμα και οι θεοί, παίρνουν τη θέση τους στο πιο μεγάλο παιχνίδι της παγκόσμιας Ιστορίας: τη δημιουργία του ελληνικού πολιτισμού της κλασικής περιοδου. Ομως, χωρίς

92


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ τον λεγόμενο "μεγάλο ελληνικό αποικισμό* ή δεύτερο αποικισμό, που σκορπάει τους Ελληνες σ ε όλη τη Μεσόγειο, ο μεγα­ λειώδης αυτός πολιτισμός δεν θα ήταν εκείνος που είναι.


8. Μια Ελλάδα χωρίς σύνορα Οι Ελληνες αποκτούν πολύ αργά αυτό που σήμερα ονομά­ ζουμε 'εθνική συνείδηση’ . Πρώτος ο ποιητής Αρχίλοχος απ’ την Πάρο αντιλαμβάνεται, κατά τα μέσα του 7ου αιώνα, πως οι κάτοικοι των ήδη διάσπαρτων αυτή τη εποχή στη Μεσόγειο ελ­ ληνικών πόλεων έχουν κάτι το κοινό ανάμεσά τους. Ο χαρα­ κτηρισμός "Ελλην" με μια έννοια εθνολογική και όχι γεωγραφι­ κή, είναι, τρόπον τινά, μια ποιητική σύλληψη του Αρχίλοχου, του πρώτου ανθρώπου στην παγκόσμια Ιστορία που τολμάει να έχει προσωπικές απόψεις και να τις εκφράζει, αδιαφορώ­ ντας για τις συνέπειες που θα μπορούσε να έχει το ξέκομμα απ’ την κυρίαρχη μέχρι τότε 'κοινή γνώμη'. Αλλωστε, ο Αρχί­ λοχος δεν ήταν μόνο ποιητής αλλά και ένας μεγάλος τυχοδι­ ώκτης, όπως θα λέγαμε σήμερα, που περιφέρεται δώθε κείθε και παρακολουθεί τους Ελληνες στις αποικιακές τους μετακι­ νήσεις. Οταν οι συμπατριώτες του Αρχίλοχου, οι Ιωνες Πάριοι, εισβάλουν στη Θάσο και περνούν διά μαχαίράς τους Θράκες που την κατοικούν, ο ποιητής δεν διστάζει να γράψει: "Είναι η αθλιότης όλης της Ελλάδας'. Ο χαρακτηρισμός 'άθλιοι" λοι­ πόν είναι το πρώτο εθνολογικό γνώρισμα που αποδίδει ένας ποιητής στους ομοφύλους του. Ωστόσο, τούτοι οι "άθλιοι" σε λίγο θα εκπολιτιστούν τόσο, που θα δημιουργήσουν έναν πολιτισμό, που όμοιός του δεν εμ­ φανίστηκε ποτέ στη γη. Ολοι οι πολιτισμένοι ξεκίνησαν σαν βάρβαροι. Η ηχοποίητη λέξη "βάρβαρος", που παράγεται απ’ τον ήχο "βαρ - βαρ" (μπουρ - μπουρ, θα λέγαμε εμείς) ήταν έ­ νας κοροϊδευτικός χαρακτηρισμός που οι Ελληνες απέδιδαν σ’ όσους δεν μιλούσαν την κομψή γλώσσα τους, και έβγαζαν απ’ το στόμα τους ακατάληπτους, μπουμπουνιστούς ήχους. Τέτοιους ήχους, ασφαλώς έβγαζε και η γλώσσα των βάρβα­ ρων Πρωτοελλήνων, πριν διαμορφωρθεί με τον καιρό στην τε­

94


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ λειότερη γλώσσα που δημιούργησε ποτέ ο άνθρωπος. Αλλω­ στε, βάρβαροι με τη γλωσσική έννοια υπάρχουν και σήμερα ανάμεσά μας. Δεν είναι λίγοι αυτοί που δεν μπορούν να ξεχωρί­ σουν την ονομαστική απ’ την αιτιατική, και λένε, π.χ., "θα πάω για ψώνια στην οδός Ερμού.’ Εναν τέτοιο Νεοέλληνα, ο Ελλη­ νας της κλασικής περιόδου θα τον χαρακτήριζε αυτόματα βάρβαρο και δεν θα τον αναγνώριζε ως Ελλήνα. θ α δούμε λοιπόν την αργή και μεγαλειώδη διαδικασία εκπο­ λιτισμού όλων των Ελλήνων, δηλαδή όλων αυτών που θα δημι­ ουργήσουν τον ελληνικό πολιτισμό. Σκοπός μας, να δείξουμε πως οι έννοιες ‘ Ελλην* και ‘ πολιτισμένος* είναι σχεδόν ταυτό­ σημες. Κι όποιος Νεοέλλην τολμάει, ας οικειοποιηθεί το χα­ ρακτηρισμό "Ελλην*, απ’ τον οποίο εξ ορισμού αποκλείονται ό­ λοι όσοι σπάνε πιάτα στις ταβέρνες, σχεδόν όλοι οι πρώην εισπράκτορες των λεωφορείων (’ προχωρείτε στο διάδρομο, ρεΙ'), όλοι οι καταχραστές του δημοσίου χρήματος, όλοι όσοι φτύνουν στο δρόμο (τα σάλια πυκνώνουν καθώς προχωρούμε απ' το Σύνταγμα στην Ομόνοια), όλοι όσοι ασκούν βαρβαρικά επαγγέλματα (κανείς αρχαίος Αθηναίος δεν γινόταν χωροφύ­ λακας). Αλλά, για να μην αδειάσουμε την Ελλάδα απ’ τους Ελ­ ληνες, ας είμαστε λιγάκι πιο επιεικείς. Κι ας προσπαθήσουμε να γίνουμε και μεις Ελληνες, δηλαδή πολιτισμένοι. Η περίοδος της ελληνικής Ιστορίας απ’ το 800 μέχρι το 500 π.Χ., λέγεται αρχαϊκή. Εκείνο που ονομάστηκε ελληνικός πολι­ τισμός της κλασικής περιόδου κυοφορείται σ’ αυτήν ακριβώς τη μεταβατική για τους Ελληνες περίοδο απ’ τη βαρβαρότητα στον πολιτισμό. Το βασικό γνώρισμα της αρχαϊκής περιόδου είναι το σκόρ­ π ιζ α των Ελλήνων σ’ όλοκληρο τον τότε προσιτό στην ναυ­ σιπλοΐα κόσμο. Και σκορπίζουν οι Ελληνες γιατί δεν έχουν φυλετική συνοχή. Σ’ όλη τη διάρκεια της εκθαμβωτικής ιστορί­ ας τους θα αδιαφορήσουν επιδεικτικά για το γεγονός πως ανή­ κουν στην ίδια φυλή. Οπου οι Ελληνες επιχείρησαν να δημι­ ουργήσουν φυλετικό κράτος, όπως π.χ. στη Θεσσαλία, απέτυ-

95


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ χαν παταγωδώς. Οι Ελληνες λοιπόν ήταν υποδειγματικά αντιρατσιστές, ό­ πως θα λέγαμε σήμερα. Στα εθνολογικά δεδομένα δεν συνυ­ πολόγισαν ποτέ τη ράτσα. Το να είσαι πολιτισμένος και να μι­ λάς σωστά ελληνικά, ήταν αρκετό για να είσαι Ελληνας, κατά την κλασική περίοδο. Οι δύο αιώνες από το 750 μέχρι το 550 π.Χ. (που ανήκουν, βέβαια, στην αρχαϊκή περίοδο), είναι τα χρόνια του δεύτερου αποικισμού. (Ο πρώτος αναφέρεται στην εγκατάσταση των Ελ­ λήνων στα μικρασιατικά παράλια και ολοκληρώνεται πεντακό­ σια χρόνια πριν από το δεύτερο αποικισμό). Κατά τα μέσα του 6ου αιώνα, ο δεύτερος αποικισμός ολο­ κληρώνεται, κι αυτή την εποχή οι Ελληνες είναι ξαπλωμένοι α­ πό τη Ισπανία μέχρι τον Καύκασο και από τη Νότια Ρωσία μέ­ χρι την Αίγυπτο. Πρόκειται για μια άτυπη ■αυτοκρατορία" που ωστόσο δεν έχει τίποτα το αυτοκρατορικό: Δεν υπάρχει διοι­ κητικό κέντρο σ’ αυτή την "αυτοκρατορία" των διάσπαρτων και αυτόνομων πόλεων, που εξαρτώνται από την μητρόπολη μόνο πολιτιστικά, και καθόλου διοικητικά ή οικονομικά. Αλλωστε, οι άψογα αντιρατσιστές Ελληνες υποτάσσουν τους ντόπιους ως το βαθμό που τους χρειάζονται δούλοι. Αλ­ λά αν κάποιος ντόπιος εκπολιτιστεί αρκούντως χρίεται Ελλη­ νας, και χαίρει όλων των προνομίων των ελεύθερων Ελλήνων. Αλλωστε, οι Ελληνες δεν είχαν ποτέ καμιά προκατάληψη για τις επιγαμίες και τις επιμειξίες, κι αν έβρισκαν καμιά όμορφη βάρβαρη δεν δίσταζαν να την παντρευτούν. Μάλιστα, με τους Σκύθες της Νότιας Ρωσίας ήρθαν σε τόσο στενή επαφή, που δημιουργήθηκε εκεί ένας ξεχωριστός πολιτισμός που ονομά­ στηκε ελληνοσκυθικός. Το ίδιο έντονες ήταν οι επιμειξίες και στις ελληνικές αποικί­ ες της Λιβύης. Η παροιμία "παπούτσι από τον τόπο σου κι ας είν1και μπαλωμένο" δεν ισχύει για "ξυπόλητους" πολύ απομα­ κρυσμένους από τον τόπο τους. Στην περίπτωση αυτή ισχύει μια άλλη σοφή νεοελληνική παροιμία που λέει "δος μου την κι


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ας είν* και χήρα και κουτσή και κακομοίρα.' Στο δεύτερο (ή μεγάλο) αποικισμό παίρνουν μέρος όλα τα ελληνικά φύλα. Αλ­ λά προεξάρχουν κι εδώ, όπως και σ' όλα τ’ άλλα, οι Ιωνες. Τα αίτια του αποικισμού είναι ποικίλα, και πρέπει να εξειδικεύο­ νται κατά περίπτωση. Το γεγονός πως στον αποικισμό μετέ­ χουν άνθρωποι όλων των κοινωνικών τάξεων, όπως θα λέγαμε σήμερα, δείχνει πως τα αίτιά του δεν είναι μόνο δημογραφικά. Βέβαια, υπήρχε ένα πρόβλημα υπερπληθυσμού σε ορισμέ­ νες περιοχές, όπως φαίνεται από τον Ησίοδο που συνιστά στα ζευγάρια να κάνουν ένα μόνο παιδί, αλλά οι έριδες και οι συ­ γκρούσεις ανάμεσα σε άρχοντες και αρχομένους ήταν τόσο συχνές, που ένα μεγάλο μέρος των αποίκων θα πρέπει να ή­ ταν σίγουρα 'πολιτικοί πρόσφυγες', όπως θα λέγαμε με σύγ­ χρονη γλώσσα, που αναζητούσαν μια καινούρια ήσυχη πατρί­ δα, που όταν δεν την έβρισκαν την έφτιαχναν. Τέτοιες πρέπει να ήταν οι λεγάμενες γεωργικές αποικίες, δηλαδή οι οικισμοί που δημιουργούνταν με σκοπό την καλλιέρ­ γεια της γης, ώστε να μπορούν να τρώνε και οι πεινασμένοι 'προλετάριοι' των μητροπόλεων που έπαιρναν δρόμο εξαιτίας της πείνας, και οι πρώην χορτάτοι και νυν πειναλέοι 'πολιτικοί πρόσφυγες'. Μια δεύτερη ομάδα αποικιών ήταν οι λεγάμενες εμπορικές, που στην αρχή δεν ήταν παρά εμπορικοί σταθμοί, που με τα χρόνια εξελίχτηκαν σε αυτόνομες πόλεις. Ολες σχεδόν οι σι­ κελικές αποικίες ήταν τέτοιοι εμπορικοί σταθμοί. Αντίθετα, οι αποικίες της Κάτω Ιταλίας, που είναι οι αρχαιότερες, ήταν γε­ ωργικές. Ομοίως και οι αποικίες του Πόντου. Ωστόσο, δεν πρέπει να απολυτοποιούμε: Το πέρασμα από το ένα είδος αποικίας στο άλλο είναι πολύ φυσικό, και κάποτε όλες οι αποικίες έφτασαν να έχουν μιά διπλή λειτουργία: πα­ ραγωγική και εμπορική. Οι πρώτοι που σκέφτηκαν να ιδρύσουν αποικίες ήταν οι κά­ τοικοι της Χαλκίδας, αυτής της μεγάλης αρχαίας ναυτικής δύναμης, που βρισκόταν σε συνεχή πόλεμο με τη γειτονική Ε­

97


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ρέτρια. Πρώτοι οι Χαλκιδαίοι, που ήταν και σπουδαίοι εξερευ­ νητές (από κάθε αποικισμό προηγείται μία εξερεύνηση), φτά­ νουν στη γόνιμη Καμπανία, και αργότερα, στα μέσα του 8ου αιώνα, ιδρύουν εκεί την πόλη Κύμη, την αρχαιότερη και βορει­ ότερη ελληνική αποικία της Κάτω Ιταλίας (βρίσκεται κοντά στη σημερινή Νάπολη, που κι αυτή την ίδρυσαν Ελληνες), από την οποία οι Λατίνοι θα πάρουν αργότερα τον ελληνικό πολιτι­ σμό διά του χαλκιδικού αλφαβήτου. (Αναφερθήκαμε ήδη στο γεγονός ότι το λατινικό αλφάβητο είναι ελληνικό, και συγκεκρι­ μένα χαλκιδικό). Οι Χαλκιδαίοι, που δεν θα σταματήσουν τα σούρτα φέρτα σε ολόκληρη τη Μεσόγειο αυτή την περίοδο, θα αποικίσουν, στον ελλαδικό χώρο, σχεδόν ολόκληρη τη Χαλκιδική (που θα πάρει το όνομά τους), εκτός από την Ποτίδαια, που είναι αποικία κορινθιακή. Πρέπει να σημειωθεί εδώ πως η Κόρινθος είναι η δεύτερη μεγάλη ναυτική δύναμη της αρχαϊκής περιόδου, και οι αποικίες σε όλα τα δυτικά ελληνι­ κά, ηπειρωτικά και ιλλυρικά παράλια είναι δικές της (Λευκάδα, Αμβρακία, Κέρκυρα, Απολλωνία, Επίδαμνος). Στη Σικελία οι Δωριείς Κορίνθιοι έχουν μόνο μία αλλά σπουδαία αποικία, τις Συρακούσες, και στην Κάτω Ιταλία δεν έχουν καμία. Από τις πόλεις της ηπειρωτικής Ελλάδας, σπουδαίοι αποικι­ στές αναδεικνύονται οι Δωριείς Μεγαρείς. Ξακουστές αποικί­ ες των Μεγάρων είναι η Χαλκηδών και το Βυζάντιο στον Ελ­ λήσποντο, η Μεσημβρία στη δυτική ακτή του Εύξεινου Πόντου (κοντά στην Οδησσό), η Ηράκλεια στη νοτιοδυτική ακτή του Εύξεινου Πόντου, η Χερσόνησος στην Κριμαία, και τα Μέγαρα Υβλαία στη Σικελία. Από τους Ελληνες της Ανατολής, στον αποικισμό παίρνουν μέρος μόνο οι Δωριείς Ρόδιοι, που ιδρύουν στη Σικελία τη Γέ­ λα και το δορυφορικό της Ακράγαντα. (Κάθε αποικία γινόταν μητρόπολη για άλλες θυγατρικές αποικίες). Οι Κρήτες και οι Κύπριοι μένουν εντελώς αμέτοχοι σε αυτό το εκπληκτικό πα­ νηγύρι του μεγάλου αποικισμού, ενώ οι κάτοικοι της μικρής

98


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ δωρικής Θήρας (Σαντορίνη), ιδρύουν στη Λιβύη την ξακουστή Πεντάπολη (οι πέντε πόλεις της είναι η Απολλωνία, η Κυρήνη, η Βάρκη, τα Ταύχειρα και οι Ευεσπερίδες). Αμέτοχοι στον αποικισμό μένουν επίσης οι Αθηναίοι, οι Σπαρτιάτες (που έχουν μόνο μία αποικία, τον Τάραντα στην Κάτω Ιταλία), οι Βοιωτοί και οι θεσσαλοϊ. Οι πόλεις και οι περι­ οχές που δεν μετέχουν στον αποικισμό φαίνεται πως λύνουν τα προβλήματα τους επιτοπίως, και δεν τα μεταφέρουν σε ξέ­ νες και άγνωστες περιοχές. Οι μικρασιάτες Ιωνες Φωκαείς είναι αυτοί που τολμούν και απομακρύνονται πιο πολύ από όλους από τη μητρόπολη, στην περίπτωσή τους από τη Φώκαια (βρίσκεται απέναντι από τη Χί­ ο). Το 600 π.Χ. ιδρύουν τη Μασσαλία και με αφετηρία αυτή την αποικία ξαπλώνονται σχεδόν σε ολόκληρη τη Νότια Γαλλία (Νίκαια, Αντίπολις, Ολβία) και φτάνουν μέχρι κοντά στο Γι­ βραλτάρ, όπου και ιδρύουν τη δυτικότερη ελληνική αποικία, τη Μαινάκη. Ωστόσο, η κατεξοχήν αποικιακή ελληνική δύναμη είναι η μι­ κρασιατική Μίλητος. (Βρίσκεται απέναντι από τη Σάμο). Οι Ιωνες Μιλήσιοι, στον Εύξεινο Πόντο και την Προποντίδα, που εί­ ναι οι περιοχές της σχεδόν αποκλειστικής αποικιακής τους δράσης, ιδρύουν ενενήντα αποικίεςΙΙ Πρόκειται για ένα φαινό­ μενο εντελώς μοναδικό στην παγκόσμια Ιστορία. Ποτέ καμία πόλις δεν δημιούργησε έναν τόσο μεγάλο γαλαξία θυγατρικών πόλεων. Η Τάναϊς στο βορειοανατολικό Εύξεινο Πόντο, στις εκβολές του ποταμού Ντον, είναι το ακρότατο βόρειο όριο του ελληνικού αποικισμού. Στο βορειοδυτικό Εύξεινο Πόντο, η Ολβία είναι μία πραγμα­ τικά ευτυχής πόλη, όπως λέει και το όνομά της, που αργότερα θα γίνει το κέντρο του ελληνοσκυθικού πολιτισμού. Στο δυτικό Εύξεινο Πόντο, το Ιστρος, η Τόμις, η Οδησσός και η Απολλω­ νία ευημερούν πάντα και στο νότιο Εύξεινο Πόντο, η Κερασούς, η Τραπεζούς, η Κοτύορα, η Αμισός, η Σινώπη, η Κύτωρως και η Σήσαμος θα συνεχίσουν να παίζουν τον ιστορικό


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ τους ρόλο μέχρι το 1922. Από πληθυομιακή άποψη, θα έλεγε κανείς πως για αιώνες ολόκληρους η κύρια μάζα των Ελλή­ νων είναι διάσπαρτη σε όλες τις ακτές της ασφαλισμένης κλειστής θάλασσας με τα εύφορα παράλια που είναι ο Εύξεινος Πόντος. Παρά ταύτα, ο ελληνικός πολιτισμός δεν δημιουργείται εκεί. Δημιουργείται στα παράλια της Μικράς Ασίας, από εκεί διεκπεραιώνεται στην Αττική, και στη συνέχεια ταξι­ δεύει για τη Σικελία και την Κάτω Ιταλία.

100


9. Η Ανατολή γίνεται Δύση στην Ελλάδα Οι Ρωμαίοι έλεγαν: Έ χ Oriente lux, ex Oriente dei' (εξ Ανα­ τολών το φως, ε ξ Ανατολών οι θεοί). Αλλά οι θεοί δεν έρχο­ νται ποτέ με άδεια χέρια από την Ανατολή. Κουβαλούν μαζί τους και μια ηθική. Και υπαγορεύουν στους πιστούς έναν τρό­ πο ζωής. Ο οποίος, με τον καιρό, και πάντα σε αναλογική σ χέ­ ση με την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, δημιουργεί έ­ ναν πολιτισμό. Ολοι οι θεοί είναι Ανατολίτες. Κι αυτό γιατί όλοι οι πολιτι­ σμοί, που θα συνδιαμορφώσουν τον ευρωπαϊκό, πρωτοεμφανίζονται στην Ανατολή, και ειδικότερα στη Μέση και Πρόσω Α­ νατολή. Αν, λοιπόν, οι Ελληνες δεν έρχονταν σε στενή επαφή με τους Ανατολίτες, είναι αμφίβολο αν θα δημιουργούσαν τον πολιτισμό που δημιούργησαν. Ολα, μα όλα, τα δεδομένα που θα απαιτηθούν για τη διαμόρφωση του ελληνικού πολιτισμού θα τα βρούμε εν σπέρματι στην Ανατολή. Αλλά μόνο εν σπέρματι. Γιατί οι Ελληνες παίρνουν τον ανατολίτικο σπόρο και τον κάνουν να καρπίσει σ’ ένα εξαιρετικά γόνιμο έδαφος. Πιο συγκεκριμένα, οι Ελληνες (διά των Ιώνων της Μικράς Α­ σίας) πήραν: Από τους Βαβυλώνιους τα μέτρα και τα σταθμά και τις αστρονομικές γνώσεις. Από τους Φοίνικες, το αλφάβη­ το (που το τελειοποίησαν με θαυμαστό τρόπο). Από τους Λυδούς, το νόμισμα (τον 7ο αιώνα). Και από τους Λυδούς και τους Φρύγες μαζί, τη μουσική. Από έναν ακόμα πιο αρχαίο λα­ ό, τους Χετταίους (ή Χιττίτες), δανείζονται τον επικό αφηγημα­ τικό τρόπο: Η ’ θεογονία' του Ησίοδου και το έπος των Χετταί­ ων 'Κουμαρμπί’ έχουν ολοφάνερες αναλογίες. Ο Ομηρος επί­ σης, ή όποιος κρύβεται πίσω του, ίσως γνώριζε το ’ Κουμαρ­ μπί·. Οι Ανατολίτες ήταν πάντα, και συνεχίζουν να είναι, μεγά­ λοι παραμυθάδες. Σε λίγο, οι Ελληνες θα τους μιμηθούν, αλλά θα δώσουν στο μύθο ένα φιλοσοφικό βάθος και ένα ποιητικό

101


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ εύρος, πρωτόγνωρα στην ιστορία του ανθρωπίνου πνεύματος. Οι Ελληνες δεν δημιουργούν τίποτα εκ του μηδενός (ήξεραν καλύτερα από τον καθένα πως από το μηδέν μόνο το μηδέν εί­ ναι δυνατό να πάρουμε), αλλά δίνουν στα απειροστικά μεγέθη που παραλαμβάνουν το άπειρο εύρος τους. Οπως και να ’ναι, το κάτι είναι μεγαλύτερο από το τίποτα, και αυτό το κάτι οι Ελ­ ληνες το παίρνουν πάντα από τους Ανατολίτες και το χρησι­ μοποιούν σαν προζύμι. Στην αρχιτεκτονική, η επίδραση της Ανατολής διασώζεται μέχρι τις μέρες μας. Σχεδόν όλοι οι σωζόμενοι ναοί, πλην του Παρθενώνα, χτίστηκαν τον 7ο και τον 6ο αιώνα, δηλαδή είναι προγενέστεροι της κλασικής περιόδου. Το Ηραίο στη Σάμο, ο ναός του Δία στην Αθήνα, ο ναός της Αρτέμιδος στην Εφεσο διαφυλάσσουν την αντίληψη του κο­ λοσσιαίου, που είναι το τυπικό γνώρισμα της ανατολίτικης αρ­ χιτεκτονικής. Αλλά και όλοι οι άλλοι ναοί που χτίζονται στους δύο αιώνες της μεγάλης ακμής της ελληνικής αρχιτεκτονικής, που δεν συμπίπτει με την πολιτική, τη φιλοσοφική και την ποι­ ητική ακμή, αναπαράγουν τη δομική αντίληψη της Ανατολής, με τρόπο πολύ πιο λεπτό. Κατά κάποιον τρόπο, οι Ελληνες *φινίρουν* τον ανατολίτικο πολιτισμό και του δίνουν την τελική του μορφή, με την οποία και διασώζεται. Δεν είναι δυνατό να υπάρξουν ναοί, αν δεν προϋπάρξουν ά­ στεγοι θεοί. Και κατά την αρχαία και πάγια συνήθεια, οι άν­ θρωποι πρώτα χτίζουν την κατοικία του θεού και ύστερα τη δι­ κή τους. (Η σειρά αξιολόγησης των στεγαστικών αναγκών δεν είναι εύκολο να αλλάξει, και παραμένει η ίδια μέχρι τις μέρες μας). Και είναι άστεγοι οι θ εοί των Ελλήνων, γιατί ήρθαν σε τούτο τον και για θεούς φιλόξενο τόπο από αλλού. Από τα τα­ ξίδια τους στις σκορπισμένες σε ολόκληρη τη Μεσόγειο αποι­ κίες, οι Ελληνες δεν φέρνουν μόνο εμπορεύματα, αλλά και h δέες και θεούς και διαβόλους. Η μητροπολιτική Ελλάδα είναι ένα καζάνι όπου βράζουν τα πάντα και αποστάζονται, για να μείνει μόνο η "ουσία*.

102


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Είδαμε άλλοτε πως πολλές θεότητες οι Ελληνες τις εισά­ γουν από την Κρήτη, που και αυτή είναι Ανατολή. Ομως, οι δύο κύριες θεότητες των Ελλήνων, ο Απόλλων και ο Διόνυσος, θα έρθουν, μάλλον καθυστερημένα, απευθείας από την Ανατολή ο πρώτος και έμμεσα από την Ανατολή, μέσω Θράκης, ο δεύ­ τερος. 0 πανάρχαιος στην Ανατολή θεός του φωτός, ο Απόλ­ λων, στην Ελλάδα θα γίνει θεός του μέτρου, της διαύγειας, της ευγένειας, της εσωτερικής γαλήνης. Ο ακόμα πιο αρχαίος θεός του σκότους και της μέθης, ο Διόνυσος, θα γίνει στην Ελλάδα ο θεός της χαράς, της ζωής, της ξέφρενης διασκέδα­ σης. της χωρίς μέτρο και όρια σεξουαλικότητας, της γονιμό­ τητας, της γης, του μέσα σκοτεινού κόσμου, για τον οποίο αι­ ώνες αργότερα θα μιλήσει η ψυχανάλυση. Ο ένας θεός είναι ο αντίποδας του άλλου. Κι ωστόσο, συ­ νυπάρχουν με τον πιο αρμονικό τρόπο. Τόσο, που ο ναός του Απόλλωνα στους Δελφούς να είναι ταυτόχρονα και ναός του ΔιονύσουΙ Οι Ελληνες γνωρίζουν αυτό που ξέχασαν οι αυτοπροτεινόμενοι ως απόγονοι τους, ότι δηλαδή ο θεός και ο διά­ βολος είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος, και τούτη η γνώση αποτελεί την πιο υψηλή κορυφή της διαλεκτικής. Δεν εί­ ναι παράδοξο, λοιπόν, που οι ιερείς του Απόλλωνα είναι ταυτό­ χρονα και ιερείς του Διονύσου. Αυτό που εμείς οι ανόητοι ονομάζουμε ‘ αντίφαση", για τους Ελληνες είναι η ύψιστη σοφία: Το καλό και το κακό όντως συ­ νυπάρχουν, και ο θ εό ς έχει τόση ανάγκη από το Διάβολο, όση και ο Διάβολος από το θεό. 0 Απόλλων και ο Διόνυσος είναι ο Ιανός των Ρωμαίων με το διπλό πρόσωπο. Ωστόσο, στις ανατολικές μητρικές θρησκείες, ο θεός του κακού και ο θεός του καλού είναι σαφώς διακεκριμένες θεό­ τητες. (Η άρνηση και η κατάφαση εκεί δεν αποτελούν διαλε­ κτική ενότητα, όπως θα λέγαμε με όρους περισσότερο φιλο­ σοφικούς και λιγότερο θεολογικούς). Οι Ελληνες ενώνουν τις δύο θεότητες, γιατί δεν μπορούν να νοήσουν τίποτα έξω από τη διαλεκτική, που σημαίνει, σε τελική ανάλυση, αποδοχή και

103


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ενσωμάτωση της άρνησης μέσα στην κατάφαση -και το αντί­ στροφο. Από τούτο το σμίξιμο του καλού με το κακό, σε μια ενιαία και αδιαίρετη ενότητα, δημιουργείται για πρώτη φορά στην ιστορία του ανθρώπινου πνεύματος η έννοια του ανθρωπισμού. 0 θεός δεν είναι φιλάνθρωπος -ο άνθρωπος είναι φιλόθεος. Και προσπαθεί όχι να γίνει θεός, αλλά να μοιάζει με θεό. Συ­ γκεκριμένα, με τον Απόλλωνα και το Διόνυσο στη διαλεκτική τους ενότητα. Ενας τέτοιος άνθρωπος είναι φυσικό να αγαπάει τον εαυτό του περισσότερο από το θεό. 0 ατομισμός, στην πιο σωστή και καθαρή του έννοια, είναι η φυσική συνέπεια το ανθρωπι­ σμού: Δεν είναι δυνατό να αγαπήσουμε κανέναν, αν πρώτα δεν αγαπήσουμε τον εαυτό μας. Η ψυχανάλυση και πάλι θα μας βοηθήσει να καταλάβουμε το μεγαλείο της ελληνικής σκέψης, που γίνεται καθημερινή πράξη μέσα σ’ έναν κόσμο που λατρεύει τη ζωή με τον πιο απόλυτο και καθαρό τρόπο. Τούτος ο ατομισμός, που σε καμιά περίπτωση δεν είναι μι­ κροαστικός σολιψισμός, όπως θα λέγαμε σήμερα (ο άνθρω­ πος νοούμενος σαν ‘ σολίστας· για χατίρι του οποίου ηχούν ό­ λα τα ‘ όργανα’ του Σύμπαντος), δημιουργεί την έννοια της προσωπικότητας, κάτι εντελώς άγνωστρ στην Ανατολή. Την αρχαϊκή λοιπόν περίοδο (800 - 5β0 π.Χ.) στην οποία αναφερόμαστε εδώ, εμφανίζονται οι πρώτες προσωπικότητες της Ιστορίας, δηλαδή άτομα με ιδιάζοντα και έντονα πνευματι­ κά χαρακτηριστικά, που τα κάνουν να ξεχωρίζουν τόσο από την άμορφη ή πολύμορφη μάζα, όσο και από το θεό - βασιλιά της Ανατολής, που δανείζεται, μάλλον κλέβει, την προσωπικό­ τητα του από το θεό. Γ ια τον αρχαίο Ελλήνα, σε καμιά περίπτωση δεν ισχύει και για τον άνθρωπο το μαθηματικό αξίωμα: "τα προς τρίτον ίσα, και αλλήλοις ίσα*. (Και με χριστιανική ορολογία: Τα τέκνα του θεού είναι ίσα μεταξύ τους, για τον απλό και βολικό λόγο πως είναι παιδιά του ίδιου θεού). Γ ια τον αρχαίο Ελληνα η ανθρώπι­

104


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ νη προσωπικότητα δεν είναι ένα χάρισμα, είναι μια κατάκτηση του ίδιου του ανθρώπου, που σκέφτεται και δρα μέσα σε μια κοινωνία ανθρώπων, για λογαριασμό και προς όφελος των αν­ θρώπων. Προς το παρόν πάντως, κατά την αρχαϊκή περίοδο δεν έχει εμφανιστεί ακόμα η έννοια του θεσμού, που στη διάρκεια της δημοκρατίας της κλασικής περιόδου θα ελέγχει την προσωπι­ κότητα για τυχόν παρεκτροπές και ιδιοποιήσεις του ταλέντου και της ικανότητας προς ίδιον όφελος. (0 Περικλής, αυτή η κολοσσιαία πολιτική προσωπικότητα, και να το ήθελε θα ήταν αδύνατο να γίνει τύραννος). Οπως και να ’ναι, η έννοια της προσωπικότητας, που εμφα­ νίζεται κατά την αρχαϊκή περίοδο, είναι κάτι το ακατανόητο για τους Ανατολίτες, που παραμένουν 'υπήκοοι του βασιλιά', δρουν τυφλά, σύμφωνα με τη βούλησή του και σκέφτονται με τη δική του σκέψη. Η διδακτική και η λυρική ποίηση, που δεν μπορεί να νοηθεί ξεκομμένα από την προσωπικότητα του ποιητή (όπως στην επι­ κή ποίηση), ακμάζουν κατά την αρχαϊκή περίοδο. Σ’ αυτήν την περίοδο ανήκουν ο Ησίοδος, ο Αρχίλοχος, ο Αλκαίος, η Σαπφώ, ο Ανακρέων, ο Σιμωνίδης. Με το Θαλή το Μιλήσιο εγκαινιάζεται, την ίδια εποχή, η πρωιμότερη περίοδος της ευρωπαϊκής σκέψης και επιστήμης, που προϋποθέτει την ανθρώπινη προσωπικότητα και βασίζεται σ’ αυτή. 0 Σόλων ο Αθηναίος θα μπορούσαμε να πούμε πως είναι ο πρώτος πολιτικός της ευρωπαϊκής Ιστορίας, με την τρέχουσα έννοια. Πρόκειται για μια προσωπικότητα εξαιρετικά δυνατή, που εκφράζει την πολιτική του σκέψη σε στίχους και νομοθε­ τεί έμμετρα, βάζοντας έτσι τα θεμέλια της αθηναϊκής Δημο­ κρατίας κατά τρόπο αισθητικοί Σύγχρονοι του Σόλωνα, αλλά όχι και ισάξιοί του (η έννοια της προσωπικότητας επιδέχεται ιεραρχήσεως), είναι ο Πιττακός ο Μυτιληναίος, ο Περίανδρος ο Κορίνθιος, ο Πεισίστρατος ο Αθηναίος και ο Πολυκράτης ο Σάμιος. Είναι όλοι τους

105


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ πολιτικές προσωπικότητες πρώτης σειράς, όπως θα λέγαμε σήμερα. Οι Ελληνες, που δεν είναι ρατσιστές, που δεν τα καταφέρ­ νουν να οργανώσουν βιώσιμο κράτος σε βάση φυλετική, που δεν πιστεύουν στη δύναμη της αιματοσυγγένειας παρά μόνο σ’ ένα επίπεδο οικογενειακό, αρχίζουν σιγά σιγά να συνειδη­ τοποιούν την αξία και τη σημασία της προσωπικής ανθρώπι­ νης νόησης και ικανότητας και να σέβονται το πνεύμα. Και α­ κριβώς, το σύμβολο της ελληνικής ενότητας γίνονται καταρχήν οι Εφτά Σοφοί, που δεν είναι παρά εφτά πολιτικοί που σκέφτονται σαν φιλόσοφοι. Ο Πλάτων θα βρει έτοιμο στην αρ­ χαϊκή περίοδο το μοντέλο για την ιδανική του Πολιτεία των σο­ φών αρχόντων. Πάντα κατά την αρχαϊκή περίοδο, το μαντείο των Δελφών γίνεται ο πόλος έλξης για όλους τους Ελληνες, αλλά και τους μη Ελληνες που συρρέουν σ’ αυτό για να ζητήσουν χρησμό α­ πό το θεό του φωτός. Η ηθική, που ως έννοια εμφανίζεται ακρι­ βώς στους Δελφούς, θα γίνει ο αποφασιστικός παράγοντας για τη διαμόρφωση του ελληνικού ανθρωπισμού, μέσα από τους χρησμούς που υποτίθεται πως δίνει ο Απόλλων διά της Σίβυλλας αρχικά και στη συνέχεια διά της Πυθίας (δεν πρό­ κειται για ονόματα, αλλά για αξιώματα), αλλά που στην πραγ­ ματικότητα τους διαμορφώνουν οι ιερείς με μια εκπλήσσουσα συνείδηση του κοινωνικού τους ρόλου. Αξίζει να σημειωθεί εδώ πως στην Ελλάδα οι ιερείς δεν ή­ ταν ποτέ ιερατική κάστα, όπως στην Ανατολή. Στην πραγματι­ κότητα, δεν ήταν καν ιερείς, αλλά υπηρέτες των θεών, κάτι σαν νεωκόροι, και στην ουσία ηθικοί καθοδηγητές του λαού. (Από κοινωνική άποψη, οι θρησκείες δεν είναι παρά εκλαϊκευ­ τικά ηθικά συστήματα). Τον 6ο αιώνα, το μαντείο των Δελφών αποκτά, όπως θα λέγαμε σήμερα, παγκόσμια φήμη. Ο ιερείς, που χρησιμοποιούσαν έξοχα το μυαλό τους και το ήθος τους, πρέπει να ήταν πράγματι σοφοί. Η Ολυμπία ήταν το δεύτερο, μετά τους Δελφούς, κέντρο

106


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ έλξης όλων των Ελλήνων. Εδώ, δεν μιλάει το πνεύμα, όπως στους Δελφούς, αλλά το σώμα. Από τις αρχές του 8ου αιώνα στους Ολυμπιακούς Αγώνες παίρνουν μέρος αθλητές από ό­ λες τις πόλεις της Ελλάδας, μηδέ των αποικιών εξαιρουμέΚατά κάποιον τρόπο, οι Ολυμπιακοί Αγώνες είναι μια έμμε­ ση επίδειξη της στρατιωτικής ικανότητας. Μια πόλη που είχε ολυμπιονίκες, δεν μπορούσε παρά να έχει και καλούς στρατι­ ώτες, αφού ο στρατιώτης την εποχή εκείνη δεν ήταν παρά ένα είδος αθλητή. Γ Γ αυτό ακριβώς η υποδοχή του ολυμπιονίκη γι­ νόταν με ένα συμβολικό και συχνά πραγματικό γκρέμισμα των τειχών. Οι Ολυμπιακοί Αγώνες είχαν περίπου την ίδια σημασία που έχουν σήμερα οι στρατιωτικές παρελάσεις, που είναι μια επί­ δειξη δυνάμεως προς τον εχθρό (που πληροφορείται τα στρα­ τιωτικά καθέκαστα είτε από τον πρεσβευτή, είτε από τους κα­ τασκόπους) και μια προσπάθεια τόνωσης του ηθικού των αμά­ χων. Στην Ολυμπία, οι σχεδόν μόνιμα εχθρικά διακείμενες με­ ταξύ τους ελληνικές πόλεις - κράτη είχαν τη ευκαιρία, στη δι­ άρκεια της γενικής εκεχειρίας που επέβαλλε η εθιμοτυπία, να δουν αν μια πόλη έχει ή δεν έχει παλικάρια και να πάρουν αναλόγως τα μέτρα τους. Πίσω από κάθε ευγενικό θεσμό υπάρχει μια χρησιμοθηρική πονηριά. Αλλωστε και σήμερα οι Ολυμπιακοί Αγώνες είναι μια επίδειξη δύναμης που τονώνει το φρόνημα των ομοεθνών του νικητή και καταπτοεί τους ομοεθνείς των νικημένων. Τα πράγματα δεν άλλαξαν και πολύ από τότε. θ α λέγαμε, μάλιστα, πως ήταν καλύτερα τότε. Τουλάχιστον τότε δεν ανέκρουαν τους εθνικούς ύμνους των κρατών των νικητών, για τον απλό λόγο πως δεν υπήρχαν εθνικοί ύμνοι, που είναι μια σχετι­ κά πρόσφατη βλακώδης εφεύρεση των "πολιτισμένων·. Ούτε οι νικητές διαφήμιζαν από τηλεοράσεως ή άλλως πως σαπούνια, σώβρακα, παπούτσια και είδη αθλητικά. Σήμερα ο Πίνδαρος δεν θα μπορούσε να γράψει ούτε ένα στίχο για κάποιον ντοπα­

107


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ρισμένο ή ύποπτο ντοπαρϊσματος ολυμπιονίκη. Σήμερα, το ’αρχαίο πνεύμα αθάνατο* είναι μόνο ύμνος Ο­ λυμπιακός και τίποτα περισσότερο.

108


10. Η δημοκρατία προπονείται Οι πρώτες ανθρώπινες κοινότητες δημιουργούνται σε φυλε­ τική βάση. Κατά κάποιον τρόπο, η φυλετική κοινότητα είναι μια διευρυμένη οικογένεια που έχει, ή νομίζει πως έχει, κοινό γε­ νάρχη, που είναι ο "μπαμπάς" όλων και που όλοι οφείλουν να τον τιμούν. Οταν η φυλή μεγαλώσει πολύ, δημιουργεί ένα κρά­ τος που λέγεται "εθνικό κράτος", διότι οι πολίτες του ανήκουν στην ίδια εθνότητα, δηλαδή στην ίδια υπερδιευρυμένη οικογέ­ νεια που έχει κοινά φυλετικά και πολιτιστικά χαρακτηριστικά. Η έννοια του έθνους, από φυλετική που ήταν αρχικά, έγινε πο­ λιτιστική, καθώς χανόταν στους αιώνες ο γενάρχης και κανείς πια δεν μπορούσε να αποδείξει ότι ήταν "καθαρόαιμος" απόγο­ νος κάποιου προγόνου τόσο μακρινού, που με μια συνεχή επι­ στροφή προς τα πίσω θα έπρεπε να κατοικεί στον παράδεισο και να ονομάζεται Αδάμ. Σήμερα, μόνο οι πολύ άρρωστοι ψάχνουν για προγόνους σε χρόνο μεγαλύτερο των δύο αιώνων από τη γέννησή τους. Οι λογικότεροι αποδέχονται, βέβαια, την έννοια της εθνότη­ τας, αλλά την αντιμετωπίζουν σαν μια έννοια καθαρά πολιτι­ στική: Στον καθορισμό της εθνότητας δεν είναι το "αίμα" (η φυ­ λή) που μετράει, αλλά τα πολιτιστικά και κοινωνικά δεδομένα, όπως η κοινή γλώσσα, η κοινή θρησκεία, τα κοινά έθιμα, οι κοι­ νές δεισιδαιμονίες, οι κοινές γιορτές, η κοινή κοινωνική συμπε­ ριφορά. Αλλά όλα αυτά μπορεί θαυμάσια να είναι και επίκτητα: Οταν ζει κανείς σ’ έναν τόπο, κυρίως απ’ τη δεύτερη γενιά και πέρα, υιοθετεί τον τρόπο ζωής αυτού του τόπου, και συνεπώς γίνεται μέλος μιας εθνότητας στην οποία δεν ανήκει φυλετικά. Το αμερικανικό έθνος είναι μια πολύ τυπική περίπτωση δημι­ ουργίας ενιαίας εθνότητας από τον πολιτιστικό συμφυρμό αποίκων και μεταναστών ποικίλης φυλετικής προελεύσεως και καταγωγής.

109


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Πρέπει να προσθέσουμε εδώ πως η έννοια του κράτους ουδεμϊα σχέση έχει με την έννοια του έθνους. Το κράτος είναι έννοια καθαρά νομική: Εκ πολιτογραφήσεως, που είναι μια νο­ μική πράξη, πολίτης ενός κράτους μπορεί να γίνει ο οποιοσδή­ ποτε. (Τυπικό παράδειγμα: Οι Εβραίοι ανήκουν στην εβραϊκή ε­ θνότητα. Και το Διεθνές Δίκαιο τους αναγνωρίζει ως εθνική μειονότητα όπου κι αν ζουν, εκτός του κράτους του Ισραήλ. Ωστόσο, ο Ελληνοεβραίος π.χ., είναι Ελληνας για τον απλό λόγο πως είναι Ελληνας πολίτης και υπήκοος στους νόμους του ελληνικού κράτους κι όχι γιατί στις "φλέβες του τρέχει αί­ μα ελληνικό" -τέτοιο αίμα δεν ανακαλύφθηκε σε κανέναν, σε κανένα αιματολογικό εργαστήριο- ούτε διότι υιοθέτησε τον ιδιάζοντα στους Ελληνες τρόπο ζωής. 0 Ελληνοεβραίος εν πολλοίς συνεχίζει να ζει πρώτα σαν Εβραίος και ύστερα σαν Ελ­ ληνας). Η κοινωνία των αρχαίων Ελλήνων είναι φυλετική και η κάθε φυλή αναγνωρίζει ένα δικό της γενάρχη, που κατά κανόνα εί­ ναι πρόσωπο μυθικό, όπως όλοι οι γενάρχες από τον προπάπ­ πο μας και πέρα. (Το "λίμπρο ντ’ όρο" μπορεί να μας βοηθήσει να επισημάνουμε και πιο μακρινούς προγόνους, αλλά το "χρυ­ σό βιβλίο" έχει κι αυτό τα χρονικά του όρια). Ομως, σε αντίθεση με τους λαούς της Ανατολής, οι Ελλη­ νες αναγνωρίζουν πολλούς γενάρχες για τις πολλές φυλές που συγκροτούν την ελληνική κοινωνία. Αν αναγνώριζαν έναν και μόνο γενάρχη για όλους τους Ελ­ ληνες, θα μπορούσαν ίσως να φτιάξουν ένα ενιαίο ελληνικό κράτος, πιθανότατα και μια Αυτοκρατορία έτσι που ήταν σκορ­ πισμένοι σ’ ολόκληρη τη Μεσόγειο. Ομως οι Ελληνες όχι μόνο Αυτοκρατορία δεν έφτιαξαν, αλλά ούτε καν ενιαίο ελληνικό κράτος. Και τούτο διότι αυτός ο μεγάλος λαός που ανακάλυ­ ψε τη λογική, θα ήταν αδύνατο να υιοθετήσει τον παραλογισμό της κοινής καταγωγής όλων των Ελλήνων από ένα και μόνο ζευγάρι. Το "Αβραάμ εγέννησε Ισαάκ" και τα τέτοια των Εβραί­ ων θα προκαλούσαν γέλωτα μέχρι σκασμού σ’ έναν Ελληνα.

110


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Ο πολυφυλετισμός των Ελλήνων είχε ως συνέπεια τον πολυκρατισμό. Βέβαια, η πόλη - κράτος γεννήθηκε στα παράλια της Μικρός Ασίας από μια πραχτική ανάγκη: Οι πόλεις των Ελ­ λήνων εκεί ήταν διάσπαρτες σ’ ένα εχθρικό περιβάλλον και συνεπώς η δημιουργία ενιαίου κράτους στη Μικρά Ασία θα εί­ χε ως συνέπεια την επέμβαση των αλλοεθνών που ήταν πολυαριθμότεροι και την καταστροφή του ελληνικού κράτους. Ομως, ο θεσμός της πόλης - κράτους στη Μικρά Ασία πέ­ τυχε τόσο πολύ, που μεταφέρεται τον 8ο αιώνα και στη μητροπολιτική Ελλάδα, όπου οι Ελληνες δεν κινδυνεύουν προς το παρόν από κανέναν επίβουλο γείτονα. Αλλά κι όταν κινδυνέ­ ψουν από τους μακρινούς Πέρσες, και πάλι δεν θα ενωθούν σε ενιαίο κράτος. Ο θεσμός της πόλης - κράτους έχει γίνει στο μεταξύ πανίσχυρος και μόνο ο Μέγας Αλέξανδρος θα κα­ ταφέρει να τον καταστρέφει. Η άμεση δημοκρατία που δημιουργείται στην Αθήνα θα ή­ ταν αδύνατο να υπάρξει σε μία ευρεία περιοχή και σ’ ένα με­ γάλο πληθυσμό, όπως παρατηρεί ο Αριστοτέλης, που βάζει α­ ριθμητικά όρια προκειμένου να λειτουργήσει εύρυθμα η δημο­ κρατία. Ετσι κι αλλιώς, το μικρό κράτος και σήμερα είναι πιο λειτουργικό, προκειμένου για δημοκρατίες. (Μην παρασύρεστε από τη μικρή σημερινή Ελλάδα, γιατί αυτή απέχει έτη φωτός και από την έννοια της δημοκρατίας και από την έννοια του κράτους. Αν αναστηνόταν ένας αρχαί­ ος μας 'πρόγονος·, θα νόμιζε πως βρέθηκε κατά λάθος στη χώρα των Σκυθών και τρομαγμένος θα έσπευδε να προφυλαχτεί στην ηρεμία του τάφου του, μέχρι να τον ανακαλύψουν οι αρχαιολόγοι και να μας τον προσφέρουν ως σπάνιο δείγμα Ελλήνα. Βέβαια, οι παπάδες θα προσπαθούσαν να τον κάνουν χριστιανό, ίνα πληρωθεί το ρηθέν: πας χριστιανός, Ελλην και πας Ελλην, χριστιανός, αλλά είναι βέβαιο πως ο Ελλην της φαντασίας μας θα αρνούνταν πεισματικά να γίνει ελληνοχριστιανός και θα προτιμούσε να παραμείνει σκέτος Ελλην, με κίνδυνο να σταλεί εξορία στον Α ϊ Στράτη, στην περίπτωση

111


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ που θα γλίτωνε από το εκτελεστικό απόσπασμα. Ευτυχώς, "ε­ κείνος πέθανε νωρίς", όπως περίπου θα έλεγε και ο φίλος μου Χρόνης Μίσιος). Κατά κάποιον τρόπο, ο θεσμός της πόλης - κράτους που ε­ φευρίσκουν οι Ελληνες έχει κάποια σχέση με το σημερινό θε­ σμό της αποκεντρωμένης αυτοδιοίκησης. Μόνο που δεν υ­ πάρχει κέντρο. Κι όπου υπάρχει, η περιφέρεια είναι τόσο μικρή που οι έννοιες κέντρο και περιφέρεια συγχέονται. Ο διοικητικός θεσμός της πόλης - κράτους είναι η απάντη­ ση των Ελλήνων στον πανάρχαιο διοικητικό θεσμό της Αυτο­ κρατορίας της Ανατολής, που στηρίζεται σ’ ένα ισχυρό αρχι­ κό φυλετικό κράτος, που καθώς μεγαλώνει ολοένα και περισ­ σότερο λόγω υπερπληθυσμού, πιστεύει πως και οι γείτονες δεν μπορεί παρά να ανήκουν στην ίδια φυλή -και τους υποτάσ­ σει χωρίς πολλές τύψεις. Ενας βασιλιάς, ένα κράτος, ένας λαός. Και εκατομμύρια άβουλοι υπήκοοι. (Που σημαίνει "αυτοί που υπακούουν"). Ομως, και οι Ελληνες υπακούουν στη αρχή στις εντολές ε­ νός Αρχοντα - Βασιλιά, και στη συνέχεια στις εντολές του τυ­ ράννου, που είναι η "αστική" μετεξέλιξη του βασιλιά. Ο τύραν­ νος (ο δικτάτορας, θα λέγαμε σήμερα), αντλεί τη δύναμή του από την προσωπικότητά του μόνο και καθόλου απ’ το θεό, ό­ πως ο βασιλιάς της Ανατολής, ή από το "αίμα" του, όπως ο βα­ σιλιάς της Δύσης. Η τυραννίδα (ή τυραννία) πριν από την εμφάνιση της Δημο­ κρατίας, είναι ένα εξαιρετικά προοδευτικό καθεστώς σε σχέ­ ση με τη βασιλεία. Αντιδραστικό γίνεται μετά την εμφάνιση της Δημοκρατίας, οπότε κάθε επαναφορά της τυραννίδας δεν μπορούσε παρά να είναι μια οπισθοδρόμηση και ένας αναχρο­ νισμός, που οι Ελληνες τον χτυπούσαν ανελέητα. (Στην εποχή της Δημοκρατίας ο τυραννοκτόνος τιμούνταν σαν ήρωας). Οπως και να ’ναι σε καμιά περίπτωση δεν πρέπει να συγχέ­ ουμε τον Ελληνα τύραννο με το σημερινό δικτάτορα. Ο Πεισίστρατος, ο Πολυκράτης, ο Περίανδρος ήταν τύραννοι, αλλά η

112


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ τυραννία τότε και η τυραννία τώρα ουδεμΐα σχέση έχουν με­ ταξύ τους. Είπαμε πως η τυραννίδα είναι ένα αστικό καθεστώς. Αυτό σημαίνει πως προϋποθέτει την ύπαρξη του άστεως (της πόλεως). ΓΓ αυτό ακριβώς ο τύραννος δεν θα μπορούσε να είναι ούτε βασιλιάς, ούτε αυτοκράτορας. (Τα σημερινά βασίλεια της μιας πόλεως τύπου Μονακό και Λιχτενστάιν τα ονομάζουν πριγκιπάτα ή δουκάτα. Αν τα ονόμαζαν βασίλεια, οι άλλοι βα­ σιλιάδες των βασιλείων μιας κάποιας έκτασης θα... επαναστα­ τούσαν. Ασε που θα γινόταν ρεντίκολο ο βασιλιάς της Λιλιπούπολης). Το κύριο χαρακτηριστικό της ελληνικής πόλης - κράτους είναι ο περιορισμένος χώρος στον οποίο εκτείνεται και η συ­ νεπαγόμενη πύκνωση της πολιτικής, της πνευματικής και της θρησκευτικής ζωής. Και τούτη η πύκνωση, μέχρις ενός ορίου που δεν θα έκαμνε τους σύγχρονους οικολόγους να διαμαρτυρηθούν, αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για να αναδειχτούν οι καλύτεροι -και να γίνουν καλύτεροι οι χειρότεροι. Η Δημοκρατία που θα ξεπεταχτεί από όσα σημαντικά συμ­ βαίνουν κατά την αρχαϊκή περίοδο, στην οποία βρίσκεται ακό­ μα τούτο το μάλλον μάταιο ανάγνωσμα, προϋποθέτει την πύ­ κνωση. Τι Δημοκρατία να κάνεις σ' έναν τόπο με χωριουδάκια διάσπαρτα δώθε κείθε; Βέβαια, καθε χωριό, θα μπορούσε να διοικείται δημοκρατι­ κά, όπως δημοκρατικά θα μπορούσε να διοικείται και κάθε οι­ κογένεια, στο χωριό ή στην πόλη. Ομως, η Δημοκρατία προϋποθέτει ένα δήμο, όχι μια κώμη. Κώμη οι αρχαίοι έλεγαν αυτό που εμείς σήμερα ονομάζουμε κωμόπολη. Και τούτο, για να υπερπηδηθεί το εμπόδιο του φυ­ λετισμού, δηλαδή της διοίκησης με προεξάρχοντα το γενάρ­ χη ή τους θεωρούμενους ως απογόνους του (που σε οικογε­ νειακό επίπεδο λέγεται "αρχηγός της οικογένειας", και που πά­ ρα πολύ συχνά, κυρίως σε μας εδώ, είναι ένας βλακέντιος δικτατορίσκος, που όσο τον καταπιέζουν τα αφεντικά στη δου­

113


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ λειά, τόσο καταπιέζει τα ’ ασθενή" μέλη της οικογένειας, που ευτυχώς επαναστατούν ολοένα και πιο συχνά. Η δημοκρατία αρχίζει από την οικογένεια, όπως και το καθετί που έχει σχέ­ ση με την κοινωνικότητα του ανθρώπου). Οι ελληνικές πόλεις - κράτη έχουν πολλές διαφορές η μια από την άλλη και δεν είναι όλες όμοιες. Μάλιστα, σε μερικές περιοχές της Ελλάδας, όπως στην Αιτωλοακαρνανία, κυριαρ­ χεί ο κατά κώμες φυλετικός οικισμός μέχρι και τον 4ο αιώνα. Αντίθετα, οι θεσσαλοί, στις αρχές του 6ου αιώνα οργανώνουν ένα μεγάλο ομοσπονδιακό κράτος και αναδεικνύονται στο σπουδαιότερο μετά τη Σπάρτη πολιτικό σχηματισμό. Ομως, το θεσσαλικό κράτος είναι οργανωμένο σε φυλετική βάση. Προσπαθεί, δηλαδή, να μιμηθεί το διοικητικό σύστημα της Α­ νατολής και προς στιγμήν ονειρεύεται κλέη ασσυριακά (αυτή την εποχή στην Ανατολή κυριαρχεί η Αυτοκρατορία των Ασσυ­ ριών και η φήμη της Νινευή και της Ασσούρ ξαπλώνεται σ’ όλον τον τότε γνωστό κόσμο). Και γΓ αυτό αποτυγχάνει. Αλλο Ασσύριοι και άλλο Ελληνες. Ομοίως αποτυγχάνουν και οι αιτωλοακαρνσνικές κώμες, που δεν κάνουν κάτι το σημαντικό. Στη Φωκίδα έχουμε την πιο μεγάλη πυκνότητα σε πόλεις κράτη: Επί εδάφους 1650 τ.χ. υπάρχουν 22 ανεξάρτητες πό­ λεις - κράτη. Πολύ μεγάλη είναι η πυκνότητα και στην Κρήτη: Σε 8.500 τ.χ. υπάρχουν 100 πόλεις - κράτη. Κατά τον 8ο και 7ο αιώνα, η Σπάρτη επισκιάζει όλες τις ελ­ ληνικές πόλεις - κράτη. Είναι κι αυτή μια πόλις - κράτος, αλλά πάρα πολύ ιδιόμορφη. Διότι στηρίζει την ισχύ της και αργότε­ ρα τη δημοκρατικότητά της (το καθεστώς της Σπάρτης γίνεται και αυτό δημοκρατικό, αλλά με έντονες τάσεις προς την ολι­ γαρχία), στην... αποικιοκρατία! Η Σπάρτη καθυποτάσσει τη γειτονική Μεσσηνία, της οποίας οι κάτοικοι είναι ακαθορίστου φυλετικής προελεύσεως και οι Ελληνες δεν τους θεωρούν Ελληνες, και μετατρέπει όλους συλλήβδην τους κατοίκους της σε είλωτες, δηλαδή σε δημό­ σιους σκλάβους.

114


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Η επανάσταση των ειλώτων της Μεσσηνίας κατά τα μέσα του 7ου π.Χ. αιώνα φέρνει τους Σπαρτιάτες σε πολύ δύσκολη θέση και ο αρχηγός των επαναστατών, ο Αριστομένης, γίνεται ένα πρόσωπο θρυλικό, γνωστό ανά το πανελλήνιο. Οι μυστηρι­ ώδεις Μεσσήνιοι, διά του Αριστομένους, παίζουν βασικότατο ρόλο στο να αποχτήσουν οι Ελληνες εθνική συνείδηση. Κι αν οι Μεσσήνιοι δεν ήταν Ελληνες, τώρα πια αναγωνρίζονται ως γνήσιοι Ελληνες. Η Αθήνα, ως πόλη - κράτος, είναι ένα εντελώς μοναδικό φαινόμενο στην Ελλάδα και στον κόσμο. Το κράτος μιας πό­ λης, της Αθήνας, ξαπλώνεται σ’ ένα ολόκληρο γεωγραφικό δι­ αμέρισμα, την Αττική, αλλά κατά τέτοιο τρόπο, που η πόλη κράτος και η πέριξ γεωγραφική περιοχή να είναι το ίδιο πράγ­ μα τελικά! Δεν πρόκειται εδώ για ένα είδος ομοσπονδίας δορυφορικών της Αθήνας πόλεων - κρατών, αλλά για ένα ενιαίο κράτος, που παρά την έκτασή του παραμένει πόλη - κράτος. Μ’ άλλα λόγια, η πόλη της Αθήνας, που είναι το διοικητικό κέντρο, δεν αντιμετωπίζει τους πέριξ αυτής δήμους σαν ’ περι­ φέρεια· και σαν ’ εξάρτημα’ , αλλά σαν προέκταση του κέ­ ντρου, απολύτως ίσης αξίας με το κέντρο. Αθηναίοι λοιπόν είναι όλοι οι κάτοικοι της Αττικής και όχι μόνο της πόλης της Αθήνας. Συνεπώς, το αθηναϊκό κράτος θα μπορούσε να λέγεται και αττικό. Και όταν στην Ιστορία αναφερόμαστε στην Αθήνα, εννοούμε πάντα ολόκληρη την Αττι­ κή. Από άποψη γεωγραφική, συνεπώς, το κράτος της Αθήνας εί­ ναι τεράστιο σε σχέση με τις άλλες πόλεις - κράτη. Κι αυτή η σοφή ισορροπία ανάμεσα στην αστική και την αγροτική ζωή, είναι ένας από τους βασικότερους παράγοντες που έκαναν τη αθηναϊκή δημοκρατία να φτάσει στα ύψη που έφτασε. Τούτο το διοικητικό θαύμα ολοκληρώνεται κατά τον θο π.Χ. αιώνα. Πριν από τον 8ο αιώνα, η Αττική είναι γεμάτη από κρατί­ δια, οργανωμένα σε φυλετική βάση. Εκείνος που θα ισορροπή­

115


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ σει τις φυλές είναι ο Σόλων. Κι αυτός που θα τις καταργήσει, ο Κλεισθένης. Ο δρόμος για τη Δημοκρατία είναι, πια, ολάνοκ χτος. Διότι Δημοκρατία σε φυλετική βάση δεν νοείται σε καμιά περίπτωση. Ιδρυτής του κράτους της Αθήνας θεωρούνταν ο θησέας, που είναι μάλλον μυθικό πρόσωπο. Με τη προσκόλληση στο αθηναϊκό κράτος και του ιερατικού κράτους της Ελευσίνας κατά τον 7ο αιώνα, η μετέπειτα αθηναϊκή δημοκρατία θα αποχτήσει κι ένα ενδιαφέρον μυστικιστικό αντίβαρο στην άκρα­ τη λογική της.

116


11. Η δύσκολη πορεία προς τη δημοκρατία Οπως στη Ρώμη, όπως στο Βυζάντιο, όπως στο Μεσαίωνα, όπως στην Αναγέννηση, όπως και σήμερα σε πάρα πολλές πε­ ριπτώσεις, έτσι και στην αρχαία Ελλάδα, η πολιτειακή συγκρό­ τηση, δηλαδή το διοικητικό και κυβερνητικό σύστημα της κοι­ νωνίας, είναι άμεσα εξαρτημένο από τη στρατιωτική οργάνω­ ση. Είναι ο στρατός που υποδεικνύει στην κοινωνία το διοικη­ τικό της σύστημα και όχι το αντίστροφο. Πράγμα πολύ φυσικό, αφού ο στρατός είναι ο 'εγγυητής της σταθερότητας’ , το ’έ­ νοπλο τμήμα του έθνους’ και δεν νοείται στρατός που ενεργεί ερήμην των συμφερόντων της κυρίαρχης τάξης, της οποίας αποτελεί το ’σιδερένιο βραχίονα’ . Μέχρι που να εμφανιστεί, ί­ σως, κάποτε, η αταξική κοινωνία, αλλά σε παγκόσμιο επίπεδο, ο στρατός θα είναι απολύτως αναγκαίος για τη στήριξη ενός κοινωνικού καθεστώτος, προοδευτικού ή αντιδραστικού, αδιά­ φορα. Και ο τρόπος οργάνωσης ενός συγκεκριμένου στρατού, θα ανακλά πάντα τον τρόπο οργάνωσης της συγκεκριμένης κοινωνίας στην οποία ανήκει και το αντίστροφο. 0 στρατός είναι ένα ‘ κακό καθαυτό" μόνο ως το βαθμό που η ταξική κοινωνία είναι ένα ’ κακό καθαυτό’ . Και ο κίνδυνος του πολέμου θα υφίσταται πάντα, όχι γιατί υπάρχουν στρατοί, αλλά διότι υπάρχει ταξική κοινωνία που κάνει αναγκαίους τους στρατούς. (Φυσικά, ένα κοινωνικό σύστημα που πιστεύει στην αταξική κοινωνία και εργάζεται γΓ αυτήν, δεν μπορεί να καταργήσει μονομερώς το στρατό του, εφόσον οι άλλοι γύρω δεν πιστεύουν και δεν ερνάζονται για την αταξική κοινωνία). Οσο κι αν φαίνεται παράδοξο, η ιδέα της δημοκρατίας -αλ­ λά μόνο η ι^έα- γεννήθηκε καταρχήν στη στρατοκρατική Σπάρτη και όχι στη μετέπειτα δημοκρατική Αθήνα που, βέβαια, δεν ’γεννήθηκε*, αλλά έγινε δημοκρατική κάτω από πάρα πολύ συγκεκριμένες κοινωνικοοικονομικές συνθήκες κι όχι γιατί έ­

117


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ τσι αποφάσισαν μια ωραία πρωία οι Αθηναίοι. Λοιπόν, η ιδέα της δημοκρατίας, αλλά μόνο η ιδέα, γεννιέ­ ται από τη φαεινή ιδέα των Σπαρτιατών να μην αφήνουν να κρέ­ μεται η τύχη μιας μάχης από τη μονομαχία των αρχηγών των αντιπάλων, όπως γινόταν στα πολύ παλιά χρόνια αλλά και στο ■ρομαντικό' Μεσαίωνα, ούτε από τους ιππείς, που κι αυτοί εί­ ναι αριστοκράτες και δεν καταδέχονται να ξεπεζέψουν για να αγωνιστούν σώμα προς σώμα, χωρίς να εξαρτώνται από τα ά­ λογα καπρίτσια των αλόγων. Οι Σπαρτιάτες, μπορεί να μην εί­ ναι οι εφευρέτες του πεζικού, αλλά εξαρτούν την έκβαση μιας μάχης μόνο από την ικανότητα των πεζικάριων. Ετσι, δημιουργούν την περίφημη "πυκνή φάλαγγα", που την παρατάσσουν στο πεδίο της μάχης κατά ποικίλους τρόπους, ανάλογα με τις ανάγκες της τακτικής και της στρατηγικής. Πυκνή φάλαγγα (στρατιωτών), σημαίνει ο ένας μαχητής να βρίσκεται κολλητά στον άλλο, ώστε όλοι μαζί να αποτελούν έ­ να συμπαγές σώμα, κάτι σαν κινούμενο τείχος, που αποδεί­ χτηκε τρομαχτικά αποτελεσματικό. Αυτός ο τρόπος άμυνας και επίθεσης επιβάλει τη δημιουργία καινούριων όπλων, προ­ σαρμοσμένων στην καινούρια τακτική. Οι πεζοί είναι θωρακι­ σμένοι, όχι με μεταλλικό θώρακα όπως στο Μεσαίωνα, αλλά με μια στρογγυλή ασπίδα, που έχουν την ευχέρεια να την κι­ νούν και να προφυλάσσουν, εκτός από το χέρι που την κρατά, το πρόσωπο, το θώρακα ή την κοιλιά, ανάλογα με την περίπτω­ ση και τη θέση του αντιπάλου. Πιο έξυπνο και αποτελεσματικό αμυντικό όπλο δεν εμφανίστηκε ποτέ στη στρατιωτική ιστορία. (Βρίσκεται πάντα σε χρήση στα ΜΑΤ). Επειδή η ελληνική ασπίδα δεν μπορούσε να κατέβει μέχρι τα πόδια, φορούσαν σ’ αυτά χάλκινες περικνημίδες, ενώ στο ελεύθερο χέρι κρατού­ σαν το επιθετικό όπλο που ήταν είτε ένα δόρυ, αν η μάχη γινό­ ταν από κάποια απόσταση, είτε ένα ξίφος, αν γινόταν σώμα προς σώμα. Ηταν τόσο αποτελεσματική η στρατιωτική καινο­ τομία της φάλαγγας, που την υιοθέτησαν όλοι οι Ελληνες.. Ομως, η φάλαγγα πρϋποθέτει πλήθος μαχητών, και οι αρι­

118


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ στοκράτες από μόνοι τους δεν αποτελούααν, βέβαια, πλήθος. Με τη φάλαγγα, μαχητής γίνεται ο λαός, που σιγά σιγά αποχτά συνείδηση της αξίας του και της σημασίας του για την ύπαρ­ ξη του κράτους. Για να γίνεις δημοκράτης πρέπει να ξεφύγεις από την παμπάλαιη αντίληψη πως η τύχη σου κρέμεται από τις ικανότητες κάποιων ισχυρών και 'προικισμένων*. Δημοκρατία χωρίς πολίτες με αυτοπεποίθηση για τον ση­ μαίνοντα κοινωνικό τους ρόλο δεν νοείται. Και η φάλαγγα δη­ μιουργεί αυτή την αυτοπεποίθηση, καθώς και την αντίληψη πως οι άνθρωποι γίνονται πανίσχυροι όταν ενωθούν σ’ ένα πυκνό σώμα. Φυσικά, θα χρειαστούν πολλά ακόμα για να φτασουμε σε μια γνήσια και καθαρή δημοκρατία, αλλά το πρώτο και αποφασιστικό βήμα γίνεται με τη σπαρτιατική φάλαγγα. Η δημοκρατία, ως νοοτροπία μόνο, είναι γεγονός. Στη Σπάρτη, για παράδειγμα, η φάλαγγα οδηγεί στη δημι­ ουργία ενός μιλιταριστικού κράτους, που όμως δεν είναι αυ­ ταρχικό και δικτατορικό, όσον αφορά τους ίδιους τους Σπαρ­ τιάτες. Πρέπει να απαλλαγούμε από την προκατάληψη πως οι Σπαρτιάτες ζούσαν ’ καταπιεσμένοι·. Απλώς εφάρμοζαν την καταπίεση προς τα έξω, προς το γείτονα και ποτέ προς τα μέ­ σα, προς την κοινωνία τους. Οι Δωριείς Σπαρτιάτες ήταν τόσο ελεύθεροι πολίτες, όσο και οι δημοκρατικοί Αθηναίοι. Κι αν δεν δημιούργησαν πολιτισμό, όπως οι Ιωνες Αθηναίοι, αυτό οφείλεται στο ότι τη δραστηριότητα τους και τη σκέψη τους τα απορροφούσαν αποκλειστικά οι φροντίδες για τη σωτηρία της σχετικά μικρής κοινωνικής τους ομάδας, που ζούσε σ’ ένα πε­ ριβάλλον γεμάτο εχθρούς, υπέρτερους αριθμητικά. Δεν είναι το καπρίτσιο που έκανε τους Σπαρτιάτες στρατοκράτες, αλλά η αδήριτη ανάγκη, κι αυτό ακριβώς θα δούμε αργότερα. Από τη βασιλεία, λοιπόν, που στηρίζεται στην... ποιότητα του αίματος του βασιλιά, που υποτίθεται πως κατάγεται από το γενάρχη της φυλής, περνούν στην αριστοκρατία, που υποτίθε­ ται πως εκπροσωπεί τους καλύτερους της ράτσας. Αλλά δεδομένου ότι το 'καλό’ και το ‘ κακό’ δεν είναι πρό-

119


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ βλήμα ράτσας, κάποτε οι στρατιώτες συνειδητοποιούν πως η πολιτική δύναμη βρίσκεται στα όπλα τους κι έτσι δίπλα στην αριστοκρατία δημιουργείται η μιλιταριστική 'πολιτεία των οπλι­ τών", που οδηγεί στην τυραννίδα, αλλά όχι σ’ όλες τις περι­ πτώσεις. Η Σπάρτη, για παράδειγμα, σ’ όλη τη διάρκεια της ιστορίας της έμεινε καθηλωμένη στην ‘ πολιτεία των οπλιτών* και δεν γνώρισε ούτε την τυραννίδα ούτε τη δημοκρατία, που συχνά κυοφορείται εντός της τυραννίδας. Η εξουσία των βασιλιάδων υπάρχει από τότε που κάποιος έξυπνος έπεισε τους περί αυτόν πως ο θ εό ς εκπροσωπείται επί της γης δΓ αυτού και φτάνει μέχρι τον 8ο αιώνα. Σε μερι­ κές φολκλορικές χώρες κρατάει μέχρι τις μέρες μας, αλλά έ­ χει μάλλον διακοσμητικό χαρακτήρα. Το αμιγές καθεστώς της αριστοκρατίας κρατάει κάπου έ­ ναν αιώνα, ανάμεσα στον 8ο και τον 7ο και από κει και πέρα, με την εμφάνιση της πυκνής (ή συμπαγούς) φάλαγγας στις αρ­ χές του 7ου αιώνα, τα πράγματα αρχίζουν να μπερδεύονται. Οπως και να 'ναι, σ’ όλες τις περιπτώσεις, οι στρατιωτικές α­ νάγκες είναι αυτές που υπαγορεύουν το πολιτειακό καθεστώς και όχι η επιθυμία για ελευθερία. Αλλά οι στρατιωτικές ανάγκες είναι άμεσα συνδεδεμένες με τις οικονομικές: Δεν οργανώνει κανείς στρατό να τον έχει για τις παρελάσεις, αλλά για να προασπίζεται τα οικονομικά του συμφέροντα, που πάρα πολύ συχνά, για να μη γίνονται φα­ νερά σαν τέτοια και αρχίζουν να ουρλιάζουν οι φτωχότεροι, ο­ νομάζονται ‘εθνικά συμφέροντα’ , πράγμα που ευκολύνει πολύ το να πεθαίνεις στη μάχη για συμφέροντα που δεν είναι τα δι­ κά σου, αλλά των οικονομικά ισχυρών. Η "πολιτεία των ευγενών" (ή αριστοκρατία) είναι αγροτική. Η "πολιτεία των οπλιτών", η τυραννίδα και η δημοκρατία, είναι πολιτεύματα που προϋποθέτουν το εμπόριο, συμπεριλαμβανο­ μένου και του εμπορίου των δούλων. Αξίζει να σημειωθεί πως εισαγόμενους (αγοραστούς) δούλους χρησιμοποιούν για πρώ­

120


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ τη φορά οι έξυπνοι Χιώτες, μάλλον κατά τον 8ο αιώνα. Η ιωνι­ κή Χίος είναι πάντα πρωτοπόρος στις κοινωνικές εξελίξεις της αρχαιότητας, και η μοίρα της σ’ όλους τους τομείς είναι στενά συνδεμένη με την απέναντι ιωνική μικρασιατική παρα­ λία. Βέβαια, το δουλοκτητικό σύστημα ισχύει και πριν την σπου­ δαία ανακάλυψη των Χίων (που πολλούς αιώνες αργότερα θα την τελειοποιήσουν οι Αμερικανοί), αλλά οι δούλοι είναι κι αυ­ τοί Ελληνες. Και ιδού πώς ένας Ελληνας υποδουλωνόταν σ’ έ­ ναν άλλο Ελληνα: Αν χρειαζόσουν χρήματα και δεν είχες να δώσεις άλλες εγγυήσεις στον πιστωτή, έβαζες ενέχυρο τον ε­ αυτό σου, την γυναίκα σου, τα παιδιά σου ή τη γιαγιά σου, α­ νάλογα με το ύψος του δανείου. Και επειδή συνήθως δανείζο­ νται οι φτωχοί, (μην κοιτάτε τι γίνεται σήμερα εδώ, που απ’ τις τράπεζες δανείζονται μόνο οι πλούσιοι), και επειδή λοιπόν κα­ τά κανόνα δεν δανείζονται αυτοί που έχουν χρήματα, οι φτω­ χοί που δεν μπορούσαν να επιστρέφουν το δάνειο, έδιναν "προς χρήσιν" στον πιστωτή τον εαυτό τους. Τούτο το πρακτικό χρεοπιστωτικό σύστημα, οι πρόγονοί μας το ονόμαζαν ’ επί σώματι δανεισμό'. (Στην πραγματικότη­ τα, δεν άλλαξαν και πολύ τα πράγματα από τότε, παρόλο που είναι μια πρόοδος το γεγονός πως η τράπεζα δεν μπορεί να μας κάνει απλήρωτους υπαλλήλους της, αν δεν μπορέσουμε να πληρώσουμε το δάνειο. Βλέπετε, σήμερα ο καθένας ορίζει το σώμα του. Αυτό που δεν ορίζει ο καθένας είναι το πορτοφό­ λι του). Λοιπόν, μ’ αυτά και μ’ άλλα, ο θεσμός της δουλείας εγκαθι­ δρύεται και οι πλούσιοι γίνονται πλουσιότεροι και οι φτωχοί παύουν να είναι φτωχοί, αφού γίνονται δούλοι και εξασφαλί­ ζουν τουλάχιστο το φαί τους (ένα πτώμα δεν δουλεύει). Τα παραπάνω σημαίνουν πως ο θεσμός της δουλείας, που παραμένει αμετάβλητος σ’ όλη τη ελληνική αρχαιότητα (δεν μπορούσε να γίνει αλλιώς), ουδένα ρόλο παίζει στις πολιτεια­ κές αλλαγές. Δούλους έχει και η μιλιταριστική Σπάρτη, και η

121


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Αθήνα, και όλες οι άλλες ελληνικές πόλεις, που έμειναν καθη­ λωμένες είτε στο θεσμό της βασιλείας, είτε στο θεσμό της α­ ριστοκρατίας -και ήταν οι περισσότερες. Απ’ όλες τις ελληνι­ κές πόλεις μόνο η Αθήνα φτάνει στη δημοκρατία. Ολες οι άλ­ λες είναι βουτηγμένες στο μαύρο σκοτάδι των αρχαϊκών κοι­ νωνικών συστημάτων, πλην της Σπάρτης που έχει μια ιδιομορ­ φία εξαιρετικά ενδιαφέρουσα. Το πέρασμα από τη βασιλεία στην αριστοκρατία, όπου έγινε, έγινε ομαλά και εξελικτικά. (Αλλο θέμα, τώρα, αν οι επίδο­ ξοι βασιλιάδες έσφαζαν τους εγκαταστημένους στο θρόνο σαν κοτόπουλα, κατά την πανάρχαια βασιλική συνήθεια). Μά­ λιστα, σε ορισμένες πόλεις, όπως τα Μέγαρα και η Αθήνα, κα­ τά τα μέσα του 8ου αιώνα καταργείται η κληρονομική βασιλεία και τη θέση της παίρνει ένας άρχοντας με δεκαετή θητεία. Το 683 π.Χ., καταργείται κι αυτός ο θεσμός και αντικαθίστα­ ται απ’ το θεσμό του ‘ επώνυμου άρχοντα" με ετήσια θητεία. Προσέξτε: Τώρα ο ετήσιος βασιλιάς λέγεται άρχων κι όχι βα­ σιλιάς. Ηδη, έχει γίνει το πρώτο βήμα προς την πολιτειακή αλ­ λαγή για τη δημοκρατία. Κυρίως γιατί ο άρχων δεν είναι από­ λυτος. Εχει δίπλα του τον πολέμαρχο (τον αρχιστράτηγο) και το συμβούλιο των έξι θεσμοθετών που επιμελούνται τα της νο­ μοθεσίας. Ηδη, το αριστοκρατικό πολίτευμα κάνει την εμφάνι­ ση του, προετοιμάζοντας τη δημοκρατία. Στις αρχές του 7ου αιώνα οι αριστοκράτες (αυτοί που εναλ­ λάσσονται στην εξουσία ως επώνυμοι άρχοντες και οι περί αυτούς) νιώθουν τόσο δυνατοί, που αρχίζουν να επιδεικνύουν τη δύναμή τους σε αγώνες όπως τα Ολύμπια (Ολυμπιακοί α­ γώνες), τα Ισθμια, τα Πύθια και τα Νέμεα, που είναι δικά τους αποκλειστικά δημιουργήματα. Αυτή η επίδειξη δεν θα τους κά­ νει τόσο καλό από ταξική άποψη. Σε λίγο, ξανοίγονται περισσότερο και στην Αθήνα ιδρύουν ένα νομοκανονιστικό και σταθεροποιητικό αριστοκρατικό συμ­ βούλιο, που λέγεται Αρειος Πάγος. Η περίφημη Ρωμαϊκή Σύ­ γκλητος είναι περίπου αντιγραφή του Αρείου Πάγου. Αλλο ένα

122


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

σπουδαίο βήμα προς τη δημοκρατία που "ψάχνεται" έχει γίνει με το θεσμό αυτό. Πάντα κατά την περίοδο του αριστοκρατικού πολιτεύματος, εμφανίζεται η περιλάλητη "σολώνεια διάταξη" που δεν είναι καθόλου σολώνεια, γιατί ο Σόλων είναι μεταγενέστερος. Λέγε­ ται έτσι, ίσως γιατί ο Σόλων θα ευκολυνθεί τα μέγιστα από την ύπαρξή της. Η διάταξη (διαστρωμάτωση θα λέγαμε εμείς) δι­ ευκρινίζει πως η στρατιωτική ιεραρχία είναι και κοινωνική: Οι αριστοκράτες είναι οι ιππείς, οι ζευγίτες είναι οι πεζικάριοι, α­ γρότες που δεν έχουν έγγειο ιδιοκτησία (διότι την έχουν οι αρι­ στοκράτες) και οι θήτες είναι οι προλετάριοι, όπως θα λέγαμε σήμερα, που στο στρατό κάνουν βοηθητικές δουλειές. Βρι­ σκόμαστε ακόμα στην περίοδο που τα αφεντικά πολεμούν αυ­ τοπροσώπως και όχι διά επιστρατευμένων αντιπροσώπων. Ο Σόλων, αργότερα, τον παραπάνω στρατιωτικοκοινωνικό διαχω­ ρισμό θα τον κάνει αμιγώς κοινωνικό. Μια άλλη πολύ σημαντική καινοτομία του αριστοκρατικού κράτους, που οδηγείται βαθμιαία στη δημοκρατία, είναι η κα­ ταγραφή του ισχύοντος δικαίου. Αυτό που λέγεται σήμερα "νο­ μοθεσία" (σύνολο κωδικοποιημένων νόμων) είναι γνήσιο τέκνο του ελληνικού πνεύματος, μ’ ελάχιστες επιρροές από την Ανα­ τολή, και είναι εφεύρεση των αριστοκρατών, που έχουν βαρε­ θεί να τσακώνονται μεταξύ τους και αποφασίζουν να τα "γρά­ ψουν" για να μη λεν και ξελέν. Αυτή την εποχή (γύρω στα 624 π.Χ.), ο νομοθέτης Δράκων προσφέρει στους αριστοκράτες τους περίφημους "Δρακόντειους νόμους", που είναι απάνθρω­ πα σκληροί, με σύγχρονη νοοτροπία κοιταγμένοι. Για παρά­ δειγμα, η κλοπή τιμωρείται με θάνατο. Κι αυτός που δεν μπορεί να ξοφλήσει τα χρέη του, γίνεται σκλάβος του πιστωτή μαζί μ' ολόκληρη τη οικογένειά του. Παρά ταύτα, ο Δράκων εισάγει μια μεγάλη καινοτομία, που ισχύει μέχρι τις μέρες μας: Κάνει διάκριση ανάμεσα στη δο­ λοφονία (φόνος εκ προθέσεως) και του θανάτου εξ αμελείας. Ο δολοφόνος τιμωρείται με θάνατο, αλλά ο εξ αμελείας φο-

123


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ νιας με εξορία. Και κάτι ακόμα πιο σημαντικό: Η τιμωρία γενι­ κά δεν είναι πρόβλημα που αφορά, πλέον, την οικογένεια, την πάτριά, ή τη φυλή, όπως γινόταν μέχρι τότε, αλλά την πολιτεία. Η ιδιωτική αντιδικία, η περιβόητη 'βεντέτα', καταργείται διά νό­ μου. Τώρα, αν κάποιες περιοχές της Ελλάδας ζουν ακόμα στην προδρακόντεια εποχή, δεν πρέπει να ζητήσουμε ευθύνες από το Δράκοντα γΓ αυτό, αλλά από την προδρακόντεια νεοί ελληνική βαρβαρότητα, που ζει και βασιλεύει σε τούτη τη χώ­ ρα των δράκων, που ούτε απόγονοι του Δράκοντα δεν είναι σε θέση να είναι, πόσο μάλλον του Σάλωνα ή του Κλεισθένη.

124


12. Μητέρα της δημοκρατίας είναι η δικτατορία Ο Σόλων πέθανε το 559 π.Χ., δηλαδή ένα χρόνο μετά την κατάληψη της εξουσίας από τον τύραννο Πεισίστρατο το 560 π.Χ.. Ο "πατέρας της αθηναϊκής δημοκρατίας", όπως τον χα­ ρακτήρισαν αυτοί που ψάχνουν παντού για πατεράδες, για γε­ νάρχες, για ηγέτες, για προσωπικότητες, γιατί δεν μπορούν να καταλάβουν πως η Ιστορία δεν κινείται από το κέφια των ηγε­ τών, όσο σπουδαίοι κι αν είναι, αλλά από νόμους, συχνά δυσλειτουργικούς και δυσκαθόριστους, που όμως "αναφύονται" ε­ ντός της κοινωνίας και απ’ την κοινωνία, λοιπόν ο "πατέρας της αθηναϊκής δημοκρατίας" δεν είχε ιδέα για τη δημοκρατία. Δεν ήταν η δημοκρατία αυτό που ενδιέφερε τον αριστοκράτη Σάλωνα, αλλά η ευνομία, δηλαδή η διακυβέρνηση σύμφωνα με σωστούς (κατά το δυνατόν εκάστοτε) νόμους. Οι νόμοι του Σόλωνα οδήγησαν όντως στη δημοκρατία. Αλ­ λά ο ίδιος πέθανε, όχι μόνο χωρίς να δει τη δημοκρατία, αλλά και χωρίς καν να τη φανταστεί. Αντ’ αυτής, μόλις και πρόλαβε να δει την τυραννίδα (τη δικτατορία θα λέγαμε σήμερα) του Πεισίστρατου, όμως μπορούμε να είμαστε βέβαιοι πως δεν λυ­ πήθηκε καθόλου γΓ αυτό. Αντίθετα, θα πρέπει να χάρηκε ο γερο-σοφός Σόλων, που επιτέλους είδε τους αγώνες του να δι­ καιώνονται με τον Πεισίστρατο. Πώς, λοιπόν, συμβαίνει ο "πατέρας της αθηναϊκής δημο­ κρατίας" να χαίρεται με τη δικτατορία; Συμβαίνει, αφενός γιατί δεν ήξερε πως είναι πατέρας της δημοκρατίας και αφετέρου διότι, σαν σοφός που ήταν, γνώριζε πως αυτό που μετράει εί­ ναι το περιεχόμενο ενός πολιτεύματος και όχι η μορφή του. θ α γελούσε και το παρδαλό κατσίκι μαζί με τον Περικλή, αν κάποιος του έλεγε πως η περίφημη "κοινοβουλευτική δημο­ κρατία* είναι όντως δημοκρατία, κι ότι κατάγεται κι αυτή, όπως και η αρχαία αθηναϊκή, από τους σολώνειους νόμους.

125


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Φυσικά, κανείς αρχαίος πρόγονός μας δεν θα μπορούσε να φανταστεί πως εμείς εδώ θα ονομάζαμε δημοκρατία τη ρω­ μαϊκή ρεπούμπλικα, που είναι κάτι πολύ διαφορετικό από τη δημοκρατία. Ρεπούμπλικα σημαίνει καθεστώς διαχείρησης των ‘δημοσίων πραγμάτων* (ρες πούμπλικα στα λατινικά ση­ μαίνει δημόσια πράγματα). Ενώ δημοκρατία σημαίνει ’ κυριαρ­ χία του δήμου* (του λαού). Κι όλοι οι πολιτισμένοι λαοί, πλην των Ελλήνων, ονομάζουν την κοινοβουλευτική τους δημοκρα­ τία Ρεπούμπλικα. Εμείς, όμως, επιμένουμε να μπλοφάρουμε, διατηρώντας τον αρχαιοελληνικό όρο, για μόνο το λόγο πως είναι αρχαιοελλη­ νικός, δηλαδή *δικός μας*, τρομάρα μας! Εν πάση περιπτώσει, ας επιστρέφουμε στην "παλιά καλή ε­ ποχή*, τότε που η Ελλάδα δεν κατοικούνταν από Νεοέλληνες, που κατά τον τρομερό Τσαρούχη είναι οι τρομερότεροι βάρβα­ ροι που πέρασαν ποτέ απ’ αυτό τον τόπο. Και όντως, τούτοι οι βάρβαροι δεν άφησαν τίποτα όρθιο. Πρρκειμένου να "κάνουν δικό τους* τον αρχαιοελληνικό πο­ λιτισμό, τον οριζοντίωσαν και τον ισοπέδωσαν, όπως θα οριζο­ ντίωναν και μια γυναίκα, που θα 'θελαν να την "κάνουν δική τους* παρά τη θέλησή της. Φυσικά, κάτι τέτοιο λέγεται βια­ σμός. Αλλά οι βιαστές της Ιστορίας μας, όχι μόνο δεν τιμω­ ρούνται αλλά... προάγονται επ’ ανδραγαθία, γινόμενοι συν τοις άλλοις και ακαδημαϊκοί!!! Προκειμένου να φανούμε πάση θυ­ σία "αντάξια τέκνα των προγόνων μας" βάλαμε στη θέση τους τα φαντάσματά τους -και ησυχάσαμε. Ρωτήστε λοιπόν σήμερα έναν Ελληνα δημοκράτη, να σας πει την άποψή του για τους "τυραννοκτόνους* Αρμόδιο και Αριστογείτονα, που σκότωσαν το γιο του Πεισίστρατου Ιππαρχο, αλλά όχι και τον αδελφό του Ιππία, που συνέχισε να είναι τύ­ ραννος, και θα σας πει εκστατικός: Ω, οι ήρωες υπερασπιστές της δημοκρατίας! Υπερασπιστές της δημοκρατίας, λοιπόν, σε μια εποχή που η δημοκρατία ήταν ακόμα άγνωστη και ως λέ­

ξη·

126


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Ω, άθλιοι, γιατί δεν λέτε πως ο Αρμόδιος και ο Αριστογείτων ήταν αριστοκράτες, που επεδίωκαν μια επαναφορά του πολι­ τεύματος σε μια προγενέστερη και αντιδραστικότερη της τυ­ ραννίδας μορφή; Γιατί δεν λέτε πως τη δημοκρατία δεν την προετοιμάζει η α­ ριστοκρατία, αλλά η λαϊκή τυραννίδα, που ήταν, βέβαια, πολί­ τευμα αντιδραστικότερο του μεταγενέστερου δημοκρατικού, αλλά προοδευτικότερο του προγενέστερου αριστοκρατικού; Είναι τόσο δύσκολο να καταλάβετε πως όλες οι έννοιες, και κυρίως οι ιστορικές, είναι σχετικές, κι ότι παίρνουν το περιε­ χόμενό τους απ’ τις συγκεκριμένες συνθήκες μιας συγκεκρι­ μένης εποχής; Η αρχαία τυραννίδα και η σημερινή τυραννία ουδεμία σχέση έχουν μεταξύ τους. Και είναι ανόητο να λέμε πως και τα δύο είναι τυραννικά καθεστώτα, αδιαφορώντας για το αυτονόητο γεγονός, πως δεν μπορεί να γίνει σύγκριση α­ φού αναφερόμαστε σε μια εποχή κατά την οποία δεν έχει εμ­ φανιστεί ακόμα ο δεύτερος όρος της σύγκρισης, η δημοκρα­ τία. Ακούστε τώρα και την πραγματική ιστορία των ’ τυραννοκτό­ νων·: Ο λαϊκός Ιππαρχος καμάρωνε που είχε ερωμένο τον α­ ριστοκράτη Αρμόδιο. Ο Αρμόδιος με τη σειρά του ενοχλού­ νταν που ένας πληβείος κόμπαζε για τα ερωτικά του κατορθώ­ ματα μ' έναν αριστοκράτη. 0 πληβείος τότε πρόσβαλε δημοσίως την αδελφή του αρι­ στοκράτη. Και ο αριστοκράτης σκότωσε μαζί μ’ ένα φίλο του τον εραστή του, που τόλμησε να σηκώσει κεφάλι, όντας πλη­ βείος και ως εκ τούτου καλός μόνο για επιβήτωρ. Ελα όμως που οι επιβήτορες πλήβειοι είχαν ήδη καβαλήσει και την εξου­ σία, ως μη όφειλαν. Πρόκειται, λοιπόν, για μια πολύ παλιά και συνεχώς επαναλαμβανόμενη ιστορία: Οταν δεν μπορούσε να εξοντώσουμε τον αντίπαλο με πρόσφορα μέσα, βάζουμε μπροστά τη φάμπρικα της 'τιμής και της υπόληψης', που παραδόξως πως, συνδέεται πάντα με τη σεξουαλικότητα. (Βλέπε ε­ πί των ημερών μας και την περίπτωσή Γκάρι Χαρτ).

127


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Η τυραννίδα λοιπόν, ως πολίτευμα διάδοχο της αριστοκρα­ τίας, δεν είναι μόνο προγενέστερο της δημοκρατίας, αλλά και του Σάλωνα. Στην πραγματικότητα, και μέχρι την κατάληψη της αρχής από τον Πεισίστρατο το 560 π.Χ., οι άλλες ελληνι­ κές πόλεις έχουν προοδευτικότερο καθεστώς απ’ αυτό της Α­ θήνας. Η οποία, όμως, σε λίγο, θα τις υποσκελίσει όλες μ' ένα τρομερό άλμα, που θα το προετοιμάσει ο Σόλων, και θ' αρχί­ σει να το πραγματώνει ο τύραννος Πεισίστρατος, που μαζί με το Σόλωνα είναι οι δύο πρόδρομοι της αθηναϊκής δημοκρατί­ ας, η οποία κυοφορείται μέσα στην αθηναϊκή τυραννίδα, διά των νόμων του Σόλωνα, που όχι μόνο δεν τους κατάργησε ο Πεισίστρατος, αλλά και τους εφάρμοσε με συνέπεια. Η τυραννίδα λοιπόν, ως διοικητικό και κυβερνητικό σύστη­ μα, εμφανίζεται στην Ελλάδα κατά το πρώτο μισό του 7ου π.Χ. αιώνα. Η πολιτεία των ευγενών (αριστοκρατών) είναι αγροτική. Ομως, η 'πολιτεία των οπλιτών*, που περιγράψαμε προηγουμέ­ νως, είναι εμπορική. Ηδη οι ισχυροί δεν είναι πλέον οι γαιοκτή­ μονες (αριστοκράτες), αλλά οι έμποροι. Η πολιτεία των οπλι­ τών οδηγεί στην τυραννίδα, που είναι το αρμόζον για στρατιώ­ τες καθεστώς. Ομως, οι στρατιώτες, που δεν έχουν γη (γιατί την έχουν οι αριστοκράτες) κατά τις ειρηνικές περιόδους δεν μπορεί παρά να γίνονται έμποροι. Και το εμπόριο, για να ευδο­ κιμήσει, χρειάζεται μια ισχυρή κεντρική εξουσία, που θα βάλει τέρμα στον εξουσιαστικό πολυκεντρισμό των αριστοκρατών, που μαλλιοτραβιούνται μεταξύ τους για τα χωράφια τους. (Μη γίνει σύγχυση με τους καβγάδες των σημερινών μικροκτηματιών, που σφάζονται για μια σπιθαμή γης, παρόλο που τα αίτια παραμένουν αιωνίως τα ίδια). Η τυραννίδα, λοιπόν, έχει την αφετηρία της στις εσωτερι­ κές διενέξεις της άρχουσας τάξης, (των αριστοκρατών), διε­ νέξεις που δεν ευνοούν την ανερχόμενη άρχουσα τάξη των ε­ μπόρων, στους οποίους και θα στηριχτεί η αθηναϊκή δημοκρα­ τία αργότερα. Παρόλο που όλα τα σημαντικά πράγματά της Αρχαίας Ελ­

128


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ληνικής Ιστορίας άρχισαν στην Ιωνία, η τυραννίδα ωστόσο δεν πρωτοεμφανίζεται στην Ιωνία, αλλά στις πόλεις - κράτη γύρω από τον Ισθμό της Κορίνθου (Κόρινθος, Μέγαρα, Σικυώνα). Από κει περνάει στην Ιωνία, και από την Ιωνία καταλήγει στην Αττική, που είναι από τις τελευταίες περιοχές της προκλασικής Ελλάδας που αλλάζει το αριστοκρατικό με το τυ­ ραννικό καθεστώς. Ο Σόλων δουλεύει προς αυτήν την κατεύ­ θυνση, δηλαδή προς τη διαφοροποίηση του αριστοκρατικού πολιτεύματος, που έχει γίνει τροχοπέδη ακόμα και για τους α­ ριστοκράτες, στους οποίους ανήκει ο νομοθέτης. Γ Γ αυτό, ό­ πως είπαμε, δεν πρέπει να είδε με κακό μάτι την τυραννίδα του Πεισίστρατου, που ερχόταν πολύ καθυστερημένα και στην Α­ θήνα. Ηταν ο μόνος τρόπος να φτάσει και να ξεπεράσει αργότερα η Αθήνα την Κόρινθο, που από πολύ νωρίς, χάρη στην τυραννί­ δα, κυρίως του Περίανδρου (που ήταν τύραννος της Κορίνθου από το 625 μέχρι το 585 π.Χ.), είχε γίνει θαλασσοκράτειρα και, θα λέγαμε, η πρώτη αποικιοκρατική δύναμη που εμφανίστηκε στην Ιστορία. Οταν ο Περίανδρος πήρε την εξουσία στην Κό­ ρινθο, διαδεχόμενος τον επίσης τύραννο πατέρα του Κύψελο (η τυραννίδα ήταν οικογενειακή και εν πολλοίς κληρονομική), ο Σόλων ήταν μόλις '14 ετών (γεννήθηκε το 639 π.Χ.) καί η φήμη αυτού του πολύ μεγάλου άρχοντα που συγκαταλεγόταν ανά­ μεσα στους Εφτά Σοφούς και που σε διεθνές επίπεδο, όπως θα λέγαμε με σημερινή γλώσσα, ήταν η πιο μεγάλη προσωπι­ κότητα της εποχής του, ασφαλώς επηρέασε το Σόλωνα και αργότερα τον Πεισίστρατο. Ο Σόλων προφανώς καταλαβαίνει πως το μέλλον ανήκει στους εμπόρους και όχι στους γαιοκτήμονες και γΓ αυτό η νο­ μοθεσία του, όπως θα δούμε, δεν ευνοεί τους γαιοκτήμονες, αλλά τους μικροϊδιοκτήτες γης. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει πως οι μικροϊδιοκτήτες γης περνούν ευκολότερα στο εμπόριο από τους μεγαλοϊδιοκτήτες γης, και πως βρισκόμαστε ακόμα, όσον αφορά την Αθήνα, σε μια μεταβατική περίοδο, από την

129


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ μεγάλη γαιοκτησία στη μικρή, κι απ' αυτήν στο εμπόριο, που συνυπάρχει πάντα παράλληλα με τη μικρή γαιοκτησία. Η τυ­ ραννίδα, λοιπόν, επιβάλλει μια ενιαία, σχεδιασμένη και ενσυ­ νείδητη πολιτική, σε αντίθεση με την αριστοκρατία, όπου ο κά­ θε αριστοκράτης έχει το χαβά του, κατά το δη λεγόμενο και α­ διαφορεί πλήρως για τη μοίρα των υπολοίπων. (Κάθε αριστο­ κρατία που θα δημιουργηθεί αργότερα και μέχρι τις μέρες μας, φέρεται ομοίως και η παραπάνω εγωιστική συμπεριφορά δεν είναι ίδιον μόνο της γαιοκτηματικής αριστοκρατίας, παλιότερης και νεότερης). Βέβαια, ο αρχαίος τύραννος ήταν τύραννος και με τη σημε­ ρινή έννοια, δηλαδή δικτάτορας και απόλυτος άρχων. Αλλά δεν πρέπει να έχουμε και πολλές απαιτήσεις για μια τόσο 'άγουρη" και προδρομική για τη δημοκρατία εποχή. Αλλωστε, εί­ ναι (σχετικά) καλύτερο να έχεις στο κεφάλι σου έναν τύραννο, παρά μύριους τυραννίσκους σκορπισμένους δώθε κείθε μέσα στην επικράτεια, όπως γινόταν στη διάρκεια του αριστοκρατι­ κού πολιτεύματος των αρχαιοελληνικών πόλεων και περιοχών. Πάντως, δεν είναι ούτε ο Πεισίστρατος ούτε ο παλιότερός του Περίανδρος αυτοί που εφεύραν τη πάντα ισχύουσα συ­ νταγή του "τυραννικώς (δικτατορικώς) πολιτεύεσθαΓ. Την απο­ τελεσματική συνταγή την εφεύρε ένας άλλος διάσημος τύ­ ραννος, ο της Μιλήτου Θρασύβουλος. Οταν λοιπόν τον επισκέφθηκε στην Ιωνία, που είχε ήδη προσχωρήσει στην τυραν­ νίδα, ο εκκολαπτόμενος τύραννος της Κορίνθου Περίανδρος, προκειμένου να μάθει απ’ αυτόν την τέχνη του "δικτατορεύειν ορθώς", ο Θρασύβουλος δεν του είπε τίποτα, παρά τον οδήγη­ σε στους αγρούς, όπου έκοψε με μια κόσα τα στάχυα που προεξείχαν των άλλων. Ο Περίανδρος, ανήρ σοφός, κατάλα­ βε αυτό που πολύ εύκολα θα καταλάβαιναν και τα πουλάκια μας του Κορυδαλλού: Πρέπει να κόβεται κάθε τι που προεξέχει, προκειμένου να αποκατασταθεί η ισότητα διά του αποκεφαλισμού και κυρίως για να μην τολμήσει κανείς και σηκώσει κεφάλι και γίνει ισχυ­

130


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ρότερος από τον έναν και μοναδικό άντρα. Η ανθρωπότητα δεν ξέχασε ποτέ το βουβό δίδαγμα του Θρασύβουλου. Αλλω­ στε, δεν είναι μόνο οι δικτάτορες που νοούν την ισότητα ως ισοπέδωση και αποκεφαλισμό, πραγματικό ή συμβολικό. Κάθε τι που προξέχει είναι πάντα ενοχλητικό. Και κάποιοι νάνοι πά­ ντα ακονίζουν τις κόσες τους, για κάθε είδους σφαγή, αιματη­ ρή ή αναίμακτη. Η δημοκρατία δεν σκότωσε την τυραννίδα. Απλώς τη μετέθεσε και τη σκόρπισε στα πολλά μικρά, καθημε­ ρινά εξουσιαστικά κέντρα. Κι όποιος βλακέντιος υπερηφανεύεται για τη δημοκρατία των αρχαίων προγόνων του, ας ψάξει πρώτα να δει μπας κι είναι κανένας γελοίος τυραννίσκος ε­ ντός της οικογενείας του, ή σ' όποιον άλλο "στενό κύκλο". Πριν φαρδύνουν, όλοι οι κύκλοι είναι στενοί. Οπως και να ’ναι, πάντως, η τυραννίδα από πολλούς ιστορι­ κούς χαρακτηρίζεται ως "πρόδρομη δημοκρατία". Κι αν η σκληρότητα του τυράνου Φάλαρι στον Ακράγαντα έμεινε παροιμιώδης, το ίδιο παροιμιώδης έμεινε και η πραότητα του τυ­ ράννου των Μεγάρων Θεαγένη, που τον ανέδειξε και τον στή­ ριξε ο φτωχόκοσμος. Η εξ ορισμού εχθρική τοποθέτηση των τυράννων απέναντι στους αριστοκράτες, τους έκανε συμπα­ θητικούς, αν και όχι πάντα ιδιαίτερα αγαπητούς στο λαό. Και για να ξανάρθουμε στο σημαντικότερο τύραννο της προκλασικής αρχαιότητας, τον Περίανδρο, πρέπει να προσθέ­ σουμε πως, προκειμένου να κάνει τους τεμπέληδες Κορίνθιους να δουλέψουν οι ίδιοι και να μην επαναπαύονται στα πλούτη τους απ’ τις αποικίες, κυρίως απ’ την Κέρκυρα που την εί­ χαν ρημάξει, τους απαγόρευσε να αγοράζουν δούλους και κήρυξε την τεμπελιά αξιόποινη πράξη (ή μάλλον, μη πράξη). Ωστόσο, τούτος ο σοφός, σκότωσε τη γυναίκα του Λυσίδα, που τη λάτρευε και την αποκαλούσε χαϊδευτικά Μέλισσα, διό­ τι του το ζήτησαν τα... αγοράκια, που επίσης τα λάτρευε. Βλέ­ πεις, οι αρχαίοι μας πρόγονοι δυσκολεύονταν πολύ στις επι­ λογές τους ανάμεσα στα δύο φύλα και συχνά μπέρδευαν το έμπροσθεν με το όπισθεν μέρος του σώματος. Αλλοι καιροί

131


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ άλλα ήθη. Τούτος ο σοφός δολοφόνος, λοιπόν, έγραψε και Υποθήκες για το ανθρώπινο βίο". Φυσικά σ’ αυτές δεν λέει τίποτα για το βίο και κυρίως για το θάνατο της δύστυχης γυναίκας του. Ού­ τε για το θάνατο του γιου του Λυκόφρονα, για τον οποίο είναι απολύτως υπεύθυνος. Παρά ταύτα, και σε σύγκριση πάντα με τα πριν απ’ αυτόν, ο Περίανδρος ήταν πράγματι ένας σπουδαί­ ος άρχοντας, και δίκαια τον χαρακτήρισαν σοφό οι Ελληνες. Οσο για τον Πεισίστρατο, θα επανέλθουμε.

132


13. Η δημοκρατία γεννήθηκε κατά λάθος Το ιδανικό του Σόλωνα, που έζησε από το 639 μέχρι τό 559, δηλαδή 80 χρόνια, ήταν η ευνομία. Οπως όλοι οι καλοπροαί­ ρετοι ιδεαλιστές, έτσι και ο Σάλωνας πίστευε πως αρκεί να υ­ πάρξουν καλοί και δίκαιοι νόμοι για να πάει, αν όχι καλά, του­ λάχιστον καλύτερα ο κόσμος. (Ολα τα επίθετα είναι προτιμό­ τερο να χρησιμοποιούνται στο συγκριτικό βαθμό: Δεν υπάρχει καλό καθαυτό, υπάρχει όμως καλύτερο, που σημαίνει καλύτε­ ρο σε σύγκριση με κάτι άλλο που είναι λιγότερο καλό. Η δια­ λεκτική αρχίζει με την κατανόηση της σημασίας του συγκριτι­ κού βαθμού των επιθέτων). Ωστόσο, είναι φανερό πως δεν αρκεί να υπάρχουν καλοί νόμοι, όταν δεν ισχύουν εξίσου για όλους. Αυτό το ιδανικό, της ισότητας όλων απένατι στους νόμους, ο Σόλων δεν το γνωρίζει και τόσο καλά. Εντούτοις, η έννοια της ισονομίας (της ισότητας απέναντι στο νόμο) θα προκύψει από την ευνο­ μία: Η ισότητα όλων απέναντι σε κακούς νόμους δεν έχει νόη­ μα. Με τους διαδόχους, τρόπον τινά, του Σόλωνα, τον Πεισί­ στρατο, τον Κλεισθένη και το Θεμιστοκλή, η ιδέα της ισονομί­ ας θα εδραιώνεται ολοένα και περισσότερο, και διά της ισονο­ μίας που αρχίζει με τη σολώνεια ευνομία, οι Αθηναίοι θα κατα­ λήξουν στη δημοκρατία. Βέβαια, η ισονομία δεν παρέχει στέρεα βάση για μια δημο­ κρατία διαρκείας. Διότι η έννοια της ισονομίας εμπεριέχει γε­ ρή δόση ιδεαλισμού: Η ισότητα απέναντι στους νόμους είναι κάτι το αφηρημένο, που είναι δύσκολο να παράγει συγκεκριμέ­ να αποτελέσματα, αν δεν υπάρξουν θεσμοί που να κάνουν τους νόμους όντως σεβαστούς από όλους. Αλλά και οι θε­ σμοί είναι κάτι το αφηρημένο: Αλλάζουν όταν αλλάζουν οι πραγματικές, υλικές συνθήκες μιας κοινωνίας και συμπαρα­ σύρουν στην αλλαγή και τους νόμους, που πρέπει να αλλά­

133


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ξουν. Και άλλαξε και ξανάλλαξε τους νόμους για να τους προσαρμόσεις στις αλλαγμένες συνθήκες, τους κάνεις τελικά φυσαρμόνικα, που παίζει στο σκοπό που σφυράν οι συνθήκες. Μ’ άλλα λόγια, δεν είναι οι νόμοι που αλλάζουν τον κόσμο, είναι ο αλλαγμένος κόσμος που αλλάζει τους νόμους. Παρά ταύτα, ο νομικισμός, δήλαδή η ιδεαλιστική πίστη στη αξία και τη σημασία του νόμου, πιστεύει ακράδαντα πως ο κόσμος δεν πάει καλά διότι οι νόμοι δεν είναι καλοί, ή διότι δεν εφαρ­ μόζονται καλά. Παρά τις τιτάνιες προσπάθειες της σπουδαίας νομικής επιστήμης, οι καλοί νόμοι συνεχίζουν να υπάρχουν μέσα σ’ έναν κακό κόσμο, που μόλις και μετά βίας τον φέρ­ νουν σε λογαριασμό διά του καταναγκασμού και της ποινής. Στην ταξική κοινωνία η πραγματική ισονομία είναι απολύτως αδύνατη. Πάντα κάποιοι, οι οικονομικά ισχυρότεροι, θα ευνο­ ούνται περισσότερο από τους νόμους, και πάντα κάποιοι άλ­ λοι, οι οικονομικά ασθενέστεροι, θα ευνοούνται λιγότερο, ή και καθόλου, από τους ίδιους ακριβώς "δίκαιους' νόμους. Η δικαι­ οσύνη δεν είναι πρόβλημα νομικό, είναι πρόβλημα οικονομικό, όπως θα δείξει ο Μαρξ. Πάρα ταύτα, η σχετική αυτονομία του εποικοδομήματος α­ πό την οικονομική βάση μπορεί όντως να οδηγήσει σε μια πρόσκαιρη ισονομία. Και η πιο μακρόχρονη, πλήρης αλλά πρόσκαιρη ισονομία που εμφανίστηκε ποτέ στην ανθρώπινη Ι­ στορία, είναι αυτή που πέτυχαν οι Αθηναίοι στα πενήντα μόνο χρόνια της ακμής της Αθηναϊκής Δημοκρατίας. (Δεν πρέπει να μας διαφεύγει πως τα θαύματα δεν είναι για να διαρκούν. Αν διαρκούσαν δεν θα ήταν θαύματα). Ομως, σ' αυτά τα πενήντα χρόνια της ακμής της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, η ισονομία εί­ ναι μια συγκλονιστική πραγματικότητα, που δεν πρέπει να τολ­ μήσουμε να την επαναλάβουμε, διότι εμφανίστηκε κατω από ε­ ντελώς ειδικές και συγκεκριμένες συνθήκες, που δεν αναπαράγονται. Οι νόμοι μπορούν να αναπαραχθούν, όχι όμως και οι κοινω­ νικοοικονομικές συνθήκες που τους δημιούργησαν. Οι νόμοι

134


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ δεν λειτουργούν αυτονομημένοι από τις κοινωνικοοικονομικές συνθήκες, αφού είναι δημιουργήματα αυτών των συνθηκών. Η πίστη στην αυτόνομη αξία των νόμων είναι καθαρός ιδεαλι­ σμός, κατάλληλος μόνο για αφελείς δικαστές που δύσκολα υ­ ποπτεύονται πως είναι κι αυτοί υπηρέτες της άρχουσας τά­

ξης. Ας δούμε, λοιπόν, ποιες ήταν οι κοινωνικοοικονομικές συν­ θήκες στην Αθήνα, στην εποχή του Σόλωνα, που τον οδήγη­ σαν να φτιάξει αυτούς τους συγκεκριμένους νόμους και όχι άλλους, που ενδεχομένως θα έφτιαχνε ένας άλλος, σε άλλη εποχή και για άλλο λαό, που θα ζούσε κάτω από άλλες συν­ θήκες και συνεπώς θα είχε άλλες προοπτικές. Ομως πριν φτάσουμε στην ισονομία της Αθηναϊκής Δημο­ κρατίας, ας δούμε πρώτα την ευνομία, που είναι μια έννοια που εμφανίζεται για πρώτη φορά στην Ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού, χάρη στην ιδιοφυία του Σόλωνα. (0 ρόλος της προσωπικότητας στην Ιστορία είναι τεράστιος, αλλά καμιά προσωπικότητα δεν μπορεί να παίξει το ρόλο της έξω από τη συγκεκριμένη εποχή και τις ειδικές συνθήκες που την ανέδειξαν. 0 Περικλής δεν ήταν... Βενιζέλος και ο Βενιζέλος δεν ή­ ταν Περικλής. Και μη μου πείτε: ναι, αλλά αν ο Βενιζέλος ζού­ σε στη εποχή του Περικλή... γιατί σας απαντήσω: ναι, αλλά αν η γιαγιά μου είχε καρούλια...) Λοιπόν, μέχρι τον 8ο αλλά και μεγάλο μέρος του 7ου αιώνα, η Ιστορία των Αθηνών δεν είναι η Ιστορία μιας πόλης - κρά­ τους, αλλά η ιστορία των αριστοκρατικών γενών: των Αλκμαιωνιδών, των Μεδοντιδών, των Ετεοβουτάδων, των Λυκομιδών, των Φαλαϊδών και άλλων. Οι τυπικά ελληνικές καταλήξεις σε -ίδης και -άδης των επι­ θέτων σημαίνουν "γιός του..." και συνεπώς δηλώνουν το γένος στο οποίο ανήκει κανείς. Οπως το αρχαίο Αλκμαιωνίδης ση­ μαίνει 'ο σνήκων στο γένος των Αλκμαιωνιδών*, έτσι και το νέο Μιχαηλίδης π.χ. σημαίνει ‘ ο ανήκων στο γένος των Μιχαηλίδηδων*, δηλαδή αυτών που είχαν κοινό πρόγονο κάποιον Μ η

135


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ χαήλ ή Γαβριήλ ή Ραφαήλ ή όποιο άλλο λιγότερο βιβλικό πρό­ σωπο. Σημειώνουμε, με την ευκαιρία, πως η κατάληξη -ηλ είναι τυ­ πικότατα εβραϊκή, αλλά αυτό δεν σημαίνει πως όταν πριν από την ελληνική κατάληξη -ίδης υπάρχει η εβραϊκή κατάληξη -ηλ, το περί ου ο λόγος πρόσωπο είναι... εβραϊκής καταγωγής. Το χριστιανικό εορτολόγιο είναι γεμάτο από εβραϊκά ονόματα και αν η Μιριάμ (όχι Μαριάμ, που είναι και αυτό ελληνικό), που στα εβραϊκά σημαίνει δάκρυ, έγινε επί το ελληνικότερο Μα­ ρία, δεν παύει να είναι η παλιά Μιριάμ ντυμένη... ελληνικά. Αυ­ τά για όσους ηλίθιους λένε πως λέω αυτά που λέω διότι, ό­ πως... μαρτυράει το όνομα μου, είμαι... Εβραίος, και μάλιστα σιωνιστήςΙ Η ελληνική εκδοχή της μωρίας παραμένει συνυφασμένη με την ελληνική εκδοχή της αμάθειας. Και το μείγμα μωρίας και αμάθειας είναι άκρως εκρηκτικό και συνεπώς επι­ κίνδυνο. Οι σχέσεις ανάμεσα στους ανθρώπους διαμεσολαβούνται από τη σχέση του κάθε ανθρώπου, ή μιας ομάδας ανθρώπων, με τα πράγματα. Και είναι αλλοτριωμένες ακριβώς γι’ αυτό: Α­ νάμεσα στους ανθρώπους παρεμβαίνουν πράγματα, που ε­ μποδίζουν την απευθείας επαφή ανθρώπου με άνθρωπο και α­ ποξενώνουν (κάνουν αλλότριο, ξένον, άλλον) τον άνθρωπο για τον ίδιο του τον εαυτό. Αυτό και μόνο είναι το ουσιαστικά και­ νούργιο που έφερε ο μαρξισμός στη μελέτη των ανθρώπινων σχέσεων. Μέχρι τον Μαρξ κανείς δεν είχε υποπτευθεί ότι οι σχέσεις ανάμεσα στους ανθρώπους διαμεσολαβούνται από τα πράγ­ ματα. Συνεπώς, πρέπει να γίνει μια δουλειά πάνω στα πράγμα­ τα, ώστε να μην καταστρέφονται οι ανθρώπινες σχέσεις από την επιθυμία κατοχής των πραγμάτων, που λέγεται Ίδιοκτητικό συναίσθημα* (ή ένστικτο, κατά μια άποψη λιγότερο ορθή επι­ στημονικά). Φυσικά, η κατοχή γης ήταν και παραμένει η βασι­ κή επιθυμία κάθε ανθρώπου με έντονο ίδιοκτητικό συναίσθη­ μα. Και η γη είναι το κατ’ εξοχήν 'πράγμα·, γιατί δεν μετακινεί­

136


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ται και η επιφάνεια της ούτε μεγαλώνει ούτε μικραίνει. Είναι μια 'σταθερή αξία'. Στην προσολώνεια Αθήνα, ολόκληρη η γη ανήκε στα αρι­ στοκρατικά γένη. Οι μικροκτηματίες χωριάτες, και κυρίως οι θήτες, δηλαδή οι ακτήμονες χωρικοί και οι εργάτες, όπως θα λέγαμε σήμερα, μπορούσαν να νοικιάσουν χωράφια από τους κτηματίες και να τα καλλιεργήσουν, δίνοντάς τους όμως το έ­ να έκτο της ετήσιας παραγωγής. Τούτοι οι ενοικιαστές γης λέ­ γονταν εκτήμοροι. Οπως ήταν φυσικό, το να κάθεσαι και να εισπράττεις άκοπα το ένα έκτο της σοδειάς είναι μια τόσο φα­ νερή αδικία, που μπορεί να οδηγήσει σε αιματηρές κοινωνικές ταραχές. Ο Σόλων το κατάλαβε αυτό. Και για να γλιτώσει τους αρι­ στοκράτες, στους οποίους ανήκε, από τα χειρότερα, τους έ­ πεισε πως πρέπει να μην υπάρχουν εκτήμοροι και συνεπώς, ό­ σα κτήματα δεν μπορούσαν να τα καλλιεργήσουν οι ίδιοι οι α­ ριστοκράτες με τους δούλους τους, έπρεπε να δίνονται στους ακτήμονες. Είναι η πρώτη γνωστή στην Ιστορία 'αγροτική με­ ταρρύθμιση' και η πρώτη μεγάλη απόφαση (θα ακολουθήσουν κι άλλες, όπως θα δούμε) του 'πρώτου πολιτικού της ευρωπαϊ­ κής Ιστορίας', όπως χαρακτήρισαν το Σάλωνα. Αλλά ο Σόλων δεν ενεργεί από μεγαλοθυμία. Ενεργεί από σύνεση. Βλέπει πως η κοινωνική αναταραχή έχει φτάσει στα όρια της εξέγερσης και προσπαθεί να την προλάβει. Ομως, την κοινωνική αναταραχή δεν την προετοίμαζαν τόσο οι ακτή­ μονες θήτες και οι φτωχοί μικροκτηματίες, που έτσι κι αλλιώς τα βόλευαν και δεν ήταν άλλωστε δούλοι, αλλά οι ίδιοι οι δού­ λοι. Ομως οι δούλοι δεν ήταν ούτε εχθροί, ούτε ξένοι. Ηταν οι πρώην ελεύθεροι Αθηναίοι, που γίνονταν δούλοι του κτηματία, όταν δεν μπορούσαν να ξεπληρώσουν τα προς αυτόν χρέη τους. Τούτο το τρομερό γεγονός η αστική ιστοριογραφία το περνάει στα γρήγορα. Προφανώς οι αστοί ιστορικοί ντρέπο­ νται να πουν πως Ελληνες ήταν και οι δούλοι και πως στην κα­ τάσταση της δουλείας μπορούσε να περιπέσει ο οποιοσδήπο­

137


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ τε ακτήμονας. Η ζωή του Σόλωνα, λοιπόν, συμπίπτει με μια περίοδο κρί­ σης, που προκαλείται από το γεγονός πως ενώ γύρω στα 600 π.Χ. το εμπόριο βρίσκεται σε ακμή, η οικονομία της Αττικής δεν είναι εμπορική, αλλά παραμένει αγροτική. Την οικονομική ζωή την ελέγχουν ακόμα οι γαιοκτήμονες (που προκαλούν μύ­ ρια προβλήματα με τούς τσακωμούς τους με τους θήτες) και όχι οι έμποροι, όπως ήδη γινόταν στις άλλες ελληνικές πό­ λεις, και κυρίως στην Κόρινθο, όπου πολιτειακό καθεστώς ή­ ταν η εμπορική τυραννίδα και όχι η αγροτική αριστοκρατία. Μια προσπάθεια που έγινε να εγκαθιδρυθεί και στην Αθήνα η προοδευτικότερη της αριστοκρατίας τυραννίδα, το 636 ή το 632 με τον ολυμπιονίκη Κύλωνα, αποτυγχάνει παταγωδώς και ο ένδοξος Κύλων δολοφονείται. Το 'Κυλώνειο άγος’ , τουτέστιν την ντροπή για το φόνο του Κύλωνα, οι Αθηναίοι θα το ε­ φεύρουν πολύ αργότερα, όταν γίνουν δημοκράτες. Προς το παρόν, οι αριστοκράτες πανηγυρίζουν για την παράταση ζωής που πήρε το ετοιμόρροπο κοινωνικό καθεστώς τους. Ομως ο Σόλων, που είναι ένας από τους βασικούς υπεύθυ­ νους που δεν εμφανίστηκε έγκαιρα και στην Αθήνα η τυραννί­ δα, το μόνο που κατάφερε τελικά με τις περίφημες μεταρρυθ­ μίσεις του ήταν να επιβραδύνει την αναπόφευκτη εμφάνιση της. Καμιά προσωπικότητα δεν είναι δυνατό να ανακόψει τη φορά κίνησης της Ιστορίας. Το μόνο που μπορεί η προσωπικό­ τητα είναι να λειτουργήσει άλλοτε σαν επιταχυντής του ιστορι­ κού γίγνεσθαι και άλλοτε σαν επιβραδυντής. Ο Σόλων λει­ τούργησε σαν επιβραδυντής, όσο αφορά την εμφάνιση της τυ­ ραννίδας (του Πεισίστρατου), αλλά ταυτόχρονα και σαν επιτα­ χυντής, όσον αφορά την εμφάνιση .της δημοκρατίας, που δεν θα εμφανιστεί πουθενά αλλού στην Ελλάδα, πλην της Αττικής. Γιατί όπως θα δούμε, στην Αθηναϊκή Δημοκρατία ανήκε ολό­ κληρη η Αττική. Μ' άλλα λόγια, οι μεταρρυθμίσεις του Σόλωνα, που είχαν ως σκοπό να σωφρονίσουν την αριστοκρατία και να την κά­

138


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ νουν διαλλακτικότερη προκειμένου να μην τα χάσει όλα, είχαν δύο συνέπειες: Η αριστοκρατία να τα χάσει όλα με τη δημο­ κρατία που θα έρθει και η δημοκρατία να προκύψει μέσα από τις προσπάθειες που κάνουν οι αριστοκράτες να περισωθούν διά της σολώνειας μεταρρύθμισης. Ο αρχαίος τούτος μύθος δηλώνει: Αριστοκράτες, ιδιοκτή­ τες, κάτοχοι των μέσων παραγωγής απανταχού της Γης, προ­ σοχή στις μεταρρυθμίσεις. Κανείς δεν μπορεί να ξέρει αν μια μεταρρύθμιση θα παραμείνει απλώς μεταρρύθμιση ή αν θα ο­ δηγήσει σε κάτι πέραν της μεταρρυθμιστικής προθέσεως του μεταρρυθμιστή, όπως συνέβη με το Σόλωνα. Οσο ο Αίολος κρατάει τους αέρηδες της Ιστορίας καλά κλεισμένους στους ασκούς του, έχει καλώς γΓ αυτούς που προστατεύει ο Αίολος. Ομως, αν ανοίξουν οι ασκοί του Αιόλου, άντε να μαζέψεις τον άνεμοί Και, βέβαια, δεν μπορείς να υποχρεώσεις ένα θεό, έ­ στω και δευτερεύοντα, να παίζει συνεχώς ρόλο τάπας στους ασκούς. Αργά ή γρήγορα, έστω και από αφηρημάδα, ο θεός θα τραβήξει το πώμα και θα γίνει χαμός, κατα το δη λεγόμε­ νον. Τα παραπάνω σημαίνουν πως ο Σόλων μπορεί να είναι ό­ ντως ο "πατέρας της Αθηναϊκής Δημοκρατίας", όμως είναι έ­ νας 'κατά λάθος πατέρας", σαν εκείνους που ξεχνούν να πά­ ρουν τις αναγκαίες προφυλάξεις και βρίσκονται μ' ένα παιδί, σε εννιά μήνες μετά τις ηδονικές χαρές. Οπως και να ’ναι πά­ ντως, το παιδί, άπαξ και έρθει στη ζωή, είναι κάτι πάρα πολύ σημαντικό, έστω και αν ήρθε κατά λάθος. Αλλωστε και ο κατά λάθος μπαμπάς δεν παύει να είναι ένας μπαμπάς, όπως και οι άλλοι. Λοιπόν, το παιδί του αριστοκράτη Σόλωνα, που δεν πρό­ λαβε να το δει ο καημένος, παρόλο που πέθανε σε βαθύ γή­ ρας, το ονόμασαν Δημοκρατία. Με μαρξιστική λογική σκεπτόμενοι, ο Σόλων δεν έκανε κα­ μιά γκάφα, όπως ενδεχομένως να τον κατηγόρησαν αργότερα οι εκπεσμένοι αριστοκράτες. Οι νόμοι του είναι όντως σοφοί και όντως υπερασπίζονταν με διαλλακτικότητα και σύνεση τα

139


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ συμφέροντα της αριστοκρατίας. Αλλά όχι και της άγνωστης προς το παρόν δημοκρατίας. Οπως και να 'ναι, στην περίπτωση του Σόλωνα, έχουμε μια σπάνια ευκαιρία να μελετήσουμε το ρόλο της προσωπικότη­ τας στην Ιστορία: Χωρίς τους νόμους του, που δεν αποσκοπούσαν στη δημοκρατία, δημοκρατία δεν θα υπήρχε στην Α­ θήνα, όπως δεν υπήρξε πουθενά αλλού εκτός της Αθήνας. Ο­ μως και τους νόμους του Σόλωνα και τη δημοκρατία, τα δημι­ ούργησαν οι ειδικές κοινωνικοοικονομικές συνθήκες της Αθή­ νας κι όχι η ιδιοφυία ενός όντως μεγάλου άντρα, τον οποίο η δημοκρατία συνεχίζει να τιμά και να σέβεται.

140


14. Ο θαλασσινός δρόμος της δημοκρατίας Στην αρχαιότητα όλοι οι εμπορικοί δρόμοι ήταν θαλασσινοί. Συνεπώς, ανάπτυξη του εμπορίου σημαίνει ανάπτυξη της ναυ­ σιπλοΐας. Κι όσο πιο πολλά νησιά υπάρχουν πάνω στο θαλάσ­ σιο εμπορικό δρόμο, τόσο το καλύτερο και για τους εμπόρους και για τους ναύτες. Μέχρι ν* αρχίσει να γίνεται ναυτική δύναμη η Αθήνα ουδό­ λως ενδιαφερόταν για την κοντινή της Σαλαμίνα, που από το 1050 π.Χ., που οι Δωριείς Μεγαρείς έφτασαν στην περιοχή, α­ νήκε σ’ αυτούς. Ομως, από την αρχή περίπου του 7ου αιώνα, οι πόλεμοι ανάμεσα στους Ιωνες Αθηναίους και τους Δωριείς Μεγαρείς, για την κατοχή της Σαλαμίνας γίνονται μια καθημε­ ρινή φθοροποιός υπόθεση. Το πρόβλημα το μισολύνει με δια­ πραγματεύσεις ο Σόλων το 594 π.Χ., και το λύνει οριστικά με τα όπλα ο Πεισίστρατος λίγα χρόνια αργότερα. Ο Σόλων, γιος του Εξηκεστίδου, ήταν ένας Κοδρίδης. Δη­ λαδή ανήκε σ’ ένα από τα πιο ξακουστά και ένδοξα αριστο­ κρατικά γένη της Αθήνας, που διατείνονταν πως κατάγονταν α­ πό τον πανάρχαιο βασιλιά Κάδρο, που λέγεται πως έσωσε την Αθήνα το 1068 π.Χ. από τους βάρβαρους Δωριείς. Οι Κοδρίδες, συνεπώς και ο Σόλων, είχαν λοιπόν κι έναν πρόσθετο, φυλετικό λόγο, να μισούν τους Δωριείς Μεγαρείς. Αλλά ο Σόλων, προφανώς, δεν θα νοιαζόταν καθόλου για τη Σαλαμίνα, αν δεν ήταν ένας ξεπεσμένος αριστοκράτης που έ­ χασε όλη την κτηματική του περιουσία και αναγκάστηκε γίνει έμπορος. Ταξιδεύοντας μέχρι την Αίγυπτο με το δικό του πλοίο ο έ­ μπορος Σόλων, που λόγω της αριστοκρατικής καταγωγής του είχε ήδη μια πάρα πολύ καλή παιδεία, που τον βοήθησε να γί­ νει ένας σπουδαίος ποιητής, κατάλαβε μεταξύ πολλών άλλων πως τα νησιά είναι εντελώς απαραίτητα σε μια ναυτική - εμπο­

141


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ρική δύναμη, προς την οποία εξελισσόταν ραγδαία η Αθήνα. Συνδυάζοντας λοιπόν το εμπορικό και το ποιητικό του ταλέντο γράφει την περίφημη ελεγεία "Σαλαμίνα", από την οποία ξεπηδάει το τρίτο και σπουδαιότερο ταλέντο, αυτό του πολιτικού. Πράγματι, με το ποίημα "Σαλαμίνα* ο Σόλων καταφέρνει να ξαναφέρει στην "επικαιρότητα" το "πρόβλημα Σαλαμίνα', που ήταν αυστηρά απαγορευμένο εξαιτίας των ταραχών που προκάλεσαν στο παρελθόν οι αποτυχημένες προσπάθειες των Α­ θηναίων να καταλάβουν το νησί. Τούτα τα πολιτικοποιητικά συμβαίνουν το 612 π.Χ. Δεκαο­ χτώ χρόνια αργότερα, το 594 π.Χ., το τεράστιο πολιτικό ταλέ­ ντο του Σόλωνα, αυτού του αριστοκράτη - έμπορα - ποιητή, α­ ναγνωρίζεται απ’ όλους τους Αθηναίους, που τον διορίζουν 'διαλλακτή', τουτέστιν συμβιβαστή των αντιμαχόμενων τάξε­ ων. Ο κατάλληλος άνθρωπος στην κατάλληλη θέση: Ο Σόλων μετείχε και της αριστοκρατικής συμπεριφοράς και της εμπορι­ κής νοοτροπίας. Και επιπλέον ήταν ποιητής, πράγμα που του έδινε μεγάλο γόητρο, όπως φαίνεται. (Μην κοιτάτε που σήμερα ο πολιτικός χάνει σε γόητρο αν τύχει να είναι και ποιητής. Στις αντιποιητικές μέρες μας όσο πιο άξεστος είσαι, τόσο πιο καλός πολιτικός γίνεσαι. Μπορείτε να φανταστείτε, π.Χ., τον κ. Καραμανλή να γράφει ποιήμα­ τα;) Λοιπόν, οι Αθηναίοι, εκτιμούσαν τόσο το "διαλλακτή" τους, που του έδωσαν "καρτ μπλανς", όπως λέμε, δηλαδή του παρα­ χώρησαν εντελώς απεριόριστες δικαιοδοσίες. Ο Σόλων, που ήταν βέβαια αρχαιοέλληνας και όχι... νεοέλληνας, όχι μόνο δεν εκμεταλλεύτηκε την εμπιστοσύνη των συμπατριωτών του (άντε να δώσεις σήμερα "καρτ μπλανς’ σε κάποιον πολιτικά), αλλά έκανε ό,τι μπορούσε γΓ αυτούς. Είναι πράγματι σπουδαί­ ο να κυβερνούν οι ποιητές, και ας ελπίσουμε πως μια μέρα οι ποιητές θα καταλάβουν την εξουσία, παντού στον κόσμοΙ Το πρώτο πράγμα που έκανε ο Σόλων μόλις έγινε "διαλλακτής" (αυτός ήταν ο μόνος τίτλος του), ήταν ν* απαλλάξει

142


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ τους πάντες από το πιο σοβαρά χρέη τους. Κι επειδή χρεωμέ­ νοι είναι κατά κανόνα οι φτωχοί, τούτος ο αριστοκράτης με το ανοιχτό μυαλό και την τεράστια πολιτική διορατικότητα, γίνε­ ται ξαφνικά ο προστάτης τους. Η κατάργηση των χρεών ονομάστηκε ’ σεισάχθεια', που κυριολεχτικά σημαίνει ‘ μετακίνηση, απόρριψη του βάρους' (σείω το άχθος). Ηταν μια απόφαση όντως επαναστατική για την ε­ ποχή της, αν σκεφτούμε μάλιστα και τις συνέπειές της: Με τη σεισάχθεια αυτόματα καταργούνταν και το 'δανείζειν επί τοις σώμασι', δηλαδή το να δανείζεσαι βάζοντας ενέχυρο το ίδιο σου το κορμί, όπως γινόταν μέχρι τότε. Μ’ άλλα λόγια, η σει­ σάχθεια θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί σαν μια απόφαση για την χειραφέτηση της αγροτικής τάξης και την απελευθέρωσή της από τη βουλιμία και την απανθρωπιά των γαιοκτημόνων. Τώρα πια η θέση της αριστοκρατίας αρχίζει να κλονίζεται. Γιατί η σεισάχθεια είναι μια εξαιρετικά θαρραλέα επέμβαση στο ίδιοκτητικό καθεστώς που ίσχυε από αιώνες. Αλλωστε, μια ακόμα συνέπεια της σεισάχθειας ήταν ο περιορισμός της ιδιοκτησίας της γης: Οταν δεν εισπράξεις αυτά που σου χρω­ στούν δεν μπορείς ν1αγοράσεις κι άλλη γη. Και για να κατοχυ­ ρώσει ο Σόλων τη μικρή ιδιοκτησία έβαλε και ένα μάξιμουμ ό­ ριο στην έγγειο ιδιοκτησία. Τα παραπάνω σημαίνουν, σε τελική ανάλυση, πως το δημό­ σιο συμφέρον προηγείται του ιδιωτικού, και ότι το ιδιωτικό συμ­ φέρον των αριστοκρατών δεν μπορεί πλέον να θεωρείται και δημόσιο. Για πρώτη φορά στην Ιστορία εμφανίζεται ο σαφής διαχωρισμός ανάμεσα στις έννοιες Ιδιωτικό ' και 'δημόσιο'. Κι ακριβώς αυτή η πρωτοεμφανιζόμενη έννοια του δημοσίου συμφέροντος, που προς το παρόν γίνεται νοητή από τους αρι­ στοκράτες σαν αναγκαία υποχώρηση προκειμένου να περισωθεί το ιδιωτικό τους συμφέρον, θα παίξει τον κύριο και βασικό ρόλο στην εμφάνιση της δημοκρατίας αργότερα. Δεν πρέπει να ξεχνάμε, πάντως, πως πρόθεση του Σόλωνα δεν είναι να διαλύσει την αριστοκρατία. Αυτό που επιδιώκει εί­

143


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ναι να απελευθερώσει δυνάμεις για το εμπόριο. Και το πετυ­ χαίνει κάνοντας και τους φτωχούς και τους πλούσιους να μην εξαρτούν, οι πρώτοι την επιβίωσή τους και οι δεύτεροι την ευ­ ζωία τους, μόνο από τη γη. Η μελλοντική δόξα της Αθήνας δεν χρωστάει σχεδόν τίποτα στη γαιοκτησία. Αντίθετα, χρωστάει σχεδόν τα πάντα στο εμπόριο. Μια ακόμα εξαιρετικά σοβαρή συνέπεια των σολώνειων νό­ μων, ίσως πιο σοβαρή κι από τη σεισάχθεια, είναι ο διαχωρι­ σμός των κοινωνικών τάξεων με βάση όχι την καταγωγή και το "αίμα", αλλά την περιουσία. Από προσωπική πείρα ο Σόλων προφανώς γνωρίζει πως δεν σημαίνει τίποτα να είσαι αριστοκράτης μεν, φτωχός δε. Ετσι, για να είσαι πλέον αριστοκράτης και με στρατιωτική ορολογία ιππέας, έπρεπε να διαθέτεις ετήσια παραγωγή τουλάχιστον 300 μεδίμνων. Γ ια να ανήκεις στην αμέσως επόμενη κοινωνική τάξη, τους ζευγίτες, που περιλάμβανε το μεγάλο πλήθος των ελεύθερων πολιτών, έπρεπε να διαθέτεις ετήσια παραγωγή 200 μεδίμνων. Οι κάτω των 200 μεδίμνων ανήκαν συλλήβδην στους θήτες, δηλαδή τους προλετάριους, όπως θα λέγαμε με σύγχρονη γλώσσα. Ωστόσο, από την κατηγορία των ιππέων, δηλαδή των νέων αριστοκρατών κατά τη σολώνεια οικονομική και όχι "αιματολο­ γική· αντίληψη περί αριστοκρατίας, ξεχωρίζουν οι περίφημοι ’ πεντακοσιομέδιμνοΓ, δηλαδή αυτοί που είχαν ετήσια παραγω­ γή πάνω από πεντακόσιους μεδίμνους. Σ’ αυτή την κατηγορία ανήκαν τα 'μεγάλα τζάκια' της πα­ λιάς αριστοκρατίας, δηλαδή οι πολύ πλούσιοι γαιοκτήμονες. Προς το παρόν, οι έμποροι δεν μοιάζουν να μπορούν να τους συναγωνστούν σε εισόδημα, κι έτσι οι παλιοί γαιοκτήμονες πα­ ραμένουν οι κύριοι του παιχνιδιού. ΓΓ αυτό ακριβώς και δεν α­ ντιδρούν σοβαρά στις μεταρρυθμίσεις του Σόλωνα. Πάντως, σε λίγα χρόνια θα εμφανιστούν και ζάπλουτοι έ­ μποροι. Και για να μην αλλάξει το μέτρο του πλούτου, που εί­ ναι ο μέδιμνος, ο Σόλων προβλέπει μετατρεψιμότητα του νομί­

144


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ σματος σ ε μεδίμνους. (Ο μέδιμνος ήταν μέτρο χωρητικότητας για ξηρές τροφές). Ηδη γίνεται απολύτως σαφές πως είτε νο­ μίσματα έχεις είτε τρόφιμα, που τα καταναλώνεις ο ίδιος ή τα σνταλλάσεις με άλλα αγαθά, είναι το ίδιο και το αυτό. 0 Σόλων εισάγει λοιπόν στην κοινωνική ζωή της Αθήνας την και τότε και τώρα και πάντα εξαιρετικά βολική 'νομισματική οι­ κονομία'. Πάντως, αυτό που μετράει ακόμα στην οικονομία της Αθήνας είναι η κτηματική περιουσία. Οι 'επενδύσεις' γίνο­ νται πάντα σε γη, όταν τα κέρδη δεν πάνε στην "επέκταση της επιχείρησης', δηλαδή σε αγορά καινούριων πλοίων, προκειμέ­ νου για εμπόρους, που δεν ξεχωρίζουν ακόμα από τους εφο­ πλιστές, όπως στις μέρες μας. (Οι εφοπλιστές είναι μόνο με­ ταφορείς). Τα ύπατα αξιώματα τα μοιράζονται οι πεντακοσιομέδιμνοι, ενώ οι θήτες, δηλαδή οι ελεύθεροι αλλά φτωχοί πολίτες, περι­ ορίζονται στο να παίρνουν μέρος στην Εκκλησία του Δήμου και το λαϊκό δικαστήριο, την Ηλιαία. Ηδη έχει γίνει το πρώτο δειλό βήμα προς τη δημοκρατία, όπου όλα τα αξιώματα θα τα μοιράζονται όλοι οι ελεύθεροι πολίτες. Ομως, η πιο μεγάλη και θεαματική καινοτομία της σολώνειας νομοθεσίας είναι ο περιλάλητος θεσμός της 'εισαγγελίας'. Τώρα ο κάθε πολίτης και όχι μόνο οι συγγενείς, όπως γινόταν μέχρι τότε, μπορούν να 'εξαγγείλουν* κάποιον, δηλαδή να ζη­ τήσουν να δικαστεί αυτός που νομίζουν ότι τους έχει βλάψει, ή που έχει διαπράξει κάποιο αδίκημα. (Ο σημερινός κακομοιριασμένος εισαγγελέας, που υποτίθε­ ται πως βρίσκεται στην έδρα για να υπερασπίζεται τα συμφέ­ ροντα του κοινωνικού συνόλου, απλώς διαφυλάγει τη μνήμη του παλιού θεσμού της εισαγγελίας, έτσι· για να μη λέμε πως ξεχάσαμε τους προγόνους μας). Εκτός από τους παραπάνω βασικούς, θα λέγαμε 'συνταγ­ ματικούς', νόμους, ο Σόλων έκανε κι άλλους, πιο πραχτικούς και 'πεζούς'. Για παράδειγμα, διά νόμου απαγόρευσε την εξα­ γωγή από την Αττική όλων των γεωργικών προϊόντων, πλην του

145


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ λαδιού, που έτσι κι αλλιώς περίσσευε. Μ’ άλλα λόγια, ο Σό­ λων εφεύρε το σλόγκαν "ο επιμένων ελληΝΙΚΑΊΙ Οχι γιατί υ­ πήρχαν'και τότε "εισαγόμενα" σε αφθονία, αλλά διότι τα μη ε­ ξαγόμενα έπρεπε να καταναλωθούν, είτε άρεσαν είτε δεν άρε­ σαν στον καταναλωτή της εποχής. Ενας άλλος σπουδαίος νόμος του Σόλωνα έλεγε πως κα­ νείς γονιός δεν έχει το δικαίωμα να απαιτήσει από τους γιους του να τον συντηρούν στα γηρατειά του, αν δεν είχε φροντίσει να τους μάθει μια τέχνη. θ α μπορούσε να ζητήσει κανείς την επείγουσα επαναφορά αυτού του πανάρχαιου νόμου, αν δεν ήξερε πως οι γονείς στον καιρό μας θέλουν μεν να μάθουν μια τέχνη ή μια επιστή­ μη τα παιδιά τους, αλλά σπανιότατα είναι στο χέρι τους να τους προσφέρουν αυτή τη δυνατότητα, που είναι πια μια ευθύ­ νη της κοινωνίας στο σύνολό της. Οσον αφορά το διοικητικό σύστημα τώρα, ο Σόλων δημι­ ούργησε τη Βουλή των Τετρακοσίων, στην οποία μετείχαν 100 πολίτες από την κάθε μια από τις 4 σημαντικότερες φυλές, που εκλέγονταν με κλήρο. Αυτή η φυλετική Βουλή δεν είναι α­ κόμα κάτι το πολύ σπουδαίο, πάντως αποτελεί ένα σοβαρό α­ ντίβαρο στη δύναμη του Αρείου Πάγου, αυτού του παμπάλαιου συμβουλίου των αρχόντων, που επιζούσε από τη μακρινή επο­ χή της βασιλείας και που χαρακτηριζόταν σαν ο "φύλακας των νόμων". Ολα καλά και άγια λοιπόν με τις κολοσσιαίας σημασίας με­ ταρρυθμίσεις του Σόλωνα, αλλά μια "τρύπα" που υπάρχει στο όλο σύστημα θα αποδειχτεί καταστροφική: Ο Σόλων δεν προ­ βλέπει κεντρική εξουσία στο διοικητικό του μηχανισμό. Ομως, όπως ήδη καταλάβαμε, δεν προβλέπει ούτε "λαϊκή εξουσία". Η εξουσία μοιράζεται άτσαλα στην ανανεούμενη κάθε χρόνο "κυβέρνηση" των πεντακοσιομεδίμνων αρχόντων, την Εκκλησί­ α του Δήμου, τον Αρειο Πάγο και τη Βουλή των Τετρακοσίων. Οι έριδες ανάμεσα σ’ αυτά τα "όργανα" είναι συχνές και οξύτατες. Στο τέλος ο Σόλων καταφέρνει να δυσαρεστήσει και

146


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ τους αριστοκράτες και τους φτωχούς: οι νόμοι του, για τους αριστοκράτες, είναι πολύ ριζοσπαστικοί. Και για τους φτω­ χούς, πολύ συντηρητικοί. Ολοι απογοητεύονται, καλή ώρα ό­ πως στις ευτυχείς ΠΑΣΟΚικές ημέρες μας. Για φαντάσουΙ Ο Α. Παπανδρέου επαναλαμβάνει τα πολιτικά λάθη του Σόλωνα ετεροχρονισμένα κατά 2.600 χρόνια περίπου! II Καλά να πάθει, αφού δεν διαβάζει ελληνική ιστορία και μόνο φλυαρεί στο κε­ νό, όπως και οι άλλοι, για την ελληνική ιστορία. Εν πάση περιπτώσει, 23 χρόνια, πριν από το θάνατό του, ο Σόλων βλέπει να εγκαθιδρύεται στην Αθήνα μία, διάρκειας δύο ετών και δύο μηνών (582 - 580 π.Χ.), αποτυχημένη τυραννίδα (που εμείς θα τη λέγαμε "δικτατορία των εμπόρων") υπό το Δαμασία. Και λίγο πριν πεθάνει ο Σόλων, ο Πεισίστρατος έρχεται στην εξουσία εν πλήρη δόξη. Οι διορθώσεις στο διοικητικό σύστημα, που κάνει ο Σόλων, δεν στέκονται ικανές να διορθώσουν την κατάσταση. (Ηξερε και ο Σόλων από... ανασχηματισμούς). Αλλάζει λοιπόν τον "ε­ πώνυμο άρχοντα", ας πούμε τον πρόεδρο της κυβέρνησης, με μια δεκαμελή επιτροπή, που λέγεται "δεκανδρία" και που περι­ λαμβάνει 5 αριστοκράτες, 3 αγροίκους, όπως λέγονταν οι πλούσιοι γεωργοί χωρίς αριστοκρατική καταγωγή (η Ελλάδα συνεχίζει να είναι γεμάτη αγροίκους -και τι αγροίκους, μα το ΔιάΙ), και 2 δημιουργούς, όπως λέγονταν τότε οι βιοτέχνες. (Τι εκπληκτικός χαρακτηρισμόςΙ Σήμερα δημιουργοί λέγονται ό­ λοι οι καλλιτέχνες συλλήβδην, καλοί και κακοί). Με επικεφαλής αριστοκράτες και αγροίκους τι προκοπή μπορεί να περιμένει κανείς; Κάπου τα μπέρδεψε ο Σόλων. Αλ­ λά πώς να μην τα μπερδέψει; Ηταν τόσο καινούρια αυτά που έ­ κανε, που τα λάθη του δεν μετρούν. Αλλωστε, όλα του τα λά­ θη θα τα διορθώσει ο Κλεισθένης λίγο αργότερα. (Ευτυχώς που δεν ζούσε εκείνη την εποχή ο Α. Παπανδρέου! θ α υπο­ δείκνυε στον Σόλωνα τον "τρίτο δρόμο" κι όλα θα πήγαιναν κα­ τά διαόλου και τότε). Σε καθαρά θεωρητικό επίπεδο, οι νομικές αντιλήψεις του

147


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ μεγάλου Σόλωνα περνούν στο ρωμαϊκό δίκαιο, δΓ αυτού στον ιουστινιάνειο κώδικα και το δίκαιο του Μεσαίωνα, και διά του δικαίου του Μεσαίωνα στη σημερινή Ευρώπη -και εν μέρει και στην Ελλάδα, στο βαθμό που είναι Ευρώπη και όχι κληρονό­ μος του Σόλωνα. Γ ιατί κάτι τέτοιο δεν συνέβη ποτέ, παρά τις περί του αντιθέτου διαβεβαιώσεις των δημαγωγών. Ο Σόλων χειραφετεί το άτομο απ' τα δεσμά του γένους, ώ­ στε σε λίγο να ενταχθεί ο πολίτης σε μια ευρύτερη ενότητα που λέγεται κράτος. Οσο για το έθνος, η λέξη είναι ακόμα άγνωστη στην εποχή του και όπου χρειάζεται αυτή η έννοια, χρησιμοποιούν τη λέξη γένος, που παραπέμπει στην φυλή.

148


15. Η γέννηση της δημοκρατίας Η λέξη κράτος παράγεται από το ρήμα κρατώ, που σημαίνει είμαι ισχυρός, κραταιός, δυνατός. Μια δεύτερη, "ενισχυμένη" έννοια του ίδιου ρήματος, δηλώνει την ικανότητα του να βάζω στο χέρι κάτι, να γίνομαι κυρίαρχος, να κυβερνώ, να εξουσιά­ ζω δΓ όλων των τρόπων και μέσων. Μια τρίτη, ακόμα πιο 'δυ­ ναμική" έννοια του ίδιου πάντα ρήματος, δηλώνει τη δυνατότη­ τα να γίνομαι κάτοχος κάποιου πράγματος, να το έχω στην κυριάτητά μου διά της βίας ή με άλλους τρόπους που συγκαλύ­ πτουν μια βία πάντα υπαρκτή. Η λέξη κράτος, λοιπόν, που ουσιαστικοποιεί όλες τις παραπάνω έννοιες του ρήματος, είναι πολύ βεβαρυμένη, από κάθε άποψη. Μ' άλλα λόγια, κράτος και εξουσία είναι συνώνυμα. Βέβαια, κάθε λογικός άνθρωπος εύχεται να υπάρξει κάποτε μια κοινωνία "αυτοδιοικούμενη", χωρίς κράτος και εξουσιαστές. Ομως, όπως δείχνουν τα πράγματα, το κράτος θα χρειά­ ζεται για πολλούς αιώνες ακόμα, μέχρι που να λείψει η κατα­ στροφική ιδιοκτητική μανία, που κάνει τον άνθρωπο κτήνος. Τονίζουμε πως το κράτος είναι πάντα μια εξουσία της εκάστοτε ιθύνουσας τάξης. Κι απ’ τις ιθύνουσες τάξεις δεν πρέ­ πει να περιμένουν έλεος όσοι ανήκουν στις μη ιθύνουσες. Ωστόσο, το κράτος δεν καταργείται με διατάγματα και ιδεαλιστικές αποφάσεις αφ' υψηλού, όπως πολύ θα το θέλαμε όλοι εμείς που δεν τα έχουμε καλά με κανενός είδους εξουσία. Το κράτος "μαραζώνει", ή μάλλον θα έπρεπε να "μαραζώνει" συ­ νεχώς, μέχρι την πλήρη και φυσιολογική του εξαφάνιση όπως λέει ο Μάρξ, κάτω από κοινωνικοοικονομικές συνθήκες που κάνουν δυνατό και το συνεχές "μαράζωμα" και την τελική εξα­ φάνιση αυτής την κατάρίας που λέγεται κράτος. Υπάρχουν πολλών ειδών κράτη, δηλαδή πολλές μορφές οργανωμένης εξουσίας. Το σύγχρονο δημοκρατικό κράτος,

149


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ στις πολλές του παραλλαγές, είναι 'κράτος του νόμου", δηλα­ δή μια εξουσία που στηρίζεται σε νόμους. Που όμως τους φτιάχνει πάντα η ιθύνουσα τάξη για λογαριασμό της. Και τους πλασάρει για χρήση από όλους, κοροϊδεύοντας όλους -πλην του εαυτού της φυσικά. Εν πάση περιπτώσει, ’ κράτος του νόμου" πριν από το Σόλω­ να δεν υπήρχε. Υπήρχε μόνο κράτος της ολικής και απόλυτης εξουσίας των ισχυρών. Είναι φανερό, λοιπόν, πως το "κράτος του νόμου" είναι μια τεράστια πρόοδος σε σχέση με άλλες μορφές εξουσίας, όπου κυριαρχεί ο νόμος του ισχυρότερου. Αλλά ταυτόχρονα το κράτος του νόμου είναι κάτι που κι αυ­ τό πρέπει να εξαφανιστεί, το συντομότερο δυνατό. Και θα εξα­ φανιστεί μόνο όταν σταματήσει η εκμετάλλευση ανθρώπου α­ πό άνθρωπο, όταν δηλαδή οι κοινωνικές συνθήκες γίνουν τέ­ τοιες που δεν θα επιτρέπουν την εκμετάλλευση, πράγμα που δυστυχώς μπορεί να αργήσει, χωρίς ωστόσο αυτό να σημαί­ νει πως πρέπει να παραιτηθούμε από την προσπάθεια για την ε­ ξαφάνιση του κράτους. Λοιπόν, απ’ το απειλητικό σκοτάδι των αλληλοσπαρασσόμενων κτηνών, που προσπαθούν ν’ αρπάξουν για λογαριασμό τους όσο το δυνατό περισσότερα, προτιμότερο το "κράτος του νόμου", έστω και στη σημερινή αστική του μορφή, ή σε μια άλλη, μη αστική. (Και ένα κράτος, ακόμα και σοσιαλιστικό, δεν μπορεί να γίνει αποδεκτό ως "αιώνιος θεσμός" από ένα συνεπή μαρξιστή, που γνωρίζει πως ο Μαρξ ό,τι έκανε, το έκα­ νε για τη μελλοντική κατάργηση του κράτους και όχι για τη δι­ αιώνιση μιας σοσιαλιστικής μορφής εξουσίας). Λοιπόν, ο Σόλων δημιουργεί το πρώτο στον κόσμο άξιο του ονόματος "κράτος του νόμου". Ωστόσο, η σολώνεια ιδέα περί κράτους βρέθηκε σε θανάσιμο κίνδυνο, αμέσως μετά την εμ­ φάνισή της. Τελικά, θα περισωθεί από τον Κλεισθένη (που θα τον τιμήσουμε στο επόμενο κείμενο). Αλλά προς το παρόν η Αττική σπαράσσεται από μια πρωτοφανή για την περιοχή κοι­ νωνική αναταραχή, παρά τους σοφούς νόμους του Σόλωνα,

150


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ που από μόνοι τους αποδεικνύονται ανεπαρκείς για μια αυτό­ ματη επιβολή της τάξης και της ευνομίας, που ονειρευόταν ο μεγάλος νομοθέτης. Την εποχή του Σόλωνα, λοιπόν, υπάρχουν στην Αττική τρεις ευδιάκριτες κοινωνικές τάξεις, που ομαδοποιούνται κατά κά­ ποιο τρόπο, σε τρία ξεχωριστά κόμματα, με αλληλοσυγκρουόμενα ’ προγράμματα·. Πρόκειται για τους ’ πεδιακούς*, δηλαδή τους ανθρώπους της πεδιάδας και επί του προκειμένου όσων νέμονταν την εύφορη πεδιάδα του Κηφισσού, τους 'παράλι­ ους·, δηλαδή αυτούς που κατοικούσαν στις ακτές μέχρι το Σούνιο και που ήταν κατά κύριο λόγο ναυτικοί και έμποροι και τους "διάκριτους", δηλαδή αυτούς που διακρίνονταν, καθότι κατοικούσαν στις ορεινές περιοχές της Πάρνηθας και του Βριλησσού (που διακρίνονταν επίσης και για τη φτώχεια τους, λόγω του άγονου εδάφους). Αρχηγός των "πεδιακών" ήταν ο α­ ριστοκράτης Λυκούργος, αρχηγός των "παραλίων· ο έμπορος Μεγακλής, και αρχηγός των "διακρίτων" ο πολύς Πεισίστρατος. 0 Πεισίστρατος, που γεννήθηκε στα Βριλήσσια, ήταν ουγγενής του Σόλωνα, και ξεπεσμένος αριστοκράτης, όπως και ο Σόλων. 0 Πεισίστρατος, που διακρίθηκε τα μάλα στον κατά των Μεγαρέων πόλεμο για τη Σαλαμίνα, πάνω στην αναμπουμπούλα και τις ζητωκραυγές καταλαμβάνει την εξουσία και γί­ νεται τύραννος το 561 π.Χ., προφανώς με τις ευλογίες του συγγενούς του Σόλωνα, που έβλεπε να καταρρέει το τιτάνειο έργο του, εξαιτίας των συνεχών καβγάδων ανάμεσα στα τρία ■κόμματα", που αντιπροσώπευαν σαφέστατα τρεις κοινωνικές τάξεις: Τους αριστοκράτες, τους εμπόρους και τους πληβεί­ ους. Υπό τον Πεισίστρατο, αυτοί οι τελευταίοι, που ωστόσο, τουλάχιστον εκ καταγωγής δεν ήταν καθόλου πληβείος. Είναι συνηθισμένο και σήμερα, οι ηγέτες της Αριστερός να είναι "α­ ποστάτες της τάξης" τους, που βέβαια δεν είναι η Αριστερά. Και τούτο διότι το προλεταριάτο είναι πολύ ταλαιπωρημένο α­ πό την κτηνώδη δουλειά για να μπορεί να κάνει πράγματα που

151


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ξεπερνούν τις εξαντλημένες δυνάμεις του. Φυσικά, αυτό δεν είναι απόλυτο -κι όσα λέμε εδώ περί προ­ λεταριάτου και τα τέτοια να μην τα πάρετε τοις μετρητοίς, διό­ τι μιλούμε με αφαιρέσεις και αναγωγές σε μια πολύ μακρινή ε­ ποχή ίσα ίσα για να επισημάνουμε κάποιες αναλογίες. Βέβαια, το ΚΚΕ είναι το παλιότερο από τα σημερινά ελληνικά κόμματα, αλλά ο ιδρυτής του σίγουρα δεν είναι... ο Πεισίστρατος και η τυραννίδα του Πεισίστρατου δεν ήταν μια ’ δικτατορία του προλεταριάτου’ . Φυσικά, αυτό δεν το είπε ποτέ κανείς, αλλά κάποιοι χο­ ντροκέφαλοι "μαρξιστές" οσφραίνονται παντού "προλεταρια­ κούς αγώνες" και "πάλη της αγροτιάς και της εργατιάς ενάντια στους καταπιεστές". Λοιπόν, παρόλο που ο Πεισίστρατος είχε έναν εξαιρετικά ταραχώδη βίο, τελικά κατάφερε να πεθάνει από φυσικό θάνα­ το το 528 π.Χ., αφού κρατήθηκε στην εξουσία, άλλοτε με το ζόρι, άλλοτε με την "αγάπη του λαού", 33 ολόκληρα χρόνια. Και ιδού ο ταραχώδης βίος του, που λέγαμε: Κατέλαβε την Αρχή όπως είπαμε το 561 Π.Χ.. Σε 6 χρόνια, το 555 π.Χ., οι πολιτικοί του αντίπαλοι Μεγακλής και Λυκούρ­ γος τον καθαιρούν και τον εξορίζουν. Αλλά πολύ σύντομα ο Πεισίστρατος ξανααναρριχάται στην εξουσία. Το 549 π.Χ. ξαναχάνει την εξουσία και ξαναεξορίζεται. Ομως, ο πεισματά­ ρης Πεισίστρατος επανακαταλαμβάνει τη εξουσία κι αυτή τη φορά τη διατηρεί μέχρι το θάνατό του, το 528 μ.Χ.. Αξίζει να υπογραμμιστεί πως αντίπαλοί του είναι πάντα οι "πεδιακοί", δηλαδή οι κτηματίες αριστοκράτες, αλλά κάπου κάπου και οι "παράλιοι’ , δηλαδή οι έμποροι, για λογαριασμό των οποίων αγωνιζόταν, ο ταλαίπωρος. Πάντως, οι "διάκριτοι" δεν τον εγκατέλειψαν σχεδόν ποτέ. Οχι μόνο γιατί ήταν πατριωτάκι, που λεν, αλλά κυρίως διότι ήταν εχθρός των πλουσίων, ιδιαίτερα δε αυτών που δεν καταλάβαιναν πως οι αλλαγμένοι καιροί απαιτούσαν αλλαγμένες μορφές εξουσίας. Η ανάπτυξη του ναυτιλιακού εμπορίου δεν θα ήταν δυνατό

152


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ να συνεχιστεί χωρίς μια ισχυρή κεντρική εξουσία, την οποία οι νόμοι του Σόλωνα δεν μπόρεσαν να επιβάλλουν, όπως είδα­ με. Η δημοκρατία δεν απέχει, βέβαια, πολύ από την εποχή του Πεισίστρατου, αλλά προς το παρόν το μόνο γνωστό και δοκι­ μασμένο στις καινούριες συνθήκες διοικητικό σύστημα είναι η τυραννίδα, που εφαρμόζεται ήδη σ’ όλες τις πόλεις της Ιωνί­ ας, αλλά με έντονες δημοκρατικές 'παρεκκλίσεις'. Είναι μάλ­ λον βέβαιο πως ο Σόλων είχε μελετήσει το διοικητικό σύστημα των ιωνικών πόλεων, κι αυτό προσπάθησε να μεταφέρει στην Αττική, χωρίς όμως να πάρει υπόψη κατά τα φαινόμενα, πως ο αλλοεθνής εχθρός απείχε προς το παρόν πολύ από την Αττική και συνεπώς δεν θα μπορούσε να παίξει ακόμη συνεκτικό ρό­ λο, όπως στις ιωνικές πόλεις, που από την εμφάνισή τους βρίσκονταν σε μια συνεχή κατάσταση πολιορκίας, που δεν ε­ πέτρεπε τις μεταξύ τους έριδες. Η Αθήνα, συνπώς, είχε ανάγκη από μια τυραννίδα πιο αυ­ στηρή, πιο δικτατορική, όπως θα λέγαμε σήμερα, κατά το πρό­ τυπο της Κορίνθου, της Αίγινας και των Μεγάρων. Ο Πεισί­ στρατος, λοιπόν, προσάρμοσε την ιωνική περί εξουσίας μισοαυταρχική αντίληψη του Σόλωνα, όπως αυτός την είδε στις πόλεις της Ιωνίας, στην αυταρχική περί τυραννίδας αντίληψη του Περίανδρου του Κορίνθιου. Κι έτσι, στην εποχή ακόμα του Πεισίστρατου η Αθήνα ξε­ περνάει σε ανάπτυξη και την Κόρινθο και την Αίγινα, που ήταν οι δύο κύριες αντίζηλες εμποροναυτιλιακές δυνάμεις. Αν η α­ ριστοκρατία κάνει ό,τι μπορεί για να δυσκολέψει τον Πεισί­ στρατο, ο λαός ωστόσο τον αγαπάει και τον υποστηρίζει, πα­ ρά το γεγονός πως εφαρμόζει τους νόμους του Σόλωνα κατά την προσωπική του αντίληψη και με μια ελαστικότητα απολύτως ταιριαχτή σε δικτάτορα. Για να ανταμείψει το λαό αλλά και για να συντηρήσει την αγάπη του (ο λαός δεν αγαπάει πά­ ντα "ανιδιοτελώς’ τους ηγέτες του) ο Πεισίστρατος φκιάχνει δρόμους, χτίζει εντυπωσιακά δημόσια κτίρια, δίνει καινούργια λάμψη στα Μεγάλα Παναθήναια και το σημαντικότερο για τον

153


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ πολιτισμό που ετοιμάζεται να έρθει με τη δημοκρατία, εισάγει και στο Αστυ τη λατρεία του Διονύσου και της Δήμητρας, δύο 'δευτερευόντων* θεών, που ποτέ δεν βρήκαν στέγη στον αρι­ στοκρατικό Ολυμπο, γιατί ήταν λαϊκής καταγωγής και προελεύσεως, ενώ οι ‘Δώδεκα* δεν ήταν παρά ένα συμβούλιο αρ­ χόντων, οργανωμένο κατά τα πρότυπα της ανθρώπινης αρι­ στοκρατίας. Από τον διονυσιακό διθύραμβο θα ξεπηδήσει η τραγωδία αυτήν ακριβώς την εποχή. Ο θέσπις, ένας δραματικός ποιη­ τής και ηθοποιός, που είναι προστατευόμενος του Πεισίστρατου, κάνει διαλογικό το διθύραμβο, δηλαδή το τραγούδι προς τιμήν του Διονύσου, και σε λίγο αυτός ο στοιχειώδης διάλο­ γος θα εξελιχθεί στην τραγωδία της κλασικής περιόδου. Κατά κανόνα, ο νεποτισμός και η μακρόχρονη δικτατορία παν μαζί. Νέπος στα λατινικά σημαίνει ανιψιός, και νεποτισμός σημαίνει συγγενοκρατία, διακυβέρνηση δηλαδή διά των συγ­ γενών. Βέβαια, ο όρος δεν είναι γνωστός την εποχή του Πεισίστρατου, το περιεχόμενό του όμως είναι γνωστό από αρχαιοτάτων χρόνων, ενώ στις μέρες μας ο νεποτισμός πήρε και ’ δη­ μοκρατικότερες" μορφές, όπως αυτήν των γαμπρών και των κουμπάρων. (0 κ. Μητσοτάκης κάτι ξέρει επί του θέματος). 0 Πεισίστρατος, λοιπόν διορίζει διαδόχους τους δύο γιους του, τον Ιππαρχο και τον Ιππία, που λέγονται Πεισιστρατίδες. Και ο μεν Ιππάρχος δολοφονείται από τον Αρμόδιο και τον Αριστογείτονα στη διάρκεια των Μεγάλων Παναθηναίων του έ­ τους 514 π.Χ., δηλαδή 14 χρόνια μετά το φυσικό θάνατο του πατέρα του και την αφύσικη διαδοχή απ’ αυτόν του πατέρα του, ο δε Ιππίας συνεχίζει να κυβερνά μέχρι το 510 π.Χ., οπότε οι αριστοκράτες, με την αποτελεσματική βοήθεια του Σπαρτιά­ τη βασιλιά Κλεομένη, που φτάνει στην Αθήνα επί τούτου, τον καθαιρούν και τον υποχρεώνουν να αυτοεξοριστεί στο Σίγειον. Η τυραννίδα στην Αθήνα διαρκεί συνολικά (Πεισίστρατος και Πεισιστρατίδες) 51 χρόνια, αρκετά για να συνειδητοποιή­ σουν οι Αθηναίοι την αξία και τη σημασία των νόμων του Σό-

154


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ λωνα. Ο Κλεισθένης που θα κάνει τη μεταρρύθμισή του δύο χρόνια μετά την πτώση των Πεισιστρατιδών, έχει ήδη μπροστά του τη σοφία ενός Σόλωνα και το συγκεντρωτικό διοικητικό σύστημα ενός Πεισίστρατου. Από την απάλειψη των σφαλμά­ των και των δύο, θα προκύψει διά του Κλεισθένους η δημοκρα­ τία, το σωτήριο για την Αθήνα έτος 508 π.Χ. Μας χωρίζουν μόνο 12 χρόνια από τους πρώτους μηδικούς πολέμους, όπου θα δοκιμαστεί και θα νικήσει το καινούργιο πολίτευμα. Το οποίο, παραδόξως, το ήθελε και ο εχθρός, οι Πέρσες. Ποτέ και σε καμιά περίπτωση οι Πέρσες δεν είδαν με καλό μάτι την ελληνική τυραννίδα -εκτός κι αν κάποια τυραννί­ δα ήταν αναφανδόν φιλικά δισκείμενη απέναντι τους. Κι αυτό, γιατί η τυραννίδα σναπαρήγαγε σε μικρογραφία το δικό τους διοικητικό σύστημα, που ήταν πολύ αυστηρό, πολύ συγκε­ ντρωτικό και συνεπώς πολύ επικίνδυνο για τον εχθρό. Παρά ταύτα, οι Πέρσες θα *τη βρουν* απ’ τη δημοκρατία, πράγμα που δεν θα ήταν δυνατό ούτε καν να το φανταστούν, θ α δούμε άλλη φορά πώς και γιατί. Προς το παρόν, θα περιο­ ριστούμε να πούμε ακόμη πως οι Πέρσες κατά την εποχή του Πεισίστρατου έχουν ήδη εμφανιστεί στον ελληνικό χώρο. Στη Σάμο δολοφονούν το σπουδαίο τύραννο Πολυκράτη και στη Μακεδονία υποχρεώνουν σε υποταγή το βασιλιά Αμύντα και γίνονται έτσι κύριοι του Βόρειου Αιγαίου, μέχρι τον Κάτω Δού­ ναβη. Ο εχθρός είναι απολύτως αναγκαίος για την 'εθνική συνοχή και ομοψυχία'. ΓΓ αυτό, όταν δεν υπάρχει ένας πραγματικός εχθρός, οι ηγέτες κατασκευάζουν έναν φανταστικό. Κι όταν δεν υπάρχει στο εξωτερικά ένας άμεσα απειλητικός εχθρός, φκιάχνουν στα γρήγορα έναν 'εσωτερικό εχθρό'. Στην Ελλάδα των πρόσφατων δύσκολων ιστορικών χρόνων, αυτό το ρόλο τον έπαιξαν οι κομμουνιστές, στους οποίους πολλά χρωστάει η 'εθνική συνοχή'. Την εποχή του Πεισίστρατου, πάντως, εκτός από τους Πέρ­ σες εμφανίζονται κι άλλοι εξωτερικοί εχθροί. Είναι οι ραγδαία

155


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ανερχόμενοι Καρχηδόνιοι, καθώς και οι Ετρούσκοι στη Μέση Ιταλία. Το σπέρμα της κατοπινής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ρίχνεται αυτή την εποχή. Ομοίως και το σπέρμα του υπ’ αριθ­ μόν ένα εχθρού της, της Καρχηδόνας. Ο πολιτικός χάρτης της εποχής έχει αλλάξει ριζικά. Και οι Ελληνες, περικυκλωμένοι από παντού, δεν θα μπορέσουν να επεκταθούν άλλο διά των αποικιών και μετά το τέλος των μηδικών πολέμων, που "ή­ ταν μια λύση", όπως θα έλεγε κι ο Καβάφης, θ' αρχίσουν να τρων τις σάρκες τους κατά τον τρομερό Πελοποννησιακό Πό­ λεμο.

156


16. Η δημοκρατία γεννήθηκε από το χάος Αν απορρίπτουμε τη δικτατορία για το λόγο πως είναι δικτα­ τορία, δηλαδή αυταρχική εξουσία του ενός, ή των περί τον έ­ ναν ολίγων, ή των περί των όπισθεν του ενός ολίγιστων, τότε αντιμετωπίζουμε την Ιστορία σαν αθεράπευτοι αισθηματίες, που δεν παίρνουν υπόψη πως τα 'κακά πράγματα* δεν είναι προϊόντα των κακών εγκεφάλων κακών ανθρώπων, αλλά κα­ κές συνέπειες μιας κακής κατάστασης που κι αυτή δεν δημιουργήθηκε από κακούς ανθρώπους, αλλά από μια προγενέ­ στερη κακή κατάσταση, που θα ήταν αδύνατο να είναι καλύτε­ ρη απ’ αυτήν που ήταν, γιατί αν κάτι τέτοιο ήταν δυνατό, κα­ νείς δεν θα διάλεγε το χειρότερο, εκτός κι αν ήταν αθεράπευ­ τα ηλίθιος. Αλλά, η ηλιθιότητα δεν αφορά τους λαούς (δεν υ­ πάρχουν ηλίθιοι λαοί), αφορά μόνο κάποιους μεμονωμένους ανθρώπους (υπάρχουν ένα σωρό μεμονωμένοι ηλίθιοι, που ευ­ τυχώς ποτέ δεν σχημάτισαν σύλλογο για να υπερασπιστούν τα συμφέροντα τους ή κόμμα για να καταλάβουν την εξουσία). Η ανθρώπινη κοινωνία, νοούμενη σαν ευρύτατο σύνολο αν­ θρώπων, δεν εμφάνισε ποτέ αυτοκαταστροφικές ή αυτοκτονικές τάσεις -κι ούτε σήμερα εμφανίζει τέτοιες τάσεις. Αν η υδρόγειος κινδυνεύει να γίνει κονιορτός σήμερα, και να επιστρέφει στην αρχική κατάσταση της αστρικής σκόνης, δεν είναι γιατί οι τρελοί και οι ηλίθιοι αποτέλεσαν ξαφνικά την απόλυτη πλειοψηφία, αλλά διότι οι οικονομικοί ανταγωνισμοί οξύνθηκαν τόσο, που σε λίγο οι οικονομικές διαφορές που κρύ­ βονται πίσω απ’ όλες τις διαφορές, δεν θα είναι δυνατό να λυ­ θούν με διαπραγματεύσεις. Ωστόσο, πριν από κάθε πόλεμο προηγείται μια μεγάλη περί­ οδος διαπραγματεύσεων. Και το γεγονός πως οι άνθρωποι χρησιμοποιούν πρώτα το όπλο της γλώσσας κι ύστερα τη γλώσσα των όπλων, σημαίνει πως καμία, μα καμία απολύτως

157


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ κοινωνική ομάδα δεν θέλει τον πόλεμο. Βέβαια, κάτι τέτοιο δεν συνέβαινε πάντα. Οσο πιο πρωτόγο­ νες είναι οι κοινωνικές ομάδες, τόσο μεγαλύτερη σημασία δί­ νουν στη γλώσσα των όπλων, που τη χρησιμοποιούν εξαρχής, και τελειώνουν τις "διαπραγματεύσεις· στα γρήγορα. Ενας νε­ κρός είναι ο πιο βολικός "συζητητής": Δεν αντιλέγει ποτέ. Αλλά σήμερα, ο κίνδυνος της ολικής καταστροφής δεν προέρχεται από πρωτόγονες κοινωνικές ομάδες. Οι Αμερικα­ νοί, για παράδειγμα, δεν είναι πρωτόγονοι, παρά το γεγονός πως στη ρύμη του οργισμένου μας λόγου, συχνά έχουμε την τάση να τους χαρακτηρίζουμε έτσι. Είναι, απλώς, καπιταλι­ στές. Και ως τέτοιοι πρέπει να υπερασπιστούν τα συμφέροντα τους με νύχια και δόντια. Και η μακριά προέκταση των νυχιών και των δοντιών, που ήταν τα πρώτα όπλα, είναι τα πυρηνικά όπλα. Ακόμα και ο Ρήγκαν, ένας βλάκας με πατέντα, γνωρίζει τη σημασία των διαπραγματεύσεων. Κι αν αυτές οι διαπραγμα­ τεύσεις αποτύχουν, γι* αυτό δεν θα φταίει ο Ρήγκαν, ή όποιος άλλος, αλλά το κοινωνικό σύστημα που στηρίζεται στο κλασι­ κό και αιματηρό δόγμα "ο θάνατός σου, η ζωή μου". 0 πόλε­ μος είναι εγγεγραμμένος ως δυνατότητα στο παραπάνω σλό­ γκαν, που θα μπορούσε να είναι το σήμα κατατεθέν του καπι­ ταλισμού. Στην ατέλειωτη αλυσίδα των πολέμων, ο πρώτος κρίκος ή­ ταν ένας εμφύλιος πόλεμος, δεδομένου ότι οι φυλές είναι προγενέστερες των κρατών και στην αφετηρία του πρώτου εμ­ φύλιου πολέμου, βρίσκεται ένας ενδοοικογενειακός πόλεμος. Ο βιβλικός μύθος του Αβελ και του Κάιν, έχει το νόημά του, ό­ πως άλλωστε κάθε μύθος, κάθε μυθολογίας. Λοιπόν που λέτε, με τη δικτατορία (τυραννίδα) του Πεισίστρατου και των γιων του, Ιππαρχου και Ιππία, που λήγει αισί­ ως, αλλά με τη βοήθεια των Σπαρτιατών, το 510 π.Χ. (μη σας φανεί παράξενο που οι στρατοκράτες Σπαρτιάτες κυνηγούν τους τυράννους, κάντε υπομονή μέχρι το μεθεπόμενο κείμενο

158


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ και θα καταλάβετε γιατί), η Αθήνα, που μόλις μετά βίας είχε γλιτώσει, διά του Πεισιστράτου, από τον εμφύλιο πόλεμο, κιν­ δυνεύει και πάλι να εμφυλιοκαταστραφεί εξαιτίας της ύπαρ­ ξης φυλών. (Είναι αυτονόητο, πως, όταν δεν υπάρχουν φυλές, δεν υ­ πάρχει ούτε εμφύλιος πόλεμος, τουλάχιστον τούτη τη μακρινή περίοδο, γιατί αργότερα τα πράγματα άλλαξαν. Ωστόσο, ο λανθασμένος όρος "εμφύλιος πόλεμος" παραμένει εν χρήσει και σήμερα, παρότι σήμερα ένας τέτοιος πόλεμος θα έπρεπε να ονομάζεται "ενδοεθνικός ταξικός πόλεμος" -ο όρος είναι δικός μου και τον προτείνω για υιοθέτηση). Στα δύο μόλις χρό­ νια που μεσολαβούν από την πτώση του Ιππία το 510 π.Χ. μέ­ χρι το 508 π.Χ. (θα δούμε τι φοβερό συνέβη αυτή τη χρονιά, αλλά δεν σας το λέμε από τώρα, για να σας υποχρεώσουμε... τυρανικά να διαβάσετε και τη συνέχεια τούτου του "διδακτι­ κού" αναγνώσματος, που όπως όλα τα διδακτικά αναγνώσμα­ τα δεν πρόκειται να διδάξει κανέναν), λέγαμε πως μέχρι το 508 π.Χ. στην Αθήνα επικρατεί πλήρες χάος (περίπου σαν το σημε­ ρινά, που ευχόμαστε να οδηγήσει εκεί που οδήγησε τότε -και το λέμε αυτό για να αποκαλύψουμε μέρος του μυστικού που σας κρύψαμε, αν και ήδη καταλάβατε περί τίνος πρόκειται). Στην Αθήνα της άμεσα προδημοκρατικής περιόδου (δύσκο­ λα να φυλάξει κανείς ένα τέτοιο μυστικό) υπήρχαν τρεις κοι­ νωνικές παρατάξεις, που δεν τις ονομάζουμε τάξεις, για να μη σας μπερδέψουμε: Οι μεγάλοι γαιοκτήμονες του Λεκανοπεδίου της Αττικής, που κατοικούσαν στη Μεσόγειο (τα σημερινά Μεσόγεια), οι κάτοικοι των παραλίων της Αττικής, που ήταν έμποροι και αλιείς, και οι μικροί γεωργοί των ορεινών διαμερισμάτων της βο­ ρειοανατολικής Αττικής, που όπως είδαμε, είχαν αναδείξει και είχαν βοηθήσει τον ορεινό Πεισίστρατο. Φυσικά, στην οικονομική ζωή κυριαρχούσαν οι πλούσιοι Μεσόγειοι. Ομως οι Παράλιοι είχαν γίνει ήδη πάρα πολύ απει­ λητικοί για τους Μεσόγειους, γιατί το εμπόριο αναπτυσσόταν

159


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ολοένα και περισσότερο. Αλλά και οι Ορεινοί, χάρη στην αριθ­ μ η τ ή τους δύναμη (η ποσότητα έπαιξε πάντα σημαίνοντα ρό­ λο στην Ιστορία), απειλούσαν να τα κάνουν γης μαδιάμ, γιατί δεν ήταν ευχαριστημένοι από τους νόμους του Σόλωνα. Αλλω­ στε, κανείς δεν ήταν ευχαριστημένος από τους νόμους του Σόλωνα, παρά τη σοφία τους, διότι οι νόμοι του Σόλωνα ήταν διαλλακτικοί και συμβιβαστικοί. Είχε δηλαδή την αφέλεια να πιστεύει, αυτός ο σοφός, πως αρκεί να δώσεις στους ανθρώ­ πους νόμους αντί ψωμιού, κι όλα θα πάνε καλύτερα. Αμ, δεΙ Ποτέ κανένας καλός νόμος δεν έκανε τα πράγματα οριστι­ κά καλύτερα. Απλώς, οι νόμοι, κάνουν τα πράγματα προσωρι­ νά καλύτερα, μέχρι που να σκάσει το καζάνι και να διαλύσει μαζί μ’ όλα και τους νόμους. Μια τέτοια έκρηξη λέγεται επανάσταση. Αλλά μια επανά­ σταση δεν οδηγεί κατ* ανάγκην στην πρόοδο. Υπάρχουν επα­ ναστάσεις και επαναστάσεις. Αλλο η κόκκινη επανάσταση του Οχτώβρη, του 1917, άλλο η μαύρη επανάσταση της 21ης Α­ πριλίου κι άλλο η πράσινη επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου (ξέρετε, αυτή που οδήγησε στις ’ επαναστατικές αλλαγές’ της σνάλλσγης Αλλαγής). Δεν δικαιολογείται συνεπώς κανένας εκ των προτέρων θαυμασμός για τους επαναστάτες, για μόνο το λόγο πως είναι ή αυτοχαρακτηρίζονται επαναστάτες. Λοιπόν, η κατάσταση στην Αθήνα απ’ το 510 μέχρι το 508 π.Χ. ήταν ’ έκρυθμη’ , τουτέστιν, όλοι απειλούσαν να βγάλουν απ’ τον τρέχοντα ρυθμό την καθημερινή ζωή, πράγμα που θα μπορούσε να συμβεί ανετότατα, γιατί οι αρχαίες φυλές διατη­ ρούσαν τη συνοχή τους και η μία ήταν έτοιμη να επιτεθεί κατά της άλλης, προκαλώντας έτσι έναν εμφύλιο πόλεμο και δεν υ­ πάρχει τίποτα πιο βάρβαρο από έναν εμφύλιο πόλεμο. Τούτος ο επαπειλούμενος εμφύλιος πόλεμος έπρεπε να αποφευχθεί οπωσδήποτε. Και όλοι ήθελαν να τον αποφύγουν, όπως και σή­ μερα, που όλοι προσπαθούν να αποφύγουν τον πόλεμο, και τούτο γιατί κανείς δεν μπορεί να προλέξει την έκβασή του. Αλίμονο μας αν οι νικητές ενός πολέμου γνώριζαν εκ των

160


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ προτέρων πως αυτοί θα είναι οι πιθανότεροι νικητέςΙ Βέβαια ό­ λοι φροντίζουν να είναι αυτοί οι πιθανότεροι νικητές και προε­ τοιμάζονται προς τούτο κατάλληλα, αλλά όπως έδειξε πανη­ γυρικά και ο πόλεμος του Βιετνάμ, στον πόλεμο “ουδένα προ του τέλους (του) μακάριζε'. Αλλωστε, όλες οι νίκες είναι λίγο ως πολύ πύρρειες, αφού και οι νικητές πληρώνουν πάντα ακρι­ βά το τίμημα της νίκης. Απλώς, οι νικητές, μπορεί να ευνοού­ νται στον τελικό ισολογισμό, όσον αφορά την ανθρώπινη ζωή. Αλλά, ποιος λογαριάζει την ανθρώπινη ζωή, όταν είναι ν1αρπαξει τη λεία απ’ τον εχθρό, που είναι και το τελικό ζητούμενο σε κάθε πόλεμο, εμφύλιο, διεθνικό και πολυεθνικό; Πάντως, όταν μπορείς ν1 αρπαξεις τη λεία ειρηνικά δεν καταφεύγεις σε πό­ λεμο, εκτός κι αν είσαι βλαξ, πράγμα που το αποκλείσαμε, προκειμένου περί κοινωνικών ομάδων. 0 Κλεισθένης, λοιπόν, έβαλε το φοβερό μυαλό του κάτω και προσπάθησε να καταλάβει τι δεν πήγαινε καλά με τους κα­ τά τα άλλα έξοχους νόμους του Σόλωνα. Αφού οι Αθηναίοι εί­ χαν νόμους τόσο τέλειους, που μερικοί απ' αυτούς να ισχύ­ ουν και στις μέρες μας ελαφρώς παραλλαγμένοι, γιατί τσακώ­ νονταν παρά ταύτα; Βέβαια, ο Κλεισθένης, όπως και ο πνευμα­ τικός του πατέρας, ο Σόλων, όπως κι όλοι όσοι έχουν μισό γραμμάριο μυαλό στο κεφάλι τους, ήξερε πως ο καβγάς γίνε­ ται πάντα για το πάπλωμα. Ομως ήξερε και κάτι παραπάνω: Πως το πάπλωμα, πριν αρχίσουν να το τραβούν από δω κι από κει, έπρεπε να σκεπάζει όλους, προκειμένου όλοι να μπορέ­ σουν να το τραβήξουν, στην περίπτωση που θα αποχτούσαν τις προς τούτο απαιτούμενες δυνάμεις. Η περίφημη ισονομία του Σόλωνα δεν σημαίνει απολύτως τίποτα, αν ο καθένας δεν είναι σε θέση να κάνει δικούς του τους νόμους. Συνεπώς, αν όλοι τραβούσαν το πάπλωμα με την ίδια ακρι­ βώς δύναμη, κανείς δεν θα μπορούσε να το κάνει ολότελα δι­ κό του, παρόλο που το τράβηγμα θα συνεχίζονταν (συνεχίζε­ ται ακόμα). Ο Κλεισθένης, λοιπόν, είναι ο εφευρέτης του πολιτικού αξι­

161


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ώματος της Ισορροπίας των δυνάμεων*, που ισχύει ακόμα. Βέβαια, οι ισόρροπες δυνάμεις, συνεχίζουν να είναι δυνάμεις και να μάχονται. 0 Κλεισθένης δεν έβαλε τέρμα στην 'πάλη των τάξεων* που, φυσικά, δεν είναι εφεύρεση του Μαρξ, αλλά πανάρχαιο κοινωνικό γεγονός. Απλώς, ισορόπησε τις αντίρρο­ πες και αντιμαχάμενες κοινωνικές δυνάμεις, ώστε να απο­ φευχθεί η άμεση σύγκρουση, που ήταν το επειγόντως ζητού­ μενο. Και κατάφερε όντως να τις ισορροπήσει μ’ ένα εκπληκτικό στρατήγημα, που είχε διαφύγει απ’ το Σόλωνα. Κατάλαβε, δη­ λαδή, ο Κλεισθένης πως, όσο στην Αθήνα (δηλαδή στην Αττι­ κή), υπάρχουν φυλές που η καθεμιά εφαρμόζει πρώτα τους δι­ κούς της αρχαίους νόμους κι ύστερα τους κοινούς για όλους τους Αθηναίους, ούτε λόγος να γίνεται για τη σολώνεια ισονο­ μία, δηλαδή την ισότητα απέναντι στους νόμους, που σήμερα είναι ένα κενό σχήμα λόγου, αντίθετα από την αμέσως μετά τον Κλεισθένη εποχή. Επρεπε, λοιπόν, να καταργηθούν οι εξ αίματος φυλές και τη θέση τους να πάρουν οι κατά γεωγραφικά διαμερίσματα φυ­ λές, που παρόλο που διατηρούν και τώρα την ονομασία "φυ­ λή*, δεν είναι ακριβώς φυλές αλλά κοινότητες, δήμοι, όπως έ­ λεγαν οι αρχαίοι Ελληνες τις μικρότερες διοικητικές μονάδες, που στην περίπτωση της πόλης - κράτους, ήταν ταυτόχρονα και οι μεγαλύτερες. θυμίζουμε κάτι σημαντικό που ήδη το αναφέραμε σε άλλο κείμενο: Η δημοκρατία της αρχαίας Αθήνας ήταν συνασπι­ σμός δήμων, των δήμων ολόκληρης της Αττικής, και συνεπώς η Αθηναϊκή Δημοκρατία θα έπρεπε να λέγεται, πιο σωστά, Ατ­ τική Δημοκρατία. Αλλωστε, όπως ήδη έγινε φανερό, οι κοινωνι­ κές διεργασίες που προηγούνται της εμφάνισης της Αθηναϊ­ κής Δημοκρατίας αφορούν ολόκληρη την Αττική, κι όχι μόνο το βασικό της δήμο, την Αθήνα, που ποτέ, ούτε πριν, ούτε κα­ τά, ούτε μετά τη Δημοκρατία (γιατί υπάρχει και ένα μετά που είναι τραγικό, όπως θα δούμε αργότερα), καθυπόταξε στη δική

162


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ της εξουσία τους άλλους δήμους της Αττικής. Ο συνασπισμός των δήμων της Αττικής σ’ ένα ενιαίο διοικη­ τικό σύστημα ήταν αυτονόητος για όλους τους κατοίκους της Αττικής, εξαιτίας της γεωγραφικής διαμόρφωσης αυτής της γωνιώδους περιοχής, όπου όλες οι παραλίες έχουν εύκολη πρόσβαση στα Μεσόγεια, και τα Μεσόγεια ’εκβάλλουν* φυσι­ κά στις παραλίες. Κατά κάποιο τρόπο, στην Αττική, δεν υπάρ­ χουν στεριανοί και θαλασσινοί. Ομως, η βόρεια πλευρά του τριγώνου είναι ανοιχτή και ευάλωτη, κι αυτό δημιουργεί στους κατοίκους της Αττικής το αίσθημα πως, ο όποιος εχθρός είναι κοινός. Η γεωγραφική κλειστότητα αποτελεί προϋπόθεση για να ε­ γκλωβιστεί εντός της μια φυλή ή ένα έθνος. Αν δεν υπήρχαν γεωγραφικά εμπόδια, δεν θα υπήρχαν ούτε σύνορα, σε μια ε­ ποχή μάλιστα που θα ήταν πολύ δύσκολο να φυλαχτούν τα σύνορα, αν δεν τα 'φύλαγε* η ίδια φύση, ας πούμε μ’ ένα ποτά­ μι ή ένα ψηλό βουνό, που για αιώνες λειτούργησε σαν τείχος, πριν οι άνθρωποι κατασκευάσουν τείχη. Ο Κλεισθένης κατάλαβε πως σε μια ιδιόρρυθμα κλειστή πε­ ριοχή, όπως η Αττική, θα ήταν δύσκολο να συνυπάρξουν ειρη­ νικά πολλές φυλές, πολύ περισσότερο όταν αυτές οι φυλές εί­ χαν απόλυτη ανάγκη η μία από την άλλη, εξαιτίας της γεωλο­ γικής ιδιομορφίας της Αττικής, θ α 'πρεπε, λοιπόν, είτε να κυρι­ αρχήσει μια φυλή σ’ ολόκληρη την περιοχή, καθυποτάσσο­ ντας όλες τις άλλες, όπως στη Σπάρτη, που κι αυτή ήταν ο­ μοσπονδία δήμων, αλλα πάρα πολύ διαφορετικών είτε να βρε­ θεί τρόπος να συνυπάρξουν όλες οι φυλές ειρηνικά. Και για να συμβεί το δεύτερο έπρεπε να εξαφανιστούν τα αριστοκρατικά γένη. Γιατί οι αριστοκράτες ήταν αυτοί που είχαν κάθε λόγο να υποθάλπουν τη φυλετική διαίρεση της κοινωνίας. Οταν κανείς είναι φτωχός και ακτήμων, δεν έχει κανένα λό­ γο να υπερηφανεύεται για την 'ευγενική ' καταγωγή του -εκτός κι αν είναι μωρός' Νεοέλλην. Τούτη η περηφάνεια, άλλωστε, κρύβει πάντα μια επιθυμία για τη διαφύλαξη των κεκτημένων ή

163


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ την ανάκτησή τους, στην περίπτωση που έχουν χαθεί. Κι ένας εκ καταγωγής φτωχός (δηλαδή, χωρίς πλούσιους προγόνους, που κάποτε χρεοκόπησαν), πρέπει να είναι εντελώς βλάξ για να νοιώθει περήφανος για την καταγωγή του. 0 μεγάλος Κλεισθένης, ο αριστοκράτης Κλεισθένης, τα κα­ τάλαβε όλα αυτά, αιώνες πριν τα βάλει σε κάποια θεωρητική τάξη ο Μαρξ. Κατάλαβε, δηλαδή, πως στη διαμόρφωση μιας εθνότητας η γεωγραφία και όχι το αίμα παίζει τον πρώτο και κυρίαρχο ρόλο. Και το σωτήριο για την ανθρωπότητα έτος 508 π.Χ. καταργεί τις φυλές και φκιάχνει τους ’ γεωγραφικούς" νό­ μους του. Η δημοκρατία έχει γεννηθεί, αυτή τη χρονιά.

164


17. Η οργάνωση της δημοκρατίας Παρόλο που ο Κλεισθένης δεν ήταν, απλώς, αριστοκρά­ της, αλλά ο αρχηγός της πιο παλιάς και πιο ξακουστής φυλής των Αθηνών, της φυλής των Αλκμεωνιδών, κατάφερε τελικά να επιβάλει τη Δημοκρατία, όχι τόσο γιατί νοιαζόταν για τη Δημο­ κρατία, αλλά διότι ήθελε πάση θυσία να σώσει τους αριστο­ κράτες απ’ την ολική κατάρρευση, που την έβλεπε να έρχεται καλπάζοντας. Φαίνεται πως ο γιος του Μεγακλέους και της Αγαρίστης, παρόλο που δεν γνώριζε την νεοελληνική παροιμία που λέει 'απ’ το ολότελα, καλή κι η Πανσγιώταινα', γνώριζε ω­ στόσο τη σημασία της -κι αυτό είναι που έχει σημασία. Η Παναγιώταινα του Κλεισθένη ήταν οι Επώνυμοι Αρχοντες, που και μετά τις μεταρρυθμίσεις του συνέχισαν να εκλέγονται απ’ τις πλουσιότερες φυλές και μόνο απ’ αυτές. Μ’ άλλα λό­ για, ο Κλεισθένης περιέσωσε, αλλά όχι οριστικά, την κορυφή της εκτελεστικής εξουσίας, δίνοντας για αντάλλαγμα στο λαό όλες τις άλλες εξουσίες. Λίγο πριν απ’ τις ιστορικές μεταρρυθμίσεις του, που τις πρότεινε και τις επέβαλε το έτος 508 Π.Χ., τούτος ο 'μέγας άρχων" της πολιτικής ζωής της εποχής του, που ανακατεύονταν με την πολιτική από έφηβος, επιχείρησε να ανατρέψει το γιο του Πεισίστρατου, τον τύραννο Ιππία μ’ ένα απίθανο τέχνα­ σμα, που τελικά έπιασε και ο Ιππίας μετακόμισε σώος αλλά ό­ χι και αβλαβής, στη Μικρά Ασία. Πήγε, λοιπόν, στους Δελ­ φούς ο Κλεισθένης, έπιασε έναν έναν τους ιερείς του Απόλ­ λωνα που υπαγόρευαν στην Πυθία τους χρησμούς και τους εί­ πε να λένε σε κάθε Σπαρτιάτη, που ζητούσε έγκυρο χρησμό (και τίποτα δεν ήταν πιο έγκυρο την εποχή εκείνη απ’ τα λόγια της Πυθίας), πως δεν υπάρχει καμιά περίπτωση να προκόψει η Σπάρτη, αν προηγουμένως δεν ελευθερωνόταν η Αθήνα, εννο­ είται απ’ τους τυράννους, που είχαν κάνει μαύρη τη ζωή των

165


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ αριστοκρατών. Μια και ο Απόλλων, δηλαδή ο Κλεισθένης, μίλησε τόσο πει­ στικά διά στόματος Πυθίας, και προκειμένου να μην προκαλέσουν την οργή του θεού, οι Σπαρτιάτες, πείστηκαν τελικά με το πες πες της Πυθίας, και από φίλοι των Πεισιστρατιδών έγιναν εχθροί τους. Κι όχι μόνο έγιναν εχθροί τους, αλλά έστει­ λαν και το βασιλιά τους Κλεομένη στην Αθήνα, που μαζί με τους ανθρώπους του Κλεισθένη ανέτρεψαν τον Ιππία. Που, πα­ ρά το ασφαλές ταμπούρωμα του μέσα στην Ακρόπολη, κατάφερε μεν να σώσει τον εαυτό του, αλλά όχι και την εξουσία. Κι έτσι, με τη βοήθεια του θεού (τώρα ξέρουμε πώς βοηθούν οι θεοί τους ανθρώπους) η τυραννίδα έπεσε και οι αριστοκράτες πανηγύριζαν για τούτη την ιστορική πτώση. Μετά την πτώση του Ιππία χάρις στο ευφυέστατο τέχνασμα του Κλεισθένη, που θα ήταν άδικο αν τον χαρακτηρίζαμε κυνικό και αγύρτη, για μόνο το λόγο πως ζήτησε και πήρε τη βοή­ θεια του Απόλλωνα, δεδεμένου ότι όλος ο κόσμος κατέφευγε στο Μαντείο των Δελφών για ψύλλου πήδημα, πόσο μάλλον για πηδήματα πολύ σοβαρά σαν αυτό του Κλεισθένη, μετά λοι­ πόν την πτώση του Ιππία και ενώ οι περισσότεροι αριστοκρά­ τες γιόρταζαν, κάποιοι άλλοι χοντροκέφαλοι αριστοκράτες, με επικεφαλής τον αριστοκράτη Ισαγόρα, που ούτε είχαν πάρει είδηση πως από χρόνια κάθονταν σε αναμμένα κάρβουνα, συ­ νωμότησαν κατά του ευφυούς Κλεισθένη και επιχείρησαν να τον ξεκάνουν. Λοιπόν, ο εν λόγω Ισαγόρας, που φαίνεται πως ήταν μεγάλο καθίκι, κατά το δη νεοελληνικώς λεγόμενον, επιχείρησε να επαναλάβει το τέχνασμα του Κλεισθένη. Πήγε, που λέτε, στους Σπαρτιάτες και τους λέει πως ο Κλεισθένης ετοιμάζεται να γί­ νει τύραννος. Και προκειμένου να μην "υποδουλωθεί· και πάλι η Αθήνα και καταρρεύσει η Σπάρτη, σύμφωνα με το τρομερό δελφικό χρησμό, οι Σπαρτιάτες έστειλαν και πάλι στην Αθήνα τον ταλαίπωρο βασιλιά Κλεομένη. Ο Κλεισθένης, μπροστά στο θανάσιμο κίνδυνο (ήξερε κα-


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ λϋτερα απ’ τον καθένα τι σημαίνει να τρομοκρατούν οι θεοί τους Σπαρτιάτες και να τους κάνουν θηρία) πήρε δρόμο απ’ την Αθήνα μαζί με την αριστοκρατική οικογένειά του, κι έτσι ο Ισαγόρας εξελέγη Αρχών, σαν να λέμε πρωθυπουργός. Στην πραγματικότητα όμως, ήταν χειρότερος και από τύραννος (πα­ λιά ιστορία, όπως βλέπετεΙ). Με τις πολλές βρομιές που έκα­ νε, τούτος ο αχρείος κατάφερε τελικά να ξεσηκώσει εναντίον του τους πάντες: αριστοκράτες, εμπόρους, γεωργούς. (0 κ. Παπανδρέου πρέπει να διαβάσει καλά την ιστορία του Ισαγόρα. θ α του κάνει καλό. Το ελπίζω δηλαδή χωρίς να είμαι από­ λυτα βέβαιος). Τελικά, όλος ο κόσμος ζήτησε να ’ρθει πίσω ο Κλεισθένης, κι αυτός γύρισε σα σωτήρας. (Σας θυμίζει τίποτα αυτή η ιστο­ ρία; Ω, πόσο σύγχρονη είναι η αρχαία ελληνική ιστορία!) Κι α­ ποδείχτηκε πράγματι σωτήρας. Οχι όμως, σαν κάποιους κά­ ποιους, που τους υποδέχονται μετά βαϊων και κλάδων, για να πελεκήσουν μετά τους κλάδους και να φτιάξουν μ’ αυτούς πα­ λούκια! Μόλις ήρθε στην Αθήνα (αν υπήρχαν αεροπλάνα τότε, θα ερχόταν αεροπορικώς, τόσο δύσκολη ήταν η κατάσταση), ο Κλεισθένης, έβαλε αμέσως μπροστά το μεγάλο σχέδιο: Να ευνουχίσει για πάντα, τους πάντα επικίνδυνους, ακόμα και για τους εαυτούς τους, αριστοκράτες. Και τα κατάφερε μ’ έναν τρόπο, που τους άφησε όλους με το στόμα ανοιχτό. Κι όσοι στην εποχή μας μπορούν και θαυμάζουν, το κρατούν ακόμα α­ νοιχτό (ανάμεσά τους και ο υπογραφόμενος). Να, λοιπόν, τι έκανε ο Κλεισθένης το έτος 508 π.Χ., που γύ­ ρισε θριαμβευτής στην Αθήνα απ’ την αυτοεξορία. (Οχι στο Παρίσι γιατί την εποχή εκείνη ήταν βοσκότοπος). Πρώτο: Κατάργησε τις αρχαίες τέσσερις φυλές, στις οποί­ ες συνωθούνταν οι Αθηναίοι, μπας και μείνουν χωρίς γενάρχη. (Μην κοιτάτε τι γίνεται σήμερα εδώ. Σήμερα εδώ ζούμε στην προκλεισθένεια εποχή. Τουλάχιστον οι μισοί Νεοέλληνες ψά­ χνουν για γενάρχες στην αμέσως μετά τον Κλεισθένη περίοδο

167


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ αλλά δυστυχώς απ’ αυτά τα ψαξίματα εξαιρούν τον Κλεισθέ­ νη, τον οποίο γνωρίζουν μόνο σαν όνομα οδού και μάλιστα όχι κεντρικής). Καταργώντας ο Κλεισθένης τις τέσσερις φυλές, α­ πάλλαξε για πάντα την Αθήνα απ’ τους κατά φυλήν και εν ονόματι της φυλής δρώντες φατριαστές και δημαγωγούς. (Δυστυ­ χώς, οι τέσσερις φυλές αποδείχτηκαν Λερναία Υδρα: τέσσε­ ρα κεφάλια έκοψε ο Κλεισθένης, χίλια τέσσερα φύτρωσαν στη θέση τους στις μέρες μας. Αν μας βλέπει από καμιά μεριά αυ­ τός ο αρχαίος μας πρόγονος σίγουρα θα λέει: Για κοίτα, ρε φίλε μου τους σπόρουςΙ Κι εγώ που παιδευόμουνα και παιδευ­ όμουνα κι έπαιζα το κεφάλι μου κορόνα γράμματα! Δεν τους άφηνα αμανάτι τον Ισαγόρα;) Στη θέση των παλιών τεσσάρων φυλών, ο Κλεισθένης δημι­ ούργησε δέκα καινούριες, χωρίζοντας την Αττική σε γεωγρα­ φικά διαμερίσματα. Τώρα πια ο Αθηναίος δεν έπαιρνε το όνο­ μά του απ’ τον γενάρχη της φυλής, αλλά απ’ τον τόπο της κα­ τοικίας του. Γ ια παράδειγμα, οι Κλεισθένης δεν λεγόταν πλέον Κλεισθένης ο Αλκμεωνίδης (που σημαίνει γιος, γόνος του Αλκμέωνα), αλλά Κλεισθένης ο Αθηναίος. Η κάθε καινούρια φυλή χωρίζονταν σε Δήμους, δηλαδή σε οικιστικά συγκροτήματα, ας πούμε στα χωριά που υπήρχαν στην κάθε περιοχή. Δεύτερο: θέσπισε τον περίφημο περί εξοστρακισμού νόμο. Ο εξοστρακισμός ήταν ένα είδος εξορίας για τους κάθε εί­ δους ανεπιθύμητους, κυρίως όμως τους επικίνδυνους πολιτι­ κούς αντιπάλους του Κλεισθένη, για τους οποίους και θεσπί­ στηκε αρχικά ο νόμος, θ α σκέφτηκε, προφανώς, ο ευφυής Κλεισθένης: Γ ια καλό και για κακό, ας έχω το νου μου στους παντοειδείς Ισαγόρες, που κυκλοφορούν ανάμεσά μας. Ομως, την απόφαση για μια τέτοια εξορία, που διαρκούσε σταθερά για όλους και για όλες τις περιπτώσεις δέκα χρόνια στάνταρ, δεν την έπαιρνε η αστυνομία, καλή ώρα σαν στις μέ­ ρες μας και δεν ήταν ανάγκη να την προσυπογράψει κανένας Παπακαρυάς της εποχής. Ο κάθε Αθηναίος, που νόμιζε πως έ­ νας άλλος Αθηναίος έπρεπε να φύγει για δέκα χρόνια απ’ την

168


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Αθήνα, χωρίς όμως να χάσει την περιουσία του, ούτε την τιμή και την υπόληψή του, όπως θα λέγαμε σήμερα, έγραψε το όνο­ μα του 'θύματός* του σ* ένα όστρακο (εξ ού και η λέξη εξο­ στρακισμός), που δεν ήταν παρά ένα θραύσμα από σπασμένο πήλινο αγγείο, κι αν συγκεντρώνονταν 6.000 όστρακα με το ί­ διο όνομα, ο οστρακογραμμένος έπρεπε να εξοστρακιστεί, δηλαδή να φύγει ήσυχα και χωρίς φασαρίες απ’ τη Αθήνα και να γυρίσει χωρίς προειδοποίηση ύστερα από δέκα χρόνια α­ κριβώς, ούτε μια μέρα νωρίτερα. Τελικά, με τον παραπάνω άκρως δημοκρατικό και πολιτι­ σμένο τρόπο τιμωρίας, σ’ όλη τη διάρκεια της Αθηναϊκής Δη­ μοκρατίας, που ήταν περίπου πενήντα χρόνια μόνο, διώχτηκαν απ’ την Αθήνα μόλις δέκα άνθρωποιΙ Κι αυτό γιατί ήταν πάρα πολύ μεγάλος ο αριθμός (6.000) εκείνων, που έπρεπε να απο­ φασίσουν για την εξορία σου. Στις δέκα περιπτώσεις εξοστρακισμού, που σημειώνουν οι ιστορικοί, μόνο η μία ήταν καταφάνερα άδικη: Εκείνη, που α­ φορούσε τον Αριστείδη, τον επιλεγόμενο δίκαιο. Πάντως, όταν καίγεται κι ένα χλωρό κοντά σε εννιά ξερά, η ζημιά δεν είναι και πολύ μεγάλη. Ο Αριστείδης το ήξερε αυτό και δεν γκρίνιαξε. Σημειώνουμε πως κατά το τέλος του 5ου αιώνα, ο οστρακισμός, δηλαδή ή δΓ οστράκων ψηφοφορία, που μπορούσε να ο­ δηγήσει σε εξοστρακισμό, δηλαδή σε δεκαετή εξορία, καταργήθηκε. Τρίτο: Επανέφερε το θεσμό της εκλογής διά κλήρου, που σε μερικές περιπτώσεις ήταν πολύ παλιός, αλλά τον είχε κα­ ταργήσει εντελώς η τυραννίδα. Στην περίοδο της πλήρους ακ­ μής της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, σχεδόν όλοι όσοι ασκού­ σαν καθ’ οιονδήποτε τρόπο εξουσία, σ’ οποιαδήποτε βαθμίδα, εκλέγονταν διά κλήρου. Εδώ έχουμε τον πλήρη θρίαμβο της έννοιας της Δημοκρατίας. Πρόκειται για κάτι το εκπληκτικό, το εντελώς εκπληκτικό, να μπορούν να ασκούν την εξουσία, οι στην κυριολεξία τυχαίοι (οι από την τύχη και μόνο ευνοημέ­ νοι). Ηταν τόσο άψογοι οι θεσμοί της Αθηναϊκής Δημοκρατίας,


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ που και ένας άσχετος να εκλεγόταν, γίνονταν αυτόματα σχετι­ κός έτσι που υποχρεωνόταν να ασκεί με σχολαστική ευλάβεια το καθήκοντα του. Σήμερα, όλοι μιλάμε για θεσμούς και θε­ σμούς δεν βλέπουμε πουθενά. (0 θεσμός είναι κάτι σαν εθιμι­ κός νόμος, σαν άγραφος νόμος, που λειτουργεί σαν έθιμο, κά­ τι σαν αβίαστη και αυθόρμητη εφαρμογή νόμων που κανείς δεν τους έγραψε). Τέταρτο: Αναβάθμισε το παλιό λαϊκό δικαστήριο της Ηλιαί­ ας με τρόπο τέτοιο, ώστε τώρα πια οι λαϊκοί δικαστές να ασκούν τα δύσκολα καθήκοντα τους με πλήρη άνεση και από­ λυτη ελευθερία. Και μη μου πείτε πως τα σημερινά ελληνικά δικαστήρια εί­ ναι κατευθείαν μετεξέλιξη της Ηλιαίας, γιατί θα γελάσει ο κά­ θε χάχας εισαγγελέας και θα ξυπνήσει ο κάθε κοιμισμένος δι­ καστής. (Αν με παραπέμψουν σε δίκη για τα παραπάνω, θα ζη­ τήσω να δικαστώ στην Ηλιαία. Κι αν μου πουν πως δεν υπάρ­ χει πια Ηλιαία, θ’ απαντήσω: Μα, πως είναι δυνατό να μην υ­ πάρχει Ηλιαία σε μια χώρα κατοικούμενη από κατευθείαν απο­ γόνους ενδόξων προγόνων; Στείλτε με, λοιπόν, αμέσως στην αρχαία Ηλιαία, πριν σας στείλω εγώ στον πανάρχαιο διάολοΙ) Πρέπει να κάνουμε εδώ μια αναγκαία διευκρίνιση: Στην πραγματικότητα, η διοικητική διαίρεση της Αττικής, που έκανε ο Κλεισθένης, ήταν πολύ πιο πολύπλοκη απ’ αυτήν που περιγράψαμε. Το καθένα απ' τα τρία φυσικά γεωγραφικά διαμερί­ σματα της Αττικής (Μεσόγειο, Παραθαλάσσιο και Ορεινό), το χώρισε σε δέκα "τριττύες·. Και ανά μια τριττύς απ’ την καθεμιά απ' τις τρεις γεωγραφικές ζώνες (δηλαδή, τρεις τριττύες), σχημάτιζαν μια φυλή. Ετσι, δεν υπήρχε καμιά πιθανότητα να ξανασμίξουν τα παλιά μέλη της παλιάς φυλής, που κατά κανό­ να κατοικούσαν στην ίδια περιοχή. Τώρα, άνθρωποι της και­ νούργιας φυλής ήταν σκορπισμένοι και στις τρεις γεωγραφι­ κές περιοχές της Αττικής. Σημειώνουμε ακόμα συμπληρωματι­ κά πως οι Δήμοι, που συναποτέλεσαν αρχικά (επί Κλεισθένους) την Αθηναϊκή Δημοκρατία, ήταν περί τους εκατό.

170


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Η σολώνεια βουλή των Τετρακοσϊων, αντικαταστάθηκε απ’ την κλεισθένεια των Πεντακοαΐων. Κάθε (καινούρια) φυλή έ­ στελνε στην βουλή 50 βουλευτές, που εκλέγονταν απ’ τους Δήμους, ανάλογα με τον πληθυσμό τους. Εχουμε δηλαδή ε­ δώ, το πρώτο στην Ιστορία παράδειγμα αναλογικής αντιπρο­ σώπευσης. Τα 500 μέλη της Βουλής χωρίζονταν κατά φυλές σε δέκα ομάδες των 50 βουλευτών. Κάθε ομάδα πρυτάνευε, δηλαδή αναλάμβανε τη διακυβέρνηση, για χρόνο ίσο με το ένα δέκατο του έτους. Και όσοι βουλευτές κυβερνούσαν, σιτίζονταν (έ­ τρωγαν) στο Πρυτανείο, (κάτι σχετικό με το σημερινό Δημαρ­ χείο), όσο χρόνο κυβερνούσαν, δηλαδή το ένα δέκατο του έ­ τους. Ενα τμήμα της πρυτανεύουσας ομάδας των βουλευτών, μαζί και οι "Επιστάτες των Πρυτάνεων" (δηλαδή οι εκάστοτε πρόεδροι της βουλής) όχι μόνο σιτίζονταν (έτρωγαν) στο Πρυ­ τανείο, αλλά και κατοικούσαν στο κυβερνητικό κτίριο, που λε­ γόταν θόλος, απ' το κυκλικό του σχήμα. Επιστάτης των πρυ­ τάνεων γίνονταν ο κάθε βουλευτής εκ περιτροπής και κανένας δεν είχε το δικαίωμα να κρατήσει αυτό το αξίωμα περισσότε­ ρο από μια φορά το χρόνο. Κάθε υπόθεση, πριν φτάσει στην Εκκλησία του Δήμου, δη­ λαδή τη γενική συνέλευση όλων των κατοίκων ενός Δήμου, ό­ που παίρνονταν οι οριστικές αποφάσεις, έπρεπε να συζητηθεί στη Βουλή, που γινόταν, έτσι, το σπουδαιότερο διοικητικό όρ­ γανο. Οι Επώνυμο; Αρχοντες, οι πρωθυπουργοί ας πούμε, μπή­ καν σε λίγο στο περιθώριο. Την εξουσία την ασκούσε τώρα η Βουλή, που, βέβαια, δεν είχε καμιά σχέση με τη σημερινή. Γ ια­ τί το έργο της ήταν νομοπαρασκευαστικό (προετοίμαζε τους νόμους, που θα ψήφιζε η Εκκλησία του Δήμου) και ταυτόχρο­ να εκτελεστικό (εφάρμοζε τους νόμους, που ψήφιζε η Εκκλη­ σία του Δήμου). Η Βουλή, μ’ άλλα λόγια, ήταν η καρδιά τη*ς Α­ θηναϊκής Δημοκρατίας. Και το σώμα της, ήταν η Εκκλησία του Δήμου, η γενική συνέλευση όλων των ελεύθερων Αθηναίων, που συνέρχονταν τουλάχιστον μια φορά στο διάστημα που α­

171


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ σκούσε την εξουσία η κάθε φυλή, δηλαδή τουλάχιστον δέκα φορές το χρόνο. Η Πρυτανεία, όπως λεγόταν η εξουσία που ασκούσε η κά­ θε φυλή σε χρόνο ίσο με το ένα δέκατο του έτους, ήταν κάτι το απολύτως σεβαστό. (Σήμερα Πρυτανείες υπάρχουν μόνο στα Πανεπιστήμια εις μνήμην της αρχαίας Πρυτανείας κι αν είναι ή δεν είναι σεβαστές, ας μας το πουν οι Πρυτάνεις). Απ τον Κλεισθένη και μετά, πάρα μα πάρα πολλοί μέτοικοι και απελεύθεροι έγιναν Αθηναίοι πολίτες, με πλήρη δικαιώμα­ τα. Σ' αυτή τη μεγαλειώδη Δημοκρατία (αιώνια της η μνήμη), δεν υπήρχε ίχνος ρατσισμού και σοβινισμού.

172


18. Η σπαρτιατική στρατοκρατία Ελλάδα δεν είναι η Αθήνα. Ούτε τώρα, ούτε στην αρχαιότη­ τα. Ωστόσο, και τώρα και στην αρχαιότητα, Ελλάδα είναι η Α­ θήνα κι ας λεν ό,τι θέλουν οι επαρχιώτες που επιμένουν να αυτοχαρακτηρίζονται Ελληνες χωρίς να έχουν γίνει προηγουμέ­ νως Αθηναίοι. Σήμερα, λοιπόν, η μισή Ελλάδα είναι Αθήνα, χω­ ρίς αυτό να σημαίνει πως τούτος ο συνασπισμός ελληνικών πόλεων και χωριών που συναποτελούν, όχι την πρωτεύουσα ε­ νός κράτους αλλά μια πρωτεύουσα που είναι κράτος, είναι μια πόλη - κράτος, όπως η αρχαία Αθήνα, παρόλο που η σύγχρο­ νη Αθήνα είναι μια πόλη που είναι το κράτος. Η λεπτή διαφορά ανάμεσα στη σημερινή πόλη της Αθήνας που είναι το κράτος και στην αρχαία Αθήνα που ήταν μια πόλη - κράτος βρίσκεται στην ενωτική παύλα που ενώνει την πόλη με το κράτος. Τώρα που το ενωτικό χάθηκε, ούτε η πόλη (της Αθήνας) είναι πόλη, ούτε το κράτος (της Ελλάδας) είναι κράτος. Δηλαδή, στερού­ μαστε και πόλεως και κράτους από τότε που χάσαμε την πόλη - κράτος. Λοιπόν, παρά το γεγονός πως όταν λέμε "ελληνικός πολιτι­ σμός" εννοούμε κυρίως "αθηναϊκός πολιτισμός", πρέπει να κα­ ταλάβουμε επιτέλους πως πλην του αθηναϊκού, υπήρχαν κι άλλοι πολιτισμοί στην Ελλάδα. Ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός δεν είναι ούτε ενιαίος ού­ τε αδιαίρετος και η κάθε πόλη - κράτος παίζει το βιολί της, όχι πάντα σαν βιρτουόζος, όπως το "πρώτο βιολί", η Αθήνα, ούτε σαν μέλος μιας ορχήστρας (οι Ελλήνες ούτε τότε ούτε τώρα κατάφεραν να δημιουργήσουν μια πολιτική και πολιτιστική "ορ­ χήστρα", που να παίζει συντονισμένα και χωρίς φάλτσα), αλ­ λά σαν σολίστας επίσης, που όμως ποτέ δεν τα κατάφερε να γίνει παγκοσμίως γνωστός. Οσο για τη Σπάρτη, που έγινε παγκοσμίως γνωστή, το κατά-

173


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ φερε διότι δεν θέλησε, από τρυφερός ηλικίας, να μάθει βιολί και προτίμησε το βροντερό κοντραμπάσο. Που όμως, το έπαι­ ζε τόσο καλά, όσο και η Αθήνα το βιολί. Κατά κάποιον τρόπο, οι δύο μονίμως εχθρικές πόλεις, που παραμένοντας εχθρικές συμμάχησαν πολλές φορές, δηλαδή κάθε φορά που εμφανιζόταν ένας κοινός εχθρός, είτε εντός είτε εκτός των ’ συνόρων·, που έτσι κι αλλιώς δεν ήταν εκείνη την εποχή επακριβώς καθορισμένα κι ο καθένας, ντόπιος και ξένος, τα κουνούσε κατά τα κέφια του, ή μάλλον κατά τη δύ­ ναμή του, λοιπόν οι δύο πόλεις αποτελούν το ’διαλεκτικό δίπο­ λο’ του ελληνικού πολιτισμού. Ωστόσο, σε αντίθεση μ' όλες τις άλλες ελληνικές πόλεις κράτη, η Σπάρτη είχε σύνορα πολύ αυστηρά περιχαρακωμέ­ να, καθότι φυσικά και ως εκ τούτου αμετακίνητα. Η κοιλάδα του Ευρώτα είναι ένα φυσικό ’ γκέτο’ κι όποιος πέφτει εκεί μέσα, ακόμα και σήμερα, δεν μπορεί παρά να παγι­ δευτεί και ν* αρχίσει να ζει σε ρυθμούς ιδιόρρυθμους, όπως και οι σημερινοί Σπαρτιάτες, στους οποίους δεν έφτασε ακό­ μα η είδηση ότι ’ ο βασιλιάς απέθανεν* και συνεχίζουν να φω­ νάζουν ’ζήτω ο βασιλιάς’ . Λοιπόν, δεν είναι που το θέλησαν οι Σπαρτιάτες κι έγιναν στραβόξυλα, είναι που τους υποχρέωσε το στραβό κλίμα, που προτίμησαν να μην το φάει ο γάιδαρος αλλά οι ίδιοι. Την ανάγκην φιλοτιμίαν ποιούμενοι στην πιο απόλυτη κυριο­ λεξία, οι Σπαρτιάτες ανήγαγαν τελικά την φιλοτιμίαν σε ύψιστη αρετή. Βέβαια, με τη φιλοτιμία και μόνο δεν παράγεις πολιτι­ σμό. Απλώς ζεις έντιμα και πεθαίνεις εντιμότερα, κατά κανόνα στο ’πεδίο της τιμής’ που κανείς σε τούτο τον κόσμο δεν το τίμησε περισσότερο απ’ τους δύστυχους Σπαρτιάτες, που λες και μεγάλωναν και δυνάμωναν και καρδάμωναν διά του μέλανος ζωμού και άλλων υγιεινών τροφών, ίσα ίσα για να φωνά­ ζουν ’ μολών λαβέ". Βέβαια, στον τελικό ιστορικό τους ισολογισμό δεν τους ω­ φέλησε σε τίποτα αυτή η παλικαριά. Παλικάρια έχει πάντα και

174


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ο εχθρός. Και ένας υπέρτερος αριθμητικά εχθρός είναι ένα σούπερ παλικάρι, όλος μαζί. Κι αυτό ακριβώς είναι που δεν κατάλαβαν ποτέ οι Σπαρτιάτες, αντίθετα από τους Αθηναίους: Η ποσότητα είναι προϋπόθεση για την ποιότητα -κι αυτό απο­ τελεί το πρώτο και κύριο αξίωμα της διαλεκτικής. Η ποιότητα προέρχεται από συσσώρευση μικρών ποσοτι­ κών αλλαγών, που όταν φτάσουν στο κρίσιμο σημείο προκαλούν ένα άλμα, που λέγεται διαλεκτικό, κι από την αρχική ποι­ ότητα προκύπτει μια καινούρια -κι έτσι συνέχεια στον αιώνα των αιώνων. Οι Σπαρτιάτες ήταν πάντα λίγοι. Και στην ηρωική προσπά­ θεια τους να αντικαταστήσουν την ποσότητα με την ποιότητα, έγιναν λιγότεροι. Οταν οι κάτοικοι ενός τόπου είναι πολλοί, πολλοί αναλογικά θα είναι και οι καλοί. Οταν όμως είναι λίγοι, πρέπει να γίνουν όλοι ή οι περισσότεροι καλοί, προκειμένου να αντισταθμιστεί το πλεονέκτημα του μεγάλου αριθμού, που συνιστά τον περίφημο κοινωνιολογικό *νόμο των μεγάλων αριθ­ μών", που σημαίνει πως όσο πιο ευρεία είναι η κοινωνική ομά­ δα, τόσο ευκολότερα βρίσκει τα ικανά στελέχη που χρειάζε­ ται για να επανδρώσει τις δημόσιες και τις άλλες υπηρεσίες. (Και η Ελλάδα και οι ΗΠΑ χρειάζονται περίπου τον ίδιο α­ ριθμό υπουργών, και κάποιες αποκλίσεις του αριθμού υπέρ των ΗΠΑ δεν αλλάζουν το "νόμο των μεγάλων αριθμών". Τώρα ξέρετε γιατί η μικρή Ελλάδα δεν θα τα καταφέρει ποτέ να έχει πάντα επάρκεια σε ικανά στελέχη. Ξέρετε ακόμα γιατί δεν παραιτούνται λόγω ευθιξίας οι υ­ πουργοί. Είναι εύκολο να βρεθούν καλύτεροι; Ξέρετε ακόμα, γιατί τρομάξαμε να βρούμε Πρόεδρο Δημοκρατίας κι αυτόν που μας έκανε τελικά το χατίρι να μας εξυπηρετήσει παριστάνοντας τον Πρόεδρο, του αλλάξαμε τα φώτα, του καημένου. Αντε, να βρεις Πρόεδρο σε τούτο τον τόπο, που να μην είναι αλλήθωρος). Λοιπόν, πιστεύοντας οι Σπαρτιάτες πως ο Σπαρτιάτης δεν γίνεται αλλά γεννιέται, αντίθετα από τους Αθηναίους που πί­

175


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ στευαν πως ο Αθηναίος γίνεται (διά πολιτογραφήαεως) και δεν γεννιέται, μαράζωσαν τελικά από την υπογεννητικότητα. Το 480 π.Χ. υπήρχαν 8.000 Σπαρτιάτες πολίτες, το 371 π.Χ. 2.000 και το 242 π.Χ. 700 μετά βίας. Οσο και να πιστεύεις στην αξία της ποιότητας, κάποτε σε καβαλοϋν οι αριθμοί και σε συντρί­ βουν. Αυτό ακριβώς έπαθαν οι Σπαρτιάτες. Αυτό θα πάθουμε και μεις, που αντίθετα από τους Σπαρτιά­ τες στερούμαστε και την ποιότητα μαζί με την ποσότητα. Δη­ λαδή, είμαστε καμένοι από χέρι, πολύ περισσότερο που αρνούμαστε επίμονα να δημιουργήσουμε κι άλλους απογόνους "ενδόξων προγόνων". (Οσο πιο πολύ ουρλιάζει κανείς για τη "δόξα των προγόνων" τόσο πιο λίγα παιδιά κάνει και συνεπώς τόσο συντελεί στο να χαθεί κι άλλο η ήδη προ πολλού χαμένη δόξα. Μόνο οι πολύτεκνοι δικαιούνται, σε τούτο τον τόπο, να φωνάζουν "Ζήτω η Ελλάς", αλλά αυτοί έχουν άλλα σοβαρότε­ ρα προβλήματα κι έτσι αφήνουν τις ζητωκραυγές για τους επαγγελματίες ζητωκραυγαστές). Οταν κανείς διαθέτει έστω και λίγο από το εν ανεπαρκεία α­ γαθό που λέγεται ευφυΐα, όλα τα παραπάνω μοιάζουν αυτονό­ ητα. Αλλά δεν είναι. Γ ιατί αν ήταν θα τα καταλάβαιναν και οι βεβαιωμένα έξυπνοι Σπαρτιάτες. Τελικά, κάνει κανείς ό,τι μπο­ ρεί. Και οι Σπαρτιάτες τόσο μπορούσαν, τόσο έκαναν. Αν οι συνθήκες τους ευνοούσαν, θα έκαναν πολύ περισσότερα -και διαφορετικότερα από αυτά που έκαναν. Αλλωστε, μέχρι το τέ­ λος του 7ου αιώνα, η Σπάρτη έδειχνε πως θα γινόταν άλλη. Αυτή την εποχή προηγούνταν κατά πολύ σε κοινωνική οργάνω­ ση, αλλά και σε πολιτισμό απ' την Αθήνα. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει πως η πατρίδα του λυρικού άσματος είναι η Σπάρτη και ότι ο σπουδαίος Αλκμάνας και ο περισσότερο απ’ αυτόν γνωστός, λόγω χωλότητας, Τυρταίος, ήταν Σπαρτιάτες. Αν τελικά η Σπάρτη δεν έγινε άλλη, όπως όλα έδειχναν, αυ­ τό οφείλεται στην αγοραφοβία που έπαθε η πόλη κατά το τέ­ λος του 7ου αιώνα. Ηταν τόση η αγωνία των Σπαρτιατών μη χάσουν την ποιότητα, που την έβλεπαν να εμφανίζεται φαντα-

176


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ χτερά, που απαγόρευσαν διά ροπάλου (και το σπαρτιατικό ρό­ παλο ήταν το... κάτι άλλο) σε κάθε μη Σπαρτιάτη να πλησιάζει τη Σπάρτη σε απόσταση βολής δόρατος. Ακόμα απ’ την εποχή της καθόδου των Δωριαΐων, οι Δωριείς Σπαρτιάτες είχαν να αντιμετωπίσουν τις τρομερά δύσκολες συνθήκες που αντιμετώπισαν όλοι οι Δωριείς. Οταν οι Δωριείς ήρθαν σε τούτο τον τόπο και βρήκαν όλα τα καλά μέρη κατει­ λημμένα απ' τους Αχαιούς, τους Ιωνες και τους Αιολείς, ανα­ γκάστηκαν να περιοριστούν στις λιγότερο εύφορες περιοχές, που τουλάχιστον τις περισσότερες τις κατέλαβαν με τα όπλα, διώχνοντας ή υποτάσσοντας τους "ιθαγενείς·. Οι Ιωνες Αθη­ ναίοι δεν υποχρεώθηκαν να κάνουν κάτι τέτοιο, γιατί ο τόπος χωρούσε ακόμα πολλούς. Κι έτσι, αντί να σκοτώσουν ή να διώξουν τους ’ ιθαγενείς· (Πελασγούς, Λέλεγες, Κάρες), τους αφομοίωσαν και συνέχισαν παρέα την κοινή πολιτιστική τους ανάπυξη. Οι επιμειξίες πάντα ευνοούν τον πολιτισμό, αλλά οι καημέ­ νοι οι Δωριείς υποχρεώθηκαν εκ των πραγμάτων, κι όχι γιατί το διάλεξαν, να μην αναμειχθούν με άλλους, γιατί έπρεπε, αυ­ τούς τους άλλους, να τους εξοντώσουν προκειμένου να εξοι­ κονομηθεί γη. Εμειναν, λοιπόν, καθυστερημένοι οι Δωριείς, α­ φενός γιατί ήταν λιγότερο γόνιμες οι περιοχές όπου εγκατα­ στάθηκαν και αφετέρου διότι δεν ανακατώθηκαν πολύ με άλ­ λους λαούς, και συνεπώς δεν αφομοίωσαν γρήγορα άλλους πολιτισμούς, εξαιτίας της υπερλειτουργίας, εκείνη την εποχή, του αδυσώπητου νόμου που παραστατικοποιείται με τη ρήση ’ο θάνατος σου, η ζωή μου’ , ο οποίος βρίσκεται πάντα σε ισχύ σ’ ένα κοινωνικό σύστημα ανταγωνιστικό. Παρά ταύτα, εξαιτίας της γειτονίας τους με τα άλλα, τα παλιότερα στον τόπο ελληνικά φύλα, οι Σπαρτιάτες, αντίθετα με τους απομακρυσμένους Μακεδόνες, άρχισαν να εκπολιτίζο­ νται νωρίς, ήδη απ’ τον 8ο αιώνα. Αλλά, όπως είδαμε, στήρι­ ξαν τον εκπολιτισμό τους σε κατ’ ανάγκην λάθος βάση. Κι ετσι, η φόρα που πήραν στην αρχή, κόπηκε πολύ σύντο­

177


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ μα. Στο τέλος του 6ου αιώνα, η Σπάρτη χάνει το επιβατικό τρέ­ νο και καβαλάει το φορτηγό (ίπποι τόσοι, άντρες τόσοι). Οταν το βιος σου είναι λιγοστό, πρέπει να το φυλάξεις κα­ λά. Και για να το φυλάγεις όσο γίνεται καλύτερα πρέπει να προμηθευτείς ή να φτιάξεις όπλα. Και, φυσικά, να μάθεις να τα χειρίζεσαι καλά. Και οι Σπαρτιάτες τα χειρίζονταν τόσο καλά, που τελικά ανήγαγαν την πολεμική τέχνη σ’ ένα είδος... καλής τέχνης. Κι αν θαυμάζετε τους πολλούς και ποικίλους στρατη­ γούς της Ιστορίας και τα φρικτά κατορθώματά τους, μην τολ­ μήσετε να μου πείτε πως ο πόλεμος δεν είναι καλή τέχνη. Αλ­ λωστε, αν δεν ήταν, οι άνθρωποι δεν θα διακοσμούσαν τα ό­ πλα τους με τόση τέχνη. Και δεν θα έγραφαν θούρια αλά Τυρ­ ταίο. Και ο Ομηρος δεν θα ήξερε τι να γράψει. Και ο Σολωμός δεν θα μας χάριζε τους Ελεύθερους Πολιορκημένους". Ούτε θα έγραφε τον εθνικό ύμνο. Δεν λέγεται πόσο μεγάλος είναι ο αριθμός των έργων τέ­ χνης που προέκυψαν εκ της δυστυχίας ή διά της δυστυχίας. Και δεν περιγράφεται το μέγεθος της δυστυχίας που προ­ καλεί ο πόλεμος. Οταν όλα ειρηνεύσουν, η τέχνη θα γίνει πε­ ριττή. Μακάρι. Μέχρι τότε όμως, ας καταλάβουμε επιτέλους πως η ευτυχία μας θα στηρίζεται αναγκαστικά στη δυστυχία άλλων. Πράγμα το οποίο δεν πρέπει να μας κάνει να νιώθουμε ιδιαίτερα ευτυχείς. Οι Σπαρτιάτες, λοιπόν, προκειμένου να θεμελιώσουν τη δική τους ευτυχία έπρεπε αναγκαστικά να κάνουν κάποιους δυστυ­ χείς. Μη μου πείτε πως αυτό είναι ανήθικο γιατί και εσ είς και γω και όλοι, το ίδιο κάνουμε: Το περίσσευμά μας στην Τράπε­ ζα δεν περίσσεψε αυτομάτως. Απλώς αφαιρέθηκε από κάποι­ ους που στερήθηκαν και που δεν τους γνωρίζουμε, γιατί δεν μάθαμε να σκεφτόμαστε αφαιρετικά, ώστε να καταλαβαίνουμε πως ’ δυστυχισμένος άνθρωπος’ δεν είναι μόνο τούτος εδώ ο δυστυχισμένος δίπλα μας που τον γνωρίζουμε, αλλά και ο Α­ φρικανός που τον ρημάξαμε και ο Ασιάτης που τον λιανίσαμε. Αλλά και ο είλωτας της αρχαίας Σπάρτης, που επειδή είναι

178


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ένας "αρχαίος δυστυχής", δεν σημαίνει πως δεν έπαιξε κι αυ­ τός το ρόλο του ώστε να περισσέψει κάποτε το δικό μας πε­ ρίσσευμα. Οταν οι άνθρωποι μάθουν να σκέφτονται αφαιρετικά (προ­ σοχή, όχι αφηρημένα, που είναι κάτι άλλο), η κουταμάρα θα λιγοστέψει σε τούτο τον κόσμο. Και τότε θ’ αρχίσουμε να κα­ ταλαβαίνουμε πως κανένα περίσσευμα δεν περισσεύει αυτο­ μάτως. Και ότι το χρήμα δεν πολλαπλασιάζεται ως να ήταν ζωντανός οργανισμός, που αφήνει απογόνους υπό μορφήν κέρδους ή τόκου. Λοιπόν, αυτό που λέγεται θεωρία είναι η συνέπεια της λει­ τουργίας της αφαιρετικής σκέψης. Κι όποιος πει πως η θεωρία είναι άχρηστη, είναι απλούστατα ηλίθιος, και σαν τέτοιος δεν θα καταλάβει ποτέ, πως οι Σπαρτιάτες δεν γεννήθηκαν αλλά έγιναν κατ’ ανάγκην στρατοκράτες. Οπως οι Αθηναίοι που δεν γεννήθηκαν αλλά έγιναν πολιτισμένοι κάτω από συγκεκριμένες αντικειμενικές συνθήκες. Οπως και μεις οι Νεοέλληνες, που δεν αποβλακωθήκαμε, αλλά μας αποβλάκωσαν. (Προσοχή στα ρήματα: Αλλο το παθητικό αποβλακώνομαι και άλλο το ε­ νεργητικό αποβλακώνω. Το παθητικό ρήμα είναι τέτοιο γιατί η ενέργειά του ξεκινάει από μένα και καταλήγει σε μένα που με κάνει και πάσχω. Το ενεργητικό ρήμα είναι τέτοιο, διότι κάποι­ ος ενεργεί και ρίχνει πάνω μου την ενέργεια που παράγει). Βέβαια, οι Σπαρτιάτες υπόταξαν και υποδούλωσαν τους "ι­ θαγενείς", κυρίως τους Μεσσήνιους, που τους υποχρέωσαν να τους δίνουν τη μισή ακριβώς απ' τη γεωργική τους παραγω­ γή. (Το περίσσευμά σου, που λέγαμε, μπορεί να προέρχεται α­ πό κάποιον Μεσσήνιο -και μη γελάσεις καθόλου, γιατί θα σου στείλω τους... Σπαρτιάτες για να σου δώσουν να καταλάβεις). Κι όλους τους υποδουλωμένους τους ονόμασαν είλωτες. Ο­ μως, μη βιαστείς να τους κατηγορήσεις γΓ αυτό. Διότι οι Αθη­ ναίοι ήταν χειρότεροι επ’ αυτού. Εκείνοι, δεν υποδούλωσαν μεν τους "ιθαγενείς", υποδούλωσαν όμως τους εξ Αθηναίων φτωχούς: Εχουμε ήδη αναφέρει πως όποιος Αθηναίος δεν

179


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ μπορούσε να ξοφλήσει τα χρέη το στο δανειστή γινόταν αυτο­ μάτως δούλος (σκλάβος). Προσωπικά, μου είναι αδύνατο να διαλέξω ανάμεσα σε μια σκλαβιά που είναι συνέπεια της υποδούλωσης του κατακτημένου και σε μια σκλαβιά που είναι συνέπεια της υποδούλωσης του φτωχού. Ολοι της Γης οι κολασμένοι βράζουν στο ίδιο κα­ ζάνι. Κι όλα τα καζάνια όλων των εποχών είναι καθίκια υπερμεγέθπ.

180


19. Η στρατοκρατική δημοκρατία της Σπάρτης Το λακώνιζαν εατϊ φιλοαοφεϊν, λέει ένα ρητό. Τίποτα αναληθέστερο. Διότι το να μιλάς σαν Λάκων (Σπαρτιάτης), είναι σα να μη μιλάς καθόλου. Βέβαια, μπορείς να φιλοσοφήσεις κι 'από μέσα σου' ή να λες μόνο ρητά. Αλλά αν φιλοσοφείς μόνο 'από μέσα σου* κανείς δεν θα καταλάβει πως είσαι φιλόσο­ φος, εκτός από σένα τον ίδιο, που μπορεί να νομίζεις πως εί­ σαι φιλόσοφος ενώ δεν είσαι παρά ένας σιωπηλός άνθρωπος που εκλαμβάνει την αφασία ως φιλοσοφία, καλή ώρα σαν τους καλόγερους του Αγίου Ορους. Αν, πάλι, λες μόνο ρητά, πρέπει να είναι δικά σου για να ισχυριστείς πως είσαι και ολί­ γον φιλόσοφος. Αλλά ο ολίγον φιλόσοφος είναι σαν την... ολί­ γον έγκυο. Λοιπόν, ή έχεις την ευχέρεια του φιλοσοφείν, ή δεν την έχεις καθόλου, οπότε είσαι γνήσιος απόγονος των Λακώνων. Στην πραγματικότητα, λοιπόν, οι Νεοέλληνες είμαστε Νεολάκωνες και όχι Νεοαθηναίοι. Διότι λακωνίζουμε στα πάντα κι όχι μόνο στο φιλοσοφείν. Μ' άλλα λόγια, ζούμε και τώρα σπαρτιάτικα, αλλά χωρίς να το επιλέξουμε. Αλλοι αποφάσισαν πως πρέπει να ζούμε σπαρτιάτικα και όχι αθηναϊκά ας πούμε. Ομως, το παντοιοτρόπως λακωνίζειν δεν είναι πρόβλημα εν­ συνείδητης επιλογής, παρόλο που, την ανάγκη φιλοτιμίαν ποι­ ούμενοι, κατά την ελληνικότατη, δηλαδή λακωνικότατη συνή­ θεια, μπορούμε να ισχυριστούμε εκ των υστέρων πως είναι. Αν και μεις σήμερα λακωνίζουμε, είναι γιατί το 'αρχαίο πνεύμα" ε­ ξατμίστηκε όλο κάτω από το μεσογειακό ήλιο και στη θέση του έμεινε το λακωνίζειν, που συνοψίζεται, άκρως περιληπτι­ κά, στο "ζήτω η αιώνια και αθάνατος Ελλάς" (αιώνια της η μνήμη). Το λακωνίζειν, λοιπόν, είναι η συνέπεια μιας αντικειμενικής ανάγκης. Οταν είσαι απομονωμένος, όταν είσαι σοβινιστής, ό­ ταν δεν είσαι γλωσσομαθής, όταν είσαι γλωσσομαθής αλλά

181


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ χρησιμοποιείς την ξένη γλώσσα μόνο για τουριστικούς ή ε­ μπορικούς λόγους, όταν στο ρητό "συν Αθηνά και χείρα κίνει" δίνεις μεγαλύτερη έμφαση στο "συν Αθηνά" παρά στο "χείρα κίνει", όταν δίνεις μεγάλη σημασία στον αγιασμό κατά τα ε­ γκαίνια του καταστήματος σου, όταν βασίζεσαι περισσότερο στην πονηριά παρά στην εξυπνάδα σου, όταν λες συνέχεια "έ­ χει ο θεός", ή "ξέρει ο θεός" ενώ εσύ ούτε έχεις ούτε ξέρεις, όταν έχεις υποκαταστήσει την υλικά παραγωγική εργασία διά της πνευματικά παραγωγικής προσευχής, όταν μπερδεύεις συνέχεια το πνευματικό με το υλικό και ακατάπαυτα ζητάς απ' το θ εό να σε βοηθήσει για να εξοντώσετε μαζί τον εμπορικό σου αντίπαλο, όταν ανάβεις κερί ύστερα από κάθε πετυχημέ­ νη κλοπή του ιδιωτικού και κυρίως του δημόσιου χρήματος, ό­ ταν συμβαίνουν όλα αυτά και πολλά άλλα σαν αυτά, τότε αμολάς ηχηρότατα και το ρητό "το λακωνίζειν εστί φιλοσοφείν", και ξοφλάς ανετότατα με την προσπάθεια να καταλάβεις το πώς και το γιατί του λακωνίζειν, που, βέβαια, δεν είναι τυχαίο. Το Λακωνικό κράτος, λοιπόν, όπως το ξέρουμε πλήρως δια­ μορφωμένο κατά το τέλος του 6ου αιώνα, ήταν η συνέπεια μιας μακραίωνης "κατάστασης πολιορκίας". Οι Σπαρτιάτες ένιωθαν συνεχώς πολιορκημένοι από εχ­ θρούς. Και σωστά το ένιωθαν. Γιατί δεν φέρθηκαν ποτέ φιλικά και με εμπιστοσύνη σε κανέναν. Και διότι αντιμετώπισαν σαν εχθρούς ακόμα και τους πριν απ’ αυτούς εγκαταστημένους στη Λακωνία Πρωτοέλληνες. Που μόλις ήρθαν στην περιοχή, τους μετέτρεψαν σε είλωτες. Κι έτσι, η σπαρτιατική κοινωνία αποτελέστηκε από τρεις σα­ φέστατα διακεκριμένες τάξεις: Τους σπαρτιάτες πολίτες (δη­ λαδή, στρατιώτες, όπως θα δούμε), τους περίοικους και τους είλωτες. Σπαρτιάτης πολίτης ήταν αυτός που κατοικούσε στις πέντε κώμες (κατά πάσα πιθανότητα προϋπήρχαν της καθό­ δου των Δωριέων), που συναποτέλεσαν το σπαρτιατικό κρά­ τος, το οποίο, όπως και το αθηναϊκό, ήταν συνομοσπονδία δή­ μων, αλλά πολύ λίγων, πέντε μόνο. Κατά μια περίεργη σύμπτω­

182


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ση, η κάθε κώμη απείχε από την άλλη μία ώρα δρόμο με τα πόδια. Κι αυτή η ισοχρονία και ισομηκία έπαιξε ασφαλώς το ρόλο της στο να αισθάνονται εξαρχής απολύτως ίσοι οι κάτοι­ κοι και των πέντε δήμων. Ο κάθε Σπαρτιάτης πολίτης, επ' ουδενί τρόπω και για κανέ­ να λόγο δεν θα διανοούνταν να δουλέψει, ακόμα και για να σκοτώσει την ώρα του. Οι Σπαρτιάτες είναι οι πιο γνήσιοι αρι­ στοκράτες που εμφανίστηκαν ποτέ στην Ιστορία. Και ήταν αρι­ στοκράτες όλοι τους ανεξαίρετα. Συνεπώς, οι μεταξύ τούτων των αριστοκρατών σχέσεις ήταν άψογα δημοκρατικές. Ομως, οι αριστοκρατικά δημοκρατικοί Σπαρτιάτες ήταν μια κλειστή, θεόκλειστη κάστα -κι αυτό τους έφαγε τελικά. Μπο­ ρεί οι αριστοκράτες να ισχυρίζονται πως έχουν το καθαρότε­ ρο καθαρό αίμα που θα μπορούσε να υπάρξει, αλλά αν δεν το ανανεώνουν κάθε τόσο, έστω και με εξωοικογενειακές ζαβολι­ ές, τότε το αίμα τους λιμνάζει και σαπίζει. Η κλειστή δημοκρα­ τία δεν είναι δημοκρατία, είναι ολιγαρχία. Αλλά για να είναι ο­ λιγαρχία, πρέπει να υπάρχουν πολλοί γύρω από τους ολίγους, προκειμένου οι λίγοι να άρχουν των πολλών. Αυτοί οι άλλοι, οι πολλοί, ήταν οι περίοικοι. Που ήταν κι αυ­ τοί γνήσιοι Σπαρτιάτες, μόνο που είχαν την ατυχία να κατοι­ κούν στα σκόρπια γύρω από τις πέντε κώμες, εκατό χωριά, στις ορεινές και παραμεθόριες περιοχές. (Οι σημερινοί ορει­ νοί και παραμεθόριοι Νεοέλληνες συνεχίζουν να είναι περίοι­ κοι με την σπαρτιατική έννοια. Οικούν (κατοικούν) στα πέριξ του κράτους κι όχι εντός του κράτους. Κι αν πάρουμε υπόψη πως σήμερα ελληνικό κράτος είναι η Αθήνα, τότε όλοι οι άλλοι Ελληνες είναι περίοικοι). Τις ελαφριές δουλειές λοιπόν τις έκαναν οι περίοικοι. Διότι, όπως είπαμε, οι κυρίως ειπείν Σπαρτιάτες ήταν αριστοκράτες μέχρι σκασμού. Οι περίοικοι ασκούσαν επίσης και το εμπόριο. Διότι ένας γνήσιος Σπαρτιάτης όχι μόνο δεν έπρεπε να δου­ λεύει, αλλά ούτε καν να πιάνει χρήμα στα χέρια του. Αλλωστε, στη Σπάρτη δεν υπήρχαν ούτε χρυσά, ούτε αργυρά νομίσμα­

183


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ τα. Υπήρχαν μόνο βαριά και ασήκωτα σιδερένια κέρματα, ώ­ στε να μην ευκολύνουν τις συναλλαγές. Απ’ αυτή την άποψη, ζηλεύω αφάνταστα τους γνήσιους Σπαρτιάτες, θ α ήθελα πο­ λύ να βρίσκομαι σνάμεσά τους. Με τον όρο να μην υπηρετή­ σω στο σπαρτιατικό στρατό. Διότι οι γνήσιοι Σπαρτιάτες δεν ή­ ταν τεμπέληδες, κάθε άλλο μάλιστα, αφού όλοι τους ήταν ισό­ βιοι επαγγελματίες πολεμιστές. Και καμιά δουλειά δεν είναι πιο σκληρή απ’ αυτήν του στρατιωτικού, που κάθε τόσο παίζει το κεφάλι του κορόνα γράμματα προκειμένου να σώσει, έναντι αμοιβής φυσικά, την πατρίδα. Οι περίοικοι πήγαιναν κι αυτοί στρατιώτες και μάλιστα αποτελούσαν την κύρια μάζα του σπαρτιατικού στρατού. Ομως, πήγαιναν μόνο όταν χρειαζόταν, δηλαδή όταν γινόταν πόλε­ μος, καλή ώρα σαν τους Νεοέλληνες περίοικους που λέγαμε, και δεν ξημεροβραδιάζονταν σ’ όλη τους τη ζωή στη στρατώ­ να. Κατά κάποιον τρόπο, οι γνήσιοι και αριστοκρατικοί Σπαρ­ τιάτες ήταν οι μόνιμοι αξιωματικοί του σπαρτιατικού στρατού. Μόνο που ούτε μισθό είχαν, ούτε άδεια έπαιρναν, ούτε με την οικογένειά τους μπορούσαν να ασχοληθούν, αφού η κυρίως ειπείν οικογένεια υπολειτουργούσε, διότι υπερλειτουργούσε η ■μεγάλη οικογένεια" του στρατώνα. Μερικοί Νεοέλληνες μόνιμοι αξιωματικοί συνεχίζουν να φέρονται αταβιστικά, σαν γνήσιοι Σπαρτιάτες. Φέρνω στο νου μου το δικτάτορα τζούνιορ, κ. Ιωαννίδη. Αυτοί θα μπορούσαν ενδεχομένως να ισχυριστούν πως είναι γνήσιοι απόγονοι ενδό­ ξων προγόνων και γΓ αυτό ακριβώς μας αλλάζουν τα φώτα κά­ θε φορά που εμείς οι νορμάλ, δηλαδή οι φυλετικά μπάσταρδοι, αρνούμαστε να καταλάβουμε αυτό που εκείνοι θα ήθελαν να καταλάβουμε: ότι είναι κολάσιμο αμάρτημα το να είσαι μπά­ σταρδος και μάλιστα να το διακηρύττεις τιμίως και υπερηφάνως, ως μη όφειλες, σε μια χώρα γεμάτη από "γνήσιους" Ελλη­ νες, των οποίων η γνησιότητα, μάλιστα, αποδεικνύεται και με το γνωστό "πιστοποιητικό εθνικοφροσύνης". Λοιπόν ή είσαι εθνικόφρων με πατέντα, ή είσαι τίμιος χωρίς

184


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ πατέντα. Ενδιάμεσες καταστάσεις μόνο τώρα τελευταία άρχι­ σαν να εμφανίζονται στην Ελλάδα. Το ΠΑΣΟΚ είναι μια τέτοια ενδιάμεση κατάσταση: Ακόμα δεν έχουν αποφασίσει στο Εκτελεστικό Γ ραφείο αν πρέπει να είναι εθνικόφρονες με πατέ­ ντα ή απλώς φρονίμως φρονούντες, χωρίς πατέντα και πράσι­ νους ήλιους. Για τους είλωτες, ας μην κάνουμε καλύτερα λόγο κι ας εί­ μαστε λακωνικοί μ’ αυτούς. Ηταν, απλούστατα, οι σκλάβοι. Γ ια ιδιωτική ζωή ούτε λόγος να γίνεται στην αρχαία Σπάρτη. Το άλλο σαχλό ρητό που λέει "τα εν οίκω μη εν δήμω" σε κα­ μιά περίπτωση δεν θα ήταν δυνατό να το έχει εφεύρει Σπαρτιά­ της. Διότι στην αρχαία Σπάρτη, ο οίκος και ο δήμος ήταν περί­ που το ίδιο πράγμα. Βέβαια, υπήρχαν και οίκοι (σπίτια) αλλα ή­ ταν σαν από γυαλί: Ο,τι έκανες εκεί μέσα ήταν σα να το ’βλεπαν όλοι. Ομοίως κοινωνικοποιημένη ήταν και η θρησκευτική ζωή: Ού­ τε κατά μόνας προσευχές, ούτε κατά μάνας επικλήσεις για κατά μόνας σωτηρία, όπως στους χριστιανικούς μοναχικούς καιρούς μας. Από τη σημερινή αγία ιδεολογική τριάδα της εθνικοφροσύνης "πατρίς - θρησκεία - οικογένεια’ , οι Σπαρτιάτες είχαν διαγράψει διά παντός τις δύο τελευταίες λέξεις και κρά­ τησαν μόνο το "πατρίς·. Δεν νομίζουμε, λοιπόν, πως οι σημερι­ νοί σπαρτιατόφρονες, γνωστοί περισσότερο ως εθνικόφρονες, έχουν σοβαρούς λόγους να είναι σπαρτιατόφρονες. Μάλλον άφρονες πρέπει να είναι. Τουτέστιν ηλίθιοι. Και, φυσικά, φυσι­ κότατα, αγράμματοι. Και κυρίως ανιστόρητοι. Οταν, λοιπόν, μιλούμε περί των "αρχαίων ημών προγόνων", ας φροντίσουμε να μάθουμε πρώτα περί ποιων ακριβώς ομι­ λούμε, προκειμένου να μη γινόμαστε κάθε τόσο ρεζίλι των σπαρτιατικών, ου μην αλλά και των ευρωπαϊκών σκυλιών. Οσο κι αν διαφωνούμε με το σπαρτιατικό τρόπο ζωής, εμείς απο­ κλείεται να αρνηθούμε στους Σπαρτιάτες το αναμφισβήτητο γεγονός πως ήταν σοβαροί και υπεύθυνοι άνθρωποι, που ό,τι έκαναν το έκαναν σοβαρά και υπεύθυνα κι όχι σαν τους σημε­

185


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ρινούς ντόπιους κρετϊνους που ισχυρίζονται πως είναι απογονοί τους. Ούτε αυτό που θα πούμε στη συνέχεια θα αρέσει στους ση­ μερινούς απόγονους 'ενδόξων προγόνων": Η Σπαρτιάτισσα ήταν σχεδόν πλήρως ισότιμη με τον Σπαρ­ τιάτη και δεν καθόταν κλεισμένη στο σπίτι της, όπως η κακο­ μοίρη η Αθηναία, αλλά εν πολλοίς και η σημερινή Νεοελληνίδα. Επαιρνε ενεργό μέρος στην πολιτική ζωή, είχε λόγο για ό­ λα και κανείς σύζυγος δεν κατάφερε ποτέ να της καθίσει στο σβέρκο. 0 φεμινισμός γεννήθηκε μεν στην Κρήτη κατά τη μινωϊκή περίοδο, αλλα ανδρώθηκε (να μας συγχωρούν οι γυναίκες τη χρήση αυτού του γελοίου ρήματος, που παραμένει εν χρήσει γιατί υπάρχει κοινωνικός λόγος) στη Σπάρτη. Λοιπόν, τι έχουν να πουν τώρα οι εθνικόφρονες; θ α αφήσουν ή δεν θα αφήσουν λεύτερες τις γυναίκες τους; θ α βγά­ λουν ή δεν θα βγάλουν απ’ αυτές τις ζώνες ασφαλείας (που σήμερα έχουν 'πνευματική" μορφή), ώστε οι γυναίκες να απο­ κτήσουν επιτέλους το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης του σώμα­ τος, που είναι η πρώτη και κύρια μορφή αυτοδιάθεσης, άνευ της οποίας όλες οι άλλες σοβαρότερες μορφές αυτοδιάθε­ σης καταντούν σκέτος βερμπαλισμός; Βέβαια, στη Σπάρτη υπήρχε και ο Καιάδας. Δηλαδή, ένας γκρεμός απ' όπου οι Σπαρτιάτες γκρέμιζαν όλους τους εκ γεννετής αδικημένους από τη φύση, μόλις γεννιούνταν και πριν καταλάβουν πως γεννήθηκαν Σπαρτιάτες. Αλλωστε, οι εκ γεννετής κρετίνοι δεν θα το καταλάβαιναν ποτέ. Αλλά, σάμπως το κατάλαβαν οι σημερινοί, που επειδή γλίτωσαν από τον Καιάδα νομίζουν πως έχουν το δικαίωμα να πετούν σ’ αυτόν άλλους; Τουλάχιστον ο σπαρτιατικός Καιάδας ούτε για ενήλικους ή­ ταν, ούτε για αδικημένους από την κοινωνία, όπως ο σημερι­ νός. Σε καμιά περίπτωση δεν θέλουμε να πούμε πως ο Καιά­ δας πρέπει να ξαναλειτουργήσει, ώστε να πετούμε σ’ αυτόν τους αδικημένους από τη φύση και τους καθ’ οιονδήποτε τρό­


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ πο μειονεκτικούς, θέλουμε μόνο να τονίσουμε πως ο Καιάδας λειτουργεί πάντα. Μόνο που οι υποκριτές δεν λένε ποτέ το ό­ νομά του. Ο Καιάδας λοιπόν, σήμερα ονομάζεται καπιταλισμός. Κι αυ­ τό γιατί στον καπιταλισμό επιβιώνουν μόνο οι ισχυροί, όχι βέ­ βαια στο πνεύμα και τη γνώση. Κι όποιος ταυτίζει την επιτυχία με την οικονομική επιτυχία, σίγουρα θα ριχνόταν στον Καιάδα, αν ζούσε στην αρχαία Σπάρτη, σαν πνευματικά ανάπηρος που δεν είναι σε θέση να ξεχωρίσει Τις μπανάνες από τα κολοκυ­ θάκια. Λοιπόν, ας σταματήσουμε να μεμφόμαστε τους Σπαρ­ τιάτες για τον δικό τους Καιάδα και ας δούμε τι μπορούμε να κάνουμε για τον δικό μας. Από τα παραπάνω γίνεται φανερό πως το κράτος των Λακε­ δαιμονίων δεν ήταν ούτε αντιδραστικό ούτε προοδευτικό, ό­ πως θα λέγαμε με σύγχρονη γλώσσα. Ηταν ολιγαρχικό και στρατοκρατικό, αλλά με μια αξιοθαύμαστη ‘ εσωτερική δημο­ κρατία'. Που όμως επειδή αφορούσε λίγους, δεν ήταν ακρι­ βώς δημοκρατία, δηλαδή εξουσία όλου του λαού. Πάντως, το καινούριο που προσφέρει η Σπάρτη στη σύγχρονη σκέψη είναι ακριβώς η έννοια της 'εσωτερικής δημοκρατίας' (τα κόμματα τη λένε "εσωκομματική δημοκρατία*). Η εσωτερική δημοκρατία αναφέρεται σε μικρές και κλει­ στές κοινωνικές ομάδες, όπως για παράδειγμα η οικογένεια. Που, βέβαια, αποτελεί το σχολείο, όπου εκπαιδεύονται οι γνή­ σιοι δημοκράτες. Από αυταρχική οικογένεια είναι δύσκολο να προκύψει αυθεντικός δημοκράτης, εκτός κι αν κάνει έγκαιρα την εσωτερική του επανάσταση. 'Σκοτώστε τη μάνα σας όσο είναι ακόμα νέα', λέει ο σου­ ρεαλιστής Πολ Ελιάρ, ένας από τους μεγαλύτερους ποιητές του αιώνα μας. Και δεν εννοεί, βέβαια, πάρτε ένα πιστόλι και καθαρίστε την, αλλά απαγκιστρωθείτε από τον πατρομητρικό προστατευτισμό, προκειμένου να μην έχετε ανάγκη από προ­ στάτες και σε προχωρημένη ηλικία. Είναι πολύ άνετο να είσαι δούλος, λέει ο Νίτσε. Οπως τα οι-

187


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ κόσιτα ζώα, έτσι κι αυτόν, τον φροντίζουν πάντα οι νοικοκυραίοι. Αλλά ο νοικοκύρης έχει όλο το δικαίωμα να πετάξει τη γά­ τα από το σπίτι. Δική του είναι, ό,τι θέλει την κάνει. Οπως, άλ­ λωστε και τη γυναίκα του: 'Δική· του είναι, ό,τι θέλει την κάνει. Αν θέλει της δίνει ένα χάδι, αν θέλει αλλιώς της δίνει ένα χα­ στούκι. Αν θέλει την αφήνει να κοιμηθεί, αν θέλει αλλιώς την ξυπνάει για μια δουλειά που είναι αδύνατο να την κάνει κανείς κοιμισμένος, πράγμα που θα το εύχονταν πολλές ταλαιπωρη­ μένες σύζυγοι. Μια Σπαρτιάτισσα ποτέ δεν θα τα σήκωνε κάτι τέτοια, προσιδιάζοντα στην ‘ εσωτερική δικτατορία" -γιατί υπάρχει και τέτοια, και λειτουργεί ερήμην της εξωτερικής δημοκρατίας. Λοιπόν, ή είσαι δημοκράτης και στο σπίτι σου, ή δεν είσαι που­ θενά. Πάντως, οι Σπαρτιάτες, ενώ ήταν δημοκράτες στο ‘σπίτι’ τους, δεν τα κατάφερναν να γίνουν και εκτός αυτού. Ακριβώς το αντίθετο με τους Αθηναίους, που δεν ήταν καθόλου δημο­ κράτες στο σπίτι τους, αλλά ήταν άψογοι δημοκράτες εκτός αυτού. Προσωπικά, αν με ρωτάτε, χρειάζομαι και τις δύο μορ­ φές δημοκρατίας. ΓΓ αυτό και αγαπώ τους Σπαρτιάτες, όσο και τους Αθηναίους.


20. Λυκούργος, ο "μαρξιστής·! Ο Σπαρτιάτης νομοθέτης Λυκούργος πίστευε πως οι πολλοί νόμοι είναι πολυτέλεια και συνεπώς δεν αρμόζουν σε λαούς που θέλουν να ζουν λιτά, ούτε σε λαούς υπανάπτυκτους, που θέλουν να αναπτυχθούν. Κατά κάποιο τρόπο αντιμετώπιζε το νόμο σαν φάρμακο που πρέπει να το παίρνει κανείς προσεκτι­ κά και σε μικρές δόσεις, κυρίως όταν έχει ασθενική κράση και δεν αντέχει στα φαρμακοχημικά σοκ. Κανείς ποτέ δεν έμαθε πότε ακριβώς έζησε και πότε ακρι­ βώς νομοθέτησε ο νομοθέτης Λυκούργος. Πάντως και τα δύο γεγονότα, που φυσικά αλληλοεξαρτώνται, αφού κανένας νε­ κρός δεν έγραψε ποτέ ούτε νόμους ούτε τίποτ’ άλλο, πρέπει να συνέβησαν ανάμεσα στο 890 και το 820 π.Χ.. Λάθος 70 ετών στη χρονολόγηση δικαιολογείται απόλυτα για μια τόσο παλιά ιστορία. Τόσο παλιά, όσο και εκείνη του Ο­ μήρου, που ήταν σύγχρονος του Λυκούργου. Λέγεται μάλιστα πως τον γνώρισε σ’ ένα ταξίδι του στην Ιωνία. Αλλά κι αν δεν γνώρισε τον Ομηρο αυτοπροσώπως, γνώρισε πάντως τα ομη­ ρικά έπη και λέγεται πως αυτός τα αντέγραψε και έφερε ένα α­ ντίγραφο στην Ελλάδα. Αν η ιστορία δεν είναι αληθινή, δεν έ­ χουμε παρά να πιστέψουμε το μύθο που, αυτός, είναι πάντα... αληθινός. Οπως και να ’ναι πάντως, ο Λυκούργος, ή όποιος άλλος κρύβεται πίσω από το μύθο του, που σίγουρα δεν είναι και τό­ σο μυθικός, προμήθευσε στους Σπαρτιάτες νόμους, σε μια ε­ ποχή που οι άλλες ελλαδικές πόλεις δεν είχαν και τόσο σαφή ιδέα γΓ αυτό το πράγμα, κι ένα νόμο μόνο γνώριζαν, ως πραγ­ ματικά ισχύον: Το νόμο το ισχυρότερου. Ο Λυκούργος αντέ­ στρεψε τον παραπάνω βάρβαρο νόμο, σκεπτόμενος προφα­ νώς πως ο νόμος του ισχυρού πρέπει να μετατραπεί σε ισχυ­ ρό νόμο. Και ήταν τόσο ισχυροί οι άγραφοι νόμοι του Λυκούρ-


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ you, που διάρκεσαν κάπου 500 χρόνια, χωρίς ποτέ κανείς συ­ νεπής Σπαρτιάτης να διανοηθεί να τους παραβεί. Οχι τόσο α­ πό εντιμότητα, όσο από συμφέρον: Παράβαση του νόμου στη Σπάρτη συνεπαγόταν αυτόματη αποπομπή από την κοινότητα και το κοινόβιο των πολεμιστών και συνεπώς εκπεσμό στην, και τότε και τώρα, δύσκολη κατάσταση του άνεργου. Ο Λυκούργος δεν ήταν βασιλιάς. Ομως, είχε να αντιμετωπί­ σει δύο βασιλιάδες. Γιατί η Σπάρτη είχε υιοθετήσει από αρχαιοτάτων χρόνων, το θεσμό της ντούμπλεξ βασιλείας. Οχι για να υπάρχει κι ένας εφεδρικός βασιλιάς για κάθε ενδεχόμενο, αλλά διότι τους ξέμειναν, απ’ την περίοδο της καθόδου των Δωριέων, δύο βασιλικοί οίκοι, ο οίκος των Αγιδών και ο οίκος των Ευρυπωντιδών. Οι βασιλιάδες και των δύο βασιλικών οίκων ισχυρίζονταν πως ήταν κατευθείαν απόγονοι του Ηρακλή. (Μερικοί, εδώ στον τόπο μας, το ισχυρίζονται ακόμα). Και προκειμένου να μη δυσαρεστήσουν το μεγάλο πρόγονο, που τους δίδαξε πως η σωματική δύναμη μπορεί να αντικαταστήσει την πνευματική σε ιστορικές περιόδους που το πνεύμα δεν έχει ακόμα δύναμη (και πότε απόχτησε, δηλαδή, εδώ που τα λέμε, κυρίως σε τού­ το τον τόπο όπου όλοι οι νταήδες είναι Ηρακλείς σ ε άτεχνη μι­ κρογραφία;), προκειμένου λοιπόν να μην τους κάνει καμιά ζη­ μιά ο ημίθεος, που έγινε τέτοιος χάρη στα μπράτσα του, εφεύ­ ραν το πάντα ισχύον δόγμα, που συνοψίζεται περιληπτικά στο ρητό "εν τη ενώσει η ισχύς", ακόμα και η βασιλική. Είναι φανερό πως δύο βασιλιάδες σε κοπανούν καλύτερα και αποτελεσματικότερα από έναν, αρκεί να μην κοπανάει ο έ­ νας τον άλλο, όπως το συνηθίζουν πολύ οι βασιλιάδες. Ωστόσο, στη σπαρτιατική ιστορία δεν συνέβησαν πολλά τέ­ τοια βασιλικά δυστυχήματα και οι δύο βασιλιάδες όχι μόνο συνυπήρχαν αρμονικά, στις περισσότερες περιπτώσεις, αλλά και δυνάστευαν... αρμονικότερα. Ο Λυκούργος, προφανώς, κατάλαβε την επικινδυνότητα του βασιλικού διδύμου, και τους φόρτωσε, παρά τη θέλησή τους, υποθέτω, το βάρος 28 σο-

190


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ φρώνων γερόντων, άνω των 60 ετών έκαστος, που αποτέλεσαν τη Γερουσία. Η οποία μας έμεινε. Τον κόσμο, συνεχίζουν να τον κυβερνούν οι γέροι. Ομως, η σπαρτιατική Γερουσία ποτέ δεν απόχτησε πραγματική δύναμη. Και πώς να αποχτήσουν δύναμη 28 αδύναμα γερόντια; Η γερουσία θα αποκτήσει πραγ­ ματική δύναμη μόνο στις μέρες μας, όπου η Βουλή είναι στην πραγματικότητα μια Γερουσία. Η σπαρτιατική Γερουσία ήταν ένα σώμα συμβουλευτικό των δύο βασιλέων, καλή ώρα σαν τις διάφορες συμβουλευτικές ε­ πιτροπές των ημερών μας, που κανείς δεν τις συμβουλεύεται. Ωστόσο, σ’ ένα τουλάχιστον σημείο, η εξουσία των Σπαρτια­ τών γερουσιαστών ήταν πραγματικά σημαντική: Οι βασιλιάδες δεν μπορούσαν να κηρύξουν πόλεμο, όπως τον παλιό καλό καιρό, χωρίς την σύμφωνη γνώμη των 28 εκπροσώπων του λα­ ού, έστω κι αν ήταν γέροι, που δεν μπορούσαν να πάν στον πό­ λεμο, έστω κι αν ήταν αριστοκράτες, που είχαν περισσότερες πιθανότητες να γυρίσουν ζωντανοί από έναν πόλεμο. Μ’ άλλα λόγια, απ’ το τίποτα, καλή κι η Γερουσία. (Ο σπουδαίος θε­ σμός των Εφόρων, που θα τον δούμε κι αυτόν, είναι πολύ με­ ταγενέστερος και ο Λυκούργος δεν έχει καμιά σχέση μαζί του). Τόσο οι γέροντες όσο και οι βασιλείς, δεν συνεδρίαζαν σε κλειστές αίθουσες αλλά στην αγορά, για να τους ακούν όλοι και να αισθάνονται όλοι πως τα κρατικά μυστικά πρέπει να τά ξέρουν κι αυτοί, που τους αφορούν άμεσα. Το 'κρατικό απόρ­ ρητο', άλλωστε, είναι πονηρή εφεύρεση, πάρα πάρα πολύ με­ ταγενέστερη. Βέβαια, ο λαός δεν μετείχε στις αποφάσεις. Προς το παρόν πάντως, είχε από τότε το δικαίωμα να τις κρίνει και να τις σχο­ λιάζει. Ομως το 'δικαίωμα του λόγου', παρά την περί του αντι­ θέτου επικρατούσα σήμερα άποψη, δεν είναι από τα σπουδαι­ ότερα δημοκρατικά δικαιώματα, κυρίως όταν δεν συνοδεύεται και από το δικαίωμα της πράξης. Αλλά εν πάση περιπτώσει, το να ενημερώνεσαι από πρώτο χέρι κι όχι από τον κυβερνητικό

191


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ εκπρόσωπο, που λέει ό,τι θέλει, ή μάλλον που δεν λέει αυτά που δεν πρέπει ν* ακουστούν, είναι κι αυτό μια μορφή δημο­ κρατίας, την παιδαγωγική αξία της οποίας δεν πρέπει να πα­ ραγνωρίζουμε. Το να γίνονται δημοσίως οι συνεδριάσεις ήταν μια σπουδαία ιδέα του Λυκούργου, που, αν θέλουμε να λεγό­ μαστε, εμείς οι Νεοέλληνες, "γνήσιοι απόγονοι ενδόξων προ­ γόνων", πρέπει να την επανυιοθετήσουν επειγόντως, προκειμέ­ νου να υποχρεώσουμε τους πολιτικούς μας να εκτίθενται δη­ μοσίως και όχι ιδιωτικώς. Αλλά ο σπουδαίος Λυκούργος πήρε κι ένα άλλο μέτρο, ου­ σιαστικά δημοκρατικό αυτό: Εκανε εκείνο που εμείς το λέμε "αναδασμό της γης". Αλλά, αντίθετα από το δικό μας αναδα­ σμό, που ανακατανέμει την ανισότητα, έκοψε τη σπαρτιατική γη σε ακριβώς ίσα οικογενειακά μερίδια κι έδωσε σ’ όλους τους νοικοκυραίους Σπαρτιάτες από ένα. Ο Λυκούργος, δηλα­ δή, αιώνες ατέλειωτους πριν από τον Μαρξ, ήξερε πως η δη­ μοκρατία αρχίζει από την οικονομική δημοκρατία -κι όλα τα η­ χηρά άλλα περί δημοκρατίας είναι φούμαρα, τουτέστιν κα­ πνοί, δηλονότι, αέρας κοπανιστός. Ελεγε ο Λυκούργος, και πρέπει να ακούσουμε καλά τον πανάρχαιο λόγο αυτού του σο­ φού προγόνου, πως αυτό που προέχει δεν είναι ο πλούτος, αλ­ λά η αρετή. Κι ότι ο πλούτος μπαίνει εμπόδιο στην αρετή. Κατακαημένε φίλε μου Λυκούργο, πού 'σαι να δεις από καμιά με­ ριά τη στρατιά των απατεώνων, που ισχυρίζονται πως είναι α­ πόγονοί σουΙ Ξέρουν αυτοί οι αχρείοι τι είναι η αρετή; Την α­ ρετή, την έκαναν γυναικείο όνομα για να μπορούν να βιάζουν τούτη την παρθένα ηδονικότερα και ξόφλησαν μαζί της για πά­ ντα. Για να δυσκολέψει τη ζωή των συναλλασομένων και για να κάνει αδύνατη την πρόωρη εμφάνιση καμιάς τράπεζας, ο Λυ­ κούργος κατάργησε το χρυσό και το αργυρό νόμισμα και τα α­ ντικατέστησε με το σιδερένιο. Αμοιβή δέκα μνων, σαν να λέμε δέκα τάλιρων, έπρεπε να τη φορτώσεις σε δύο άλογαΙ Αντε να αποθηκεύσεις ή να κρύψεις τούτο το χρήμα, κυρίως όταν είναι

192


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ κλεμμένο. Κι άντε να το εξάγεις στην Ελβετία! Σήμερα, μόνο ένας Λυκούργος θα μπορούσε να μας σώσει από τους τραπεζολαθροχείρες. 0 τρίτος, μετά τη σύσταση της Γερουσίας και την κατάργη­ ση των βολικών νομισμάτων, λυκούργειος νόμος αφορούσε... το συσσίτιο: Ολοι οι Σπαρτιάτες, άντρες και γυναίκες, έπρεπε να τρώνε σε κοινά γεύματα, που λέγονταν συσσίτια. (Σήμερα, επιβιώνουν μόνο στο στρατό). Αν δεν είχες όρεξη και δεν μπο­ ρούσες να φας στο συσσίτιο (συνεστίαση, το λέμε σήμερα), αυτό σήμαινε πως είχες φάει ήδη στο σπίτι σου, πράγμα που αποτελούσε ντροπή για έναν Σπαρτιάτη άξιο του ονόματος του. Και πάλι ο τρομερός Λυκούργος κατάλαβε αυτό που κα­ τάλαβε και ο Μαρξ αιώνες αργότερα: Ολα σ’ αυτό τον κόσμο κρέμονται απο ένα στρωμένο τρα­ πέζι. Και η τραπεζαρία είναι ο τόπος όπου γράφεται η ανθρώπι­ νη Ιστορία, ακόμα και στις περιπτώσεις που δεν το πολυκαταλαβαίνουμε αυτό, διότι πολλοί από μαςουνηθίσαμε στο να εί­ μαστε χορτάτοι και συνεπώς το μυαλουδάκι μας δεν μπορεί να πάει παραπέρα, ας πούμε στην Αφρική ή την Ινδία. Βέβαια, εδώ που τα λέμε, ούτε και του Λυκούργου το μυαλό πήγαινε παραπέρα. Διότι αυτό που τον ενδιέφερε ήταν η Σπάρ­ τη και μόνο η Σπάρτη, πάντα η Σπάρτη. Κι αυτό ακριβώς είναι εκείνο που ξεχωρίζει τον δικό του πρωτόγονο και ’ κλειστό’ κο­ μουνισμό από κείνον του Μαρξ. Ο Λυκούργος τόσο φοβόταν μη διαφθαρούν οι Σπαρτιάτες από τους διεφθαρμένους ξέ­ νους, που απαγόρευσε τη είσοδο ξένων στην πόλη, και κάθε ξένος που κατάφερνε να τρυπώσει, υφίστατο τη λεγάμενη ξε­ νηλασία, που εμείς θα τη λέγαμε απέλαση κλοτσηδόν και χω­ ρίς πολλές ευγένειες. Με άλλα λόγια, ο Λυκούργος έκλεισε τα σύνορα της Σπάρτης. Αλλά κανείς δεν μπορεί να κρατάει τα σύνορά του για πολύ κλειστά διά τον φόβον των διεφθαρμένων τουριστών ή εμπό­ ρων, καλή ώρα σαν τις χώρες του 'υπαρκτού σοσιαλισμού* μέχρι πρότινος. Γιατί θα πάθει, ό,τι έπαθαν και οι ανατολικές

193


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ χώρες στις μέρες μας, που έκλεισαν εκτός των συνόρων, όχι μόνο τον καπιταλισμό αλλά και τη μοντέρνα τεχνολογία, με συνέπεια σήμερα ο Γκορμπατσόφ να τρέχει και να μην προ­ φταίνει. Τα κλειστά σύνορα δεν ευνόησαν ποτέ κανέναν. Ούτε καν την λιλιπούτια Αλβανία, που αρχίζει κι αυτή να τα ανοίγει σιγά σιγά. Λοιπόν, προκειμένου να αγιάσεις κάποτε, πρέπει να συμ­ μαχήσεις με το Διάβολο, που είναι η πίσω μεριά του θεού και συνεπώς ανήκει στο ίδιο μ’ αυτόν νόμισμα κι ας λεν ό,τι θέ­ λουν οι παπάδες, ακόμα και οι παπσδίζοντες, που αυτοπροτείνονται ως σοσιαλιστές ή και κομμουνιστές. Μόνο ο Διάολος ξέρει πόσο υπέφερε ο μαρξισμός από τη θεολογική παρεκτρο­ πή του, που εν πολλοίς συνεχίζεται σε εγκεφάλους εθισμέ­ νους στη μεταφυσική από αιώνες, σε πείσμα του γερο-Μαρξ, που δυστυχώς δεν έχει πια τη δυνατότητα να μας τραβήξει λι­ γάκι το αυτί, μπας και κουνηθεί και ξαναπάρει μπροστά το ρο­ λόι της Ιστορίας, που κρύβεται στον εγκέφαλό μας υπό μορ­ φήν ιδεών αντικειμενικά διαμορφωμένων μεν, αλλά υποκειμενι­ κά διεστραμμένων. Πέραν της υλικής βάσης, ο... μαρξιστής Λυκούργος (ο Μαρξ ήξερε πόσο παλιός είναι ο μαρξισμός, αλλά εμείς το ξεχάσαμε και αρχίσαμε να μετράμε την ηλικία του απ’ τη γέν­ νηση του Μαρξ, χωρίζοντας την Ιστορία σε "πριν τον Μαρξ" και 'μ ετά τον Μαρξ*, όπως ακριβώς έκαναν και οι χριστιανοί με εκείνη την άλλη αυθαιρεσία που τέμνει την ενιαία και αδιαί­ ρετη ανθρώπινη ιστορία στην πριν και την μετά το Χριστό περί­ οδο, λες και δεν υπάρχει και μία πριν και μετά τον Μωάμεθ πε­ ρίοδος και μία άλλη πριν και μετά τον Βούδα και πάει λέγο­ ντας με όλους τους ιδρυτές θρησκειών, που όλοι ισχυρίζονται -δηλαδή, οι οπαδοί τους ισχυρίζονται- πως επέφεραν τη μόνη πλήρη, απόλυτη και αρμόζουσα τομή στην Ιστορία), λέγαμε, λοιπόν, πριν απ’ την παρένθεση, πως ο Λυκούργος, πλην της υ­ λικής βάσης, πήρε σοβαρά υπόψη και το εποικοδόμημα, δηλα­ δή την πνευματικό-ψυχολογικό-θεωρητική υπερδομή που στη-

194


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ρϊζεται στο θεμέλιο της οικονομίας και που είναι τόσο σημα­ ντική, όσο και το θεμέλιο, παρότι δεν μπορεί να υπάρξει οικο­ δομή άνευ θεμελίων. Και τούτο, διότι θεμέλια άνευ δομής που να στηρίζεται πάνω τους, στερούνται παντελώς σοβαρού νοή­ ματος, για να μην πούμε πως είναι πέρα για πέρα αστεία. Ο μαρξισμός δεν ήταν ποτέ ένας χυδαίος υλισμός, όπως θέ­ λουν να λεν οι καλοθελητές, που ενώ έχουν στο νου τους μό­ νο το χρήμα, παριστάνουν τους τιμητές του μαρξισμού, που πασχίζει να ξεπεράσει την κατάρα του χρήματος καταδεικνύ­ οντας ακριβώς τη σημασία του και το ρόλο του στον πολιτι­ σμό. Εν πάση περιπτώσει, ο Λυκούργος, συν τοις άλλοις, ήταν και μέγας ψυχολόγος, με ειδίκευση στην "ψυχολογία της μά­ ζας". Διότι κατάλαβε πως ο κάθε μορφής φόβος ανάγεται τελι­ κά στον πρωταρχικό και βασικό φόβο του θανάτου. Και δεν μπορεί να περιμένει και πολλά πράγματα απ’ τα μέλη της μια κοινωνία αποτελούμενη από ψοφίμια, που νιώθουν συνεχώς ε­ τοιμοθάνατοι, ακόμα και εν καταστάσει πλήρους και ιατρικά βεβαιωμένης υγείας. Αλλωστε, κανείς δεν πήρε πολύ στα σο­ βαρά τη ρήση του θεμελιωτή της σύγχρονης παθολογίας Κλοντ Μπερνάρ (μη ρωτήσετε τους γιατρούς να σας πουν ποιος είναι αυτός, γιατί οι περισσότεροί τους δεν θα καταλα­ βαίνουν από τίποτα, ούτε καν από Ιατρική), που έλεγε πως η μόνη πραγματική αρρώστια είναι ο θάνατος και ότι οι λεγάμε­ νες ασθένειες δεν είναι παρά παρεκκλίσεις απ' την κατάστα­ ση της υγείας και συνεπώς ιάσιμες -και τούτο μέχρι τη μέρα που θα αρρωστήσει κανείς για τα καλά, δηλαδή που θα πεθάνει. Για να εξοικειώσει, λοιπόν, τους Σπαρτιάτες με το θάνατο ο Λυκούργος και συνεπώς να τους κάνει πιο θαρραλέους, όχι κατ’ ανάγκην μόνο στη μάχη (η ζωή είναι μια συνεχής μάχη), απαγόρευσε να θάβουν τους νεκρούς σε ειδικούς τόπους που λέγονταν νεκροταφεία, όπου τάμαχου τάμαχου τιμούνται οι νε­ κροί, ενώ και τα σκουλήκια ξέρουν πως δεν είναι παρά χωμα­ τερές για τα άχρηστα πλέον ανθρώπινα σώματα, που... αρρώ-

195


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ στησαν για πάντα. Ο κάθε Σπαρτιάτης μπορούσε να θάψει τον πεθαμένο του, όπου τον βόλευε: Στο χωράφι για να φτιάξει φυ­ σικό λίπασμα πρώτης ποιότητας, στον κήπο για να γίνουν πιο εύγευστα τα βερίκοκα ή όπου άλλου έκρινε σκόπιμο. Τη λυκούργειο μέθοδο ταφής, που δεν είναι, βέβαια, εφεύρεση του Λυκούργου, ακολουθούν οι Κινέζοι μέχρι τις μέρες μας. Κι ό­ πως ακριβώς και οι Κινέζοι, ο Λυκούργος συνιστούσε στους τεθλιμένους να θλίβονται όσο γίνεται λιγότερο, να μην τσιρί­ ζουν υστερικά και κυρίως να μην επιδεικνύουν το πένθος τους, που δεν είναι παρά μια εντελώς προσωπική υπόθεση, ό­ πως ο θάνατος και σαν τέτοια δεν έχουμε το δικάιωμα να το περιφέρουμε ανά τας οδούς και τας ρύμας, ίσα ίσα για να κά­ νουμε κι άλλους να στε νοχωρηθούν.

196


21. Οι ειρηνικοί Σπαρτιάτες Γ ια την ετυμολογία του ονόματος Σπάρτη, ακόμα ερίζουν οι γλωσσολόγοι. Σύμφωνα με ένα μύθο, όχι και τόσο διαδομένο στην αρχαιότητα, η Σπάρτη ήταν κόρη του ποταμού Ευρώτα. (Βρισκόμαστε ακόμα στην μακάρια εποχή που η γόνιμη ελλη­ νική φαντασία χαρίζει απογόνους και στα ποτάμια και στα βουνά και στα λουλούδια και στις πέτρες -κι όπου θέλεις. Βλέ­ πετε, τότε δεν υπήρχε λόγος να γίνεται λόγος για "γνήσια τέ­ κνα ενδόξων προγόνων". Αυτή είναι μια ελληνική εφεύρεση πο­ λύ καινούρια σχετικά. Συγκεκριμένα εμφανίστηκε γύρω στα 1840). Αλλοι λένε πως το όνομα Σπάρτη προέρχεται από τον Πρωτοέλληνα, και συγκεκριμένα Λέλεγα, βασιλιά Σπάρτωνα. Τούτη η εκδοχή παραμένει, φυσικά, ανεπιβεβαίωτη, αλλά μοιά­ ζει κι αυτή πιθανή. Διότι, πριν εγκατασταθούν στην Λακωνία οι Δωριείς, γύρω στα 1100 π.Χ., η περιοχή κατοικούνταν από τους Πρωτοέλληνες Λέλεγες, που φαίνεται πως είχαν πολύ καλές σχέσεις με τους Αχαιούς, που κατέβηκαν στην Ελλάδα γύρω στα 2000 π.Χ. και κατά πάσα πιθανότητα ανακατώθηκαν με τους Λέλεγες της Λακωνίας, όπως γίνεται φανερό από την μπερδεμένη με τους τρωικούς μύθους ιστορία του Τρωικού Πολέμου, στον οποίο, βέβαια, δεν πήραν μέρος και οι Δωριείς, αφού δεν είχαν κατέβει ακόμα στην Ελλάδα. Αλλά ας επανέλθουμε στο μύθο για το γόνιμο ποταμό Ευρώτα, που γέννησε τη Σπάρτη. Που λέτε, όταν με το καλό μεγάλωσε η Σπαρτούλα, χάρη στις φροντίδες του ποταμού πατέρα της, που φρόντιζε για την τροφή της ποτίζοντας τη γύρω γη, παντρεύτηκε το γιο του Δία (ο Δίας είχε γεμίσει την Ελλάδα με μπάσταρδο, κατά το δη λε­ γόμενον), τον Λακεδαίμονα, που χάρισε στη Σπάρτη το δεύτε­ ρο όνομά της, που τώρα πια είχε δύο ονόματα, ένα μητρικό κι ένα πατρικό. Βρισκόμαστε ακόμα στην εποχή που η ισότητα

197


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ των φύλων είναι μια φυσική, συναρπαστική πραγματικότητα. Τον Λακεδαίμονα λοιπόν, που έγινε βασιλιάς, αλλά δεν έκα­ νε, όπως φαίνεται, παιδιά με τη Σπάρτη, διαδέχτηκε στο θρόνο ο εγγονός του Αιόλου Τυνδάρεως, πατέρας των περίφημων Δι­ όσκουρων Κάστορα και Πολυδεύκη. Τους Διόσκουρους δια­ δέχτηκε στο σπαρτιατικό θρόνο ο άλλος περίφημος Σπαρτιά­ της πριν από τους Σπαρτιάτες, ο πολύς Μενέλαος, σύζυγος της πολύ γνωστής Ελένης. Το Μενέλαο διαδέχτηκε στο θρόνο, λέει ο μύθος και όχι η Ι­ στορία, ο εκ Μυκηνών γιος του Αγαμέμνονα και της Κλυται­ μνήστρας Ορέστης, κι όλα πήγαιναν καλά στην χώρα της Σπάρτης και του Λακεδαίμονα, μέχρι που εμφανίστηκαν οι... Σπαρτιάτες Δωριείς, γιατί όπως είπαμε, οι προηγούμενοι Σπαρ­ τιάτες δεν ήταν Δωριείς, παρόλο που κληρονόμησαν στους Δωριείς τους μύθους τους, τους βασιλιάδες τους και, φυσικά, τον ποταμό Ευρώτα, που τράβηξε σαν μαγνήτης τους πεινασμένους Δωριείς. Οι αιώνες περνούν, οι Δωριείς γίνονται ισχυροί, βάζοντας τους Πρωτοέλληνες που βρήκαν στη Λακωνία να δουλεύουν για λογαριασμό τους, μετατρέποντάς τους έτσι σε είλωτες, δηλαδή σκλάβους, υποτάσσουν τους Μεσσήνιους, που κι αυ­ τοί ήταν Προωτοέλληνες και τους κάνουν κι αυτούς είλωτες, κυριεύουν τα Κύθηρα και υποχρεώνουν τους κατοίκους του νησιού να δουλέψουν κι αυτοί για το κατοπινό μεγαλείο της Σπάρτης, ώσπου έρχεται ο Λυκούργος, για τον οποίο μιλήσα­ με προηγούμενα και βάζει μια κάποια τάξη στο κοινωνικό χάος που δημιουργεί η αρπακτική και επεκτατική διάθεση των Δωρι­ έων Σπαρτιατών, που τώρα πια θα αλλάξουν ριζικά τακτική και θα απομονωθούν για πολύ καιρό στη Λακωνία, αδιαφορώντας πλήρως για όσα συμβαίνουν στην υπόλοιπη Ελλάδα. Αφού υπέταξαν τους Μεσσήνιους και τους Κυθήριους με δύο πολέμους, που πρέπει να έγιναν κατά τον 8ο και το τέλος του 7ου αιώνα, οι Σπαρτιάτες οργανώνουν καλά την άμυνά τους και δεν δείχνουν διατεθειμένοι να περιπλακούν σε τυχο­


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ διωκτικούς πολέμους. Είναι μεν πολεμιστές, αλλά η στρατιωτι­ κή οργάνωση της σπαρτιατικής κοινωνίας είναι μάλλον ένας τρόπος ζωής, ένα κοινωνικό σύστημα, όπως θα λέγαμε σήμε­ ρα, παρά ένα πάντα έτοιμο για αιματοχυσίες πολεμικό σώμα. Οι Σπαρτιάτες ήταν ειρηνικοί άνθρωποι και γίνονταν θηρία μόνο όταν τους προκαλούσαν οι αλαζονικοί Αθηναίοι ή όποιοι άλλοι. Φυσικά πέρασαν αιώνες για να ηρεμήσουν. Το γεγονός πάντως είναι πως, αφού δημιούργησαν τη 'φάμπρικα* με τους είλωτες, που δούλευαν για λογαριασμό τους, δεν είχαν πλέον λόγο να γίνουν "ιμπεριαλιστές·, τούτοι οι ολιγαρκείς. "Ιμπεριαλιστές", για να χρησιμοποιήσουμε και πάλι σύγχρο­ νη γλώσσα, ήταν οι δημοκράτες Αθηναίοι και όχι οι στρατοκράτες Σπαρτιάτες. Κι αν αυτό σας φαίνεται παράδοξο, είναι γιατί δεν παίρνετε υπόψη πως άλλο είναι ο στρατός κι άλλο η στρατιωτικά οργανωμένη κοινωνία των πολεμιστών, που με τον τρόπο τους ήταν δημοκράτες. Και όσον αφορά την "εξωτερική πολιτική", οι Σπαρτιάτες ή­ ταν πολύ περισσότερο δημοκράτες από τους δημοκράτες Α­ θηναίους, που ήταν δημοκράτες για τους εαυτούς τους, αλλά όχι και τόσο δημοκράτες για τους εκτός Αθηναϊκής Δημοκρα­ τίας κατοικούντες, μηδέ των Σπαρτιατών εξαιρουμένων, οι ο­ ποίοι, όπως θα δούμε άλλοτε, θα εκδικηθούν βάναυσα τους Α­ θηναίους για την επεκτατική τους πολιτική στη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου, που στην πραγματικότητα ήταν έ­ νας καταστροφικός πόλεμος ανάμεσα στη Σπάρτη και την Α­ θήνα. Ο θεσμός των πέντε Εφόρων, που χαρίζει στη Σπάρτη μια ι­ διόρρυθμη στρατοκρατορική δημοκρατία, εμφανίζεται κατά πάσα πιθανότητα το 750 π.Χ., δηλαδή κάπου 70 ή 100 χρόνια μετά το Λυκούργο. Αλλά πριν φτάσουμε στους πέντε Εφό­ ρους, πρέπει να δούμε την πριν απ’ αυτούς οργάνωση του σπαρτιατικού κράτους, που έκανε δυνατό, αλλά και αναγκαίο, το θεσμό των πέντε Εφόρων. Μέχρι την εμφάνιση των Εφόρων, λοιπόν, η Σπάρτη κυβερ-

199


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ νούνταν από δύο κληρονομικούς βασιλείς, τη Γερουσία και την Απέλλα. Η ύπαρξη δύο βασιλέων είναι ήδη κάτι το εξαιρε­ τικά προοδευτικό για μια εποχή που όλος ο κόσμος είχε ένα βασιλιά. Φυσικά, το ότι οι βασιλιάδες είναι δύο δεν υπαγορεύ­ εται από τα συμφέροντα του λαού, αλλά από τα συμφέροντα της βασιλείας. Στις βασιλικές συζητήσεις τους, υποθέτω πως ο ένας βασιλιάς διόρθωνε και συμπλήρωνε τις απόψεις του άλλου ως προς την ακολουθητέα πολιτική. Η Γερουσία αποτελούνταν απο τους δύο βασιλείς κα 28 α­ κόμα μέλη (σύνολο 30), ηλικίας άνω των 60 ετών. Η Γερουσία δεν ήταν ούτε διοικητικό ούτε νομοθετικό σώμα, ήταν δικαστή­ ριο. Ομως, αν πάρουμε υπόψη ότι η δικαιοσύνη στη Σπάρτη έπρεπε να εφαρμόζεται άψογα, προκειμένου να μην αδικηθεί κάποιος Σπαρτιάτης πολίτης, πράγμα που θα ήταν σχεδόν έγκλημα καθοσιώσεως για τη σπαρτιατική κοινωνία, τότε κατα­ λαβαίνουμε πως το δικαστήριο της Γερουσίας ουδεμία σχέση θα ήταν δυνατό να έχει με τα σημερινά ελληνικά δικαστήρια, όπου νυσταλέοι και αγράμματοι δικαστές σε ξεπετούν όπως όπως και ίσα ίσα για να πάρουν το μισθό τους, απονέμοντας δικαιοσύνη στην κυριολεξία με κλειστά μάτια από τη βαριεστημάρα και την κούραση. Η Απέλλα ήταν αυτό που οι Αθηναίοι ονόμαζαν Εκκλησία του Δήμου. Μόνο που η Απέλλα αποτελούνταν από πολεμι­ στές άνω των 30 ετών, γιατί μόνο οι ώριμοι και συνεπώς πολύ ικανοί πολεμιστές είχαν το δικαίωμα να φέρουν τον τιμητικό τίτλο του Σπαρτιάτη πολίτη με πλήρη πολιτικά δικαιώματα. Οι νεότεροι πολεμιστές -και οι Σπαρτιάτες ήταν πολεμιστές σχε­ δόν από την κούνια- έπρεπε να μεγαλώσουν για να γίνουν εκτός από πολεμιστές και πολίτες. Βλέπουμε, λοιπόν, πως στη Σπάρτη ο τίτλος του πολίτη έπεται και δεν προηγείται του τίτλου του στρατιώτη. Ωστόσο, ούτε η Απέλλα είχε ουσιαστικές δικαιοδοσίες στη διακυβέρ­ νηση, γιατί ήταν σώμα συμβουλευτικό των βασιλέων. Οι οποί­ οι, όμως, ποτέ δεν κήρυσσαν πόλεμο χωρίς την ανεπιφύλακτη

200


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ έγκριση της Απέλλας, δηλαδή του συνόλου των ώριμων πολε­ μιστών. Μπορεί στα ειρηνικά τους καθήκοντα οι βασιλιάδες να ήταν αυταρχικοί, αλλά στα πολεμικά τους καθήκοντα ήταν υ­ ποδειγματικά δημοκρατικοί. Δηλαδή, συνέβαινε στη στρατοκρατική Σπάρτη ακριβώς το αντίθετο απ' αυτό που συμβαίνει σήμερα, που σε ρωτούν, υποτίθεται, οι κυβερνώντες, διά της Βουλής, για το τι θέλεις ή δεν θέλεις να συμβεί στην πολιτική ζωή του τόπου, αλλά δεν σε ρωτούν ποτέ αν θέλεις ή δεν θέ­ λεις να "πέσεις υπέρ πατρίδος". Το θεωρούν αυτονόητο πως όλοι θέλουν να "πέσουν* υπέρ πατρίδος και όχι μόνο οι εθελο­ ντές. Ωστόσο, είναι φαεινότερο του ηλίου πως τα σχετικά με τη ζωή και το θάνατό μου, είναι ολικά άσχετα με την αγάπη μου για την πατρίδα, που σπανιότατα είναι μια αγάπη μέχρι θανά­ του. Εδώ, σπανιότατα αυτοκτονούν οι μέχρι θανάτου ερωτευ­ μένοι εραστές και θα αυτοκτονήσουν οι 'εραστές της πατρί­ δας"; Δεν είμαστε καλά, ω πατριδοκάπηλοι δημαγωγοί, που α­ ποφασίζετε ερήμην μου για το αν πρέπει να ζήσω ή να πεθάνω για την πατρίδα ή για οτιδήποτε άλλο. Οι Σπαρτιάτες, λοιπόν, πολεμούσαν πάντα με τη θέλησή τους και χωρίς καταναγκασμό. Και πολεμούσαν καλά γΓ αυ­ τόν και μόνο το λόγο κι όχι γιατί έπρεπε σώνει και καλά πρώτα να ερωτευτούν την πατρίδα και ύστερα να "πέσουν* για την πα­ τρίδα, μεθυσμένοι από πατριωτικό έρωτα. Οι Σπαρτιάτες στρα­ τιώτες δεν έπεφταν γιατί σκουντουφλούσαν στις πέτρες του πεδίου της μάχης, όπως υποδηλώνει πονηρά το αστείο ρήμα ’ πέφτω* που σε απλά νεοελληνικά σημαίνει ‘ σκοτώνομαι*, αλ­ λά διότι το έκριναν σκόπιμο και αναγκαίο καταρχήν για τους ε­ αυτούς τους: Η πατρίδα για το Σπατριάτη ήταν όντως και η οικογένειά του και το βιος του. Και μη μου πείτε πως εγώ, εσείς κι ο Νιάρχος π.χ. ανήκουμε σήμερα στην ίδια ευρεία οικογέ­ νεια που λέγεται πατρίδα, γιατί θα γελάσει και το παρδαλό κα­ τσίκι. Στο κάτω κάτω, ρε αδερφέ, ο καθένας ερωτεύεται με τον τρόπο του και θα ήταν παράλογο να ζητάμε απ' όλους να

201


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ερωτευτούν μέχρι θανάτου την πατρίδα. Οσοι την ερωτευτούν, με γεια τους με χαρά τους. Ας πάνε να καταταγούν εθελο­ ντές. Ομως, είδατε πολλούς απ’ αυτούς που φωνασκούν για την πατρίδα να κατατάσσονται εθελοντές κάθε φορά που η πατρίδα κινδυνεύει; Προτείνω, όθεν, κάθε φορά που ένας πατριδοφωνακλάς συλλαμβάνεται απρόθυμος να καταταγεί εθε­ λοντής όταν η πατρίδα κινδυνεύει, να... εκτελείται επιτόπου, ώ­ σ τε να γλιτώσουμε κάποτε απ’ αυτούς τους θεατρίνους, που συχνά ούτε καν αντιλαμβάνονται πως παίζουν θέατρο. Εν πάση νεοελληνική περιπτώσει, ας επιστρέφουμε στην αρχαία Σπάρτη και τους τίμιους Σπαρτιάτες. Είπαμε πως ο θβσμάς των πέντε Εφόρων εμφανίζεται στη Σπάρτη περί το 750 π.Χ. κι όχι μόνο βάζει φρένο στη βασιλική ασυδοσία, αλλά προσθέτει μια δυνατή δόση δημοκρατίας στο στρατοκρατικό τους κοινωνικό καθεστώς. Κατά πάσα πιθανό­ τητα, οι πέντε Εφοροι εκλέγονταν με ψηφοφορία από τους πέ­ ντε κοντινούς δήμους, που όπως είπαμε, συναποτελούσσν τη Σπάρτη. Το αξίωμα του Εφόρου ήταν ανοιχτό σ’ όλους τους Σπαρτιάτες πολίτες. Και ήταν ένα αξίωμα πάρα πολύ ουσια­ στικό και σημαντικό. Διότι οι Εφοροι, εκτός από τα δικαστικά τους καθήκοντα, που τα ασκούσαν παράλληλα μ' αυτά των γε­ ρουσιαστών, των οποίων τις αποφάσεις ελέγχουν, αποτελώντας σαν να λέμε ένα δευτεροβάθμιο δικαστήριο, είχαν τη γε­ νική εποπτεία και αργότερα τον πλήρη έλεγχο της διοίκησης. Κατά κάποιον τρόπο, οι πέντε Εφοροι αποτελούσαν μια πεντα­ μελή κυβέρνηση, που συγκυβερνούσε, πλέον, μαζί με τους δύο βασιλείς, χωρίς όμως να επηρεάζεται από τις βασιλικές αποφάσεις. Βέβαια, τα πράγματα δεν ήταν εξ αρχής έτσι και οι Εφοροι απόχτησαν εξουσία με τον καιρό και με το σπαθί τους στην κυριολεξία (ήταν πολέμαρχοι). Οταν όμως την απόχτησαν εί­ χαν το δικαίωμα ακόμα και να καταδικάζουν τους βασιλιάδες σε... φυλάκιση, στην περίπτωση που δεν τους επέβαλλαν πρό­ στιμο για καμιά από τις συνηθισμένες σε βασιλιάδες ζαβολιά.

202


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Ενα άλλο σοβαρό καθήκον των Εφόρων ήταν να ανακαλούν τους στρατηγούς και να τους αποστρατεύουν, όταν νόμιζαν πως δεν επσρκούσαν για τα υψηλά και δύσκολα στρατιωτικά τους καθήκοντα. Με άλλα λόγί&, οι Εφοροι ήταν και το ανώτα­ το πολεμικό συμβούλιο και ταυτόχρονα υπουργοί άμυνας. Αλλά ας μη νομίσουμε πως οι δύο βασιλιάδες ήταν αιχμά­ λωτοι τους. Απλώς, ήταν υπό την εποπτεία τους. Και οι βασι­ λιάδες δεν είχαν κανένα λόγο να αισθάνονται παραγκωνισμέ­ νοι, γιατί δεν ήταν καθόλου. Αλλωστε, η Σπάρτη ήταν όντως πάνω από τους βασιλιάδες της και κανείς Σπαρτιάτης βασι­ λιάς δεν διανοήθηκε ποτέ να πει "η Σπάρτη είμαι εγώ". Ενας Εφορος, ο Χειλών, έμεινε στην Ιστορία σαν ένας από τους Επτά Σοφούς της Ελλάδας. Γνωρίζουμε πως ο Χειλών ή­ ταν Εφορος στη Σπάρτη το 556 π.Χ. από μια επιγραφή για τους Ολυμπιακούς Αγώνες αυτής της χρονιάς, αλλά μη με ρωτάτε περισσότερες λεπτομέρειες για τη ζωή του, ούτε τους ιστορι­ κούς να ρωτήσετε. Γιατί αν το ήξεραν οι ιστορικοί θα το ήξερα κι εγώ, αφού τις πληροφορίες μου δεν τις παίρνω από το Αγιο Πνεύμα, από τους ιστορικούς τις παίρνω. Εχρίσθη δε σοφός ο Χειλών διότι εφεύρε πολλά ρητά, εν χρήσει και στις μέρες μας, όπως το 'μέτρον άριστον' το "μη­ δέν άγαν", το "θυμού κρστείν*, το "γνώθι σ’αυτόν· κι άλλα τέ­ τοια σπαρτιατικά και ουδόλως αθηναϊκά. (Οι Αθηναίοι δεν σκέφτονταν με ρητά, σκέφτονταν... με το μυαλό τους, γΓ αυτό και πρόκοψαν). Στα εφτά του χρόνια κάθε Σπαρτιατάκι εγκατέλειπε το σπίτι των γονιών του και ανατρεφόταν σε κοινόβια υπό την εποπτεία μεγαλύτερων εφήβων. Στα δεκατέσσερα χρόνια υπαγόταν στην τάξη των Ειρήνων, ας πούμε των δόκιμων στρατιωτών, στα είκοσι πέντε γινόταν κανονικός στρατιώτης και στα τριά­ ντα του κανονικός πολίτης. Μια ζωή στη στρατώνα, το Σπαρτιατάκι γνώριζε από μικρό τον "παρα φύσιν* έρωτα, όπως τον λέμε σήμερα. Η παιδεραστία ήταν κοινός τόπος στη Σπάρτη και οι γυναίκες των Σπαρτιατών δεν είχαν καμιά αντίρρηση να

203


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ προσφέρουν στους συνηθισμένους σ’ αυτήν άντρες τους και τα δικά τους οπίσθια! Αλλοι καιροί, άλλα ήθη. Οι πουριτανοί δεν πρέπει να διαβάζουν Ελληνική Ιστορία, γιατί θα φρίξουνΙ Η αφήγησή μας βρίσκεται ήδη στις παραμονές των μηδικών Πολέμων. Αλλά, πριν... πάμε στον πόλεμο, κρίνουμε σκόπιμο να γνωρίσουμε λίαν συντόμως τον εχθρό, τους Πέρσες. Είναι άδικο να πολεμάς στα τυφλά έναν που στον παρουσίασαν σαν εχθρό, χωρίς να σου λένε σε τι ακριβώς συνίσταται η προς αυτόν εχθρότητα, όπως γίνεται στις αποβλακωτικές μέ­ ρες μας.

204


22. Οι φίλοι μας οι Πέρσες Οι Μήδοι και οι Πέρσες δεν είναι το ίδιο πράγμα. Συνεπώς, οι Μηδικοί Πόλεμοι που αρχίζουν το 490 και τελειώνουν το 449 π.Χ., λέγονταν έτσι από λάθος. Οι Μήδοι είναι Αριοι, προγενέ­ στεροι των επίσης Αρίων Περσών, που κατοικούσαν στο Νότο της Περσίας και στο Βορρά της σημερινής Συρίας. Οι φυλετι­ κά συγγενείς των Μήδων Πέρσες κατέλυσαν μεν το κράτος των Μήδων, αλλά δεν πέρασαν διά μαχαίρας τους Μήδους, που τους αφομοίωσαν πολύ εύκολα και άνετα. Κι έτσι, Μήδοι και Πέρσες μπερδεύτηκαν τόσο, που να μην τους ξεχωρίζουν ούτε οι Ελληνες, παρά το εκπληκτικό ταξινομητικό τους ταλέ­ ντο. Πρέπει, λοιπόν, να υποθέσουμε πως οι μισοί τουλάχιστον από τους Πέρσες που εκστράτευσαν κατά της Ελλάδας, ήταν Μήδοι και αυτό δικαιολογεί... κατά το ήμισυ το χαρακτηρισμό των ελληνοπερσικών πολέμων ως Μηδικών. Αξίζει να σημειώσουμε από την αρχή, πως οι Ελληνες και οι Πέρσες, φυσικά και οι Μήδοι, ανήκαν στην ίδια ομοεθνία, όλοι δηλαδή ήταν Αριοι. Συνεπώς, από μια ευρεία άποψη, ο πόλε­ μος μεταξύ Περσών και Ελλήνων ήταν... εμφύλιος πόλεμος. Αλλά, αν το πάμε έτσι, όλοι οι πόλεμοι είναι εμφύλιοι, αφού ό­ λοι οι άνθρωποι κατάγονται από τους ίδιους ή από λίγους αρ­ χικούς γενάρχες. Και δεν είναι ανάγκη να προστρέξουμε στην Αγία Γ ραφή για να το μάθουμε αυτό. Το μαρτυράει η εθνολογί­ α και η παλαιοντολογία. Οι Πέρσες θεωρούσαν τους εαυτούς τους διαδόχους των Βαβυλωνίων και των Ασσυριών. Και ως ένα βαθμό τουλάχι­ στον, ήταν σίγουρα. Οι λαοί της καταστρεμμμένης Ασσυριακής Αυτοκρατορίας, της οποίας το συγκεκομμένο όνομα διαφυλάγει ακόμα η σημε­ ρινή Συρία, που δεν είναι εκατό τοις εκατό αραβική, όπως και η Αίγυπτος, όπου οι απόγονοί των φαραωνικών Αιγυπτίων ξ ε­

205


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ χωρίζουν και σήμερα σαφέστατα από τους Αραβες (θυμάμαι έναν ξεναγό στο Λούξορ, που δεν σταματούσε να τονίζει πως δεν είναι Αραβας, αλλα απόγονος των αρχαίων Αιγυπτίων, πράγμα που ήταν καταφάνερο και στη φάτσα του), λέγαμε λοι­ πόν, πως οι λαοί της Ασσυρίας, αλλά και της προγενέστερης Βαβυλωνίας, ανακατώθηκαν με τους Πέρσες και τους Μήδους. Συνεπώς, οι Ελληνες πολέμησαν με Πέρσες, με Μήδους, με Ασσύριους και με Βαβυλώνιους. Δηλαδή...με Πέρσες μόνο. Γιατί όλοι οι άλλοι λαοί είχαν αφομοιωθεί από τους Πέρσες. Το ξαναείπαμε: Καθαροί λαοί υπάρχουν μόνο στην ακάθαρτη φαντασία των αποβλακωμένων σοβινιστών, που εκπροσωπούν την πιο καθαρή μορφή κρετινισμού, που θα μπορούσε να υπάρ­ ξει. Στα μέσα του 6ου αιώνα, οι Πέρσες, υπό την αρχηγία του Αχαιμενίδη βασιλιά Κύρου Β (559-500 π.Χ.), αποτινάσσουν την κυριαρχία των Μήδων και τώρα κυριαρχούν αυτοί επί των Μήδων. Απαξ και δημιουργείται το περσικό κράτος, μετατρέπεται σε αυτοκρατορία μέσα σε ελάχιστα χρόνια, κατακτώντας με πρωτοφανή ταχύτητα τους γύρω λαούς. Πρόκειται για φαινό­ μενο εντελώς μοναδικό και ανεπανάληπτο στην παγκόσμια ι­ στορία. Οι ιστορικοί ακόμα ψάχνουν για τα αίτια αυτής της α­ στραπιαίας εξάπλωσης των Περσών. Στην αρχή οι Πέρσες δεν ενδιαφέρονταν για το Αιγαίο και στρέφουν όλη τη προσοχή τους προς Βορρά, προς Νότο και προς Ανατολάς της σημερινής Περσίας, που και τότε ήταν το κέντρο της αυτοκρατορίας. Αυτή την περίοδο του περσικού επεκτατισμού, σε κατεύθυν­ ση αντίθετη από την ελληνική Ιωνία (τα παράλια της Μικράς Α­ σίας), οι Ελληνες τα πάνε θαυμάσια με τους Πέρσες. Και θα συνεχίσουν να τα πάνε θαυμάσια και μετά τη λήξη των μηδικών πολέμων, όταν οι Πέρσες σταματήσουν τις εκφοβιστι­ κές κατά των Ελλήνων αστειότητες, στέλνοντας κατά της Ελ­ λάδας μικρά εκστρατευτικά σώματα, που φαίνονται για τους

206


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ μικρούς Ελληνες τερατωδώς μεγάλα. Αλλά δεν ήταν παρά... περίπολοι, σε σύγκριση με την κολοσσιαία δύναμη του περσι­ κού στρατού που παρέμεινε εκείθεν του Αιγαίου, αδιαφορώ­ ντας για την τύχη του εκστρατευτικού σώματος. Βέβαια, οι Ελληνες υπερηφανεύονταν για τη συντριπτική νί­ κη τους επί των Περσών. Και από τη μεριά τους είχαν δίκιο να υπερηφανεύονται. Οσο μικρό κι αν ήταν το εκστρατευτικό σώ­ μα των Περσών, ήταν τεράστιο για τους λιλιπούτιους, μπροστά στους Πέρσες, Ελληνες. Πάντως, αν δεν σταματούσαν οι Πέρσες τις αστειότητες που λέγαμε και επέμεναν να γίνουν θαλασσινή δύναμη, σήμε­ ρα δεν θα ήμασταν σε θέση να υπερηφανευόμαστε για τους Μαραθωνομάχους και τους Σαλαμινομάχους και θα είχαμε γί­ νει και μεις, φευ, Πέρσες. (Για βάλε με το νου σου, να ’χεις έ­ να Χομεϊνί στο κεφάλι σου, σαν να μην έφτανε ο Παπσνδρέου σήμερα, ο Καραμανλής παλιότερα, ο Παπάγος ακόμα παλιότερα και πάει λέγοντας). Λέγαμε, λοιπόν πως οι Ιωνες είχαν τόσο καλές σχέσεις με τους Πέρσες, πριν αυτοί θελήσουν να κάνουν μπάνιο στο ό­ μορφο Αιγαίο, που, καλλιτέχνες, διανοούμενοι, έμποροι, πόρ­ νες, νταβατζήδες, κτλ., κτλ. μπαινόβγαιναν στην Περσική Αυ­ τοκρατορία, σαν στο σπίτι τους. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει, άλλωστε, πως διδαχτήκαμε αρχαία ελληνικά από την Κύρου Ανάβαση και την Κύρου Παι­ δεία του Ξενοφώντα, δύο βιβλία καθαρά και ξάστερα δοσιλογικά, όπως θα λέγαμε σήμερα, αφού γράφηκαν από έναν μεγά­ λο θαυμαστή των Περσών και πιστό υπηρέτη τους, όχι πάρα πολλά χρόνια μετά το τέλος των Μηδικών Πολέμων. (Μη με ρωτάτε γιατί μας δίδασκαν αρχαία ελληνικά απ' αυτά τα βιβλί­ α. Ισως γιατί ήθελαν να μας διδάξουν το δοσιλογισμό, οι αιώ­ νιοι δοσίλογοι αυτού του τόπου, που έχουν την ακατάσχετη τάση να υποδύονται τους 'εθνικόφρονες·, τα καθίκια). Ομως, κάποτε, οι Πέρσες αποφάσισαν να βάλουν τέλος στο ελληνοπερσικό ειδύλλιο και υπέταξαν τις πόλεις της Ιωνί­

207


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ας. Ολες, εκτός από μία, τη Μίλητο. Που πρώτα την κατέστρε­ ψαν ολοσχερώς, για να την κάνουν αργότερα σύμμαχο. Οι Μιλήσιοι, διπλωμάτες μεγάλης κλάσεως κατά τα φαινό­ μενα, κατάφεραν να πείσουν τον Πέρση βασιλιά πως καλό θα ήταν να διατηρηθεί μια ελληνική νησίδα στον Περσικό Ωκεα­ νό, ίσα ίσα για να υπάρχει μια επίσημη είσοδος του ελληνικού πολιτισμού στην Περσία. Αξίζει να σημειωθεί, κι αυτό έχει τε­ ράστια σημασία, πως οι Πέρσες ποτέ δεν περιφρόνησσν τον ελληνικό πολιτισμό. Ούτε οι Ελληνες τον περσικό. Τότε, γιατί τσακώθηκαν, Μα, εξαιτίας της πρόσκαιρης, ευτυχώς, επιθυμί­ ας των Περσών να κολυμπήσουν στο Αιγαίο. Ισως, πάλι, να θέλησαν να γνωρίσουν καλύτερα τους Ελλη­ νες, που τους αγαπούσαν πάντα με πάθος, που τους φιλοξε­ νούσαν πάντα στα ανάκτορα και που τους καλούσαν, σαν τον Ξενοφώντα π.χ., να γράψουν την ιστορία τους. Ε, λοιπόν οι Μηδικοί Πόλεμοι έγιναν από μια τραγική παρεξήγηση. Ευτυ­ χώς. Γιατί έδωσαν στους Ελληνες την ευκαιρία να γράψουν τις πρώτες χρυσές σελίδες στη σχεδόν λευκή μέχρι τότε ι­ στορία τους. Και στη νεοσύστατη Αθηναϊκή Δημοκρατία να δοκιμάσει τις δυνάμεις της. Προτρέχοντας των γεγονότων, λέ­ με πως η δοκιμή ήταν απολύτως επιτυχής. Καμιά φορά η Ιστορία είναι σκέτη κωμωδία. Προς αλλού αρχίζουν να τραβούν τα πράγματα κι αλλού καταλήγουν. Οι Πέρσες, προς ανατολάς τραβούσαν και στη δύση βρέθηκαν, ίσως από απερισκεψία και αλαζονεία. Συμβαίνουν αυτά με τις μεγάλες δυνάμεις, παλιές και σύγχρονες. Βλέπε στις μέρες μας και το φιάσκο των Αμερικανών στο Βιετνάμ. Τηρουμένων των αναλογιών, ανάλογο ήταν και το φιάσκο των Περσών στην Ελλάδα. Μόνο που οι Πέρσες δεν το πήραν κατάκαρδα. Αλ­ λωστε, την εποχή των Μηδικών Πολέμων, ο κομμουνιστικός κίνδυνος δεν είχε εμφανιστεί ακόμα, ως γνωστόν. Αλλά μπο­ ρεί να 'χ ε εμφανιστεί για μερικούς 'εθνικά σκεπτομένους* ση­ μερινούς χοντροκέφαλους, που ίσως βλέπουν ’ κομμουνιστικό δάκτυλο’ εκεί που κάθε εχέφρων βλέπει μόνο... Πέρσες.

208


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Λοιπόν, ο γιός του ιδρυτή του περσικού κράτους Κϋρου Β’, ο Καμβϋσης (530-522 Π.Χ.), κατακτά την πάλαι ποτέ κραταιά φαραωνική Αίγυπτο το 525 π.Χ. (Οι σε παρένθεση χρονολογίες εδώ αναφέρονται στα χρόνια βασιλείας κι όχι στα χρόνια ζω­ ής. Το δυσάρεστο αυτό προνόμιο στη χρονολόγηση, το έχουν μόνο οι βασιλιάδες. Για τα άλλα χρόνια της ζωής τους η σο­ βαρή ιστοριογραφία δεν δίνει πεντάρα). Το 522 π.Χ., βασιλιάς της Περσίας γίνεται ο μεγάλος Δαρείος Α’, γόνος πλάγιου κλάδου της δυναστείας των Αχαιμενιδών. Στην εποχή του, η Περσία φτάνει στον κολοφώνα της δύ­ ναμής της και αναδεικνύεται στην πιο μεγάλη δύναμη της αρ­ χαιότητας που φάνηκε μέχρι την εποχή του Μεγάλου Αλεξάν­ δρου, ο οποίος σημειωτέον είχε ως πρότυπο το Δαρείο, τη δό­ ξα του οποίου ουδέποτε ξέχασε. Ο Δαρείος, λοιπόν, ήταν αυ­ τός που είχε τη φαεινή ιδέα να εκστρατεύσει κατά των Ελλή­ νων. Κι έτσι, ήλθε, είδε, νικήθηκε και απήλθεΙ Οταν οι Αθηναίοι είδαν τις ιωνικές πόλεις των παραλίων της Μικράς Ασίας να τις καταπίνει μία μία ο Δαρείος κατά το τέ­ λος του 6ου αιώνα, κατάλαβαν πως όπου να ’ναι έρχεται και η σειρά τους. Διότι ανάμεσα στους Ιωνες Αθηναίους και τους Iωνες Μικρασιάτες, υπήρχε πάντα συνεχής και αδιάκοπη επα­ φή κάθε είδους, με γέφυρα τα νησιά του Αιγαίου, και κυρίως τη Χίο, τούτο το βασικό κέντρο του ιωνικού πολιτισμού. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως ο ελληνικός πολιτισμός δημιουργήθηκε στη Μικρασία κι από κει μετακόμισε στην ηπειρωτική Ελλά­ δα. Χάνοντας, λοιπόν, τη Μικρασία οι Αθηναίοι ήταν σα να απο­ κόβονταν από τον ομφάλιο λώρο τους. Στο μέλλον έπρεπε να προχωρήσουν μόνοι τους, χωρίς τη βοήθεια της ‘ μαμάς’ , ό­ πως γινόταν μέχρι τότε. Και θα προχωρήσουν μ’ ένα τρόπο με­ γαλειώδη. Το καινούριο τους μπαστούνι είναι τώρα πια η δημο­ κρατία. Αυτή άλλωστε ήταν που νίκησε στους Μηδικούς Πο­ λέμους και όχι βέβαια ο 'προαιώνιος ηρωισμός' των Ελλήνων. Που λίγο αργότερα, κατά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, σε

209


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ περίοδο δηλαδή πλήρους παρακμής της δημοκρατίας, θα α­ ποδειχτούν ολικά γελοίοι, και μέχρις απελπισίας αντιηρωικοί. Ο προγονικός ηρωισμός δεν είναι ρούχο που φοριέται για πά­ ντα. Κι όποιος συνεχίζει να το φορά στη σημερινή Ελλάδα, ό­ που τη θέση των ηρώων την πήραν οι νταήδες, δεν είναι παρά καρνάβαλος και φυσικά, ολικά ανιστόρητος. Δεν φτάνει που χάνουν την Ιωνία οι Ελληνες της ηπειρωτι­ κής Ελλάδας, χάνουν και το μπούσουλα εντός της Ελλάδας. Παντού έριδες, μικροεμφύλιοι πόλεμοι, τσακωμοί για ψύλλου πήδημα, λεηλασίες και δολοφονίες δΓ ασήμαντον αφορμήν. Είναι η δύσκολη περίοδος λίγο πριν απ’ το Σόλωνα και μέχρι τον Κλεισθένη, κατά την οποία, όπως είδαμε, κυοφορείται η δημοκρατία, που ως δυνατότητα πρωτοεμφανίστηκε κι αυτή στην Ιωνία, όπως όλα τα σπουδαία πράγματα σ' ολόκληρη τη ιστορία της Ελλάδας. (Αξίζει να σημειώσουμε εδώ εις μνήμην της Ιωνίας, πως οι σημερινοί κάτοικοι των μικρασιατικών παραλίων, τουλάχιστον οι μισοί, είναι εξισλαμισθέντες Ελληνες. Με βάση το κατα­ στροφικό από εθνική άποψη δόγμα 'πας Ελλην, ορθόδοξος' οι εξισλαμισθέντες Ελληνες θεωρήθηκαν Τούρκοι και αντιμετω­ πίστηκαν από τους κρετίνους, σ’ αυτήν εδώ τη χώρα που θέ­ λει να λέγεται Ελλάδα, σαν Τούρκοι. Και φτάσαμε σήμερα στο αστείο σημείο να φοβόμαστε τους Τούρκους, δηλαδή τους ΕλληνεςΙΙ Ε, λοιπόν, όποιος ανόητος ξανακατηγορήσει αυτήν εδώ τη στήλη για 'ανθελληνική στάση" ειλικρινά θα χειροδική­ σω αν τον πετύχω κάπουΙ Μα το Δία! Βρε κοπρίτες, την Ελλά­ δα εσείς την καταστρέψατε. Εμείς προσπαθούμε να περισώ­ σουμε ό,τι απόμεινε από την καταστροφική σας αμάθεια, θα καταλάβετε, λοιπόν, πως τούτο το δύστυχο τόπο τον αγαπού­ με τόσο, όσο ποτέ δεν θα ήταν δυνατό να περάσει από το πα­ ραγεμισμένο με χάρτινα σημαιάκια κεφάλι σας;) Οπως είδαμε, η δημοκρατία γεννήθηκε για να ξεπεραστούν αυτές οι έριδες. Που επανήλθαν με την παρακμή της δημο­ κρατίας. Που συνεχίζει να παρακμάζει ολοένα και περισσότε­

210


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ρο στις μέρες μας. Σήμερα, όλοι κόπτονται εδώ για τη δημο­ κρατία κι όλοι ονειρεύονται ηλιθίως να κυβερνήσουν, έστω και για μια μέρα, λέει, την Ελλάδα, για να λύσουν όλα τα προβλήματά της, δηλαδή όλα τα προβλήματά τους. Μέσα στον κάθε Ελληνα, σχεδόν, εγκαταστάθηκε για τα καλά κι ένας δικτατορίσκος, που παριστάνει δολίως το δημοκράτη, αδιαφορώντας επιπλέον επιδεικτικά καιψα τα προβλήματα και για την ιστορία αυτού του τόπου, που άλλοι αχρείοι τους τη δίδαξαν στρεβλά, γιατί είχαν κάθε λόγο να τη στρεβλώσουν. Πας Ελλην ορθό­ δοξος, λοιπόν; Αρπάξτε την τώρα απ’ τους Τούρκους για να καταλάβετεΙΙ Ας ξαναγυρίσουμε, ωστόσο, στους φίλους μας τους Πέρ­ σες, που κάναν το χατίρι στους Ελληνες να καθίσουν να τους νικήσουν, πράγμα που οι Τούρκοι δεν φαίνονται διατεθειμένοι να κάνουν. Και τα νταηλίκια να λείπουνΙ "Βυθίσατε το Χόρα" λοιπόν, και θα δείτε τι έχει να γίνει, έτσι που τα θαλασσώσατε με τις συνεχείς αποκρύψεις και διαστρεβλώσεις της ελληνι­ κής Ιστορίας. Λοιπόν, ο πόλεμος με τους Πέρσες σε καμιά περίπτωση δεν έγινε εξαιτίας της αντίθεσης ανάμεσα στο "υψηλό αίσθη­ μα ελευθερίας" των Ελλήνων και τη χαμηλή πολιτιστική στάθ­ μη των Περσών. Πρέπει να το τονίσουμε: Οι Πέρσες ήταν ένας λαός τόσο πολιτισμένος όσο τουλάχιστον και οι Ελληνες. Και οι Ελληνες είχαν τόσο αναπτυγμένο το αίσθημα της ελευθερί­ ας, όσο τους το επέβαλλε ο φόβος του εξανδραποδισμού. Ο­ ταν ο φόβος αυτός εξέλιπε, εξέλιπε και το... έμφυτο στους Ελ­ ληνες ένστικτο της ελευθερίας. Που ξαναφυτρώνει κάθε φορά που επαπειλούνται πολύ συγκεκριμένα συμφέροντα, ουδεμίαν σχέσιν έχοντα με ουδέν συναίσθημα ελευθερίας. (Τα αισθή­ ματα παίζουν τεράστιο ρόλο στον... έρωτα, αλλά εντελώς α­ σήμαντο στην ιστορία, που δεν πρέπει να την μπερδεύουμε με τις ερωτικές ιστορίες που διαβάσαμε στα Βίπερ Νόρα). Με τη βοήθεια του Ζωροάστρη, γνωστού και ως Ζαρατούστρα (Ζάρα Ούστρα, στα αρχαία περσικά), που γεννήθηκε το

211


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ 660 και πέθανε το 583 π.Χ., ιδρυτή του ζωροαστρισμού, της πιο σπουδαίας, της πιο βαθιάς και της πιο φίνας θρησκείας, που εμφανίστηκε ποτέ στη Γη, στην οποία ο χριστιανισμός χρωστάει πάρα πολλά και που ήταν η θρησκεία των Περσών, σε μια εποχή όπου ο χριστιανισμός ούτε καν ως δυνατότητα δεν διαφαινόταν ακόμα (ως δυνατότητα θα διαφανεί με τον Πλωτίνο), με τη βοήθεια, λοιπόν, του Ζαρατούστρα, που ο κα­ λύτερος μελετητής του εδώ στην Ελλάδα ήταν ο Καζαντζάκης, θα προσπαθήσω στη συνέχεια να περιγράφω τους Μηδι­ κούς Πολέμους. Λοιπόν, ετοιμάστε τα δόρατα και τις ασπίδες και δρόμο για το μέτωπο (της Ιστορίας). Κηρρύσουμε τον πόλεμο κατά των Περσών. Οι λιποταξίες... επιτρέπονται! Δεν πρόκειται να τιμω­ ρήσουμε κσνέναν που δεν θα μας ακολουθήσει στο μέτωπο. Αλλωστε, υπάρχει και ο "εξ Ανατολών (σύγχρονος) κίνδυνος". Ας έχουμε το νού μας!

212


23. Οι Μηδικοί Πόλεμοι αρχίζουν από τη Νάξο Οπως σχεδόν όλα στην αρχαία Ελλαδα, ο πόλεμος Ελλή­ νων και Περσών άρχισε στην Ιωνία (Μικρά Ασία). Κι από εκεί μεταφέρθηκε στην ηπειρωτική Ελλάδα, από αρχική, αλλά εντε­ λώς αρχική, υπαιτιότητα ενός Ελληνα, του τυράννου της Μιλή­ του Αρισταγόρα. Να, λοιπόν, πως άρχισε αυτή η θλιβερή ιστο­ ρία των Μηδικών Πολέμων, που στη συνέχεια δημιούργησε ήρωες και ήρωες. 0 πανίσχυρος Αρισταγόρας, απόλυτος άρχων της Μιλήτου, σκέφτηκε μια ωραία πρωία πως καλό θα ή­ ταν να επεκτείνει την εξουσία του και στα νησιά του Αιγαίου, αρχίζοντας απ’ το μεγαλύτερο νησί των Κυκλάδων, τη Νάξο, και αδιαφορώντας πλήρως για το γεγονός πως οι Νάξιοι, Ελ­ ληνες ήταν κι αυτοί. Συνεννοήθηκε, λοιπόν, με τον Πέρση σα­ τράπη των Σάρδεων Αρταφέρνη και από κοινού επιχείρησαν μια απόβαση στο νησί, κατά το τέλος του 6ου αιώνα. Παρά πάσαν στρατιωτική λογική, Ελληνες και Πέρσες ενω­ μένοι ηττώνται κατά κράτος απ’ τους Ελληνες Νάξιους. (Οι Σάρδεις ήταν πρωτεύουσα της σατραπείας, ας πούμε της δι­ οικητικής περσικής περιφέρειας, που εκτείνονταν στην περιο­ χή όπου σήμερα βρίσκεται η τουρκική Ανατολία. Κάθε περσική σατραπεία ήταν ενα κράτος εν κράτει και ο σατράπης μόνο για πολύ σοβαρά ζητήματα έδινε λόγο στον Πέρση βασιλιά που βρισκόταν πάντα στην πρωτεύουσα του, τα Σούσα, δηλα­ δή πολύ μακριά απ’ την έδρα του Αρταφέρνη, τις Σάρδεις. Κα­ τά κάποιον τρόπο, ο Αρταφέρνης ήταν ένας... Αλή Πασάς της εποχής του. Αλλωστε, δεν πρέπει να μας διαφεύγει πως οι Ο­ θωμανοί, απ’ τους Πέρσες κληρονόμησαν το δικό τους διοικη­ τικό σύστημα, που πριν απ' αυτούς θα το εφαρμόσει με επιτυ­ χία ο Μέγας Αλέξανδρος). Ο μεγαλομανής Αρταφέρνης, που προφανώς ονειρευόταν να γίνει κυρίαρχος το,υ Αιγαίου, διασταυρώθηκε καθ' οδόν

213


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ προς το Αιγαίο με τον ομοίως μεγαλομανή Ελληνα Αρισταγό­ ρα. Κι έτσι οι δύο άντρες είπαν να δράσουν από κοινού, σαν καλοί φίλοι κι ακόμα καλύτεροι γείτονες. (Βρισκόμαστε στην εποχή που οι σκόρπιοι δώθε κείθε Ελληνες δεν ξέρουν ακόμα πως ανήκουν στην ίδια εθνότητα. Αυτό θα το μάθουν κυρίως κατά την περίοδο των Μηδικών Πολέμων). Ο βασιλιάς Δαρείος Α' τιμωρεί τον Αρταφέρνη για τις ερή­ μην του βασιλέως καταστροφικές πρωτοβουλίες του, αφαιρώντας του τη σατραπεία. Αλλά τον Αρισταγόρα δεν τον τιμωρεί κανένας, γιατί δεν έχει κανέναν πάνω από το κεφάλι του. Και για να σωθεί απ’ την οργή του Δαρείου, ο Αρισταγόρας ανα­ γκάζεται να γίνει... ήρωας, ξεσηκώνοντας τους Ιωνες κατά των, μέχρι πριν από λίγο, φίλων του Περσών. Ετσι ξεκίνησε η περίφημη Ιωνική Επανάσταση το 500 π.Χ., που είναι η πρώτη σοβαρή σύγκρουση μεταξύ Ελλήνων και Περσών. Μετά τη σκυθική εκστρατεία το 513 π.Χ., που προέκτεινε τα σύνορα της περσικής αυτοκρατορίας μέχρι τη σημερινή Νότια Ρωσία, ο Δαρείος δεν φαίνεται διατεθειμένος να ανεχτεί την παρεμβολή εμποδίων στον προς Βορράν δρόμο της περσικής δόξας. Και ξαφνικά, βλέπει τους λιλιπούτιους Ελληνες της Ιω­ νίας να ορθώνουν το μπόι τους ενάντια σε μια απίστευτα μεγά­ λη, για την εποχή, πολιτική και στρατιωτική δύναμη. Ο Αρισταγόρας, που ήταν ένας ικανότατος πολιτικός, ήξε­ ρε καλά πού πατούσε για να ξεσηκώσει τους Ελληνες. Πατού­ σε τον... κάλο τουςΙ Οι πανίσχυροι και πάμπλουτοι Μιλήσιοι, οι σπουδαιότεροι τότε έμποροι σε ολόκληρη τη Μεσόγειο και κυ­ ρίως στον Πόντο, είχαν χάσει ήδη απ’ τους Πέρσες την αγορά της Αιγύπτου. Τώρα έχαναν και την αγορά του Πόντου. Κάτω απ’ αυτές τις συνθήκες ή αυτοκτονείς ή εξεγείρεσαι. Κι όπως όλοι οι λογικοί άνθρωποι, οι Μιλήσιοι, και μαζί τους όλοι οι άλ­ λοι Ιώνες, προκρίνουν την εξέγερση. Καλύτερα μιας ώρας ελεύθερη (εμπορικά) ζωή, παρά σα­ ράντα χρόνια σκλαβιά (φτώχεια) και φυλακή (υποδούλωση). Το τραγούδι είναι, βέβαια, πάρα πολύ νεότερο, αλλά το περιε­

214


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ χόμενό του είναι παλιό όσο κι ο κόσμος. Λοιπόν, στ’ άρματα στ’ άρματα εμπρός στον αγώναΙ Και ο αγώνας των Ιώνων ήταν μεγαλειώδης. Αλλά μόνο των Ιώνων. Γιατί οι Ελληνες της ηπειρωτικής Ελ­ λάδας έμειναν παγερά αδιάφοροι στο δράμα των ομοφύλων της Μικράς Ασίας. Ο Αρισταγόρας, που γίνεται ο ηγέτης της εξέγερσης των Ιώνων κατά των Περσών, έρχεται στην Ελλάδα το 499 π.Χ. για να ζητήσει τη βοήθεια όλων των Ελλήνων, ει δυνατόν. Αλλά, δε βαριέσαιΙ Ποιος νοιάζεται για τους ταλαίπω­ ρους Ιωνες, απ’ τους οποίους τους χωρίζει η ασφαλής τά­ φρος του Αιγαίου; Οι Σπαρτιάτες αρνούνται κατηγορηματικά κάθε βοήθεια. Αλλωστε, είναι απασχολημένοι με τους καβγά­ δες τους με τους Αργείους. Και οι Αθηναίοι στέλνουν μια συμ­ βολική βοήθεια από 20 πλοία και πείθουν τους συμμάχους τους, τους Ερετριείς, να τσοντάρουν με άλλα 5. Ο απογοητευμένος Αρισταγόρας έλπιζε στην ενεργό και δραστήρια συμμετοχή στον πόλεμο, τουλάχιστον των τριών μεγάλων στόλων της εποχής, της Αθήνας, της Κορίνθου και της Αίγινας. Αντί λοιπόν υλικής βοήθειας, την αξία της οποίας γνωρίζει όσο κανείς, δέχεται ηθική. Αλλά η ηθική βοήθεια, πα­ ρά την ψυχολογική αξία της, δεν οδήγησε στη νίκη ποτέ κανέναν στρατό. (Οι Ελληνες μαχητές στον εμφύλιο πόλεμο είχαν την ηθική βοήθεια όλων των κομμουνιστών της οικουμένης, αλλά αυτό δεν τους γλίτωσε απ’ την ήττα, φευ). Και ενώ παρά ταύτα όλα έμοιαζαν να πάνε θαυμάσια στην εξεγερμένη Ιωνία, οι Αθηναίοι ανακαλούν τα πλοία τους στη μέση του πολέμου και οι Ιωνες μένουν χωρίς την, έτσι κι αλ­ λιώς, άχρηστη ηθική τους βοήθεια. Βλέπεις, δεν ήθελαν να δυσαρεστήσουν το μεγάλο Δαρείο. Οσο για τους Ιωνες, ας κόψουν το λαιμό τους κι ας τα βγά­ λουν πέρα όπως μπορούν μόνοι τους, βεβαίως με τις ευχές των Αθηναίων. (Αιώνες ολόκληρους αργότερα, οι πρόγονοί μου, οι Μικρασιάτες, οι Πόντιοι, προδόθηκαν για τελευταία φο­ ρά από τη μητέρα πατρίδα, αυτή τη φρικαλέα μητριά που ακό­

215


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ μα συνεχίζει να μας αντιμετωπίζει σαν φιλοξενούμενους σε τούτο τον τόπο και να μας κοροϊδεύει με ηλίθια ανέκδοτα, από μίσος προς καθετί γνήσια και βαθιά ελληνικό. Τους βολεύει πολύ να παίζουν τους Ελληνες τούτοι οι βάρβαροι. Τι να κά­ νουμε; Δρυός πεσούσης, πας ανήρ νταής ξυλεύεταιΙ) Ολομόναχοι και αβοήθητοι οι τρομεροί Ιωνες, προχωρούν και κυριεύουν τις Σάρδεις. Και την κάνουν στάχτη, δυστυχώς, όπως θα δούμε. Μαζί με όλα καίνε και το ιερό των Λυδών, τον περίφημο στην εποχή του ναό της Κυβέλης. Οι φλόγες της κα­ μένης κραταιάς πόλης βάζουν μπουρλότο σε ολόκληρη τη Μι­ κρά Ασία. Οι Ελληνες του Ελλήσποντου, οι Κάρες, οι Αύκιοι, οι Κύπριοι (που είναι μια πανσπερμία λαών) κι άλλοι πολλοί ξε­ σηκώνονται. Ο Δαρείος, μπροστά σε αυτή τη απρόσμενη κατάσταση, α­ ποφασίζει επιτέλους να σοβαρευτεί. Και πρώτα πρώτα ανακαταλαμβάνει την Κύπρο το 497 π.Χ. Και τότε και τώρα, η Κύπρος είναι πάντα ένα εκπληκτικό φυσι­ κό οχυρό κι ένα τέλειο ορμητήριο για ναυτικά σάλτα σε ολό­ κληρη την Ανατολική Μεσόγειο. (Το μυστικό σήμερα δεν το γνωρίζουν μόνο οι Αμερικάνοι, οι Εγγλέζοι, οι Τούρκοι και το ΝΑΤΟ, το γνωρίζουν επίσης και οι Ελληνες κι αυτο μοιάζει μάλλον παράδοξο αν κρίνουμε απ’ τις κατόπιν εορτής αντι­ δράσεις των Ελλήνων, ύστερα απ' τον καταστροφικό περίπατο του Αττίλα Α’ και του διαδόχου αυτού Αττίλα Β’. Οσο για τον Αττίλα Γ , προς το παρόν τρώει αμερικάνικες παιδικές τροφές στην απέναντι παραλία και μεγαλώνει και καρδαμώνει). Μετά τα ξεκαθάρισμα των λογαριασμών στην Κύπρο, οι Πέρσες αρχίζουν την εκκαθάριση από πάνω προς τα κάτω, απ’ τον Ελλήσποντο προς την Ιωνία. Το άνοιγμα της οδού προς τη Σκυθία έχει επείγουσα προτεραιότητα. Ισως γιατί ο Δαρείος θέλει την αυτοκρατορία του μακρόστενη: Ηδη εκτεί­ νεται απ’ την Αίγυπτο μέχρι τη Νότια Ρωσία κι όπως δείχνουν προς το παρόν τα πράγματα δεν έχει καμιά πρόθεση να την φαρδύνει και να τη στρογγυλέψει. Το Αιγαίο είναι μια τεράστια

216


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ τάφρος, και οι Πέρσες δεν τα καταφέρνουν καθόλου καλά με το νερό, κυρίως το θαλασσινό. Αλλωστε, θα μπορούσε κανείς να φτάσει παντού (εκτός απ’ τα νησιά), διά ξηράς, παρακά­ μπτοντας τα υγρά εμπόδια, πράγμα πολύ εύκολο για ένα στρα­ τό ακαταμάχητο στην ξηρά. Κάποτε, που λέτε, έρχεται και η σειρά της Μιλήτου, που υ­ ποκίνησε την όλη αναταραχή, ελληνική και βαρβαρική. Ποιος είδε τον Ζωροάστρη και δεν τον φοβήθηκεΙ Οι Πέρσες μπαί­ νουν στη Μίλητο το 494 π.Χ. και τη ρημάζουν. Δεν αφήνουν πέ­ τρα επί πέτρας. Οι Σάρδεις ζητούν εκδίκηση -και η εκδίκηση είναι... αυτοκρατορική. (Ο Κεμάλ Ατατούρκ προφανώς γνώριζε τούτη την ιστορία. Κόκκινη Μηλιά θέλετε; θα αναρωτήθηκε. Φάτε τώρα κόκκινα μήλα στη Σμύρνη και ηρεμήστε). Οι Ιωνες σκορπίζουν στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα και πολλοί βρίσκουν καταφύγιο στην πρωτεύουσα του εχθρού, τα Σούσα. Σε λίγο, θα βρούμε τους Ελληνες αρχιτέκτονες και καλλιτέχνες να χτίζουν και να διακοσμούν τα καινούρια ανά­ κτορα του Δαρείου. Απαξ και πέτυχαν το σκοπό τους, οι Πέρ­ σες δεν έχουν πλέον κανένα λόγο να κρατούν κακία στους φί­ λους τους, τους Ελληνες. Σε λίγο, μάλιστα, θα δώσουν πλήρη αυτονομία στη Μίλητο, που ωστόσο δεν θα της χρησιμεύσει και πολύ. Απαξ και πετάξει η δόξα, άντε να τη συμμαζέψεις για να της κόψεις τα φτε­ ρά, ποιητική αδεία, για να μη σου ξαναφύγει. (Η σημερινή Ελ­ λάδα είναι η χώρα της Απτέρου Νίκης αλλά και της ακρωτηρι­ ασμένης Δόξας). Οι Πέρσες ήταν στ’ αλήθεια ένας σπουδαίος λαός. Κι αν αμφιβάλετε διαβάστε τους "Πέρσες" του Αισχύλου. Οσοι σοβι­ νιστές δεν πιστεύουν εμένα, αποκλείεται να μην πιστέψουν αυ­ τόν το μεγάλο πρόγονο, που οι περισσότεροι Ελληνες τον γνω­ ρίζουν κι αυτόν, όπως κι όλους τους προγόνους, μόνο απ’ το δρόμο που φέρει το όνομά του. Η καταστροφή της Μιλήτου, που τη θυμούνται πάντα οι ποι­ ητές (ευτυχώς που υπάρχουν κι αυτοί), ήταν μια απ’ τις μεγα­

217


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ λύτερες συμφορές που κατέγραψε η ανθρώπινη ιστορία. Οι Μιλήσιοι λέγεται πως είχαν να κλάψουν τόσο, απ’ την εποχή που οι κάτοικοι του Κρότωνα κατέστεψαν την αποικία Σύβαρη στη Νότια Ιταλία, το 510 π.Χ., δηλαδή 16 μόλις χρόνια πριν απ’ την καταστροφή και της μητρόπολης. (Οι Συβαρίτες ήταν τόσο βλακωδώς πλούσιοι, που δεν νοιά­ ζονταν για τίποτα εκτός απ’ το φαί, το πιοτό και τον... συβαριτικό σπέσιαλ έρωτα. Συβαριτισμός στα νεοελληνικά σημαίνει, τρυφηλότητα, απάθεια, ζεμανφουτισμός -για να θυμηθούμε και τα γαλλικά μας- ταβερνοβιότητα, γαρδένιες στην πίστα, σπά­ σιμο πιάτων και άλλα τέτοια νεοελληνικά κα συβαρίτικα. Κά­ που, διάολε, πρέπει να καταναλωθούν τα κλοπιμαία!) Μέσα σ’αυτά το νταβαντούρι, μόνο δύο μοιάζουν να μένουν ψύχραιμοι. 0 μεγαλύτερος πριν απ’ τον Ηρόδοτο Ελληνας ι­ στορικός, ο Εκαταίος, και ο μεγαλύτερος προσωκρατορικός φιλόσοφος, ο Ηράκλειτος, που ζουν αυτή την περίοδο. 0 Μιλήσιος Εκαταίος, μάλιστα, που έχαιρε βαθυτάτης εκτιμήσεως και από ελληνικής και από περσικής πλευράς, ανέλαβε το ρόλο του μεσολαβητή μετά την καταστροφή, πιστεύο­ ντας ειλικρινέστατα πως οι Ιωνες και οι Πέρσες δεν είχαν να μοιράσουν τίποτα, εκτός απ’ τον αναλογούντα πλούτο. Και τα κατάφερε θαυμάσια. Και μη βιαστείτε να τον κατηγορήσετε για δοσιλογισμό, διότι θα... θυμώσουν οι σημερινοί δοσίλογοι. Την αυτονομία της Μιλήτου την πέτυχε αυτός ο μεγάλος ιστορι­ κός, που γνώριζε πόσο μεγάλη σημασία για τους λαούς έχει το μπέρδεμα των πολιτισμών. Οσο για το μεγάλο Ηράκλειτο, έμεινε κι αυτός στον τόπο του, την Εφεσο, φιλοσοφών πάνω στο βαθύτερο νόημα της ρή­ σης του, 'άνω και κάτω την οδόν την αυτήν μίαν*. Δηλαδή : και ο ανήφορος και ο κατήφορος ανήκουν στον ίδιο δρόμο. Πράγ­ μα που με κάνει να νιώθω διαλεκτικά αισιόδοξος, παρά τη ση­ μερινή ελληνική κατηφόρα. Πάντως, ένας άλλος σοφός, ο Ξενοφάνης ο Κολοφώνιος, πήρε δρόμο για την Ελέα της Κάτω Ι­ ταλίας και ίδρυσε εκεί την περίφημη Ελεατική φιλοσοφική

218


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ σχολή. Δύο χρόνια μετά την καταστροφή της Μιλήτου, ο Πέρσης στρατηγός Μαρδόνιος εκστρατεύει το 492 π.Χ. (δύο χρόνια πριν απ’ την επίθεση κατά της Ελλαδας) κατά των Μακεδόνων και κυρίως κατά των Θρακών, που ενδιέφεραν τους Πέρσες πολύ περισσότερο απ’ τους Μακεδόνες. Οι Θράκες ήταν ήδη φόρου υποτελείς στους Πέρσες, όπως θα λέγαμε σήμερα, αλ­ λά με την εξέγερση των Μιλήσιων σναθάρρεψαν κι αυτοί μαζί με όλους τους άλλους. Βλέπουμε λοιπόν πως κοτζάμ λαούς, ο Μαρδόνιος τους ε­ πανέφερε στην αυτοκρατορική τάξη πάρα πολύ εύκολα. Ο­ μως, επιστρέφοντας νικητής και τροπαιούχος με τους 20.000 άντρες του φορτωμένους σε 300 πλοία καταφέρνει τελικά να τα κάνει θάλασσα, τούτος ο, ως Πέρσης, αδέξιος στη θάλασ­ σα. Κοντά στη χερσόνησο του Αθω, που ακόμα δεν είχε καλογήρους και συνεπώς δεν δικαιούμαστε να μιλάμε για θαυμα­ τουργό επέμβαση της εικόνας Αξιόν Εστί, τα καράβια του τσα­ κίζονται μέσα στη φουρτούνα και είκοσι χιλιάδες ψυχές μετα­ ναστεύουν στον ζωροαστρικό παράδεισο, που δεν είμαι σε θέ­ ση να ξέρω αν είναι καλύτερος ή χειρότερος απ’ το χριστιανι­ κό. Πάντως, ο Μαρδόνιος γλιτώνει. Οι στρατηγοί όλων των στρατών, παλιών και νέων, συνήθως γλιτώνουν. Κάποιοι ιστορικοί χαρακτηρίζουν σαν πρώτο Μηδικό, δηλα­ δή ελληνοπερσικό πόλεμο την εκστρατεία του Μαρδονίου στη Μακεδονία και τη Θράκη. Αλλά οι περισσότεροι διαφωνούν με το επιχείρημα πως οι Θράκες δεν είναι Ελληνες, παρότι έπαι­ ξαν σημαντικότερο ρόλο στη διαμόρφωση του ελληνικού πολι­ τισμού και οι Μακεδόνες δεν αναγνωρίζονται προς το παρόν σαν Ελληνες απ’ τους υπόλοιπους Ελληνες, που τους θεω­ ρούν κι αυτούς βαρβάρους. Αλλά, κι έτσι να μην είναι, το γεγονός πως οι Πέρσες εκστράτευσαν κατά των Μακεδόνων και των Θρακών δεν σημαί­ νει πως ήδη κάνουν πρόβες για τις κατοπινές εκστρατείες τους κατά των Ελλήνων. Προς το παρόν δεν έχουν καμιά πρό­

219


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ θεση να βάλουν πόδι και στην Ελλάδα. Και φαίνεται πως αυτή τη γελοία ιδέα τη σφήνωσε στο κε­ φάλι πρώτα του Δαρείου και ύστερα του Ξέρξη ο μεγάλος τυ­ χοδιώκτης Μαρδόνιος, που ήταν ανιψιός και γαμπρός του Δα­ ρείου (είχε παντρευτεί την κόρη του Αρταζώστρη). Ο Μαρδό­ νιος ονειρευόταν προφανώς τον εαυτό του σπουδαίο σατρά­ πη, γιατί καταλάβαινε πως δεν θα διαπρέψει ως στρατηγός. Βέβαια, το 492 π.Χ. είχε διαδεχτεί τον Αρταφέρνη στη σατρα­ πεία των Σάρδεων, αλλά υποθέτω πως τούτη η σατραπεία ή­ ταν πολύ στενή για τις φιλοδοξίες του. Και τελικά έπεισε τον Δαρείο να κάνουν έναν περίπατο στην Ελλάδα. Αλλά φαίνεται πως έπεισε και τον διάδοχο του Δαρείου Α’, τον Ξέρξη Α’, που ηγήθηκε της δεύτερης και τελευταίας εκστρατείας κατά της Ελλάδας.

220


24. Η δημοκρατία δοκιμάζεται στη μάχη

Στα δύο τρία χρόνια που προηγούνται απ’ τα εγκαίνια των Μηδικών Πολέμων στο Μαραθώνα, το 490 π.Χ., η Αθήνα δεν τα πάει καθόλου καλά από πολιτικής απόψεως, παρότι η μεταρ­ ρύθμιση του Κλεισθένη έχει εδραιώσει ήδη τους θεσμούς της δημοκρατίας, αλλά όχι και την ίδια την δημοκρατία νοούμενη ως συμπεριφορά και πράξη, θα χρειαστεί μια πράξη, η μάχη του Μαραθώνα, για να γίνει πράξη η δημοκρατία. Αλλωστε, ό­ λοι οι θεσμοί και οι νόμοι κρίνονται στην πράξη. Την ιστορία δεν τη γράφει η βούληση των ανθρώπων, αλλά οι πρακτικές α­ νάγκες, που μαζί μ’ όλα τ’ άλλα διαμορφώνουν και την ανθρώ­ πινη βούληση, που με τη σειρά της θα επιδράσει πάνω στα πράγματα, για να ξαναεπιδράσουν αυτά στη βούληση -και έτσι στον αιώνα των αιώνων. Αυτή την εποχή υπάρχουν δύο ’ κόμματα" στην Αθήνα. Οι αι­ ώνιοι αριστοκράτες, που τώρα σταματούν τους μεταξύ τους τσακωμούς και συσπειρώνονται γύρω απ’ την ισχυρότερη αρι­ στοκρατική φυλή τους Αλκμαιωνίδες και οι "φιλοτύραννοι", δη­ λαδή οι οπαδοί της τυραννίδας, τουτέστιν της απόλυτης εξου­ σίας, που ασκεί ένας εκπρόσωπος των μικρομεσαίων αγρο­ τών και τεχνιτών, αλλά και των πλούσιων εμπόρων. Το αστείο είναι πως και τα δύο κόμματα είναι... φιλοπερσικά. Κι αυτό ση­ μαίνει πως κανείς, μα κανείς απολύτως δεν έχει την πρόθεση, προς το παρόν, να τα βάλει με τους Πέρσες. Πάντως, περισσότερο φιλοπερσικοί εμφανίζονται οι "φιλοτύραννοι" και όχι οι αριστοκράτες. Και τούτο διότι οι σημαντικό­ τεροι ιδιοκτήτες γης εξακολουθούν να είναι οι αριστοκράτες. Κι όταν λέμε "κατοχή την χώρας απ' τον εχθρό", εννοούμε καταρχήν και κατά κύριο λόγο κατοχή της γής« δηλαδή των χωραφιών, που είναι ακόμα η κύρια πλουτοπαραγωγική πηγή για τους Αθηναίους. Τα πράγματα αρχίζουν ν* αλλάζουν ήδη

221


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ υπέρ των εμπόρων, αλλά θ’ αλλάξουν άρδην από τον Θεμιστο­ κλή, μόνο μετά τη ναυμαχία της Σαλαμίνας όπως θα δούμε, ο­ πότε η Αθηναϊκή Δημοκρατία παίρνει την κλασική της μορφή. Οι 'φιλοτύραννοΓ περίμεναν πάντα να επιστρέφει στην Αθή­ να ο γιος του Πεισίστρατου Ιππίας, ο τελευταίος πριν απ’ τους μηδικούς Πολέμους τύραννος, που εκδιώχτηκε από τον Κλεισ­ θένη και που ζούσε εξόριστος στο Σίγειο της Ιωνίας, που βρισκόταν υπό περσική κατοχή, μετά τη συντριβή της Ιωνικής Επανάστασης. Από τώρα, πάντως, πρέπει να πούμε πως ο Ιππίας ήταν ο στρατιωτικός σύμβουλος των Περσών στην μάχη του Μαρα­ θώνα κι αυτός τους υπέδειξε για αντιπαράταξη με τους Ελλη­ νες τούτη την πεδιάδα, προκειμένου οι Πέρσες να ξαπλώσουν άνετα το ιππικό και τα άρματά τους. Βέβαια, τους έκαψε, άθελά του, αλλά αυτά είναι μια άλλη ιστορία. Οι "φιλοτύραννοΓ, λοιπόν, αγαπούσαν τους Πέρσες, γιατί ό­ πως και οι Πέρσες, ήταν υπέρ μιας ισχυρής κεντρικής εξουσί­ ας που θα έβαζε τάξη στην ασυδοσία των αριστοκρατών. Ομως και οι αριστοκράτες αγαπούσαν τους Πέρσες, διότι οι Πέρσες...αγαπούσαν τη δημοκρατίαΙ Αλλά μόνο σε εδάφη έξω απ’ τα δικά τους. (Μετά την καταστροφή της Μιλήτου, μά­ λιστα, έκαναν ό,τι μπορούσαν για να γίνει δημοκρατική η Μίλη­ τος!) Και αγαπούσαν τη δημοκρατία οι Πέρσες, διότι πίστευαν πως αυτή αποδυναμώνει το "μαχητικό φρόνημα" των πολιτών. Επεσαν έξω, βέβαια κι εδώ, αλλά αυτό είναι επίσης μια άλ­ λη ιστορία. Αξίζει να ξανατονίσουμε με την ευκαιρία, πως η δημοκρατία είναι έργο των αριστοκρατών και πως τη δημιούρ­ γησαν διά των εκπροσώπων τους Σόλωνα και Κλεισθένη, προ­ κειμένου να σωθούν απ’ την πλήρη κατάρρευση. Οι αλλαγμέ­ νες οικονομικές συνθήκες ευνοούσαν τους εμπόρους. Οι αριστοκράτες, λοιπόν, πίστευαν πως οι Πέρσες θα ε­ δραιώσουν τη δημοκρατία από πολιτική σκοπιμότητα. Μ’ άλλα λόγια, ο καθένας πίστευε ό,τι τον βόλευε. Ομοίως και οι Πέρ­ σες. Οι οποίοι είχαν στενότατες παραδοσιακές σχέσεις με

222


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ τους εξ Ελλήνων πλούσιους, καθώς και τους καλλιτέχνες. Ηδη οι Ελληνες είχαν διεισδύσει για τα καλά στην Περσία, ειρηνικά και όμορφα και οι Πέρσες λογάριαζαν να αυξήσουν την επιρροή τους στην Ελλάδα, χωρίς πολέμους και αιματο­ χυσίες, χάρη στη βεβαιωμένη αγάπη, αλλα και το φόβο σχε­ δόν όλων των Ελλήνων γΓ αυτούς. Τα πράγματα όμως άλλαξαν ριζικά με την Επανάσταση της Ιωνίας, που ανέτρεψε άρδην το πολιτικό σκηνικό. Τώρα, οι Πέρσες άρχισαν να υποπτεύονται τους Ελληνες. Και οι Ελλη­ νες τους Πέρσες. Και τα πράγματα μπερδεύτηκαν μέχρι παρα­ φροσύνης και στις δύο πλευρές. Μάλλον και στις τρεις, αν πάρουμε υπόψη το χωρισμό των Ελλήνων σε 'φιλοτυράννους' και αριστοκράτες. Πλήρης σύγχυση αισθημάτων, που λέμε. Κανείς πια δεν ξέ­ ρει ποιος αγαπάει ποιον και ποιος μισεί ποιον. Και επειδή κατά κανόνα τα μπερδεμένα πράγματα λύνονται με τη μέθοδο του Γόρδιου δεσμού, τη λύση κι εδώ θα την δώσουν τελικά τα ό­ πλα. Το γεγονός πως το 496 π.Χ., έξι μόλις χρόνια πριν απ’ τη μάχη του Μαραθώνα, επώνυμος άρχων στην Αθήνα εκλέγεται, δημοκρατικότατα, ένας "φιλοτυραννικός' και μάλιστα συγγε­ νής των Πεισιστρατιδών, συνεπώς και του ’προδότη" Ιππία, ο Ιππαρχος του Χάρμου, δείχνει ότι το πολιτικό ρεύμα είναι πλέ­ ον σαφώς φιλοπερσικό: Ολοι φαίνεται πως περιμένουν τους Πέρσες για να εγκαταστήσουν αυτοί στην Αρχή τον ικανότα­ το Ιππία. Τα μεγαλοφυή σχέδια του Κλεισθένη μοιάζουν να καταρρέ­ ουν. Οι Αθηναίοι δεν ξέρουν ακόμα τα πλεονεκτήματα της δη­ μοκρατίας. θ ' αρχίσουν να τα μαθαίνουν μετά τη μάχη του Μαραθώνα και κυρίως μετά την ναυμαχία της Σαλαμίνας. Ολα δοκιμάζονται στην πράξη, όπως είπαμε. Συνεπώς στην πράξη έπρεπε να δοκιμαστεί και η δημοκρατία. Ο μόνος που φαίνεται, προς το παρόν, να πιστεύει φανατικά στην αξία της δημοκρατίας, είναι ένας ανερχόμενος πολιτι­ κός και στρατιωτικός αστέρας, εκείνος ο εκπληκτικός θεμι­

223


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ στοκλής στον οποίο θα αφιερώσουμε ένα ξεχωριστό κείμενο. Τούτη η τρομερή προσωπικότητα, που συνεχίζει να προκαλεί το θαυμασμό των ιστορικών, αφού έσωσε τους Ελληνες στη Σαλαμίνα, τελικά έσωσε και τον εαυτό του από τους Ελληνες, που ήταν έτοιμοι να τον λιντσάρουν, για μόνο το λόγο πως ή­ ταν μεγαλοφυής. Η νεαρή δημοκρατία δεν είχε καταλάβει ακόμα πως η ισό­ τητα δεν αποκαθίσταται δΓ αποκεφαλισμού των ψηλότερων. Και, εδώ που τα λέμε, πότε το κατάλαβε αυτό το στοιχειώδες η δημοκρατία, εδώ σ’ αυτόν τον τόπο που την γέννησε; 0 Θε­ μιστοκλής, λοιπόν, βρήκε κάποτε καταφύγιο στους Πέρσες που τον δέχτηκαν με τιμές. Και τελικά αυτοκτόνησε, όταν οι Πέρσες θέλησαν να τον βάλουν να πολεμήσει τον Κϊμωνα, τον υπ' αριθμόν ένα εχθρό του και γιο του πάλαι ποτέ υπ’ αριθμόν ένα εχθρού του, του Μιλτιάδη. Προς το παρόν, πάντως, δεν έχει συμβεί ακόμη τίποτα απ’ όλα αυτά. Και ο μεγαλοφυής αλλά πάμφτωχος Θεμιστοκλής έχει να αντιμετωπίσει το χλευασμό κάποιων Αθηναίων, γιατί δεν ήταν γνήσιος Αθηναίος αλλά νόθος γιος ενός Αθηναίου, του Λυκομήδή Νεοκλέους, και μιας 'βάρβαρης* θρακιώτισσας, που λεγόταν Αβρότονος, και η οποία θα πει περήφανα ό­ ταν ο γιος της γίνει μεγάλος και τρανός: "Κατάγομαι απ’ τη Θράκη, όμως καυχιέμαι που γέννησα χάριν των Ελλήνων τον μεγάλο Θεμιστοκλή* (τα λόγια της τα περιέσωσε ο ποιητής Αμφικράτης). Κατ’ άλλους, η μητέρα του Θεμιστοκλή δεν ήταν θρακιώτισσα. Ηταν μια δούλα του πατέρα του, ονόματι Ευτέρπη, που καταγόταν απο την Ακαρνανία. Η άποψη αυτή φαίνεται λιγότερο πιθανή για τους ερευνητές. Οπως και να ’ναι, πάντως, ο Θε­ μιστοκλής ήταν νόθος και η μητέρα του δεν ήταν Ατθίς, τουτέστιν κάτοικος της Αττικής, πράγμα εξαιρετικά υποτιμητικό για τους "γνήσιους· Αθηναίους, που πριν απ’ το Μαραθώνα δεν έ­ χουν συνειδητοποιήσει ακόμα το βαθύτερο νόημα της δημο­ κρατίας, που δεν είναι μόνο ένα πολίτευμα, αλλά κυρίως ένας

224


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ τρόπος σκέψης και συμπεριφοράς. (Και γιατί να το έχουν συ­ νειδητοποιήσει οι Αρχαίοι Ελληνες, αφοϋ δεν το έχουν συνει­ δητοποιήσει ούτε οι Νεοέλληνες, ύστερα από δυόμισι χιλιά­ δες χρόνια;) Οπως θα δούμε, την οριστική μορφή στο πολίτευ­ μα της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, θα τη δώσει αυτός ο νόθος, που μεγάλωσε παραπεταγμένος στο γυμναστήριο του Κυνοσάργους, έξω απ’ τα τείχη της Αθήνας. Λέγαμε, λοιπόν, πως έξι χρόνια μετά τον "φιλοτύραννο" Ιπ­ παρχο του Χάρμου, το 493 π.Χ., δηλαδή τρία χρόνια πριν απ’ τη μάχη του Μαραθώνα και δεκατρία χρόνια πριν απ’ τη ναυ­ μαχία της Σαλαμίνας (το 480 π.Χ.), ο Θεμιστοκλής εκλέγεται επώνυμος άρχων της Αθήνας. Αλλά η καριέρα του διακόπτε­ ται απότομα απ’ τον Φιλαίδη Μιλτιάδη, που έρχεται αυτή τη χρονιά στην Αθήνα, απ’ τα κτήματά του στη Χερσόννησο της Θράκης, όπου είχε γίνει τύραννος, τούτος ο Αθηναίος άποικος. Κάποτε βαρέθηκε να ζει μακριά απ’ την αγαπημένη του Α­ θήνα και το 493 π.Χ., δηλαδή τη χρονιά που επώνυμος άρχων γίνεται ο Θεμιστοκλής, είπε να γυρίσει στο Αστυ, προς μεγίστην απελπισίαν του Θεμιστοκλή, που θα δυσκολευόταν να τα βάλει μ’ έναν επίσης ευφυή και ικανό άνθρωπο, που επιπλέον ήταν και πλούσιος. Το 491 π.Χ., ο Μιλτιάδης εκλέγεται στρατη­ γός, αξίωμα εξαιρετικά σημαντικό. Λοιπόν, απ’ το 493 π.Χ., που έρχεται στην Αθήνα μέχρι το θάνατό του το 489 Π.Χ., που συνέβη εννιά χρόνια πριν απ’ τη ναυμαχία της Σαλαμίνας, ο μεγάλος ήρωας του Μαραθώνα, ο Μιλτιάδης, κυριαρχεί απολύτως στην πολιτική και στρατιωτική ζωή της Αθήνας, στην οποία ωστόσο είχε κάνει την παρουσία του και νωρίτερα, το 524 π.Χ., τότε που εξελέγη επώνυμος άρ­ χων πριν φύγει για τη Θράκη κατ’ εντολή των Πεισιστρατιδών, για να οργανώσει εκεί τα της αθηναϊκής αποικίας της Θρακικής Χερσονήσου. Μετά τη μάχη του Μαραθώνα, που θα την περιγράφουμε στο επόμενο κείμενο απ' την προνομιακή θέση του μετά δυόμιση χιλιάδες χρόνια παρατηρητή, ο Θεμιστοκλής, άνθρωπος με


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ άμετρες φιλοδοξίες, βλέπει τα όνειρά του να καταρρέουν. Τό­ τε ήταν που είπε το περίφημο "ουκ εά με καθεύδειν το του Μιλτιάδου τρόπαιον", όπερ μεθερμηνευόμενο σημαίνει: Δεν μ’ α­ φήνει να κοιμηθώ η δόξα του Μιλτιάδη (στο Μαραθώνα). Και πώς να κοιμηθεί ο άνθρωπος μέσα στο παραλήρημα για μια ε­ ντελώς απροσδόκητη νίκη; Πώς να ηρεμήσει τούτο το ιερό τέ­ ρας με τον Μιλτιάδη στο κεφάλι του; Ευτυχώς, δηλαδή, που ο Μιλτιάδης πέθανε νωρίς για τον Θεμιστοκλή, σε ηλικία 65 χρονών. Αλλιώς, δεν θα έβλεπε άσπρη πολιτική μέρα. Και η ναυ­ μαχία της Σαλαμίνας πιθανώς να μη γινόταν. Και η μεγαλοφυία του Θεμιστοκλή ίσως να μη φαινόταν. Βέβαια, ο Μιλτιάδης, ο μεγάλος ήρωας του Μαραθώνα, εί­ χε το μειονέκτημα της προτέρας συνεργασίας με τον εχθρό. Διότι το 513 π.Χ. πήρε μέρος στην εκστρατεία του Δαρείου Α' κατά των Σκυθών, πράγμα που σημαίνει πως τούτος ο τρομε­ ρός τυχοδιώκτης που, πάντως, κέρδισε τη δόξα στο Μαραθώ­ να με το σπαθί του, δηλαδή με την αναμφισβήτητη στρατιωτική ιδιοφυία του, είχε να δώσει λόγο και για πράξεις διόλου κολα­ κευτικές για το σημερινό "ελληνικό φιλότιμο". Αλλά, πάντως, κάποιες απ’ τις πράξεις του ξεχάστηκαν μετά το Μαραθώνα και δεν καταλαβαίνω γιατί τις θυμάμαι τώρα εγώ, τη στιγμή μά­ λιστα που και οι επίσημοι ιστορικοί του έδωσαν άφεση αμαρτι­ ών. Ισως γιατί εγώ δεν είμαι επίσημος ιστορικός, κι αυτό με βάζει στην προνομιακή θέση να λέω τα πράγματα όπως θέλω, αδιαφορώντας πλήρως για εθνικές ή άλλες σκοπιμότητες. Αλ­ λωστε, οι ήρωες δεν γεννιούνται, γίνονται. Παντού στον κό­ σμο, εκτός απ’ τη σημερινή Ελλάδα. Που παράγει ήρωες περί­ που με την ίδια έννοια που παράγει αγγουράκια, εξευτελίζο­ ντας και τους ήρωες και τα αγγουράκια. Τον Μιλτιάδη θα τον ξανασυντήσουμε στην μάχη του Μα­ ραθώνα και τον Θεμιστοκλή στη ναυμαχία της Σαλαμίνας. Προς το παρόν, ας κατηφορίσουμε κατά τη Σπάρτη, παρόλο που δεν πήρε μέρος στη μάχη του Μαραθώνα. Κατά μια εκδο­ χή τα στρατεύματα της ξεκίνησαν για το Μαραθώνα, αλλά για

226


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ λόγους άγνωστους μέχρι στιγμής, δεν έφτασσν ποτέ στο πεδί­ ο της μάχης. Ισως σκέφτηκαν οι Σπαρτιάτες πως θα ήταν προ­ τιμότερο να βγάλουν το φίδι από την τρύπα οι μόνιμοι εχθροί τους, οι Αθηναίοι. Και ούτως σκεπτόμενοί έκαναν μεταβολή, για να ρουφήξουν με την ησυχία τους το μέλανα ζωμό. Κατά μια άλλη εκδοχή, γιόρταζαν εκείνες τις δύσκολες μέ­ ρες, μια σπουδαία θρησκευτική γιορτή και δεν θέλησαν, προ­ φανώς, ν" αφήσουν το γάμο να πάνε για πουρνάρια. Οταν αρ­ γότερα συνειδητοποιήσουν πως θα 'ρθει και η σειρά τους, αν οι Πέρσες καταλάβουν την Αθήνα, μπήκαν κι αυτοί στο χορό, την ανάγκη φιλοτιμίαν ποιούμενοι, κι όχι για να σώσουν την Ελ­ λάδα απ' τον 'προαιώνιο εχθρό', όπως επιμένει να τσαμπουνά­ ει η σχολική ιστορία, προκειμένου τα Ελληνόπουλα να απο­ βλακώνονται από τρυφεράς ηλικίας και να φωνάζουν 'ζήτω η Ελλάς', χωρίς να ξέρουν ποιο ακριβώς πράγμα αφορά η ζητω­ κραυγή. Ω, ηλίθιοι πατριδοκάπηλοι, γιατί δεν πρέπει να ξέρου­ με πως ο Θεμιστοκλής ήταν νόθος και θρά ξ κατα το ήμισυ; (Και ο Ανδρ. Παπανδρέου είναι Πολωνός κατά το ήμισυ, αφού η μητέρα του είναι Πολωνίδα και ο Μιλτιάδης Εβερτ είναι Γερ­ μανός κατά το ήμισυ, αφού ο πατέρας του είναι γερμανικής καταγωγής. Και σεις ήσαστε τρέχα γύρευε τι, κατά το ήμισυ ή κατά το ολόκληρο, αφού αδυνατείτε, όπως και μεις, να προ­ σκομίσετε και να προσκομίσουμε πιστοποιητικά αιματολογι­ κής καθαρότητας). Γιατί δεν πρέπει να μάθουμε πως ο σπου­ δαίος Μιλτιάδης ήταν και τυχοδιώκτης και ιδιοφυής στρατη­ γός ταυτόχρονα, για να μη φανεί πως ό,τι έκανε, το έκανε λι­ γάκι κι από προσωπικό γούστο ή για να τον θαυμάσουν οι συγκαιριανοί του; Οι Σπαρτιάτες, για να μη τους ξεχάσουμε, τούτη την περίο­ δο, έχουν ήδη συντρίψει τους Αργείους το 494 γι.Χ. και έχουν δέσει στο συμμαχικό άρμα τους τις Μυκήνες και την Τίρυνθα. Και γίνονται άτυποι κύριοι ολόκληρης σχεδόν της Πελοποννήσου. (Σήμερα, κύριοι και της Πελοποννήσου και της Ελλαδας είναι οι Πατρινοί).

227


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Ο βασιλιάς Κλεομένης Α’ θεωρεί περιττό το δεύτερο βασπ λιά, τον Δημάρατο, και τον εκδιώκει απ’ την αρχή, πράγμα που υποχρεώνει τον Δημάρατο να ζητήσει βασιλική δουλειά κοντά στον Πέρση βασιλιά, ο οποίος του την προσφέρει με μεγάλη χαρά, όπως πάντα. Τούτη τη σπαρτιατική βασιλική λαθροχειρί­ α, ο Κλεομένης την πετυχαίνει με τη βοήθεια του Μαντείου των Δελφών, που διαπιστώνει, κατόπιν ενδελεχούς ερεύνης της Πυθίας, πως ο Δημάρατος είναι νόθος και ως εκ τούτου α­ κατάλληλος για βασιλιάς. Τον Κλεομένη Α’, που πεθαίνει κατά τρόπον που παραμένει μυστηριώδης, μάλλον το 488 Π.Χ., δη­ λαδή δύο χρόνια μετά τη μάχη του Μαραθώνα, διαδέχεται ο πολύς Λεωνίδας. Κατά πάσα πιθανότητα, ο Κλεομένης δεν εί­ χε καταλάβει πως ο περσικός επεκτατισμός αφορούσε επίσης και τη Σπάρτη (αυτός ήταν που δεν έστειλε στρατό στο Μαρα­ θώνα) και έπρεπε να φύγει απ’ τη μέση για να ’ρθει ο νουνεχέστερος Λεωνίδας.


25. Η σχεδόν αναίμακτη μάχη του Μαραθώνα Η μάχη του Μαραθώνα έγινε το Σεπτέμβριο του 490 π.Χ. Παρότι τα πάντα για τους Ελληνες θα κριθοΰν στην υπό τον Θεμι­ στοκλή ναυμαχία της Σαλαμίνας δέκα χρόνια αργότερα (το 480 π.Χ.) κι όχι στην υπό τον Μιλτιάδη μάχη του Μαραθώνα, εντούτοις ο Μαραθώνας, έκτος από το μαραθώνιο δρόμο πρόσφερε στην ανθρωπότητα και τον πρώτο, υπό σύγχρονη έννοια στρατηγό, τον Μιλτιάδη. Γιατί μέχρι τον Μιλτιάδη, οι στρατιωτι­ κοί ηγέτες ασχολούνταν περισσότερο με το να δυναστεύουν τους στρατιώτες τους, καλή ώρα σαν τους Ελληνες αποφοί­ τους της Σχολής Ευελπίδων, που μη έχοντας τι στρατιωτικά καλύτερο να κάνουν, ουρλιάζουν ολημερίς εντός και εκτός στρατώνος και όταν κουράζονται καταστρώνουν σχέδια για μάχες επί χάρτουΙ Αλλωστε, οι πριν απ’ τον Μιλτιάδη στρατοί δεν είναι παρά μπουλούκια, που ορμούν πάνω στον εχθρό κι όποιον πάρει ο χάρος. Ο Μιλτιάδης, λοιπόν, καταστρώνει ένα πραγματικά με­ γαλοφυές στρατηγικό σχέδιο και οι Αθηναίοι νικούν στο Μα­ ραθώνα χάρη σ' αυτό το σχέδιο κι όχι χάρη στον ‘προαιώνιο ηρωισμό των Ελλήνων*, που επειδή είναι Ελληνες δεν σημαίνει πως είναι παντα ηλίθιοι και κλείνουν τα μάτια, φωνάζουν 'α έ­ ρα* με ορθάνοιχτο στόμα και 'πέφτουν ηρωικά', πριν προλά­ βουν ν* ανοίξουν τα μάτια και να κλείσουν το στόμα. (Ο ηρωι­ σμός στη μάχη είναι αναγκαίος, αλλά όχι περισσότερο από τα καλά στρατηγικά σχέδια). Πριν μιλήσουμε για να στρατηγήματα του Μιλτιάδη, όμως, καλό θα ήταν να διευκρινίσουμε πως η ιστορική έρευνα απέ­ δειξε, και επ' αυτού δεν διαφωνεί πλέον σχεδόν κανένας ιστο­ ρικός, πως ο Πέρσης βασιλιάς Δαρείος ο Α’ δεν έστειλε στην Ελλάδα κήρυκες, όπως έλεγαν τότε τους πολιτικούς απεσταλ­ μένους, για να πουν στους Ελληνες πως πρέπει να υποτα­

229


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ χτούν στους Πέρσες ειρηνικά και αμαχητί, αν δεν θέλουν να πάθουν ζημιά. Αυτό το ισχυρίζεται ο Ηρόδοτος, που όμως δεν είναι πάντα και σ’ όλες τις περιπτώσεις αξιόπιστος ιστορικός, τουλάχι­ στον όχι τόσο αξιόπιστος όσο ο άμεμπτος Θουκυδίδης. Αλ­ λωστε, τα τελεσίγραφα διά των οποίων κηρύσσονται οι πόλε­ μοι σήμερα, ήταν άγνωστα εκείνη την εποχή. Ο Ηρόδοτος τοποθετεί το φανταστικό περιστατικό στα 491 π.Χ.. Δηλαδή λίγους μόλις μήνες πριν από την μάχη του Μαρα­ θώνα, τίποτα δεν φανερώνει τις αναφανδόν εχθρικές διαθέ­ σεις των Περσών για τους Ελληνες. Αντίθετα, το 491 π.Χ. ο Δαρείος δέχεται με τιμές στην αυλή του τον εκθρονισθέντα από το συμβασιλέα Κλεομένη Α’, Σπαρτιάτη βασιλιά Δημάρατο, που αφού έκανε μια βόλτα στη Ζάκυνθο, όπου τον υποδέχτηκαν πολύ εχθρικά, κατέφυγε τελι­ κά στην Περσία, όπου ο Δαρείος τον προσέλαβε σύμβουλό του και ως αμοιβή για τις χρήσιμες υπηρεσίες του, του πρόσφερε τα έσοδα μερικών πόλεων της Μυσίας, όπως συνηθιζό­ ταν τότε, που αντί να σου δίνουν μισθό κλέβοντας τα χρήματα από το λαό, σε άφηναν να κλέβεις το λαό απευθείας εσύ, ώ­ στε να μην υπάρχουν κλέφτες μεσάζοντες, όπως στις μέρες μας. Στην Περσία, ο Σπαρτιάτης Δημάρατος συνεργάστηκε ε­ γκάρδια με τον Αθηναίο Ιππία, που είχε ήδη κάμποσα χρόνια υπηρεσίας στην αυτοκρατορική αυλή. Φαίνεται πως αυτοί οι δύο Ελληνες έπαιξαν αποφασιστικό ρόλο στο να πειστεί ο Δα­ ρείος να εκστρατεύσει, στα καλά καθούμενα, κατά των Ελλή­ νων, τη στιγμή μάλιστα που όλα πήγαιναν πρίμα με τους Ελλη­ νες και οι Πέρσες είχαν σχεδόν ήδη κατακτήσει την Ελλάδα με ειρηνικό τρόπο, δηλαδή με τις φιλίες και τις ’ κουμπαριές" ό­ πως θα λέγαμε εμείς. Κάθε Ελληνας αριστοκράτης, θεωρούσε τιμή του να έχει σχέσεις με Πέρσες προύχοντες, πράγμα που εξηγεί άλλωστε και το φαινόμενο να καταφεύγουν στην Περσία σχεδόν όλοι οι

230


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ από οποιαδήποτε αιτία δυσαρεστημένοι αρχαιοέλληνες άρχο­ ντες. Οπως θα δούμε εκτενέστερα σε άλλο κείμενο, στην Περσία θα καταφύγει και ο μεγάλος Θεμιστοκλής, ο νικητής της Σαλαμίνας, αφού τσάκισε τους Πέρσες στη Σαλαμίνα. Και μη βιαστείτε να τους χαρακτηρίσετε όλους αυτούς 'προδότες της πατρίδας' γιατί τούτο το ανέκδοτο δεν το γνώριζαν οι αρ­ χαίοι μας πρόγονοι, που είχαν τόσες πατρίδες όσες και πό­ λεις. Το γεγονός άλλωστε πως ήταν Ελληνες, κατ’ ουδένα τρόπο τους εμπόδιζε να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους σ' όποιον πλήρωνε καλύτερα ή όπου η ζωή τους κινδύνευε λιγότερο. Αν τους κατηγορήσει κανείς για 'δοσιλογισμό', πρέπει να πράξει ομοίως και για όλους τους σημερινούς ανά τον κόσμο Ελλη­ νες μετανάστες, που ψάχνουν την τύχη τους δώθε κείθε, αδια­ φορώντας συνήθως για την τύχη της 'μητέρας πατρίδας', πα­ ρά τις φροντίδες της Υπηρεσίας Απόδημου Ελληνισμού, που προσπαθεί να τους πείσει, και κυρίως να μας πείσει, περί του αντιθέτου. Αξίζει να σημειωθεί πως εντελώς ιδιαίτερα στενοί ήταν οι δεσμοί των Περσών με τους θεσσαλούς, και ιδίως με την άρχουσα οικογένεια των Αλευαδών. Αυτός ήταν ο λόγος που η Θεσσαλία ουδόλως ενδιαφέρθηκε για το τι γίνεται παρακάτω με τους εισβολείς Πέρσες. Αυτός ήταν επίσης ο λόγος που η Λάρισα έκοψε νόμισμα με βάση τον περσικό πόδα και κατάρ­ γησε την από τότε ελληνική δραχμή. Αλλωστε, τους θεσσα­ λούς μιμήθηκαν και πάρα πολλοί άλλοι Ελληνες. Στην πραγματικότητα λοιπόν οι Μηδικοί Πόλεμοι ήταν πόλε­ μοι μεταξύ Ιώνων και Περσών. Βέβαια, κάποια στιγμή, κι όχι α­ πό την αρχή, σναμείχθηκαν και οι Δωριείς Σπαρτιάτες, αλλά το έκαναν περισσότερο για να ανακόψουν την προς τα κάτω προέλαση των Περσών, παρά για να βοηθήσουν τους 'προαιώ­ νιους εχθρούς" τους, τους Ιωνες Αθηναίους. (Οι 'προαιώνιοι εχθροί" των αρχαίων Ελλήνων ήταν επίσης Ελληνες. Μιας και τότε δεν υπήρχαν ούτε Βούλγαροι ούτε Τούρκοι, τι να κάνουν

231


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ οι άνθρωποι;) Οι Αθηναίοι, που λέτε, μόλις πρόλαβαν να ξεκαθαρίσουν τους λογαριασμούς τους με τους Αιγινήτες, τους άλλους 'προαιώνιους εχθρούς' της Αθήνας, και να ’σου οι ΠέρσεςΙ Που τους περίμεναν, βέβαια, άλλοι για να σώσουν τη νεογέν­ νητη δημοκρατία κι άλλοι για να επαναφέρουν τη τυραννίδα, αλλά όχι και τόσο γρήγοραΙ Ακόμα δεν είχαν ηρεμήσει καλά καλά τα πνεύματα στην Ιωνία, μετά την Ιωνική Επανάσταση. Αλλωστε, οι Αθηναίοι λογάριαζαν πάντα στις καλές παρα­ δοσιακές σχέσεις τους με τους Πέρσες, παρόλο που τους εί­ χαν δυσαρεστήσει πολύ μ' εκείνη την ψευτοβοήθεια που έστει­ λαν στους επαναστατημένους Ιωνες. Τι ήθελαν και την έστελ­ ναν; Κι αφού την έστειλαν, γιατί φρόντισαν να μην είναι αποτε­ λεσματική; Και γιατί απέσυραν τα πλοία τους στη μέση του πολέμου, κάνοντας τους Πέρσες να πιστέψουν ότι τους τρέ­ μουν; Μ’ αυτά και μ’ άλλα λοιπόν, οι Πέρσες παίρνουν τελικά την απόφαση να συνετίσουν τους Ελληνες επιτόπου. Ομως συνετίστηκαν αυτοί και δεν επιχείρησαν και τρίτη εκστρατεία! Προς το παρόν, πάντως, βρισκόμαστε στο ένδοξο έτος 490 π.Χ.. Το καλοκαίρι της χρονιάς αυτής, 20.000 Πέρσες επιβιβά­ ζονται σε 600 πλοία. Καθ’ οδόν προς την ηπειρωτική Ελλάδα υποτάσσουν σχεδόν όλες τις Κυκλάδες και τιμωρούν τους Ναξιώτες παραδειγματικά για τη τόλμη τους να σηκώσουν, το 500 π.Χ., κεφάλι στους Πέρσες και τους τότε συμμάχους τους Ιωνες της Μιλήτου. Πρόσχημα για την εκστρατεία ήταν η τιμωρία της Αθήνας και της συμμάχου της Ερέτριας, που ήταν οι μόνες ελληνικές πόλεις που τόλμησαν να βοηθήσουν, πολύ δειλά, τους εξεγερμένους Ιωνες της Μικράς Ασίας. Η τιμωρία, λοιπόν, αρχίζει α­ πό την Ερέτρια, κοντά στη Χαλκίδα, όπου αποβιβάζονται τα περσικά πλοία στα μέσα του καλοκαιριού του 490 π.Χ. Οι Ερετριείς παραδόθηκαν σχεδόν αμαχητί και ύστερα από προδο­ σία, φυσικά από Ελληνα προδότη. Ο Δάτις, ο αρχηγός της περσικής εκστρατείας, που δεν πα-

232


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ρέλειψε να προσφέρει θυσία στο Δήλιο Απόλλωνα περνώντας από τη Δήλο, παρόλο που δεν ήταν και δικός του θεός, κρίνει σκόπιμο να αναπαυτεί για λίγο στην Εύβοια, πριν κατηφορίσει για την Αθήνα. Του το ζητάει άλλωστε και ο αρχηγός του στό­ λου, ο Αρταφέρνης, γιός του άλλου Αρταφέρνη, του σατράπη των Σάρδεων. (Προσοχή: Αλλο αρχηγός του στόλου και άλλο αρχηγός του στρατού, ακόμη και τότε. 0 στόλος των Περσών σ’ αυτή την πρώτη κατά των Ελλήνων εκστρατεία δεν ήταν κυρίως ειπείν πολεμικός και τα πλοία ήταν οχηματαγωγά, όπως θα λέ­ γαμε σήμερα. Δηλαδή, εκτός από τους στρατιώτες, κάτι σαν πεζοναύτες της εποχής εκείνης, μετέφεραν και άρματα). Αφού καταστράφηκε η Ερέτρια και οι κάτοικοί της μεταφέρ­ θηκαν στη μακρινή Σουσιανή για να πυκνώσουν τον πληθυσμό της (να μερικοί "αδούλωτοι· ακόμα, ΕλληνεςΙ), ήταν φυσικό να 'ρθει και η σειρά της Αθήνας, που ήταν ο δεύτερος στόχος του Δάτιδος. Ομως, μιας και μεσολάβησε κανένας μήνας ανά­ μεσα στην καταστροφή της Ερέτριας και τη μάχη του Μαρα­ θώνα, οι Αθηναίοι είχαν όλο τον καιρό να προετοιμαστούν και να αντιμετωπίσουν τους Πέρσες στο πεδίο της μάχης. Συνε­ πώς, να μην τους δεχτούν σαν φίλους, όπως λογάριαζαν κάνα-δυο χρόνια νωρίτερα δηλαδή πριν μεσολαβήσουν τα ‘ ιωνικά", που μπέρδεψαν συναισθηματικά και τους Πέρσες και τους Ελληνες. Κι αφού κάθε αρχή έχει και τέλος, η τελεία σε τούτο το κε­ φάλαιο της Ελληνικής Ιστορίας έπρεπε πλέον να μπει στο πε­ δίο της μάχης. Και το πεδίο της μάχης το επιλέγει ο Αθηναίος Ιππίας, ο γιος του Πεισίστρατου, που όπως και ο πατέρας του, είχε προσφέρει πάρα πολλά στην Αθήνα πριν τον εξορίσει στην Ιωνία ο Κλεισθένης. Τώρα ήλπιζε ο καημένος πως οι Πέρσες θα τον αποκαταστήσουν στην εξουσία. Τους είπε, λοιπόν, πως ο καλύτερος τόπος για να αναπτυ­ χθούν τα τρομερά περσικά άρματα είναι η πεδιάδα του Μαρα­ θώνα. Αλλά το είπε αφού οι Αθηναίοι είχαν πάρει ήδη μια εντε­


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ λώς απίστευτη για τα στρατιωτικά χρονικά της εποχής απόφα­ ση, με εισήγηση του Μιλτιάδη, που γνώριζε ήδη καλά τους Πέρσες, αφού είχε πάρει μέρος στην εκστρατεία τους κατά των Σκυθών, τούτος ο μέγας και ιδιοφυής τυχοδιώκτης. Σύμφωνα με το στρατηγικό σχέδιο του Μιλτιάδη, οι Αθηναί­ οι δεν έπρεπε να καθίσουν και να περιμένουν τους Πέρσες στα τείχη της πόλης και κει να δώσουν τη μάχη σώμα προς σώμα, όπως γινόταν πάντα στην περίπτωση που υπήρχαν τεί­ χη, αλλά να βγούν έξω απ’ αυτά και να τους.,.προϋπαντήσουν, αρκετά μακριά απο την Αθήνα. Το να έχεις τείχη και να βγαίνεις έξω απ’ αυτά για να πολε­ μήσεις, ήταν κάτι το εντελώς απίστευτο για την εποχή. Το να καταργείς τα τείχη που έχτισες με τόσο κόπο, φαντάζει σκέ­ τος παραλογισμός. Κι όμως ο Μιλτιάδης είχε δίκιο. Ηξερε πως ο περσικός στρατός ήταν εκπαιδευμένος και εξοπλισμέ­ νος για πολιορκία, κι ακριβώς αυτή την πολιορκία θέλησε να αποφύγει, βγάζοντας έξω από τα τείχη το στρατό του. Οι Αθηναίοι είχαν δύναμη 10.000 στρατιώτες και οι Πέρσες 20.000. Βέβαια, ο Μιλτιάδης έκανε προσπάθειες να βρει εξ Ελ­ λήνων συμμάχους, αλλά μόνο οι πάντα πιστοί σύμμαχοι των Αθηναίων, οι Πλαταιείς, ανταποκρίθηκαν θετικά στο κάλεσμά του κι έτσι τσόνταραν, με καμιά χιλιάδα στρατιώτες. Και το ά­ θροισμα έφτασε αισίως τις 11.000. Ολοι οι άλλοι Ελληνες, μηδέ των Σπαρτιατών εξαιρουμένων, που ξεκίνησαν για το Μαραθώνα αλλά δεν έφτασαν εκεί ποτέ, εποίησαν την νήσσα, κατά το λεγόμενον. Και τούτο διότι πίστευαν πως οι Πέρσες ήθελαν να τιμωρήσουν μόνο τους Ερετριείς και τους Αθηναίους. Συνεπώς, η υπόθεση δεν τους αφορούσεΙΙΙ Τω καιρώ εκείνω, δεν είχε εφευρεθεί ακόμα η 'εθνική ομο­ ψυχία' και η κάθε ελληνική πόλη τα ’βγάζε πέρα όπως μπορού­ σε. Και η Αθήνα, με την ολοκαίνουρια δημοκρατία της, μπόρε­ σε. Και κατέπληξε τους πάντες τότε. Και συνεχίζει να κατα­ πλήσσει και μας, σήμερα.

234


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Πώς μπόρεσε; Ακουστέ και θαυμάστε: Ο Καλλίμαχος, που ήταν ο πολέμαρχος, δηλαδή ο αρχηγός της μάχης, ο εκτελε­ στής του στρατηγικού σχεδίου του Μιλτιάδη, που ήταν ένας από τους δέκα Αθηναίους στρατηγούς (το στρατηγιλίκι τότε ή­ ταν μάλλον πολιτικό παρά στρατιωτικό αξίωμα), στρίμωξε τους στρατιώτες του στις πλαγιές της Πεντέλης και τους διέ­ ταξε να λουφάξουν μέχρι νεοτέρας διαταγής. Οι Πέρσες, που επισήμαναν τους Αθηναίους (προσοχή: δεν λέμε τους Ελληνες), συνεχώς τους προκαλούσαν να βγουν και να πολεμήσουν. Αλλά, κατά το σχέδιο του Καλλίμαχου, έ­ πρεπε οι Πέρσες να επιτεθούν πρώτοι, γιατί οι Αθηναίοι είχαν θαυμάσια ορατότητα από κει που ήταν ακροβολισμένοι και θα πετσόκοβαν εύκολα τους Πέρσες, που θα ήταν υποχρεωμένοι να αντιμετωπίσουν αντάρτες, όπως θα λέγαμε σήμερα, και όχι τακτικό στρατό. Και τότε επεμβαίνει για δεύτερη φορά ο τρομερός Μιλτιά­ δης, και υποδεικνύει στον Καλλίμαχο να δεχτεί την πρόκληση και να βγει να πολεμήσει, επιτιθέμενος πρώτος. 0 Μιλτιάδης, μ’ άλλα λόγια, κατανοεί πρώτος στη στρατιώτική Ιστορία τη στρατηγική αξία του αιφνιδιασμού. Αλλωστε και το ότι έβγαλε το στρατό έξω από τα τείχη ήταν κι αυτό ένας αιφνιδιασμός. Ο Καλλίμαχος, αφού αποδέχτηκε την υπόδειξη του Μιλτιά­ δη (θα μπορούσε και να μην την αποδεχτεί, αφού αυτός και μόνο είχε το γενικό πρόσταγμα στην μάχη), εφαρμόζει μια ε­ ντελώς εκπληκτική τακτική μάχης, κι αυτή πρωτοφανέρωτη στην στρατιωτική Ιστορία: Διατάσσει την κύρια μάζα του στρατού να πέσει τρέχοντας πάνω στους Πέρσες και μ’ έναν ακροβολισμό δεξιά και αριστερά, από λιγότερες δυνάμεις, υ­ ποχρεώνει τους Πέρσες να μη σκορπίσουν, αλλά να οπισθο­ χωρήσουν. Βλέπετε, δεν υπήρχαν δυνάμεις για να κυνηγή­ σουν οι Αθηναίοι τους Πέρσες σ’ ένα εκτεταμένο πεδίο μά-

χπς· Κι έτσι οι Πέρσες επιβιβάζονται στα πλοία τους, χωρίς σο­ βαρές απώλειες. Ούτε οι Αθηναίοι είχαν σοβαρές απώλειες.

235


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Τούτη η τρομερή μάχη ήταν περίπου... αναίμακτηΙΙΙ Υστερα απ’ αυτή τη θλιβερή για τους Πέρσες έκβαση των εις Μαραθώνα πραγμάτων, επιχειρούν μια απόβαση από τη με­ ριά του Σουνίου. Αλλά ο Μιλτιάδης, που αντιλαμβάνεται το σχέδιο, παρατάσσει ολόκληρο τον αθηναϊκό στρατό στο γυ­ μνάσιο του Κυνοσάργους και οι Πέρσες βλέποντας τον, κά­ νουν στροφή, διαλέγοντας σωφρώνως την επιστοφή στην πα­ τρίδα. Κι έτσι, με μια και μόνο μάχη, λήγει ο πρώτος Μηδικός Πό­ λεμος, που δεν ήταν ακριβώς πόλεμος, όπως ήδη καταλάβα­ με. Σε δέκα χρόνια θα ακολουθήσει και δεύτερος. Κι αυτός θα είναι φοβερός και τρομερός. Στο μεταξύ, ενθουσιασμένοι οι Α­ θηναίοι από την κολοσσιαία επιτυχία τους στο Μαραθώνα, που ήταν το αποτέλεσμα της ενσυνείδητης και μεθοδευμένης συμμετοχής στον αγώνα όλων των Αθηναίων, χωρίς ταξικές διακρίσεις, όπως γινόταν μέχρι τότε, δυναμώνουν τη δημοκρα­ τία, που έκανε την επιτυχή της προπόνηση στη μάχη του Μα­ ραθώνα. Ο Καλλίμαχος σκοτώθηκε στην μάχη. Αλλά τη δόξα την έ­ κλεψε ο Μιλτιάδης, που όμως πέθανε στη... φυλακή ένα χρόνο μετά τη μάχη του Μαραθώνα. Τον κατηγόρησαν δικαίως για τυχοδιωκτισμό, όπως θα λέγαμε σήμερα, γιατί πήρε φόρα κι άρχισε να εκστρατεύει ανεπιτυχώς κατά των νησιών του Αιγαί­ ου που εμήδισανί Οσο για το δύστυχο Καλλίμαχο, οι συγγε­ νείς του έδωσαν "μάχη· για να αναγνωριστεί η προσφορά τουΓ

236


26. Η δημοκρατία εξοπλίζεται Η νίκη στον Μαραθώνα δίνει στους αριστοκράτες να κατα­ λάβουν πως, στο εξής, δεν μπορούν να ενεργούν ερήμην των πληβείων. Αν η Αθήνα θέλει να γίνει όντως 'μεγάλη δύναμη' ό­ ντας πολύ μικρή σε πληθυσμό, πρέπει να αξιοποιήσει ολόκλη­ ρο το ανθρώπινο δυναμικό της χρησιμοποιώντας όλα τα ταλέ­ ντα, απ’ οποιαδήποτε κοινωνική τάξη κι αν προέρχονται. Αρχί­ ζει, λοιπόν, να εδραιώνεται η πεποίηθηση πως δεν είναι απα­ ραίτητο να είσαι αριστοκράτης για να είσαι ικανός. Αν μια τέ­ τοια άποψη σήμερα φαίνεται αυτονόητη, τότε δεν ήταν καθό­ λου. Αλλωστε, ούτε και σήμερα είναι εντελώς αυτονόητη. Εί­ ναι πολλοί αυτοί που πιστεύουν πως ικανοί είναι μόνο οι πλού­ σιοι. Και, από μια άποψη, δεν έχουν εντελώς άδικο. Η οικονομι­ κή άνεση είναι απαραίτητη για να αναπτυχθούν και να φανούν κυρίως τα μικρά και μεσαία ταλέντα. Γ ιατί τα πολύ μεγάλα τα­ λέντα κατά κανόνα δεν χάνονται στη μιζέρια, παρόλο που κι αυτά θα μπορούσαν να ευνοηθούν περισσότερο, σε άνετες οι­ κονομικές συνθήκες. Οπως και να ’ναι, η δημοκρατία δεν μπορεί να στηριχτεί μό­ νο στους μεγαλοφυείς. Της χρειάζονται όλοι οι πολίτες, ακό­ μα και οι εντελώς ηλίθιοι, παρά το αναμφισβήτητο γεγονός πως οι ηλίθιοι είναι αυτοί που δημιουργούν τα περισσότερα προβλήματα στη δημοκρατία, με την ηλίθια πίστη τους πως εί­ ναι αδικημένες... ιδιοφυίες. Και νιώθοντας έτσι, αρχίζουν να εκδικούνται ύπουλα τους πραγματικά ικανούς, που μπήκαν ε­ μπόδιο στην εξέλιξη... της μωρίας τουςΙ Συχνά μάλιστα, ό­ ντας βλάκες με πιστοποιητικό (με πατέντα, λέει ο λαός), κατα­ φέρνουν να υποσκελίσουν τους πάντες και να αναρριχηθούν στην κορυφή της, οιασδήποτε μορφής, ιεραρχίας. Δεν υπάρ­ χει λοιπόν τίποτα πιο τραγικό απ’ τη βλακεία στην εξουσία. Ομως, η αναρρίχηση οικεί και ως έτυχε, δεν είναι δυνατή'υ-

237


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ πό καθεστώς άψογα δημοκρατικό. Γιατί η δημοκρατία, πριν απ' το καθετί, είναι αξιοκρατία. Κι όταν λέμε δημοκρατία δεν πρέ­ πει να φέρνουμε στο νου μας αυτό που σήμερα λέγεται έτσι. Κυρίως, δεν είναι δημοκρατία η ελληνική ρουσφετία των συ­ νασπισμένων κουμπάρων. Αυτός που έλυσε με επάρκεια το πρόβλημα του εκδημο­ κρατισμού στην αρχαία Ελλάδα, ήταν ο Θεμιστοκλής. Γιατί κατάλαβε πως δημοκρατία χωρίς πλήρη, απόλυτο και ουσια­ στικό σεβασμό στους νόμους, και κυρίως τους θεσμούς, δεν είναι δυνατό να υπάρξει. Διότι μόνο οι δίκαιοι νόμοι και κυρίως οι αποτελεσματικοί θεσμοί, που είναι, θα λέγαμε, άγραφοι και μη καταναγκαστικοί νόμοι που τους σέβονται όλοι αυτόματα, γιατί όλοι πήραν μέ­ ρος στην διαμόρφωση τους μέσα στον ιστορικό χρόνο, θα μπορούσαν να ισχυροποιήσουν την αξιοκρατία, χωρίς την ο­ ποία, όπως είπαμε, δημοκρατία, δεν είναι δυνατό να υπάρξει. (Τώρα ξέρουμε γιατί στη χώρα των κουμπάρων που λέγεται Ελλάδα η δημοκρατία είναι, απλώς, σχήμα λογου.) Η αξιοκρατική δημοκρατία, πλην των άλλων λύνει και το δυ­ σεπίλυτο πρόβλημα της ηλιθιότητας, που θέλει να περνιέται για εξυπνάδα. (Δεν πρέπει να μας διαφεύγει πως κανείς ηλίθι­ ος δεν ξέρει ότι είναι ηλίθιος, γιατί αν το ήξερε δεν θα ήταν η­ λίθιος. Εξυπνάδα λέγεται η συνείδηση του μεγέθους της βλα­ κείας μας, στην οποία όλοι έχουμε μοιράδι, κι ας μη θέλουμε να το παραδεχτούμε οι περισσότεροι). Και λύνει η δημοκρατία το δυσεπίλυτο πρόβλημα της ηλιθιότητας, που καταστρέφει τη φυσική αξιοκρατία, διότι δεν ανέχεται να χαλούν οι ηλίθιοι αυ­ τό που φτιάχνουν οι έξυπνοι. Ούτε δίνει στους έξυπνους τη δυνατότητα να βάζουν την εξυπνάδα τους μόνο στην προσω­ πική τους υπηρεσία, αδιαφορώντας επιδεικτικά για τη τύχη των λιγότερο έξυπνων. 0 σεβασμός των ηλιθίων, που δεν φταίνε γιατί είναι τέτοιοι, είναι απολύτως αναγκαίος για την καλή λει­ τουργία της δημοκρατίας, με την προϋπόθεση πως και οι ηλί­ θιοι θα σεβαστούν τους έξυπνους, πράγμα που, δυστυχώς,

238


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ συμβαίνει σπανιότερα, για να μην πούμε σπανιότατα, εξαιτίας της εγγενούς στη βλακεία αδυναμίας να κάνει αξιολογήσεις. Με άλλα λόγια, η σωστή δημοκρατία βάζει αυτομάτως τον κάθε κατεργάρη στον πάγκο του και κυρίως βάζει στο δικό του αξιοκρατικό πάγκο τον αριστοκράτη κατεργάρη που, επει­ δή είναι αριστοκράτης, δεν σημαίνει πως είναι και ικανός, σώνει και καλά. Τα πιο τραγικά μπερδέματα τα δημιουργούν οι εκ πλουσίων ηλίθιοι. Γιατί, αυτοί είναι σε θέση να υποκαταστή­ σουν την ελλείπουσα ικανότητα με το χρήμα. Αντίθετα, οι εκ πληβείων ηλίθιοι είναι μάλλον ακίνδυνοι, διότι τους λείπει το βάθρο του χρήματος, πάνω στο οποίο θα μπορούσαν να στή­ σουν το μνημείο της βλακείας τους. Γ ια να συμβεί κάτι τέτοιο πρέπει οι εκ πληβείων ηλίθιοι να... συνεταιριστούν με τους εκ πλουσίων ηλίθιους. Κι αυτό ακριβώς συμβαίνει στις ΠΑΣΟΚικές μέρες μας, κατά τις οποίες το δικέφαλο τέρας μας απει­ λεί διπλά και με τη φτωχή και με την πλούσια παραλλαγή της βλακείας. Οπως φαίνεται, ο Θεμιστοκλής, που ήταν ένας ιδιοφυής πληβείος (νόθος και πάμφτωχος), κατανόησε το διπλό κίνδυνο που προερχόταν και απ’ την πλούσια βλακεία και από την πλούσια εξυπνάδα. Ενώ άφησε τους θεσμούς να λύσουν αυ­ τόματα το πρόβλημα του κινδύνου που εγκυμονεί η φτωχή βλακεία, καθώς και το πρόβλημα της εξαφάνισης της φτωχής (παντα με την οικονομική έννοια) εξυπνάδας. Αμέσως μετά το θάνατο του υπ' αριθμόν ένα προσωπικού του εχθρού, του αρι­ στοκράτη Μιλτιάδη, ο πληβείος Θεμιστοκλής ξαναπαίρνει την κατάσταση στα χέρια του, ένα χρόνο μετά την νίκη στο Μαρα­ θώνα, στην οποία ωστόσο δεν συνέβαλε καθόλου, γιατί είχε θυμώσει, τούτος ο τρομερός εγωιστής. (Τον εγωισμό θα τον κάνει μειονέκτημα ο χριστιανισμός για να βολέψει τους ταπει­ νούς, στους οποίους βρίσκουν καταφύγιο και οι ηλίθιοι). Είχε θυμώσει λοιπόν από τον παραγκωνισμό του από τον Μιλτιάδη, τη χρονιά ακριβώς που είχε αναλάβει το αξίωμα του επώνυ­ μου άρχοντα της Αθήνας.

239


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Παίρνοντας, λοιπόν, την κατάσταση στα χέρια του ο Θεμι­ στοκλής το 489 π.Χ. φροντίζει, καταρχήν, να εξοντώσει τον ήρωα του Μαραθώνα, τον ένδοξο Μιλτιάδη. Που, καθώς έχει προσθέσει τη δόξα στον πλούτο του, γίνεται πανίσχυρος, σχε­ δόν τύραννος. Το πρόσχημα για την εξαφάνιση του Μιλτιάδη, ο "μακιαβελικός· Θεμιστοκλής, που έχει αποφασίσει να εγκαταστήσει στην Αθήνα μια άψογη δημοκρατία με τρόπους που δεν ήταν πάντα άψογοι, το βρίσκει στην ήττα του Μιλτιάδη κά­ τω από τα τείχη της Πάρου. Αμέσως μετά την νίκη στο Μαραθώνα, ο Μιλτιάδης είχε πείσει τους Αθηναίους να τιμωρήσουν παραδειγματικά όλους τους νησιώτες που είχαν δεχτεί τους Πέρσες μετά βαϊων και κλάδων, στο ταξίδι τους από τη Μικρά Ασία στην Ερέτρια της Εύβοιας και από κει στο Μαραθώνα. Ομως, η τιμωρία ήταν μό­ νο το πρόσχημα. Στην πραγματικότητα ο Μιλτιάδης ονειρευό­ ταν τον εαυτό του άρχοντα του Αιγαίου και αυτοκράτορα μιας μίνι αθηναϊκής ναυτικής αυτοκρατορίας. 0 Θεμιστοκλής, που επιθυμούσε κι αυτός τη μίνι αθηναϊκή ναυτική αυτοκρατορία, αλλά σε δημοκρατική βάση όσον αφορά τα εσωτερικά της Α­ θήνας (τα εξωτερικά της Αθήνας, όπως είπαμε, δεν ήταν ποτέ δημοκρατικά), έπαιξε, κατά τα φαινόμενα, τον πρώτο και κύριο ρόλο στη φυλάκιση του Μιλτιάδη, αμέσως μετά την ήττα του στην Πάρο. Και το 489 π.Χ. ο μεγάλος νικητής του Μαραθώνα πεθαίνει στη φυλακή, προφανώς από σκασίλα, γιατί δεν πρό­ λαβε να χαρεί όσο θα ήθελε τη μεγάλη του δόξα. (Ας μη ξε­ χνάμε πως ο Θεμιστοκλής είχε πει, λίγο πριν από την εκστρα­ τεία του Μιλτιάδη εναντίον των νησιωτών Ελλήνων, που επέμε­ ναν να τα έχουν καλά, όπως και παλιότερα με τους Πέρσες, "ουκ εά με καθεύδειν το του Μιλτιάδου τρόπαιον." Δηλαδή, "δεν μ’ αφήνει να κοιμηθώ η δόξα του Μιλτιάδη." Και κλείνο­ ντας στη φυλακή τον Μιλτιάδη αποκατέστησε, προφανώς, τον ύπνο του, μιας και κείνη τη μακρινή εποχή δεν υπήρχε ούτε βάλιουμ, ούτε ταβόρ, ούτε υπνοστεντόν, όπως στις μέρες μας, όπου οι φιλόδοξοι έχουν και φαρμακευτικούς τρόπους να με­

240


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ τριάσουν τις φιλοδοξίες τους, και να μην τις αφήνουν να γίνο­ νται καταστροφικές). Αφού εξόντωσε το Μιλτιάδη ο Θεμιστοκλής που δεν ορρω­ δεί πλέον προ ουδενός, αρχίζει να ξεπαστρεύει και τους άλ­ λους επικίνδυνους αριστοκράτες, βάζοντας μπροστά την ξε­ χασμένη φάμπρικα του οστρακισμού, δηλαδή της εξορίας διά ψηφοφορίας του λαού, που είχε σοφιστεί ο Κλεισθένης πριν α­ πό είκοσι χρόνια, και που μέχρι τότε δεν είχε εφαρμοστεί. Πρώτος παίρνει δρόμο από την Αθήνα ο Ιππαρχος, ο γιος του Χάρμου, το 487 Π.Χ.. Τον ακολουθεί ένα χρόνο μετά ο Αλκμεωνίδης Μεγακλής και, τρία χρόνια αργότερα, ο γαμπρός του Ξάνθιππος. Κοντά σ’ αυτά τα αριστοκρατικά ξερά, καίγεται το 482 π.Χ. και το αριστοκρατικό χλωρό, ο Αριστείδης ο επιλεγό­ μενος δίκαιος. Ο Θεμιστοκλής είναι αποφασισμένος να ξεκα­ θαρίσει οπωσδήποτε τα πράγματα με τους αριστοκράτες, δί­ καιους και άδικους. Για όλα αυτά τα ‘ανομήματα* του Θεμιστοκλή δεν υπάρ­ χουν σαφείς και καταηγορηματικές μαρτυρίες, προφανώς για­ τί ενεργούσε ακόμα παρασκηνιακά. Πάντως, μόνο ένας άν­ θρωπος του χαρακτήρα, αλλά και των ικανοτήτων του Θεμι­ στοκλή που, επαναλαμβάνουμε, ήταν και νόθος και πληβείος, θα μπορούσε να εφαρμόσει ένα τόσο σατανικό σχέδιο εξό­ ντωσης των αριστοκρατών. Με τα νώτα του καλυμμένα, ο Θεμιστοκλής επιχειρεί το 487 π.Χ. την τελευταία πολιτειακή μεταρρύθμιση, που δίνει την ορι­ στική μορφή στην αθηναϊκή δημοκρατία. Δεν γνωρίζουμε τις διοικητικές λεπτομέρειες αυτής της μεταρρύθμισης, γνωρί­ ζουμε όμως τ’ αποτελέσματα της. Γνωρίζουμε, δηλαδή, πως οι εννέα επώνυμοι άρχοντες (ας πούμε το Υπουργικό Συμβού­ λιο) είναι πλέον αιρετοί, ενώ με το σύστημα του Κλεισθένη δεν ήταν, κι ότι το δικαίωμα να γίνονται άρχοντες το αποχτούν και οι ιππείς, δηλαδή η δεύτερη σε 'α ξία ' τάξη, μετά τους αριστο­ κράτες. Ξέρουμε, ακόμα, πως τούτο το αξίωμα είναι τυπικό πλέον, ενώ την πραγματική εξουσία την ασκούν τώρα οι στρα-

241


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ τηγοϊ, που και επί Κλεισθένους ήταν αιρετοί. Προς το παρόν οι θήτες, δηλαδή οι φτωχοί Αθηναίοι πολίτες, δεν είναι ακόμα πλήρως ισότιμοι με τους πολίτες των άλλων δύο τάξεων, αλλά κι αυτό το πρόβλημα θα το λύσει ο Θεμιστοκλής, αφού προη­ γουμένως λύσει μια άλλη σειρά προβλημάτων, που θα κατα­ στήσει εκ των πραγμάτων αναγκαία την ισονομία όλων ανεξαίρετα των Αθηναίων. Η Αθήνα δεν είναι ακόμα μεγάλη ναυτική δύναμη. Συνεπώς δεν είναι σε θέση να ανταγωνιστεί την Κόρινθο και κυρίως την Αίγινα, με την οποία η Αθήνα βρίσκεται σχεδόν μονίμως σε ε­ μπόλεμη κατάσταση και σχεδόν μονίμως ηττάται. Μετά την τε­ λευταία ήττα των Αθηναίων απ' τους Αιγινήτες το 487 π.Χ., ο Θεμιστοκλής προτείνει τη δημιουργία ισχυρού αθηναϊκού στό­ λου, με το πρόσχημα πως πρέπει επιτέλους να μπει τέλος στην αλαζονεία των Αιγινητών, αλλά με απώτερο στόχο τη δη­ μιουργία πολεμικών πλοίων συνοδείας, όπως θα λέγαμε σήμε­ ρα, για τον ραγδαία αναπτυσσόμενο εμπορικό αθηναϊκό στό­ λο, που υφίσ.ταται συνεχείς αβαρίες απ’ τους πειρατές της ε­ ποχής που, βέβαια, ήταν κι αυτοί Ελληνες. Το δεύτερο και βασικότερο επιχείρημα για την δημιουργία πολεμικού στόλου, ο Θεμιστοκλής το άντλησε απ’ τις επιβε­ βαιωμένες πληροφορίες, πως οι Πέρσες ναυπηγούν ισχυρό στόλο, με πρόθεση αυτή τη φορά να γίνουν εκτός από ισχυρή στεριανή και ισχυρή ναυτική δύναμη προκειμένου να προσαρτήσουν στην αυτοκρατορία τους όχι μόνο την Ελλάδα, αλλά και την Νότια Ευρώπη. Οι κολοσσιαίες πολεμικές προετοιμα­ σίες των Περσών δεν αφήνουν περιθώρια για παρερμηνείες ως προς τις προθέσεις τους. Αν ήθελαν να κατακτήσουν μόνο την Ελλάδα, δεν θα δημιουργούσαν διώρυγα στον Αθω, δεν θα γέμιζαν τη Μακεδονία και τη Θράκη, που ήταν φόρου υποτε­ λείς τους, με αποθήκες τροφίμων και πολεμοφοδίων και κυρί­ ως δεν θα ναυπηγούσαν έναν απίστευτα μεγάλο στόλο, αυτοί οι τρομεροί στεριανοί πολεμιστές που μέχρι τότε έτρεμαν τη θάλασσα.

242


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Βέβαια, ο Θεμιστοκλής ήξερε πως θα ήταν δύσκολο να αντισταθεϊ σε μια σαρωτική στρατειά, που προελαύνει προς την Ευρώπη καβαλώντας την Ελλάδα, αλλά το επιχείρημα της κα­ τάλυσης της δημοκρατίας είναι ισχυρότατο. Οι Αθηναίοι λοι­ πόν ναυπηγούν έναν ευάριθμο σε πλοία στόλο, με την υπόδει­ ξη του Θεμιστοκλή. Θα δούμε αργότερα με ποιο εκπληκτικό στρατήγημα του Θεμιστοκλή αυτός ο στόλος, που παραμένει μικρός σε σχέση με τον περσικό, θα πνίξει τους Πέρσες στη Σαλαμίνα το 480 π.Χ., δηλαδή δύο μόλις χρόνια μετά τη ναυ­ πήγηση του αθηναϊκού στόλου, που αρχίζει το 482 π.Χ.. Για τη ναυπήγηση του στόλου ο Θεμιστοκλής, η πιο μεγάλη προσωπικότητα ολόκληρης της ελληνικής ιστορίας, κατά την άποψή μου, διαθέτει όλα τα έσοδα από τα αργυρωρυχεία του Λαυρίου, στα οποία μάλιστα πρόσφατα είχε ανακαλυφτεί και μια καινούρια πλούσια φλέβα. Επιπλέον, υποχρεώνει όλους τους πλούσιους Αθηναίους να συντηρούν με έξοδά τους από μια τριήρη ο καθένας. Το σύστημα, το ονομάζει ·τριηραρχία·. Ομως, τα πολλά πλοία χρειάζονται πολλούς ναύτες. Και για να τους φιλοτιμήσεις να γίνουν καλοί ναύτες, δεν μπορείς να τους λες πως είναι πολίτες δεύτερης ή τρίτης κατηγορίας. Γ ια να δουλέψει καλά η φάμπρικα, πρέπει και αυτοί που συντη­ ρούν οικονομικά τις τριήρεις και αυτοί που τις κουμαντάρουν και τις κάνουν χρήσιμες, να είναι απολύτως ίσοι απέναντι στους νόμους, αλλά και τα δημόσια αξιώματα. Την πλήρη δη­ μοκρατία στην Αθήνα την έφερε κατ' ανάγκην η δημιουργία του πολεμικού στόλου και όχι τα δημοκρατικά αισθήματα των Αθηναίων. Τα πολιτικά καθεστώτα δεν στηρίζονται στα καλά ή τα κακά αισθήματα, αλλά στις πραγματικές υλικές ανάγκες. Με τη δημιουργία του στόλου, ο Θεμιστοκλής λύνει ταυτό­ χρονα: 1) Το πρόβλημα της ασφάλειας του θαλασσινού εμπο­ ρίου. 2) Το πρόβλημα της μετατροπής της εμπορικής και α­ γροτικής Αθήνας σε μεγάλη ναυτική ναυτική δύναμη. 3) Το πρόβλημα της άμυνας απ' την ευάλωτη πλευρά της θάλασ­ σας. 4) Το πρόβλημα της ισότητας (όχι της πλήρους ισότητας

243


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ πάντως), με τον καταναγκασμό των πλουσίων να πληρώνουν τα έξοδα των τριήρων, και 5) Το πρόβλημα της ισονομίας, με την εξίσωση απέναντι στο νόμο και τα αξιώματα, των πάντων. Πρόκειται για κάτι το εντελώς εκπληκτικό, που δικαιολογεί α­ πόλυτα τον προσωπικό μου θαυμασμό για τον Θεμιστοκλή. Το κατόρθωμά του άλλωστε να δημιουργήσει ισχυρό στόλο μέσα σε δϋο χρόνια, θα το επαναλάβουν μόνο οι Καρχηδόνιοι, στη διάρκεια του Α' Καρχηδονιακού Πολέμου και ουδείς άλλος στην ανθρώπινη ιστορία.

244


27. Οι τριακόσιοι του Λεωνίδα και οι εφτακόσιοι θεσπιείς στις Θερμοπύλες Το φθινόπωρο του 481 π.Χ. όλα είναι έτοιμα, ένθεν κακείθεν του Αιγαίου, για τη μεγάλη και αποφασιστική σύγκρουση ανά­ μεσα στους Ελληνες και τους Πέρσες, που είχαν δοκιμάσει, απλώς, τις δυνάμεις τους εννιά χρόνια νωρίτερα στο Μαρα­ θώνα. Οι Ελληνες δεν έχουν αυταπάτες. Στο Μαραθώνα νίκησαν εύκολα, γιατί δεν είχαν να αντιμετωπίσουν την κολοσσιαία περσική στρατιά, αλλά ένα σχετικά μικρό εκστρατευτικό σώ­ μα. Τώρα, όμως, οι Πέρσες ετοιμάζονταν να ριχτούν στην Ελ­ λάδα με όλες τους τις δυνάμεις, σχέδιο που φαίνεται εντελώς παράλογο, αν δεν πάρουμε υπόψη πως αυτό που ενδιέφερε τους Πέρσες τώρα δεν ήταν η Ελλάδα αλλά η Ευρώπη. Αλλωστε, αυτό γίνεται φανερό και από τη συμμαχία που συ­ νάπτουν με τους (Φοίνικες) Καρχηδόνιους, οι οποίοι επιτίθε­ νται κατά της Σικελίας ταυτόχρονα με την εκδήλωση της επί­ θεσης των Περσών κατά της Ελλάδας. Γ ια τους Ελληνες δεν υπάρχει καμία αμφιβολία πλέον: Οι Πέρσες θέλουν να γίνουν κοσμοκράτορες. Πράγμα λίγο δύσκολο, αν προηγουμένως δεν γίνονταν θαλασσοκράτορες. Ο Ξέρξης Α* είναι πιο φιλόδοξος από τον πατέρα του Δαρείο Α', που τον διαδέχεται το 486 π.Χ., δηλαδή μόλις έξι χρόνια πριν απ’ τη μεγάλη περιπέτεια. Στα έξι αυτά χρόνια, ο Ξέρξης καταφέρνει να καταστείλει δύο τρομερές εξεγέρσεις στην Αίγυπτο και στην Βαβυλωνία, και να επαναφέρει έτσι δύο πρώην κραταιές αυτοκρατορίες στην καινούρια περσική αυτοκρατορική τάξη. Ο Μεγάλος Βασιλιάς, όπως είναι ο επίσημος τίτλος του Πέρση μονάρχη, θα μπορούσε να νιώθει πανευτυχής αν είχε τη δυνατότητα να κοιτάξει το χάρτη της εποχής. Κι εδώ που τα

245


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ λέμε, ευτυχώς που δεν υπήρχαν χάρτες αυτή την εποχή. Γ ιατί, αν τα σχέδια των μαχών τότε καταστρώνονταν επί χάρτου πριν εφαρμοστούν επί του εδάφους, αλίμονο στα εδάφη που δεν θα έφεραν το χρώμα που είχε επί του χάρτου η Ισχυρά δύναμις". Κοιτώντας, λοιπόν, στο σημερινό χάρτη τα όρια της περσι­ κή Αυτοκρατορίας, σε πιάνει ίλιγγος: έφτανε μέχρι την Ινδία προς Ανατολάς, μέχρι πάνω από την Κασπία θάλασσα και τον Εύξεινο Πόντο προς Βορράν, μέχρι το κέντρο της Λιβύης προς Δυσμάς, μέχρι τον Περσικό Κόλπο προς Νότον. Και στην Ευρώπη κατέχει μια τεράστια λουρίδα που φτάνει πολύ πάνω από την Οδησσό, ενώ η Θράκη και η Ανατολική και Κεντρική Μακεδονία, μαζί με τη Χαλκιδική, είναι από χρόνια επαρχίες των Περσών. Λίγο παρακεί, το Βασίλειο των Μακεδόνων πα­ ραμένει τύποις ανεξάρτητο, αφού είναι φόρου υποτελές στους Πέρσες... Στην κυρίως Ελλάδα, η Νότια Εύβοια ανήκει στους Πέρσες από μερικά χρόνια, όπως και όλα τα νησιά του Ανατολικού Αι­ γαίου καθώς και όλες οι Ανατολικές Κυκλάδες, πλην της Νά­ ξου. Επίσης, η Κρήτη είναι σχεδόν σύμμαχος των Περσών. Το ίδιο και ολόκληρη η Θεσσαλία, το ίδιο και η Αργολίδα. Το ίδιο και η Αχαϊα. Το ίδιο και η Κεφαλονιά. Το ίδιο και η Ζά­ κυνθος. Απομένουν λοιπόν για να αγωνιστούν κατά του μαινόμενου κολοσσού, η Πελοπόννησος (πλην Αργολίδος και Αχαϊας), η Αττική, τα νησιά των δυτικών Κυκλάδων (τα στοιχισμένα πάνω στη Μήλο), η Νάξος, η Αμβρακία (η περί τον Αμβρακικό κόλπο περιοχή) και η θηριώδης... Λευκάδα! Η Κέρκυρα είναι α­ ποικία των Κορινθίων και ακολουθεί τη μοίρα της μητρόπολης, δηλαδή διάκειται δυσμενώς προς τον εχθρό των Ελλήνων. Που, όπως ήδη φάνηκε, δεν είναι καθόλου εχθρός όλων των Ελλήνων. Δεν πρέπει να παραλείψουμε να σημειώσουμε πως αναφαν­ δόν φιλικά διακείμενες προς τους Πέρσες είναι επίσης η Αιτω­ λία και η Φωκίδα, ενώ η Βοιωτία επαμφοτερίζει επικίνδυνα και

246


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ δεν ξέρει τι της γίνεται. Οσο για την Ηπειρο, βρίσκεται προς το παρόν εκτός πολιτισμού, εκτός ιστορίας -και εκτός των ενδια­ φερόντων και των Αθηναίων και των Σπαρτιατών και των Περ­ σών. Κανείς δεν την θέλει, την κακομοίραΙ Είναι πάμφτωχη και κακοτράχαλη. Στην πραγματικότητα, λοιπόν, οι ελληνοπερσικοί πόλεμοι εί­ ναι αθηναιοσπαρτιατικοπερσικοί πόλεμοι. Μια γιγαντιαία Αυτο­ κρατορία εναντίον δύο μικροσκοπικών πόλεων! Δεν είμαστε καλά. Καθόλου καλά! Και ο Θεμιστοκλής ξέρει καλύτερα από όλους πως δεν... είμαστε καλά. Και παρά ταύτα υποστηρίζει με πάθος πως είμαστε πολύ καλά! Αρκεί να εφαρμοστεί καλά το μεγαλοφυές σχέδιο του, την ιδέα του οποίου κλέβει κατά το μισό από το Μιλτιάδη, τον υπ’ αριθμόν ένα προσωπικό του εχθρό, το θριαμβευτή του Μαραθώνα. Το άλλο μισό, που είναι και το σημαντικότερο, είναι αποκλειστικά δικό του. Και μάλι­ στα, εντελώς καινούριο στην ανθρώπινη Ιστορία. Σύμφωνα με τη στρατηγική του Μιλτιάδη, δεν πρέπει να πε­ ριμένει κανείς τον εχθρό στο σπίτι του, αλλά να βγαίνει να τον προϋπαντάει πολύ μακρύτερα. Ετσι, καθώς δεν θα είναι καθη­ λωμένος στα τείχη, θα έχει το στρατηγικό πλεονέκτημα των ε­ λιγμών και επιπλέον, θα μπορεί να διαλέγει εκείνος και όχι ο εχθρός, το πεδίο της μάχης. Σε μια συνέλευση που γίνεται στον Ισθμό της Κορίνθου α­ νάμεσα στους Ελληνες που είναι διατεθειμένοι να αντισταθούν στους Πέρσες, δηλαδή ανάμεσα στους Αθηναίους και τους Σπαρτιάτες, γιατί οι άλλοι σύμμαχοι εκτός από ηθική συ­ μπαράσταση δεν μπορούν να προσφέρουν και πάρα πολλά πράγματα, αποφασίζεται οι Ελληνες να βγουν να προϋπαντή­ σουν τους Πέρσες στα Τέμπη. Ομως ο Θεμιστοκλής αντιπροτείνει τις Θερμοπύλες, διότι τα Τέμπη βρίσκονται στην Θεσσαλία και η Θεσσαλία είναι, η κακορίζικη, αναφανδόν υπέρ των Περσών. Ελληνες Ελληνες οι θεσσαλοί αλλά και οι μπίζνες μπίζνες, όπως θα λέγαμε σή­ μερα. Σήμερα όμως είναι ακραιφνείς Ελληνες και οι θεσσα-

247


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ λοϊ, και οι Κρήτες, και οι Αχαιοί (αυτοί κι αν είναι!!!) και οι Αργολείς και οι Βοιωτοί, και οι Αιτωλοί, και οι Φωκείς, και οι Ζακυνθινοί, και οι Κεφαλονίτες (μηδέ του κ. Τρίτση εξαιρούμε­ νου) και όλοι οι άλλοι Ελληνες που (περσικόν) αγρόν ηγόρασαν εκείνη την κρίσιμη στιγμή. (Βέβαια, για τους Μακεδόνες, τους Θράκες και τους Ηπειρώτες, τους και σήμερα εντιμότε­ ρους των Ελλήνων, δεν μπορεί να γίνεται προς το παρόν λό­ γος). Το δεύτερο σκέλος του "σχεδίου Θεμιστοκλής' (ελπίζουμε να μη μας κλέψει το νεολογισμό το Πεντάγωνο και τον γελοιο­ ποιήσει, κατά την συνήθειά του), συνίσταται στην εξής εκ­ πληκτική ιδέα αυτού του εκπληκτικού ανθρώπου: Η κύρια και αποφασιστική μάχη πρέπει να δοθεί στη θάλασσα και όχι στη στεριά. Αλλωστε, θα ήταν εντελώς αδύνατο να αντιμετωπί­ σουν οι Ελληνες στη στεριά τα στίφη των Περσών. Ομως, οι Πέρσες κατέβαιναν προς Νότον εις διπλή φάλαγ­ γαν: Και από τη στεριά (οι πεζικάριοι) και από τη θάλασσα (οι ‘πεζοναύτες"). Και ήταν μιλούνια. Ο παραμυθάς Ηρόδοτος, του οποίου τα λόγια συνεχίζουν να τα παίρνουν τοις μετρητοίς κάποιοι Νεοέλληνες ιστορικοί... μετράει 1.700.000 Πέρσες πεζικάριους, συν 3.300.000 βοηθητι­ κούς δηλαδή σύνολο αντρών 5.000.000 (και ολογράφως: πέ­ ντε εκατομμύρια). Παρά το ολοφάνερο γεγονός πως ου δεις στρατός του παρελθόντος, του παρόντος ή του μέλλοντος μπόρεσε ή θα μπορέσει να κινητοποιήσει τέτοιες δυνάμεις, ε­ ντούτοις υπάρχουν ιστορικοί, σε αυτό τον τόπο των ιστορικών μύθων, που λεν, έτσι απλά: ‘ Μάλλον ο Ηρόδοτος υπερβάλλει." Βρε ηλίθιοι, με τέτοιο μυαλό γράφετε την Ελληνική Ιστορία; Τι θα πει "μάλλον", βρέ καθίκια του κέρατά; Μπορείτε να φαντα­ σ τείτε να εκστρατεύουν, οπουδήποτε στον κόσμο, πέντε εκα­ τομμύρια άνθρωποι και να τους συνοδεύουν από τη θάλασσα κανένα εκατομμύριο ακόμα; Ω, αχρείοι, δεν θα κάνετε μεγαλύ­ τερο τον ηρωισμό των Ελλήνων αυξάνοντας τον αριθμό του εχθρού. Το μόνο που θα καταφέρετε με τούτη την αύξηση εί­

248


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ναι να αυξήσετε κι άλλο την ήδη αυξημένη κακοήθειά σας. Μερικοί ιστορικοί μιλούν για 50.000 μάχιμους Πέρσες. Αλ­ λά και ο αριθμός αυτός μοιάζει αυθαίρετος, γιατί είναι πολύ μικρός για τα στρατηγικά δεδομένα της εποχής. Ο Αγγλος στρατηγός σερ Φρέντερικ Μόρις (στο μέτρημα των Περσών α­ νακατεύτηκε κόσμος και κοσμάκηςΙ), ανεβάζει τον αριθμό στου 175.000 μάχιμους και μάλλον έχει δίκιο. Οπως δίκιο φαί­ νεται να ’χει ο Αισχύλος, που στους ’ Πέρσες· λέει πως τα περσικά πλοία ήταν 1.207 τον αριθμό. (Δεν είναι η πρώτη φορά που μας δίνεται η ευκαιρία να διαπιστώσουμε πως πρέπει να έ­ χει κανείς εμπιστοσύνη στους ποιητές). Οσοι εκ των Ελλήνων αποφάσισαν να αντισταθούν, συγκέ­ ντρωσαν τελικά 7.000 μάχιμους, μόλις μετά βίας. Και 278 τριήρεις εκ των οποίων οι 100 αθηναϊκές. Ο Θεμιστοκλής προφα­ νώς θα τραβούσε τα σγουρά μαλλιά του, που οι πλείστοι των Ελλήνων άφησαν τους Αθηναίους και τους Σπαρτιάτες να βγά­ λουν το φίδι από την τρύπα. Πού να ‘ξερε, ο καημένος, πως αι­ ώνες ατέλειωτους αργότερα θα ένιωθαν υπερήφανοι για τους προγόνους τους απαξάπαντες οι Ελληνες, μηδέ των σημερι­ νών δοσιλόγων εξαιρούμενων. Ω διάολε, πώς γίνεται να ’μα­ στέ όλοι απόγονοι μαραθωνομάχων και σαλαμινομάχωνΙΙ! Επιτέλους, κάποιος πρέπει να πει πως οι Αθηναίοι και οι Σπαρτιάτες αγωνίστηκαν για λογαριασμό τους, κι όχι για λογα­ ριασμό όλων των Ελλήνων, αρχαίων και νέων. Δεν εκπροσω­ πούσαν την ’ αθάνατη ελληνική φυλή’ , εκπροσωπούσαν μόνο το δικό τους ήθος και τα δικά τους συμφέροντα. Και κείνοι που νόμιζαν πως πρέπει να πράξουν αλλιώς, έπραξαν αλλιώς. Και 'λούφαξαν* μαζί με τους ισχυρούς θεσσαλούς, οι οποίοι, μάλιστα, είχαν κάψει και περσικό νόμισμα. Αυτά γιατί δεν τα λένε τα σχολικά εγχειρίδια Ιστορίας; Τα οποία, βέβαια, δεν προβλέπεται να σημειώσουν σύντομα το από δέκα πηγές βε­ βαιωμένο γεγονός, πως ο ανθός των Περσών ναυτών ήταν Ελ­ ληνες της Ιωνίας και Φοίνικες. Που να 'βρισκαν ναύτες οι ολικά αδέξιοι στη θάλασσα Πέρ-

249


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ σες; Πήραν λοιπόν μισθοφόρους και ησύχασαν. Και μην πείτε: Τι φρίκηΙ Ελληνες πολέμησαν εναντίον ΕλλήνωνΙ Διότι, αυτό έγινε πολλές φορές. Στην ελληνική Ιστορία, εκείνη την εποχή, ουδείς Ελλην νοιαζόταν για το γεγονός πως είναι Ελλην. Γ Γ αυτό το γεγονός θα αρχίσουν να νοιάζονται μετά τους Μηδι­ κούς Πολέμους, αλλά και πάλι χωρίς ιδιαίτερο ζήλο. Τους αρκούσε που ήταν Αθηναίοι, Σπαρτιάτες ή ό,τι άλλο. Οι αρχαίοι Ελληνες δεν ήταν ηλίθιοι. Αφού, λοιπόν, οι Πέρσες έρχονται και με τα πόδια και με τα πλοία, έπρεπε οι Ελληνες να τους αντιμετωπίσουν και στη στεριά και στη θάλασσα. Και άρχισαν να ετοιμάζονται αναλόγως, από τότε που έφτασσν τα μαντάτα πως τα περσικά στίφη καβάλησαν τον Ελλήσποντο με δύο πλωτές γέφυρες, που ή­ ταν ιδέα και εφαρμογή ενός Ελληνα, του Αρπαλου. (Αν οι Πέρ­ σες δεν είχαν στενούς φίλους τους μισούς Ελληνες και ό­ λους τους Φοίνικες, ίσως να τα ’βρισκαν εξαρχής ζόρικα. Ού­ τε στις κατασκευές ήταν καλοί, ούτε στη ναυπηγική, ούτε στη ναυμαχική τέχνη. Είχαν συνηθίσει να κατακλύζουν τα πάντα με τον όγκο της μάζας τους). Το σχέδιο του Θεμιστοκλή, λοιπόν, έλεγε πως πρέπει οι Ελ­ ληνες να πολεμήσουν τους Πέρσες και στη στεριά και στη θά­ λασσα. Αλλά ταυτόχρονα. Κι αυτό τον ταυτοχρονισμό ήταν που δεν περίμεναν οι Πέρσες, οι οποίοι είχαν δύο φάλαγγες, τη μια στη στεριά και την άλλη στη θάλασσα, ώστε να μπορέ­ σει να πετύχει η μια αν τυχόν αποτύγχανε η άλλη. Αλλά και για να περισπάσουν τους Ελληνες, εμφανιζόμενοι ως μαχητές άλ­ λοτε στη στεριά και άλλοτε στη θάλασσα. Πού να φανταστούν ότι ένας μεγαλοφυής στρατηγός και πολιτικός ο Θεμιστοκλής, θα καταλάβαινε το σχέδιό τους και θα σχεδίαζε ένα άλλο, προσαρμοσμένο στους κανόνες του παιχνιδιού που προσπα­ θούσαν να επιβάλλουν οι Πέρσες. Το τακτικό σχέδιο (το στρατηγικό το είδαμε ήδη) του Θεμι­ στοκλή προέβλεπε, μάχη κατά ξηράν στις Θερμοπύλες και ταυτόχρονα μάχη κατά θάλασσαν στο Αρτεμίσιο, στο βορειο­

250


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ δυτικό άκρο της Εύβοιας, που βρίσκεται περίπου σε ευθεία γραμμή με τις Θερμοπύλες. Και τα δύο σημεία είναι ακριβώς όμοια από στρατηγικής απόψεως: Οι Θερμοπύλες είναι ένα στενό βάθους ενάμισι χιλιομέτρου και αποτελούσε τότε το μό­ νο βατό δρόμο για το πέρασμα από τη Θεσσαλία στη Στερεά Ελλάδα. Το Αρτεμίσιο βρίσκεται στο στόμιο, από όπου θα έπρεπε να περάσει ο περσικός στόλος, ώστε να μη βολοδέρνει στα ανοιχτά του Αιγαίου, αλλα και για να εφοδιάζεται ευκολό­ τερα. Αλλωστε λίγες μέρες νωρίτερα ο περσικός στόλος είχε πάθει μια πρώτη πανωλεθρία, στην Μαγνησία, όταν μια φουρ­ τούνα έστειλε μονοκοπανιά στο πάτο της θάλασσας πάρα πολλά περσικά πλοία. Είπαμε: Χωρίς τους Ελληνες και τους Φοίνικες, οι Πέρσες δεν θα έμπαιναν ούτε σε βάρκαΙ Αλλά φαίνεται πως δεν φτουρούσαν οι Ελληνες και οι Φοίνικες. Αλ­ λωστε, μισθοφόροι ήταν, οι άνθρωποι. Κι όποιος περιμένει φι­ λότιμο απο μισθοφόρους, είναι από χέρι καμένος. Πάντα κατά το σχέδιο του Θεμιστοκλή, οι Ελληνες στις Θερμοπύλες και στο Αρτεμίσιο έπρεπε να υποχωρήσουν ταυ­ τόχρονα. Γιατί, για νίκη ούτε λόγος να γίνεται! 0 Θεμιστοκλής δεν’ συνέλαβε αυτό το σατανικό σχέδιο για να νικήσει τους Πέρσες αλλά για να αποδεκατίσει το στόλο τους, παρασύροντας τον στο στενό της Εύβοιας, οπότε θα υποχωρούσαν και οι μαχόμενοι στις Θερμοπύλες Πέρσες. Δυστυχώς όμως, οι Ελληνες στις Θερμοπύλες έσπασαν λί­ γο πριν ολοκληρωθεί η εκτέλεση του θαλασσινού σκέλους του σχεδίου. Ο βασιλιάς της Σπάρτης Λεωνίδας, που ήταν ο επικεφαλής της μάχης εκεί, διέταξε γενική υποχώρηση και κράτησε σαν μαχόμενη οπισθοφυλακή τους δικούς του τριακόσιους, αλλά και άλλους εφτακόσιους από τα θέσπιά, μια πόλη ανάμεσα στη Θήβα και την Αθήνα, προς τα δυτικά του σημερινού δρόμου. Σύνολο θυσιασθέντων χίλιοι. Ηταν Σεπτέμβρης του έτους 480 π.Χ.. Στις Θερμοπύλες έπεσαν και οι 700 θεσπιείς μέχρι ενός. Ομως, τα θούρια των Νεοελλήνων δεν τους μνημονεύουν. Ας


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ τους μνημονεύσουμε τουλάχιστον εμείς εδώ. Κι ας κρατήσου­ με νοερά ενός λεπτού σιγή γΓ αυτούς τους αφανείς. Που, στο κάτω κάτω, κανένας ‘ πάτριος νόμος" δεν τους υποχρέωνε να μην εγκαταλείψουν το πεδίο της μάχης, όπως όλοι οι άλλοι μαχητές των Θερμοπυλών, πλην Λακεδαιμονίων και θεσπιέων. Το ξαναλέμε: Και θεσπιέων. Οσο για τον Εφιάλτη, που μας έγινε εθνικός εφιάλτης, υπήρ­ ξ ε όντως, αλλά τελικά πάντα βρίσκεται ένας Εφιάλτης. Και εν πάση περιπτώσει, οι Ελληνες δεν ηττήθηκαν στις Θερμοπύλες εξαιτίας του Εφιάλτη, αλλά εξαιτίας της κυριολεκτικά συντρι­ πτικής υπεροχής των Περσών, που θα περνούσαν τα στενά και με τον Εφιάλτη και χωρίς του Εφιάλτη. Αλλωστε, το σχέδιο του Θεμιστοκλή δεν προέβλεπε νίκη στις Θερμοπύλες. Προέβλεπε μόνο αντίσταση μέχρι που να συντρίβει ο περσικός στόλος. Γιατί, η ναυμαχία του Αρτεμισί­ ου και η μάχη των Θερμοπυλών σχεδιάστηκαν σαν δίδυμη μά­ χη. Κι όταν έφτασε το μαντάτο της ήττας στους ναυμάχους, δεν μπορούσε παρά να υποχωρήσει και ο στόλος. Δεν θα ήταν δυνατό να ναυμαχούν εκεί οι Ελληνες και ο περσικός στρα­ τός να προελαύνει ακάθεκτος διά ξηράς. Υποχώρησε, λοιπόν, και ο στόλος και στήθηκε να περιμένει τον περσικό στο Καμα­ τερό, κοντά στη Σαλαμίνα. Ο Θεμιστοκλής λοιπόν έχει και εναλλακτική λύσηΙ Κι αυτή τη φορά το σχέδιό του θα θριαμβεύσει. Και θα καταπλήξει ο Θεμιστοκλής τους συγχρόνους του και θα καταπλήσσει τους πάντες ανά τους αιώνες. Βρισκόμαστε πάντα στο κυριολεκτι­ κά σωτήριο έτος 480 π.Χ..

252


28. Το όραμα των Περσών για κοσμοκρατορία πνίγεται στη Σαλαμίνα Μετά τη διπλή ήττα των Ελλήνων και κατά ξηράν και κατά θάλασσαν, στις Θερμοπύλες και στο Αρτεμίσιο, φόβος και τρόμος συνέχει ολόκληρη την Αττική, αλλά και τη Βοιωτία. Ω­ στόσο, οι φόβοι των Βοιωτών αποδείχτηκαν αβάσιμοι. Διότι ου­ δόλως τους ενόχλησαν οι Πέρσες, σεβόμενοι προφανώς την επαμφοτερίζουσα στάση τους στη μάχη των Θερμοπυλών. Ο­ που οι Βοιωτοί έστειλαν μεν συμβολικά ένα άγημα, αλλά οι στρατιώτες του προτίμησαν να λουφάξουν, σύμφωνα προφα­ νώς με τις διαταγές των πονηρών Βοιωτών αρχόντων, που στην αρχαία ελληνική ιστορία θα παίζουν σχεδόν πάντα ρόλο μπαλσντέρ στις διαμάχες Αθηναίων και Σπαρτιατών, ή όποιων άλλων, ντόπιων και ξένων που τσακώνονταν εκεί γύρω. Θα λέγαμε πως η ελληνική τέχνη της διπλωματίας εμφανί­ στηκε στην Βοιωτία. Οπου ο μεγάλος Πίνδαρος, από τις Κυνός Κεφαλές, την εποχή που όλος ο κόσμος ήταν ανάστατος από τους 'βαρβάρους', που πλησίαζαν ολοένα και περισσότε­ ρο μέσω της φιλικής Θεσσαλίας, καθόταν κι έγραφε... φιλειρη­ νικές ωδέςΙ Ηξερε τι έκανε ο Πίνδαρος. Ηξερε, δηλαδή, ότι οι συμπατριώτες του, οι Βοιωτοί, θα τη σκαπουλάρουν και πάλι! Οσο για τους ιερείς του Μαντείου των Δελφών εκεί παρα­ δίπλα, εμήδισαν πρώτοι και καλύτεροι. Και φυσικά οι Πέρσες τους ετίμησαν δεόντως, αμέσως μετά το μακελειό στις Θερ­ μοπύλες. Θέλουμε να πούμε πως το δελφικό ιερατείο δεν ανέπεμψε ούτε μια προσευχή υπέρ αναπαύσεως της ψυχής του πεφιλημένου δούλου του θεού, του ήρωα Λεωνίδα, των ηρωι­ κών τριακοσϊων του, καθώς και των εξίσου ηρωικών εφτακοσίων θεσπιέων, που μιμήθηκσν τους τριακοσίους ανεβάζοντας στα χίλια τον αριθμό των θυσιασθέντων, για να μπορούν οι ιε­ ρείς να λένε τις ανοησίες τους μέσω της Σίβυλλας τον παλιό

253


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ καιρό και της Πυθίας την εποχή των Μηδικών Πολέμων. (Ηδη αναφερθήκαμε στο γεγονός ότι η Σίβυλλα και η Πυθία δεν ή­ ταν πρόσωπα, ήταν τίτλοι ιερατιιφι). Μπορεί οι ιερείς των Δελφών να μη σκέφτηκαν τον καημένο τον Λεωνίδα, που πηγε σαν το σκυλί στ’ αμπέλι, κατά το νεοελληνικώς λεγόμενον, τον σκέφτηκαν όμως οι απομακρυσμέ­ νοι διάδοχοί τους: Οι ορθόδοξοι ιερείς κατά τις εθνικές γιορ­ τές μνημονεύουν όλους τους ήρωες της ελληνικής Ιστορίας. Τι κωμωδίαΙ Και να ακεφτεί κανείς ότι στη σύγχρονη Ιστορία μας, οι Αγιορείτες ήταν οι πρώτοι που προσκύνησαν τον Χίτλερ, πολύ πριν σκάσει μύτη Γερμανού στην ΕλλάδαΙΙΙ Γιατί δεν μας λένε λοιπόν πως ο δοσιλογισμός, παλιός και νέος, ε­ δρεύει από αρχαιοτάτων χρόνων στα μοναστήρια και σε άλ­ λους τόπους “ιερούς·; Οι Αθηναίοι στέλνουν, εντούτοις, στο Μαντείο των Δελφών θεοτρόπους, δηλαδή ικέτες της θεϊκής συμβουλής, ένα χρό­ νο πριν, προκειμένου να δοθεί μια έγκυρη θεϊκή απάντηση στο αίτημα του Ξέρξη για "γην και ύδωρ’ , που ήταν το στερεό και υγρό σύμβολο της υποταγής. Και ιδού τι απάντησε τότε η Πυ­ θία στους Αθηναίους: Άπέλθετε του Αδύτου." Και σε γλώσσα νεοελληνική, ιδιολέκτου αργκό: ‘ Ξεκουμπιστείτε από το ιερό άβατο.’ Κι όταν οι Αθηναίοι είπαν πως θα μείνουν εκεί μέχρι που να πάρουν χρησμό, έστω κι αν χρειαστεί να πεθάνουν, στο μεταξύ, το ιερατείο, διά στόματος Πυθίας πάντα, κατά τη συνηθισμένη φάμπρικα των ιερέων, απάντησε: Ώ , ιερή Σαλαμί­ να, εσύ θα εξολοθρεύσεις μανάδων παιδιά, είτε κατά την περί­ οδον της σποράς, είτε κατά την περίοδο της συγκομιδής’ . Ο θεμιστικλής έφριξε όταν άκουσε τούτα τα άκρως απαισι­ όδοξα χαμπέρια που του έστειλαν κάποιοι ιερείς, έτοιμοι ήδη να μηδίσουν πριν εμφανιστούν οι Μήδοι, καλή ώρα σαν τους Αγιορείτες που λέγαμε. (Τι σύμπτωση, μα την παρθένα ΑθηνάΙ) Και ερμήνευσε το χρησμό όπως θα τον βόλευε, κατά τα ειωθότα. Και έπεισε τους Αθηναίους πως οι θεοί ήταν μαζί τους. Αντε να τα βολέψεις, έστω κι αν είσαι μεγαλοφυής, χωρίς

254


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ να πεις στο λαό την ανοησία "συν Αθηνά και χείρα κίνεΓ. Γ ιατί τίποτα αναληθέστερον, ως γνωστόν. Δεν υπάρχουν σπάγκοι στα χέρια μας για να τους τραβάει ένας αόρατος καραγκιοζο­ παίχτης. Αλλά πώς να το πεις αυτό σε ανθρώπους που τους καλείς να πεθάνουν, ενδεχομένως; Κι ο Θεμιστοκλής, για να γεμίσει τα πλοία του με μάχιμους και βοηθητικούς, όχι μόνο τους χρη­ σμούς ερμηνεύει σύμφωνα με το στρατηγικό του σχέδιο, αλλά μετέρχεται και άλλους τρόπους, πολύ πιο πεζούς, αν όχι και εντελώς χυδαίους, σύμφωνα με την τρέχουσα (από τα μπατζάκια μας) ηθική. Οι Αθηναίοι, εν όψει της επερχόμενης καταστροφής, εκκέ­ νωναν την πόλη κατά πυκνά κύματα. Οι Τροιζήνιοι και οι Αιγινήτες τους προσφέρουν γενναιόδωρα κάθε βοήθεια. Τους τα ΐ­ ζουν, τους ποτίζουν, τους πλένουν. Υπήρχε, λοιπόν, φόβος να την κοπανήσουν όλοι, και τα πλοία που ανέμεναν τους Πέρ­ σες για να τους συντρίψουν, να μείνουν άδεια από πληρώμα­ τα. Γ ιατί, αν πιστεύουμε πως οι Αθηναίοι έτρεχαν σαν ορνίθια να πνιγούν στη Σαλαμίνα, μάλλον δεν καταλαβαίνουμε τίποτα από ελληνικό ορθολογισμό και κρίνουμε τους προγόνους μας με κριτήρια χριστιανικώς ορθόδοξα. Το σχέδιο του Θεμιστοκλή ήταν να μαντρώσει τους Αθηναί­ ους στα πλοία πάση θυσία και έναντι παντός τιμήματος. Κι ε­ πειδή το καλύτερο λαϊκό κίνητρο, τόσο για να ζεις όσο και για να πεθαίνεις, είναι το χρήμα, να τι σοφίστηκε ο τρομερός Θε­ μιστοκλής, που δεν είχε φράγκο για να πληρώσει τους ναύτες του, πράγμα που συνιστούσε τον κύριο λόγο της δυστροπίας τους: Καθ' οδόν προς τον Πειραιά, δίπλα στα πανικόβλητα πλήθη, αρχίζει να ψάχνει μανιωδώς στις αποσκευές των έ­ ντρομων Αθηναίων τάχα για να βρει ένα θαυματουργό μπιχλι­ μπίδι, που χάθηκε, λέει, από κάποιο άγαλμα της Αθηνάς. Βέ­ βαια το μπιχλιμπίδι δεν βρέθηκε. Βρέθηκαν όμως χρήματα, πολλά χρήματα. Τα οποία και 'δανείστηκε' ο δαιμόνιος Θεμι­ στοκλής. Κι έτσι πλήρωσε τους ναύτες τουΙ Οι οποίοι όμως

255


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ του δημιούργησαν καινούρια προβλήματα όταν κατάλαβαν πως, είτε θα πολεμήσουν ηρωικά είτε θα πνιγούν απαξάπαντες, καθώς η λιποταξία από τα πλοία αποκλειόταν οπωσδή­ ποτε. Κι όταν ξέρεις πως δεν υπάρχει οδός διαφυγής, είτε α­ ποφασίζεις να γίνεις ήρωας, είτε κάθεσαι και την τρως πριν γί­ νεις ήρωας. Και καλύτερα ήρωας πεθαμένος για να πάρει κα­ μιά σύνταξη και η χήρα, παρά πεθαμένος από το φόβο. Μπρος βαθύ (η θάλασσα) και πίσω ρέμα (πάλι η θάλασσα). Και το πώς πολέμησαν οι εγκλωβισμένοι στα πλοία, ήταν το κάτι άλλοΙ Τέτοιος μαζικός ηρωισμός θα εμφανιστεί στην Ι­ στορία μόνο αν ξαναεμφανιστεί κανένας καινούριος Θεμιστο­ κλής, που θα μπορέσει να συνδυάσει και πάλι με τέτοια αποτελεσματικότητα την ιδιοφυία και τον κυνισμό. Οι Αθηναίοι δεν θα συγχωρήσουν ποτέ αυτή τη συμπεριφο­ ρά του Θεμιστοκλή εκείνη την τραγικά δύσκολη ώρα, που όλα παίζονταν, στην κυριολεξία, κορόνα γράμματα. Και όσα πάθει αργότερα, θα τα πάθει γΓ αυτό ακριβώς. Ενδεικτικά για τη συμπεριφορά και το ήθος των Αθηναίων σημειώνουμε πως, μετά την αίσια για τους Ελληνες έκβαση της ναυμαχίας, οι ναυμάχοι ψήφισαν για το ποιος ήταν ο καλύ­ τερος μαχητής. Και απαξάπαντες έβαλαν πρώτο τον εαυτό τους και δεύτερο τον Θεμιστοκλή. Και επειδή δεν υπήρχε ούτε ένας που να βάλει είτε πρώτο είτε τρίτο τον Θεμιστοκλή, και ε­ πειδή οι πρώτοι ήταν καμιά εκατοστή χιλιάδες, αποφάσισαν τε­ λικά πως όλοι ήταν πρώτοι: οι ελθόντες πρώτοι διότι αυτοεψηφίσθησαν νομίμως και δικαίως (όσοι επέζησαν ήταν όντως ήρωες, έστω και με το ζόρι) και ο Θεμιστοκλής διότι δεν μετα­ τέθηκε ούτε μια φορά στην τρίτη θέση. Αρα, ήταν ο πρώτος ελλείψει πρώτου που τον ψήφισαν δύο. Εκπληκτικοί Και ελληνι­ κότατο! II Αρχηγός του στόλου και στο Αρτεμίσιο και στη Σαλαμίνα δεν ήταν ο Αθηναίος Θεμιστοκλής, αλλά ο Σπαρτιάτης Ευρυβιάδης, που κανείς δεν τον θυμάται πλέον. Και δικαίως. Τι δου­ λειά είχε ένας Σπαρτιάτης στη θάλασσα; Ομως, ο θεμισ το­

256


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ κλής, που εισηγήθηκε το διορισμό ενός Σπαρτιάτη σ’ ένα πό­ στο ουδόλως σπαρτιατικό (η Σπάρτη δεν υπήρξε ποτέ ναυτική δύναμη), ήξερε πολύ καλά τι έκανε: Στην πραγματικότητα, οι ναυμάχοι δεν ήταν κυρίως ειπείν ναυτικοί, αλλά στρατιώτες του στρατού ξηράς, στριμωγμένοι όπως όπως στα πλοία. Αλλωστε, τα πλοία ήταν τόσο κοντά το ένα στο άλλο, που μπορούσες να πηδήξεις από το ένα στο άλλο, που λέει ο λό­ γος και έτσι να έχεις την ψευδαίσθηση ότι μάχεσαι στη στε­ ριά. Συνεπώς, για την περίσταση, χρειαζόταν όχι ένας ναύαρ­ χος, αλλά ένας στρατηγός, προκειμένου να βάλει τάξη στο τσούρμο. Οσο για τους κυρίως ειπείν ναύτες, που κουμαντάριζαν τα πλοία, ήταν Αθηναίοι, Αιγινήτες και Κορίνθιοι, δηλαδή οι φορείς της μεγάλης ελληνικής ναυτικής παράδοσης. Ετσι, ο μεγαλοφυής Θεμιστοκλής καταφέρνει να συνδυάσει τη σπαρτιατική κατά ξηράν πολεμική τέχνη με την αθηναϊκή ναυτική τέχνη. Και αυτά τα δύο μπόρεσε να τα σμίξει με το δό­ λο καθώς και μ’ εκείνο που εμείς θα ονομάζαμε ’ ψυχολογία της μάζας’ . Κι αν όλα αυτά σας ξενίζουν, δεν έχετε παρά να κάψετε τις σχολικές Ιστορίες και να ανατρέξετε στις πηγές. Είναι ντροπή στη θέση του μυαλού των αρχαίων Ελλήνων να μπαίνει μονίμως η μαγεία και το μυστήριο, γιατί έτσι βο­ λεύει τους μικρόνοες πατριδοκάπηλους, που ψάχνουν για το ’δαιμόνιον της φυλής", αντί να ψάχνουν για την ευφυΐα τους. Κι αν βρείτε έναν άνθρωπο πιο ευφυή σ’ ολόκληρη την ελληνική Ι­ στορία από τον Θεμιστοκλή, να μου το πείτε. (Παρακαλούμε, εξαιρέστε τον κ. Καραμανλή και τον κ. Παπανδρέου). Εκανε κι άλλα σπουδαιότερα ’ κόλπα’ αυτός ο τρομερός άνθρωπος, για να νικήσει μια αυτοκρατορία. Οταν είδε πως δεν έχει άλλον τρόπο να φέρει και να στριμώξει στο στενό της Σαλαμίνας τον κολοσσιαίο περσικό στόλο, προκειμένου να τον λιανίσει εκεί στα σίγουρα, παρέστησε τον... προδότη, στέλνοντας έναν αγγελιοφόρο στον Ξέρξη, που παρακολου­ θούσε τα τεκταινόμενα στην Ελλαδα εξαρχής, και του είπε πως αν δεν επιτεθεί αμέσως στα αγκυροβολημένα ελληνικά

257


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ πλοία στη Σαλαμίνα, ο ελληνικός στόλος θα σαλπάρει εντός ολίγου και άντε να τον πιάσεις. Ο Ξέρξης, μαθημένος στις συχνές προδοσίες των Ελλή­ νων, πίστεψε και τούτον τον ·προδότη*. Με συνέπεια, λίγο αρ­ γότερα, να τραβάει τα μαλλιά του, όταν παρακολουθούσε την οικτρή για τους Πέρσες έκβαση της ναυμαχίας, καθισμένος αναπαυτικά στο θρόνο που είχαν στήσει για την περίσταση στην κορυφή του λόφου του Αιγάλεω. Βλέπετε, σε μια εποχή που δεν υπήρχε... κινηματογράφος, το υπερθέαμα ήταν πάντα εκ του φυσικού. Και το υπερθέαμα της Σαλαμίνας ήταν όντως αντάξιο του Μεγάλου Βασιλέως. Μόνο που το χάπι εντ δεν ή­ ταν γΓ αυτόν. Ηταν για τον Θεμιστοκλή. 0 οποίος σοφίστηκε κι ένα δεύτερο τέχνασμα για να διώξει όσα περσικά πλοία σώθη­ καν -και σώθηκαν τα περισσότερα, πράγμα που συνέχιζε να ε­ γκυμονεί κινδύνους. Στην αρχή λοιπόν σκέφτηκε να στείλει τον Ευρυβιάδη στον Ελλήσποντο και να "ανατινάξει" τις γέφυ­ ρες, ώστε οι Πέρσες πεζικάριοι να αποκλειστούν στην Ελλά­ δα και οι Ελληνες να τους πετσοκόψουν με την άνεσή τους. Ο Ευρυβιάδης ορθώς αντέταξε πως σε μια τέτοια περίπτωση οι Πέρσες θα εκμανούν και θα τα κάνουν όλα λίμπα μέσα στην απελπισία τους. Εδώ πάνω έγινε μια έντονη συζήτηση, που κατέληξε σε καβγά και ο Ευρυβιάδης σηκώθηκε να χτυπήσει τον Θεμιστο­ κλή. Τότε ο Θεμιστοκλής είπε το περίφημο μεν αλλά ξεζουμι­ σμένο, καθώς βλακωδώς επαναλαμβάνεται ακατάπαυστα στα σχολεία: "Πάταξον μεν, άκουσον δε". (Το ίδιο θα μπορούσα να πω και γω για όσους είναι έτοιμοι να με δείρουν για όσα α­ πομυθοποιητικά γράφω σ’ αυτή τη σελίδα, στην απεγνωσμένη μου προσπάθεια να δείξω πως η όντως μεγαλειώδης ελληνική Ιστορία δεν στηρίζεται στους μύθους αλλά στη λογική, όσον αφορά το πνεύμα και στην ανάγκη όσον αφορά την πεζή καθη­ μερινότητα, που επειδή είναι πολύ απομακρυσμένη από μας, δεν παύει να είναι μια καθημερινότητα). Ο Θεμιστοκλής, λοιπόν, που ήταν ένα τέρας εγωισμού σε

258


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ μια εποχή που ο εγωισμός δεν ήταν ηθικό και ψυχολογικό μειο­ νέκτημα (μειονέκτημα, και μάλιστα μεγάλο, θα τον κάνει ο χρι­ στιανισμός προκειμένου να νιώθουν καλά και οι μειονεκτικοί πάσης φύσεως, διά της φαντασιακής ισότητας, που στηρίζε­ ται στο μαθηματικό αξίωμα: τα προς τρίτον, δηλαδή το θεό, ί­ σα και αλλήλοις ίσα, αλλά όχι ίσα και από οικονομικής απόψεως), ο Θεμιστοκλής, λοιπόν, άκουσε τον Ευρυβιάδη και δεν ■α­ νατίναξε’ τις γέφυρες. Ομως, αντί αυτής της σκοπούμενης πραγματικής πράξης, σοφίστηκε τη μετατροπή της σε φαντασιακή: Εστειλε τεχνηέ­ ντως μαντάτο στο Μεγάλο Βασιλιά, που έβλεπε συντριμμένο στα στενά της Σαλαμίνας το όνειρό του για κοσμοκρατορία, πως οι Ελληνες σκοπεύουν να ‘ανατινάξουν* τις γέφυρες στον Ελλήσποντο! Και ο βασιλιάς, για να προλάβει την 'ανατίναξη*, διέταξε γενική υποχώρηση. Κι έτσι ξέχασε για πάντα και την Ελλάδα και την Ευρώπη. Ομως, τα βραδυκίνητα περσικά στρατεύματα ξηράς θα οδηγηθούν σε άλλη μια μάχη, στις Πλαταιές, όπου και θα πάμε στο επόμενο κείμενο, για να πα­ ρακολουθήσουμε τον επίλογο μιας τραγωδίας που θα μπορού­ σε να έχει τίτλο: ‘ Η αλαζονεία της δύναμης, που βούλιαξε στη Σαλαμίνα". Οχτώ χρόνια μετά τη ναυμαχία της Σαλαμίνας ο Ελευσίνιος Αισχύλος γράφει το 472 π.Χ. την τραγωδία ‘ Πέρσαι’ . Πέρα από την κολοσσιαία ποιητική αξία αυτού του μνημείου του αρ­ χαιοελληνικού λόγου, οι "Πέρσαι" έχουν και μια τεράστια ιστο­ ρική αξία. Ο Αισχύλος ήταν ήδη 45 χρονών όταν πήρε μέρος στην ναυμαχία της Σαλαμίναας. Και στην τραγωδία του κατά κάποιον τρόπο, μεταπλάθει ποιητικά τις εμπειρίες του. Αυτό που έχει εντελώς ξεχωριστή σημασία στην ιστορική τραγωδία του Ασχύλου είναι η συμπάθεια που δείχνει ο ποιη­ τής για τον εχθρό. Ο μαχητής Αισχύλος, ο ποιητής Αισχύλος, ξέρει αυτό που ακόμα δεν έμαθαν οι φανφαρόνοι εθνοκάπηλοι: Οταν υποτιμάς τον εχθρό σου, υποτιμάς τη νίκη επί του εχ­ θρού σου. Οι Πέρσες λοιπόν ήταν όντως γενναίοι στη Σαλαμί­

259


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ να. Ναυτικοί όμως δεν ήταν. Ούτε θα γίνουν ποτέ. Το όραμα για μια περσική κοσμοκρατορία βοϋλιαξε στη θάλασσα. Στη Σαλαμίνα, όπου πολέμησε ο Αισχύλος, γεννήθηκε ο Ευριπίδης, τη χρονιά της ναυμαχίας, το 480 π.Χ.. Τι εκπληκτι­ κή σύμπτωση! Ο ένας ποιητής μάχεται για να γεννηθεί ο άλ­ λος, στον τόπο όπου μια φούχτα άνθρωποι θα κλείαουν στους Πέρσες την πόρτα για τη Δύση κι έτσι θα τους αφήσουν για πάντα έξω απ' αυτό που θα ονομαστεί ευρωπαϊκός πολιτι­ σμός. Κι όμως, οι Πέρσες είναι Ινδοευρωπαίοι. Και είναι πάρα πο­ λύ κρίμα που δεν μπόρεσαν να συνεργαστούν ειρηνικά με τους Ελληνες και την Ελλάδα, όπως στην Ιωνία. Ο ευρωπαϊ­ κός πολιτισμός θα αποκτούσε ενδεχομένως μια άλλη διάστα­ ση. Και οι σημερινοί Ελληνες ίσως να μη γνώριζαν τον ομηρι­ κό βασιλιά της Σαλαμίνας Αίαντα μόνο με το λατινικό και κυρί­ ως ποδοσφαιρικό του όνομα: ΑγιαξΙ Οι Πέρσες, τότε που δεν είχαν αγιατολάχ και τα τέτοια, ήταν ένας εξαιρετικά πολιτισμέ­ νος λαός. Σίγουρα πιο πολιτισμένος από το βαρβαρικό όχλο των γηπέδων, που παριστάνει τους Ελληνες, στην σημερινή Ελλάδα των κορυβάντων.


29. Δεν υπάρχουν όρια ανάμεσα στον ηρωισμό και την προδοσία Στη Σαλαμίνα πολέμησαν, βέβαια, και οι Σπαρτιάτες. Αλλά, λίγο με το ζόρι. Ο Σπαρτιάτης αρχηγός του ελληνικού στόλου Ευρυβιάδης επιχειρεί να την κοπανήσει καναδυό φορές, όμως ο Θεμιστοκλής βρίσκει τρόπο να τον επαναφέρει και στην τά­ ξη και στη μάχη. Η παρουσία και μόνο Σπαρτιατών σ' ένα οποιοδήποτε πεδίο μάχης ήταν επαρκής λόγος για μια επαρκή αναπτέρωση του ηθικού και των μη Σπαρτιατών στρατιωτών. Γνωρίζοντας, λοιπόν, ο Θεμιστοκλής την πλήρη ανεπάρκεια της "ελληνικής εθνικής συνειδήσεως" από μέρους των Σπαρ­ τιατών, όπως θα λέγαμε σήμερα που οι Σπαρτιάτες θέλουν να εμφανίζονται κι αυτοί σαν ακραιφνείς Ελληνες όπως όλοι οι άλλοι Ελληνες, αμέσως μετά την τρομερή ναυμαχία της Σα­ λαμίνας το χειμώνα του 480 π.Χ. πηγαίνει στη Σπάρτη όπου, ναι μεν γίνεται δεκτός με τιμές ήρωα, όμως αποτυγχάνει να πείσει τους περιστασιακούς των Αθηναίων συμμάχους, που ε­ νεργοποιούνται μόνο όταν νιώσουν πως απειλούνται κι οι ίδιοι, πως είναι ανάγκη να συνεχιστεί η συμμαχία. Διότι ο κατά ξηράν αρχηγός του περσικού στρατού, ο Μαρδόνιος, έχει στρατοπεδεύσει στη Θεσσαλία. Καρδαμωμένοι λοιπόν οι Πέρσες απ’ τα πλούσια ελέη της θεσσαλικής γης, που οι άρχοντες του τόπου τα έθεσαν γεν­ ναιόδωρα στη διάθεσή τους, ετοιμάζονται για μια τελευταία προσπάθεια υποταγής και των περιοχών εκείνων της Ελλάδας που δεν είχαν προς το παρόν υποταγεί ή που δεν είχαν μηδί­ σει, πράγμα που από πραχτική άποψη είναι το ίδιο. Μ' αυτή την κίνηση που ετοιμάζει ο Μαρδόνιος στην κατά τα άλλα ελληνι­ κότατη Θεσσαλία, θα δινόταν ο χρόνος στο ρημαγμένο απ’ τη Σαλαμίνα περσικό στόλο να ανασυνταχτεί και να ξαναεπιτεθεί.

261


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Ο Θεμιστοκλής δεν κατάφερε να πείσει τους Σπαρτιάτες για τον επικρεμάμενο και επί της δικής τους κεφαλής κίνδυνο, προφανώς γιατί δεν πίστευαν οι δύσπιστοι Λακεδαιμόνιοι πως ο Μαρδόνιος με τους 50.000 περίπου στρατιώτες, που είχαν αποσπαστεί απ’ το κυρίως εκστρατευτικό σώμα, θα τολμούσε να περάσει τον Ισθμό της Κορίνθου, που για τους Σπαρτιάτες ήταν το προς Βορράν όριο ασφαλείας, αλλά και το σύνορο α­ νάμεσα στη σπαρτιατική και την αθηναϊκή ζώνη επιρροής, ό­ πως θα λέγαμε σήμερα. Οταν ο Θεμιστοκλής επέστρεψε άπρακτος στην Αθήνα, οι συμπατριώτες του θύμωσαν τόσο για τούτη τη διαπραγματευ­ τική του αποτυχία (τους είχε συνηθίσει, βλέπεις, σε επιτυχί­ ες), που του αφαίρεσαν αμέσως τον τίτλο του στρατηγού, λί­ γους μόλις μήνες μετα το θρίαμβό του στη Σαλαμίνα. Ισως να ήταν βέβαιοι οι Αθηναίοι πως αυτή τη φορά, δεν τους σώζει τί­ ποτα, ούτε καν η μεγαλοφυϊα του Θεμιστοκλή, που έμοιαζε να έχει εξαντλήσει τις ικανότητές του σε κείνη την τιτάνεια προ­ σπάθεια στη Σαλαμίνα, που από πολιτικής απόψεως ήταν ακό­ μα πιο δύσκολη. Την τραγική μοίρα του Θεμιστοκλή θα τη δούμε στο επόμε­ νο κείμενο που θα του είναι αφιερωμένο ολόκληρο, έτσι, τιμής ένεκεν που λεν και οι λόγιοι. Σήμερα θα παραμείνουμε στην χωρίς τον Θεμιστοκλή μάχη των Πλαταιών, όπου ο επικεφα­ λής των Αθηναίων στρατιωτών Αριστείδης, ο επιλεγόμενος Δί­ καιος, τον οποίο ο Θεμιστοκλής στην αρχή της πολιτικής του καριέρας είχε εξορίσει, αλλά που τον είχε χρησιμοποιήσει ω­ στόσο με επιτυχία στη Σαλαμίνα, τα 'κανε ρόιδο, κατά το δη λεγόμενον. Πρέπει να πούμε, πάντως, πριν μπούμε στον αγώνα, πως τούτη η περίεργη μάχη, που ακόμα προβληματίζει τους ιστορι­ κούς της στρατιωτικής τέχνης (η οποία, ως γνωστόν, δεν ανή­ κει στις... καλές τέχνες), δεν θα γινόταν αν δεν αποτύγχαναν ως διπλωμάτες και οι Πέρσες. Που πιθανώς θα κάθονταν για λίγο ακόμα ήσυχα στο όμορφο περιβάλλον της ελληνικής

262


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Θεσσαλίας κι ύστερα θα έφευγαν για την πατρίδα τους να δουν επιτέλους τις γυναίκες και τα παιδιά τους. Που λέτε, την άνοιξη του 479 π.Χ. καταφτάνει στην Αθήνα με την ιδιότητα του μεσολαβητή και του ειρηνοποιού, ποιος νομίζετεΙ 0 βασιλεύς της Μακεδονίας Αλέξανδρος ο Α' αυτοπροσώπωςΙΙΙ (Προσοχή, μη γίνει καμιά τραγική σύγχυση με τον Μεγαλέξαντρο, του οποίου ο πατέρας χρειάζεται ακόμα ε­ νενήντα τρία συναπτά έτη για να δει το φως της μέρας και της Ιστορίας). Οταν ήρθε στην Αθήνα ο στενός φίλος των Περσών, ο Μακεδών βασιλεύς, ο Θεμιστοκλής δεν ήταν πλέον στα πράγμα­ τα και οι αριστοκράτες διάδοχοί του, ο Αριστείδης, και ο Ξάνθιππος, δεν θεώρησαν επαρκείς τις ευνοϊκότατες προσφορές των Περσών, που έκαναν μια ύστατη προσπάθεια να τα βολέ­ ψουν όπως όπως διά της διπλωματίας, όπως και παλιότερα. Ξαπόστειλαν λοιπόν το Μακεδόνα βασιλιά στην αριστοκρατούμενη και μονίμως μηδίζουσα Θεσσαλία και περίμεναν ή το μοιραίο ή τους Σπαρτιάτες. Μ’ αυτά και μ’ άλλα οι Πέρσες θυμώνουν πολύ, τελικά. Και ξανακατηφορίζουν απ’ τα γνωστά μονοπάτια. Τις Θερμοπύλες τις φυλάν πλέον ανεπαρκώς μόνο οι τάφοι των ηρώων. Και τού­ το διότι οι Σπαρτιάτες που θα πολεμήσουν στις Πλαταιές υπό τον Παυσανία βρίσκονται προς το παρόν στη Σπάρτη, θ α ξεκι­ νήσουν από κει εσπευσμένα, μόνο όταν διαπιστώσουν πως οι Πέρσες δεν αστειεύονται, τουλάχιστον στον κατά ξηρά πόλε­ μο. Και θα το διαπιστώσουν μόνο όταν οι Πέρσες έχουν ήδη μπει στην Αθήνα και έχουν ήδη ρημάξει ό,τι δεν πρόλαβαν να ρημάξουν την πρώτη φορά που την κατέλαβαν, λίγο πριν απ’ τη Σαλαμίνα. Η Αθήνα, η ταλαίπωρη Αθήνα, αυτή τη φορά θα σωθεί στ' α­ λήθεια χάρις στον προαιώνιο εχθρό της, τη Σπάρτη. Η οποία ωστόσο, τη σώζει όχι από αλτρουισμό, αλλά για να σωθεί η ίδια. Βέβαια, η Σπάρτη δεν θα σώσει την Αθήνα, ως πόλη, γιατί,

263


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ όπως ήδη είπαμε, την πόλη θα την ισοπεδώσουν οι Πέρσες. Σώζει όμως εκείνους που βασανίστηκαν περισσότερο απ’ ό­ λους στους Μηδικούς Πολέμους, τους δύστυχους Αθηναίους που άλλη μια φορά βρήκαν καταφύγιο στην Αίγινα, την Τροιζήνα και την Κόρινθο. Αυτή η προσφυγιά έπρεπε να τελειώνει επι­ τέλους, προκειμένου η Αθήνα να αρχίσει να ετοιμάζει ολομό­ ναχη σχεδόν αλλά με γερές ρίζες σ’ ολόκληρο το μεσογειακό πολιτισμό, το θαύμα του "Χρυσού Αιώνα". Ο Παυσανίας που οδηγεί τους Σπαρτιάτες προς Βορράν δεν έχει κανένα αξίωμα, πλην του κηδεμόνα του νεαρού βασι­ λιά Πλειστάρχου, γιου του Λεωνίδα, που ξαπόμεινε ο δύστυ­ χος στις Θερμοπύλες "τοις κείνων ρήμασι πειθόμενος" κι όχι γιατί είχε καμιά διάθεση ν’ αυτοκτονήσει στα σίγουρα. (Η πει­ θαρχία δημιουργεί όντως ήρωες κι αυτό το ξέρουν όλοι οι στρατοί, που δεν εμπιστεύονται τον ηρωισμό στην... ιδιωτική πρωτοβουλία). Δεν ξέρουμε πολλές λεπτομέρειες για τη μάχη των Πλαταιών, μια πόλη που βρισκόταν στα δυτικά του δρόμου Αθηνών Θηβών. Ξέρουμε πάντως πως ο Μαρδόνιος, που εκτός από σπουδαίος διπλωμάτης ήταν και καλός στρατηγός, όταν είδε να πλησιάζουν στην Αθήνα οι Σπαρτιάτες, την εγκατέλειψε στη δυστυχία της και στήθηκε στις Πλαταιές να περιμένει τον εχθρό. Αυτή τη φορά, ήθελε να διαλέξει εκείνος το πεδίο της μά­ χης, διότι η υπεροπλία του δεν ήταν ιδιαίτερα σημαντική. Είχε 50.000 και οι Ελληνες 30.000 μάχιμους. Κι όταν λέμε Ελληνες, στη συγκεκριμένη περίπτωση εννούμε Σπαρτιάτες (κυρίως), Α­ θηναίους, Πλαταιείς, Μεγαρείς, Αιγινήτες και Κορίνθιους. Αλ­ λά, αν ο Παυσανίας ήταν μόνος με τα παληκάρια του, θα έκα­ νε καλύτερα τη δουλειά του. Αμαθοι οι υπόλοιποι στην τακτική του σπαρτιατικού στρα­ τού, σ ε μάχη επιθετική και όχι αμυντική, όπως στις Θερμοπύ­ λες, τα έκαναν μούσκεμα. Μάλιστα οι Αθηναίοι, υπό τον πολύ Αριστείδη, που έπαιξε βέβαια το ρόλο του στον καταποντισμό

264


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ του Θεμιστοκλή, αντί να κινηθούν προς Νότον, όπως τους διέ­ ταξε ο Παυσανίας κινήθηκαν προς Βορράν. Εκτοτε, αγνοείται η τύχη του αθηναϊκού στρατιωτικού αγή­ ματος. Οχι, όμως, και του Αριστείδη. Αυτός, που σημειωτέον είχε πολεμήσει και στο Μαραθώνα, θα επανεμφανιστεί στην Α­ θήνα το 478 π.Χ., ένα χρόνο μετά τη μάχη των Πλαταιών, ως ε­ πώνυμος άρχων. Τώρα που εξαφάνισε τον Θεμιστοκλή τούτος ο αδιόρθωτος αριστοκράτης, μπορούσε V αλωνίζει ελεύθερα. θέλουμε να πούμε, δηλαδή, ότι δεν είναι και τόσο σίγουρο πως το παρωνύμιον "Δίκαιος* του το έδωσε η Ιστορία και όχι οι πολιτικοί του φίλοι. Τρέχα γύρευεΙ Πού να ψάχνεις τώρα, ύ­ στερα από τόσα χρόνια! I! Μετή το αίσιο πέρας της μάχης των Πλαταιών χάρη στην έ­ ξοχη στρατιωτική ταχτική των Σπαρτιατών, οι εξ Ελλήνων σύμ­ μαχοι αποφασίζουν να κυνηγήσουν τους Πέρσες μέχρι τη φω­ λιά τους. Κι έτσι, ένα χρόνο μετα τις Πλαταιές, ο ελληνικός στόλος, με επικεφαλής το Σπαρτιάτη βασιλιά Λεωτυχίδα, α­ ποπλέει για τον Ελλήσποντο και στην Μυκάλη συντρίβει τα εναπομείναντα από τη Σαλαμίνα πλοία των Περσών. Υστερα απ’ αυτή την επιτυχία, οι Ιωνες ξεθαρρεύουν και εξεγείρονται και πάλι κατά των Περσών. Επειδή, όμως, ήξεραν τι τους περίμενε όταν θα ’φευγαν οι σύμμαχοι, ζήτησαν απ’ τους Σπαρτιάτες να τους ανακηρύξουν και επισήμως συμμά­ χους... όλων των συμμάχων που κυνηγούσαν τους Πέρσες. Αλλά οι Σπαρτιάτες δεν θέλησαν να αναλάβουν τόσο δύσκο­ λες και επικίνδυνες υποχρεώσεις και αντιπρότειναν, όλοι οι Ιωνες να πάρουν τα μπαγκάζια τους και να ’ρθουν να εγκαταστα­ θούν στις ελληνικές πόλεις που εμήδισαν, όπως π.Χ. η Θήβα. Φυσικά, το ολοφάνερα βλακώδες σχέδιο δεν πραγματοποιήθηκε και η μεταφορά των πληθυσμών θα γίνει τελικά με καθυ­ στέρηση, ακριβώς 2.400 ετών, το 1922. (Οποια βλακεία δεν πρόλαβαν να την κάνουν οι αρχαίοι Ελ­ ληνες, την έκαναν οι νέοι. Και κουβάλησαν τους προγόνους μου σε τούτον εδώ τον κακορίζικο τόπο, όπου ακόμα δεν πιά-

265


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ σαμε ρίζες ούτε εμείς οι της δεύτερης γενιάς πρόσφυγες, που κάποιοι ανίατα κρετίνοι συνεχίζουν να μας θεωρούν ■τουρκόσπορους' και παρείσακτους. Λοιπόν, ας ερχόμασταν τότε που έλεγαν οι Σπαρτιάτες και θα ’βλεπες τι χαμπάρια, μά­ στορα δημαγωγέ, που μηδίζεις ανά τους αιώνες με την πρώτη ευκαιρία). Το 477 π.Χ., δύο χρόνια μετά την μάχη των Πλαταιών και τη σχεδόν συνεχόμενη εκστρατεία στη Μυκάλη της Μικρός Ασί­ ας, πάλι ο Λεωτυχίδας εκστρατεύει, αυτή τη φορά εναντίον των θεσσαλών, προκειμένου να τους τιμωρήσει παραδειγματι­ κά για την όντως αισχρή συμπεριφορά τους κατά τους μηδι­ κούς πολέμους. Ομως φτάνοντας εκεί, αντί έστω να τους τρα­ βήξει τ' αυτί, ·τ’ αρπάζει* που λέμε σήμερα, κοτζάμ βασιλιάς αυτός. Και γυρίζει άπραγος. Είδες οι θεσσαλοί; Ατσίδες! Η­ ταν πολύ πλούσιοι, βλέπεις! Μπορούσαν ν* αγοράσουν μέχρι και βασιλιάδες! Το 476 π.Χ., ένα χρόνο μετά την εκστρατεία του τυχερού Λεωτυχίδα στην εκ φύσεως τυχερή, λόγω γογίμου εδάφους, Θεσσαλία, ο γνωστός μας Παυσανίας (που δεν πρέπει να συγχέεται με τον περιηγητή και γεωγράφο του 2ου μ.Χ. αιώνα) πηδάει στα πλοία και παίρνει δρόμο για την Κύπρο, την οποία και ελευθερώνει απ’ τους Πέρσες. (Εδώ, έχουμε μια πρόωρη, από ιστορικής απόψεως, ενέργεια. Ο Παυσανίας έπρεπε να αποπλεύσει για την Κύπρο το 1974, για να βοηθήσει το Μακάριο και να προλάβει το... κακό. Αλλά και το Νταβός, ως προς το κυπριακό του σκέλος). Απ’ την Κύπρο τον τρομερό Παυσανία τον βρίσκουμε ξαφνι­ κά στο Βυζάντιο, που πάρα πάρα πολύ αργότερα θα δώσει το όνομά του στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, ίσα ίσα για να μας καρφωθεί η παρανοϊκή ιδέα της 'μεγάλης ιδέας* που γέννησε την ιδέα της 'μεγάλης Ελλάδας*, που όσο περισσότερο μι­ κραίνει, τόσο μεγαλύτερο φαντάζεται τον εαυτό της. (Ω κρετίνοι, τώρα που μας κουβαλήσατε εδώ θέλετε να μας ξαναπάτε εκεί; Και γιατί δεν μας αφήνατε στον τόπο μας; Σε


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ δουλειά να βρίσκεστε και 'δουλειές* να κάνετε; Και ποιος σας είπε ότι μας αρέσει να είμαστε το μπαλάκι στο παιχνίδι σας;) Αλλά κοιτάξτε να δείτε την πλάκα που έπαθε τούτος ο σπουδαίος Ελληνας όταν έφτασε στο Βυζάντιο, που τότε ήταν το ορμητήριο του περσικού στόλου: Ηταν τέτοιος ο πλούτος και η χλιδή που αντίκρισαν εκεί τα μάτια του, που ζαλίστηκε ε­ ντελώς ο καημένοςΙ Πέταξε, λοιπόν, την ελληνική χλαμύδα, φόρεσε τη φρεσκοραμμένη περσική στρατιωτική στολή και έγινε Πέρσης με τα ό­ λα τουΙΙΙ Ραχάτ - λουκούμ δεν υπήρχε, βέβαια, εκεί εκείνη την επο­ χή, για τον απλό λόγο πως δεν υπήρχαν Τούρκοι. Ομως τα χανουμάκια δεν είναι τούρκικη εφεύρεση. Μ’ αυτά και μ’ άλλα λοιπόν ο Παυσανίας εξόκειλε πλήρως. Τον καταλαβαίνω τον άνθρωποί Ανατολίτης είμαι κι εγώ κατά το ήμισυ. (Και "βάρβα­ ρος* Μακεδόνας κατά το άλλο ήμισυ, το μητρικό). Ομως, ο Παυσανίας κάποτε βαρέθηκε και είπε να γυρίσει στη μητέρα πατρίδα, όπως και οι κουρασμένοι απ' τη λάντζα Ελληνοαμερικανοί που έρχονται εδώ ίσα ίσα για να πεθάνουν. Βέβαια, ο στρατηγός πλέον Παυσανίας, όπως όλοι οι στρατη­ γοί, δεν έκανε ποτέ λάντζα στο Βυζάντιο. Καιρός, λοιπόν, ήταν να ζοριστεί λιγάκι στην Σπάρτη. Γ ια ένα διάστημα πάντως τη βόλεψε καλά κοροϊδεύοντας τον έναν και τον άλλο, ως γνήσι­ ος Ελλην. Αλλά στο τέλος και καθώς κατέφταναν τα τεκμήρια της προδοσίας, οι συμπατριώτες του τον έκλεισαν σ’ ένα ναό και τον άφησαν εκεί να πεθάνει απ’ την πείνα. Και όταν ακρι­ βώς ήταν να ξεψυχήσει, του άνοιξαν την πόρτα και πέθανε στο κατώφλι του ναού. Ετσι, και η θανατική ποινή εξετελέσθη και ο ναός δεν βεβηλώθηκε μ' ένα θάνατο εντός αυτού. Εκπληχτικοί αυτοί οι Σπαρτιάτες! Που μπορεί να μην είχαν και τόσο αναπτυγμένο το "εθνικό φρόνημα*, είχαν όμως πολύ αναπτυγμένο το αίσθημα της αξιοπρέπειας κι αυτό νομίζω πως είναι κάτι πολύ πιο σοβαρό, παρότι πολλοί Νεοέλληνες θα διαφωνήσουν επ’ αυτού.

267


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Ας αποχαιρετίσουμε λοιπόν για πάντα το μεγάλο ήρωα των Πλαταιών, που καθώς είχαμε εμείς την ατυχία να μη σκοτωθεί στη μάχη, δημιούργησε μύρια όσα προβλήματα στους Ελλη­ νες ιστορικούς, που δεν αποφάσισαν ακόμα αν πρέπει να τον κατατάξουν στους "σωτήρες του έθνους" ή στους "προδότες του έθνους". (Τι δουλειά κι αυτή του ιστορικού, που πασχίζει να μη χάσει την πανεπιστημιακή του έδραΙ Ενώ εγώ, που δεν έ­ χω να χάσω παρά μόνο το μισθό σε περίπτωση... απολύσεως μου για όσα "αντεθνικά" κατά τους παυσανιοκέφαλους λέω σ’ αυτή τη σελίδα, κινούμαι πολύ πιο άνετα, δεδομένου μάλιστα πως γράφω αυτά που γράφω με τις πιτζάμες μου. Ως γνωστόν, όταν γράφεις φορώντας φράκο, αυτό σου βγαίνει και στο χαρ­ τί. Το οποίον, ούτω πως, αποχτά την επισημότητα που στερεί­ ται καθαυτό.) Λοιπόν, οι Ελληνες τελικά νίκησαν κατά κράτος τους κραταιούς Πέρσες χάρη στην εκπληχτική έννοια της "προσωπικότητας-, που αναφύεται για πρώτη φορά στην Ιστορία αυτή την περίοδο. Προσοχή, όμως: Οταν λέμε "προσωπικότητα" δεν εν­ νοούμε "ατομικότητα", που είναι έννοια νομική και που σήμερα χρησιμοποιείται δολίως αντί της "προσωπικότητας". Μιλώντας για τον Θεμιστοκλή στο επόμενο κείμενο, θα καταλάβετε κα­ λύτερα τι θέλω να πω.


30. Θεμιστοκλής, η πιο μεγάλη προσωπικότητα της ελληνικής ιστορίας Ο Θεμιστοκλής είναι ο τέταρτος και σημαντικότερος μιας σειράς προσωπικοτήτων που ανταποκρίνονται με αποτελεσματικότητα στα ίδια περίπου αιτήματα της εποχής τους. Ο δημιουργός του αθηναϊκού στόλου και νικητής της Σαλα­ μίνας, δεν θα ήταν δυνατό να υπάρξει ως πολιτική και στρατι­ ωτική προσωπικότητα χωρίς τον Σόλωνα, τον Πεισίστρατο και τον Κλεισθένη, που δημιουργούν τις συνθήκες για να πάρει η Αθηναϊκή Δημοκρατία την οριστική της μορφή μετά τους Μηδικούς Πολέμους, κυρίως χάρη στην οργανωτική ικανότη­ τα και την αποφασιστικότητα του Θεμιστοκλή. Αλλά, ούτε ο Σόλων, ούτε ο Πεισίστρατος, ούτε ο Κλεισθέ­ νης, ούτε ο Θεμιστοκλής θα μπορούσαν να δείξουν τις ικανότητές τους και συνεπώς να μας δώσουν τη δυνατότητα να τους χαρακτηρίσουμε 'μεγάλες προσωπικότητες", αν οι κοι­ νωνικές και οικονομικές συνθήκες της εποχής τους δεν απαι­ τούσαν τις αλλαγές που εκείνοι εφάρμοσαν. Η Ιστορία έχει α­ νάγκη από τις προσωπικότητες, αλλά και οι προσωπικότητες έχουν ανάγκη από τις αντικειμενικές συνθήκες μέσα στις ο­ ποίες θα εμφανιστούν. Γιατί, όσο σημαντική κι αν είναι μια προσωπικότητα, θα χαθεί και θα εξαφανιστεί σ’ έναν περίγυρο που δεν τη χρειάζεται. Συνεπώς δεν θα ήταν δυνατό να γίνει λόγος για μια προσωπικότητα ’ αφανή·. Κάτι τέτοιο θα είχε ως λογική συνέπεια τούτη η ’δυνάμει’ προσωπικότητα να παραμείνει ‘δυνάμει’ και άρα άγνωστη. Οχι γιατί κάποιοι ενήργησαν δολίως σε βάρος της (αυτή είναι μια άλλη ιστορία και δεν θα μας απασχολήσει), αλλά διάτι η απόλυτα αναγκαία στη δια­ λεκτική ταύτιση του υποκειμένου και του αντικειμένου (της προσωπικότητας και των αντικειμενικών συνθηκών) δεν έγινε δυνατή, εξαιτίας της μη σύμπτωσης των προσωπικών φιλοδο­


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ξιών και ικανοτήτων με τα από την κοινωνία αιτούμενα, έστω και αορίστως, έστω και ασαφώς, που μια προσωπικότητα τα συγκεκριμενοποιεί και τα αποσαφηνίζει, για λογαριασμό όλων. Από το θάνατο το Σόλωνα μέχρι το τέλος των μηδικών Πο­ λέμων έχουν περάσει 80 χρόνια, που, βέβαια, δεν είναι τα ση­ μαντικότερα στην ιστορία της Αθηναϊκής Δημοκρατίας. Τα σημαντικότερα είναι τα μετά το τέλος των Μηδικών Πο­ λέμων 50 επόμενα χρόνια. Τόσα περίπου θα διαρκέσει όλο κι όλο η περίφημη Αθηναϊκή Δημοκρατία. Τα πριν και τα μετά τη θρυλική "πεντηκονταετία· 100 χρόνια είναι δύο δημοκρατικές ■ουρές’ χρόνου. Η πρώτη "ουρά" του ιστορικού χρόνου συγκλίνει προς τη δημοκρατία και η δεύτερη αποκλίνει από τη δημοκρατία, μέχρι την πλήρη διάλυσή της. Τα "θαύματα· δεν διαρκούν πολύ. Δι­ αρκούν όσο τα χρειάζεται η κοινωνία, με τις πολύ συγκεκριμέ­ νες ειδικές της ανάγκες. Στη συνέχεια τελούνται άλλα ‘θαύ­ ματα’ , θετικά ή αρνητικά αδιάφορο. Και βέβαια, τούτες οι ‘ εκρήξεις’ , που συμβατικά τις ονομά­ ζουμε ’θαύματα’ , δεν γίνονται γιατί "έτσι θέλει ο θ εό ς’ , αλλά διότι ξεπετιούνται, θα λέγαμε, από τη διαπλοκή των κοινωνικών δυνάμεων. Οι κοινωνικές παράμετροι, όσον αφορά ειδικά τον ελλαδικό κοινωνικό χώρο αυτή τη συγκεκριμένη εποχή, είναι η ολοένα και μεγαλύτερη σημασία που δίνεται στο κατά θάλασσαν ε­ μπόριο, καθώς και η ολοένα και μικρότερη σημασία που δίνε­ ται στη γεωργική παραγωγή, την απόλυτα εξαρτημένη από τη δουλεία. Βέβαια, και στα πλοία χρησιμοποιούνται δούλοι, κυρίως ως κωπηλάτες. Αλλά η πλοήγηση προϋποθέτει ανθρώπους με προσωπικότητα, μυαλό και βούληση. Μέσα από την προσωπι­ κή ευθύνη αναδύεται αυτή την εποχή η ανθρώπινη προσωπικό­ τητα, για πρώτη φορά σε τόσο μεγάλη κλίμακα στην ανθρώπι­ νη Ιστορία. Μόλις τώρα λοιπόν θα αρχίσουν να αντιλαμβάνο­ νται οι άνθρωποι, πως αυτό που εμείς σήμερα ονομάζουμε

270


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ 'προσωπικότητα" ίσως να είναι ως ένα βαθμό μια ικανότητα, έ­ να ταλέντο, ένα "χάρισμα*. Ομως τούτο το "χάρισμα" δεν το παίρνει ο άνθρωπος από το θεό, όπως πιστεύουν οι αριστο­ κράτες, το παίρνει από τους γονείς όσον αΐξορά το "γονότυπο" (τις κληρονομημένες ικανότητες) και από τον κοινωνικό περί­ γυρο (συμπεριλαμβανομένων και των γονέων, νοουμένων ως κοινωνικών αυτή τη φορά, και όχι βιολογικών όντων) όσον αφο­ ρά τον "φαινότυπο" (τις επίκτητες ικανότητες). Η προσωπικότητα λοιπόν, η όποια προσωπικότητα, μικρή ή μεγάλη, σημαντική ή ασήμαντη, εμφανίζεται στο σημείο τομής του γονότυπου και του φαινότυπου. Με άλλα λόγια, η προσωπι­ κότητα είναι προσδιορισμένη τόσο κοινωνικά όσο και βιολογι­ κά. Και είναι μια χυδαία "υλιστική" υπεραπλούστευση παντε­ λώς στερούμενη διαλεκτικής σκέψης ο σκόπιμος υπερτονισμός της σημασίας των "αντικειμενικών συνθηκών" στη δημι­ ουργία της ανθρώπινης προσωπικότητας. Διότι υπάρχει όντως κάτι που λέγεται "ταλέντο" ή "ικανότη­ τα". Κι αυτό το κάτι έχει να κάνει και με τη βιολογία και όχι μό­ νο με την κοινωνιολογία παρότι, όπως ήδη είπαμε, το ταλέντο χάνει το νόημά του μέσα σε κοινωνικές συνθήκες που θα το καταστρέψουν και θα το εξαφανίσουν. Μη μου πείτε πως ένας ολικά ηλίθιος θα γινόταν εξυπνότερος, αν οι κοινωνικές συν­ θήκες τον ευνοούσαν. Απλώς, θα γινόταν λιγότερο ηλίθιος, παραμένοντας πάντα ηλίθιος. (Η ποσότητα και εδώ, όπως παντού στη διαλεκτική, παίζει, βέβαια, το ρόλο της, αλλά τα διαλεκτικά άλματα στη φύση εί­ ναι εξαιρετικά σπάνια, αν όχι και ανύπαρκτα σύμφωνα με πολ­ λούς. Και ο Λισένκο έγινε καταγέλαστος γιατί υπερτόνιζε σντιδιαλεκτικά τη σημασία του διαλεκτικού άλματος στη φύση. Από τη "Διαλεκτική της φύσης" του Ενγκελς δεν είχε κατα­ λάβει τίποτα απολύτως. Μάλλον, ήταν η σταλινική του νοοτρο­ πία που δεν του επέτρεψε να καταλάβει. Αντίθετα, τούτη ακρι­ βώς η νοοτροπία τον ώθησε να ’ καταλάβει’ αυτά που θα βό­ λευαν σε έναν άκριτο και ολέθριο αντικειμενισμό, που απέχει

271


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ έτη φωτός από τη διαλεκτική η οποία πάντα δίνει ίση σημασία και στο υποκείμενο και στο αντικείμενο). Η ανατολική σκέψη και η ανατολίτικη κοινωνική ζωή, αρχαι­ ότερη και νεότερη, ούτε έδωσε ποτέ ούτε εν πολλοίς και σή­ μερα δίνει ιδιαίτερη σημασία στην έννοια της προσωπικότη­ τας, τουλάχιστον όχι τόση, όση δίνει στην έννοια της μάζας. Η σκέψη των λαών της Πρόσω, της Μέσης και της Απω Ανατο­ λής χαρακτηριζόταν πάντα και συνεχίζει να χαρακτηρίζεται κατά το μάλλον και ήττον από μια τυφλή πίστη στη μοίρα. Αυ­ τή είναι που κάνει τους Ανατολίτες να υποφέρουν ‘ ασυζητητί· τα βάσανά τους. Αυτή είναι που τους κάνει να μη δίνουν μεγά­ λη σημασία στο βιολογικό γεγονός του θανάτου. Πεθαίνουν συχνά μαζικά, με τέτοια εξοργιστική ευκολία οι Ανατολίτες, που η αδιαφορία τους για το θάνατο σου σπάει το νεύραΙ (Κα­ μικάζι, σε τόσο μεγάλη έκταση, μόνο στην Ιαπωνία θα μπορού­ σαν να εμφανιστούν. Και οι οπαδοί τόσο του Χομεϊνί, όσο και του Χουσεϊν σκοτώνονται με τέτοια βλακώδη άνεση, που σου σηκώνεται η τρίχα). Οι Ελληνες δίνουν στη μοίρα μια πολύ διαφορετική έννοια. Παρόλο που και σ’ αυτούς η μοίρα έχει μια σημασία μεταφυ­ σική, ωστόσο στην ελληνική σκέψη ο άνθρωπος συνεχώς συ­ γκρούεται με το πεπρωμένο του και συνεχώς προσπαθεί να το υπερβεί, προκαλώντας έτσι μια 'ύβρι* που τον συντρίβει, αλλά και του δίνει εκείνο το εκθαμβωτικό μεγαλείο του ήρωα της ελληνικής τραγωδίας. Ο τραγικός ήρωας λοιπόν δεν είναι ένας αμαρτωλός που τη μωρείται στο τέλος. Είναι ένας άνθρωπος που επιχειρεί να υ­ περβεί το ανθρώπινο. Γ Γ αυτό, η συντριβή του προκαλεί οίκτο, έλεος και φόβο, αλλά όχι και μεταφυσικό τρόμο. Η έννοια του τραγικού υπάρχει ήδη στην ελληνική κοινωνία πολύ πριν την 'ανακαλύψουν· μέσα στη ζωή οι τραγικοί ποιη­ τές. Γ ια τον Θεμιστοκλή, για παράδειγμα, δεν γράφτηκε καμιά τραγωδία αλλά είναι γνήσιος τραγικός ήρωας. Ως ένα βαθμό, τραγικός ήρωας είναι και ο Μιλτιάδης. Το ίδιο και ο Αριστεί­

272


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ δης. Το ίδιο και ο Παυσανίας. Και πάρα πολλοί άλλοι. Την προσωπικότητα, συνεπώς, και τον τραγικό ήρωα που "ε­ κρέει* από την έννοια της προσωπικότητας, τη δημιουργούν οι καινούριες κοινωνικές συνθήκες που απαιτούν, κατά το δυνα­ τό μεγαλύτερη αποδέσμευση από τους οιωνοσκόπους, δηλα­ δή από τις 'βουλές του Υψίστου*. Μπορεί να έλεγαν οι Ελληνες 'συν Αθηνά και χείρα κίνει', αλλά σ’ αυτή την ολοφάνερα ειρωνική έκφραση ο τόνος πέφτει στο 'χείρα" και όχι στο 'Αθηνά*. Το αντίθετο συμβαίνει στην ανατολίτικη σκέψη, συνεπώς και στο χριστιανισμό και ιδιαίτερα στην τυπικά ανατολίτικη πα­ ραλλαγή του, την ορθοδοξία. Διότι ο καθολικισμός και κυρίως ο προτεσταντισμός, εν πολλοίς ξέφυγαν από τις αρχικές ανα­ τολίτικες επιδράσεις. Οπως και να ’ναι πάντως, όταν παύουν να σε προστατεύ­ ουν, είτε φανταστικά, είτε πραγματικά οι θεοί, οι μονάρχες, οι παπάδες, οι πατεράδες, οι ισχυροί, οι κουμπάροι, οι πολιτικά­ ντηδες, οι κομματάρχες και γενικότερα οι δυνάμενοι να προ­ σφέρουν πραγματική ή φανταστική προστασία, δεν έχεις πλέ­ ον παρά να βασιστείς μόνο στις δυνάμεις σου, εφόσον φυσικά έχεις δυνάμεις. Κι αυτό είναι το εντελώς καινούριο που φέρ­ νουν στην ανθρώπινη σκέψη και στην ανθρώπινη κοινωνία οι Ελληνες: Την αυτάρκεια, την πεποίθηση πως ο άνθρωπος μπο­ ρεί να γίνει κύριος της μοίρας του, ή τουλάχιστον να το επιχει­ ρήσει. Μοιρολάτρες με ανατολίτικο τρόπο οι Ελληνες δεν υ­ πήρξαν ποτέ. Και μεγαλούργησαν γΓ αυτό ακριβώς. Η σημερινή Δύση, λόγω του χριστιανισμού κυρίως, παρα­ παίει ανάμεσα στον ελληνικό ανθρωποκεντρισμό και την ανα­ τολίτικη οντολογία. Και δεν βρίσκει το θάρρος, τουλάχιστον να ομολογήσει την ανισορροπία της. Διότι, για να απαλλαγεί α­ πό αυτήν είναι πλέον εντελώς αδύνατο. Η Ανατολή έχει ει­ σβάλλει για τα καλά στη Δύση. Και η Δύση στην Ανατολή. Ο πολιτισμός είναι πλέον παγκόσμιος. Στην βάση αυτών των δύο πόλων, εκ των οποίων ο αρχαιό­

273


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ τερος είναι ο ανατολικός, θα δημιουργηθεί κάποτε μια καινού­ ρια ισορροπία. Σήμερα πάντως διανύουμε μια περίοδο μετάβα­ σης προς την πλήρη ενιαιοποίηση του ανατολικού και του δυ­ τικού τρόπου σκέπτεσθαι και ζην. Ολα όσα είπαμε αναφέρονται έμμεσα στο Θεμιστοκλή, μια προσωπικότητα εντελώς μοναδική σε ολόκληρη την παγκό­ σμια Ιστορία. Ο Θεμιστοκλής λοιπόν γεννήθηκε μάλλον το 528 π.Χ., δηλαδή ένα ή δύο χρόνια μετά το θάνατο του Πεισίστρα­ του, και πέθανε μάλλον το 462 π.Χ.. Με άλλα λόγια, έζησε 65 ή 66 χρόνια μόνο. Οπως σχολιάσαμε και σε προηγούμενο κείμε­ νο, ο Θεμιστοκλής ήταν ‘ νόθος προς μητρός", δηλαδή 'μη νό­ μιμον τέκνον*, όπως θα λέγαμε σήμερα, ενός Αθηναίου πολίτη που λεγόταν Νεοκλής και μιας ίσως σκλάβας από τη Θράκη ή από την Καρία ή από κάπου αλλού, που λεγόταν Αβρότονος ή Ευτέρπη. Τον μεγάλωσε λοιπόν η μη Αθηναία μάνα του εκτός των τειχών της Αθήνας, όπως γινόταν με όλους τους “μπά­ σταρδους". Λέγεται ότι ο δάσκαλός του του είπε μια μέρα: "Εσύ θα γί­ νεις κάτι το μεγάλο. Ομως δεν ξέρω αν το μεγάλο αναφέρεται στο καλό ή στο κακό." Τελικά το "μεγάλο" του δασκάλου αναφερόταν και στο καλό και στο κακό. Η φτώχεια των παιδικών χρόνων έκανε το Θεμιστοκλή φιλοχρήματο και πονηρό μέχρις απελπισίας. Το 493 π.Χ., τρία χρόνια πριν απο τη μάχη του Μαραθώνα, τούτος ο νόθος καταφέρνει και εκλέγεται επώνυμος άρχων της Αθήνας, κάτι πρωτάκουστο για νόθο. Οι "γνήσιοι" Αθηναίοι αρχίζουν να καταλαβαίνουν πως αυτό που θα μετράει στο ε­ ξής δεν θα είναι η γνησιότητα του αίματος αλλά η γνησιότητα του ταλέντου και της ευφυΐας. Και μόνο με αυτή τη πράξη α­ ναγνώρισης των φυσικών ικανοτήτων ενός νόθου η αθηναϊκή δημοκρατία είναι ήδη μια πραγματικότητα. Ομως, ο Θεμιστοκλής υπερέβη τα "εσκαμμένα". Οι συνθή­ κες δεν επιτρέπουν ακόμα μια τέτοια ύβρι στους κοινωνικούς θεσμούς. Και οι "γνήσιοι" Αθηναίοι από τη μια θα τον θαυμά­

274


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ζουν απεριόριστα και από την άλλη θα τον μισούν ανομολόγη­ τα οι περισσότεροι, ομολογημένα οι αριστοκράτες, δηλαδή οι έχοντες το... πιο καθαρό αίμα. Ο Θεμιστοκλής θα συγκρουστεί βάναυσα με τον αριστο­ κράτη Μιλτιάδη και τον ακόμα πιο καλό αριστοκράτη Αριστεί­ δη. Με τον οποίο μάλιστα, εκτός άλλων σοβαροτέρων, θα τον χωρίζει για χρόνια και μια ερωτική αντιζηλία: Και οι δύο, των η­ θών της εποχής επιτρεπόντων, ήταν του θανατά ερωτευμένοι με τον ωραίο Στησίλαο από την Κέα, που πέρασε στη Ιστορία από σπόντα, που λένε, όπως τόσοι και τόσοι. (Το να είσαι ας πούμε, μια ταλαίπωρη αεροσυνοδός και να σε ερωτευτεί, για παράδειγμα, ένας πρωθυπουργός, σημαίνει πως αυτομάτως περνάς και συ στην Ιστορία νοούμενη ως λαϊκό ανάγνωσμα, πράγμα που αποτελεί επαρκή λόγο να τρέχουν όλες οι όρνι­ θες πίσω από τις διασημότητες, που μπορούν να παραστή­ σουν ανετότατα τα κοκόρια, ακόμα κι όταν είναι σκέτα ψοφί­ μια). 0 Αριστοφάνης λέει κοροϊδευτικά για το Θεμιστοκλή στους "Ιππείς’ πως "κόλλησε τον Πειραιά στην πόλη", δηλαδή στην Αθήνα. Και δεν εννοεί μόνο πως επέκτεινε την Αθήνα μέχρι τον Πειραιά, αλλά και πως μπέρδεψε τους πληβείους με τους αρι­ στοκράτες. Η ηρωική ιστορία του Θεμιστοκλή μας είναι γνωστή. Λιγότερο γνωστή είναι η διαλεκτικά αντιηρωική πλευρά της ίδιας ι­ στορίας. Λοιπόν, λίγο μετά τους Μηδικούς Πολέμους αποφασίζεται η εξορία του Θεμιστοκλή, ο οποίος καταφεύγει προ­ σωρινά στο Αργος. Αλλά τώρα τον κυνηγούν και οι Σπαρτιά­ τες, που τον μπλέκουν στις κομπίνες του Παυσανία. Για να γλιτώσει ο Θεμιστοκλής πάει στην Κέρκυρα. Αλλά και από κει τον διώχνουν. Και αναγκάζεται να περάσει απένα­ ντι, στην Ηπειρο. Από την Ηπειρο, μερικοί λένε πως πήγε στη Σικελία, αλλά μάλλον πρέπει να πιστέψουμε τον Θουκυδίδη που τον θέλει μετανάστη στην Πύδνα της Μακεδονίας. Αλλά φεύγει κι από την Πύδνα για την Ασία. Ομως το πλοίο με το ο-

275


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ποιο ταξιδεύει εξοκέλλει στην Νάξο που την πολιορκούν οι Α­ θηναίοι και ο Θεμιστοκλής γλιτώνει παρά τρίχα. Συνεχίζει, λοιπόν, το ταξίδι του κακήν κακώς και φτάνει τε­ λικά στην Κύμη της Αιολίας. Λίγο αργότερα συνάπτει στενές σχέσεις με τους Πέρσες άρχοντες και υποθέτω πως θα τα ’λεγαν για τη Σαλαμίνα. Τι τραγική ειρωνεία! Λέγεται μάλιστα πως είχε πολύ καλές σχέσεις και με τον Ξέρξη αυτοπροσώ­ πως. Ομως τελικά μπλέκεται και πάλι σε ίντριγκες, οι Πέρσες τον επικηρύσσουν έναντι ενός σεβαστού ποσού σε περσικό νόμισμα, αλλά ο Θεμιστοκλής εμφανίζεται αυτοπροσώπως στους διώκτες του και εισπράττει ο ίδιος το ποσό της επικήρυ­ ξης του. Οι Πέρσες εκτιμώντας άλλη μια φορά την ισχυρή προσωπικότητά του, δεν τον σκοτώνουν. Στο μεταξύ, έμαθε και περσικά. Κάποτε όμως, οι Πέρσες θέλησαν να εκμεταλλευτούν και πρακτικότερα τις ικανότητές του και επιχείρησαν να τον βά­ λουν να πολεμήσει το συμπατριώτη του στρατηγό Κίμωνα, που τριγύριζε κάπου εκεί κοντά. Ο Θεμιστοκλής αρνήθηκε να προχωρήσει την προδοσία μέχρις αυτού του σημείου και προτίμησε να θέσει τέρμα στη ζω­ ή του. Συνέβη στη Μαγνησία. 0 Θεμιστοκλής έγινε έτσι ένας από τους Ιδανικότερους αυτόχειρες" της Ιστορίας σε ηλικία είτε 65 είτε 66 χρονών. Αφησε πίσω του δέκα παιδιά, σκόρπια δώθε κείθε. Λοιπόν, σαν πραγματικός τραγικός ήρωας και όχι ποιητικός, προτίμησε να αυτοκτονήσει για να πάρει την έσχατη μοίρα στα χέρια του, παρά να αφήσει τη μοίρα να τον πλακώ­ σει. Ο Θεμιστοκλής ήταν όντως μια μεγάλη προσωπικότητα, γεμάτη αντιφάσεις, όπως όλες οι μεγάλες προσωπικότητες.

276


31. Η ιστορική αναγκαιότητα της κλοπής Η νίκη των Ελλήνων (δηλαδή των Αθηναίων και των Σπαρ­ τιατών) στη Σαλαμίνα το 480 π.Χ. και στις Πλαταιές τον επόμε­ νο χρόνο δημιουργεί έναν τέτοιο ενθουσιασμό στην Αθήνα, που οι Αθηναίοι είναι έτοιμοι να πεισθοϋν και σε λίγο θα πεισθούν όντως από τον Αριστείδη, πως η λιλιποΰτια δημοκρατία θα μπορούσε να εκστρατεύσει κατά της Περσικής Αυτοκρατο­ ρίας και ενδεχομένως να την... καταλάβει ή έστω να την τιμω­ ρήσει. Υπάρχει όντως κάτι που λέγεται "μέθη της νίκης". Αλλωστε, από τον εκρηκτικό και ενθουσιώδη Θεμιστοκλή, που είχε καταρχήν την ιδέα, όλα θα μπορούσε να τα περιμένει κανείς. Τούτος ο άνθρωπος ήταν ένας κολοσσός, που με το ένα πόδι πατούσε γερά στη γη και με το άλλο... σκάλιζε τα σύννεφα. Ωστόσο, ο Θεμιστοκλής άλλο σχέδιο είχε στο μυαλό του, λιγότερο τρελό. Και όπως θα αποδειχθεί, εξίσου με τα προγε­ νέστερα εφαρμόσιμο. Με το πρόσχημα της τιμωρίας των Περ­ σών για τα δεινά που προκάλεσαν στην Ελλαδα ήθελε να δη­ μιουργήσει ένα είδος ναυτικής αυτοκρατορίας του Αιγαίου, χωρίς τη συμμετοχή των Σπαρτιατών, που δεν τους μπορούσε πλέον καθόλου τούτος ο μανιακός αθηναιοσοβινιστής. Και δεν τους ήθελε τους Σπαρτιάτες γιατί το σχέδιο δεν προέβλεπε μια ελληνική, αλλά μια αθηναϊκή άτυπη αυτοκρατο­ ρία. Τότε οι Ελληνες δεν ήταν όλοι ίσοι. (Μην κοιτάτε που σή­ μερα όλοι οι Ελληνες ήμαστε ίσοι, παρά την ύπαρξη Πελοποννησίων ανάμεσά μας, που από την Επανάσταση του ’21 και με­ τά τους κόλλησε η πετριά πως είναι το τέλειο δείγμα Ελλή­ νων). Την εποχή εκείνη λοιπόν δεν έμπαινε πρόβλημα ισότητας α­ νάμεσα στις ελληνικές πόλεις, παρά μόνο κατά τις πρόσκαι­ ρες συμμαχίες, που διαρκούσαν όσο και ο συγκεκριμένος λό­

277


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ γος που επέβαλε τη αυμμαχϊα. Σήμερα όμως μπαίνει πρόβλη­ μα ισότητας ανάμεσα στις ελληνικές πόλεις, αλλά και στις ελ­ ληνικές γεωγραφικές περιοχές. Και τούτο διότι η συγκρότηση της νεοελληνικής κοινωνίας είναι... φυλετική. Κάποιοι Ελληνες φύλαρχοι, γνωστοί και ως τοπάρχες, ευχαρίστως θα οργάνω­ ναν μια εκστρατεία εναντίων άλλων Ελλήνων φυλάρχων. Και απορώ που οι Πελοποννήσιοι δεν εκστράτευσαν ακόμα κατά της υπόλοιπης Ελλάδας για να την προσαρτήσουν στο φέου­ δο του Μορέως. Ετσι κι αλλιώς μετά το ’21 όταν λέμε Ελλάδα εννοούμε Πε­ λοπόννησος! Κι όταν λέμε Πελοπόννησος εννοούμε άλλοτε Πάτρα και άλλοτε Καλαμάτα. Κι αν πρωτεύουσα της Ελλάδας συμβαίνει να είναι σήμερα η Αθήνα, τούτη η συνομοσπονδία χωρίων και κεφαλοχωρίων της Ελλάδας, αυτό έγινε για λό­ γους καθαρά συναισθηματικούς: Ακόμα και οι Πελοποννήσιοι αισθάνθηκαν κάποτε την ανάγκη να έχουν ευγενείς προγό­ νους. Πόσο μάλλον οι υπόλοιποι. Ο Τσαρούχης λέει πως οι πιο βάρβαροι κατακτητές που πάτησαν ποτέ αυτόν το σπου­ δαίο τόπο είναι οι... Νεοέλληνες. Τους αρχαίους Ελληνες λοιπόν δεν τους ένωνε το αίμα, αλλά ο πολιτισμός. Ενώ τους νέους Ελληνες, από το 1821 μέ­ χρι το 1981 τους ένωνε η... αστυνομία, που απέβλεπε τα έχοντα σχέση με την "εθνική ομοψυχία". Κι από τότε που ο ήλιος ανέτειλε πράσινος, μια ωραία πρωία του 1981, τους ενώνει πλέον μόνο η Ορθοδοξία. Εξ ου και η εθνική αναγκαιότητα του μυστηριώδους μυστηρίου της βαπτίσεως διά του οποίου το νήπιο, την ίδια στιγμή που γίνεται χριστιανός με το ζόρι, γίνεται ταυτόχρονα και Ελληνας. Λέγαμε, λοιπόν, πως ο Θεμιστοκλής δεν είχε στο νου του να κατακτήσει την Περσία, με τον ίδιο τρόπο που πήγαν να κα­ τακτήσουν την Τουρκία εκείνοι οι ταλαίπωροι στρατιώτες που λίπαναν με τη σάρκα τους την Κόκκινη Μηλιά, αλλά να βάλει όσο το δυνατόν περισσότερες ελληνικές πόλεις να δουλεύ­ ουν για λογαριασμό των Αθηναίων εν ονόματι του περσικού

278


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ κινδύνου. 0 ιδιοφυής Θεμιστοκλής, σε χρόνο ανύποπτο, είχε καταλά­ βει πως ο 'εξωτερικός κίνδυνος' είναι αναγκαίος για την εσω­ τερική εκμετάλλευση. Πρέπει να φοβάσαι διαρκώς την υποτα­ γή σου στον αλλοεθνή εχθρό προκειμένου να μην αποκτήσεις συνείδηση της διαρκούς υποταγής σου στο αφεντικό. Μιας λοιπόν και ο κίνδυνος ήταν υπαρκτός, όπως απέδει­ ξαν οι Μηδικοί Πόλεμοι, ο Θεμιστοκλής σκέφτηκε πως καλό θα ήταν να εκμεταλλευτεί αυτό τον κίνδυνο και ως μισοφανταστικό, προκειμένου να κάνει πραγματικότητα το όνειρό του για μια ισχυρή και κραταιά Αθήνα. Ομως, Αθήνα ισχυρή και ανοχύρωτη δεν νοείται. Πρώτο μέλημα λοιπόν του Θεμιστοκλή μετά τη Σαλαμίνα είναι να χτίσει τα περίφημα Μακρά Τείχη, που είχαν κάθετο προς τη θάλασ­ σα μήκος έξι χιλιομέτρων, περιέβαλλαν την Αθήνα από παντού και έφταναν μέχρι τον Πειραιά, ενώνοντας έτσι την Αθήνα με το επίνειό της σε ένα ενιαίο οικιστικό σύνολο. Η τέταρτη πλευ­ ρά του τείχους υπήρχε ήδη. Ηταν τα πλοία των σαλαμινομάχων, που τώρα λειτουργούσαν σαν ξύλινο τείχος, από την με­ ριά της θάλασσας. Τα θεμέλια των Μακρών Τειχών ξεφύτρω­ σαν μέσα σε μερικές μέρες, όσο ακόμα διαρκούσε η επίσκε­ ψη του Θεμιστοκλή στη Σπάρτη μετά τη νίκη στη Σαλαμίνα, το χειμώνα του 479 - 478 π.Χ.. Ηταν η τελευταία επιτυχία αυτού του τρομερού 'κομάντο' τόσο της τέχνης του πολέμου, όσο και της τέχνης της πολιτικής. Ο Θεμιστοκλής όλα τα ‘φτιάχνε γρήγορα. Προφανώς βιαζόταν να κάνει όσο το δυνατό περισ­ σότερα και εντυπωσιακότερα έργα στην εν Αθήναις ζωή του. Σε λίγο όμως ο Θεμιστοκλής θα πάρει το δρόμο της εξορί­ ας και, βέβαια, δεν θα δει αποπερατωμένα τα Μακρά Τείχη, το 460 π.Χ., δεκαοχτώ χρόνια μετά τη θεμελίωση τους. θα προλάβει επίσης τη θεμελίωση, αλλά όχι και την αποπε­ ράτωση της ύποπτης και δόλιας Δηλιακής - Αθηναϊκής ναυτι­ κής συμμαχίας, που είναι γνωστή και ως Δήλιος Συμμαχία σκέτα. Το 478 Π.Χ., αμέσως μετά τη μάχη των Πλαταιών και ό­

279


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ σο ο φόβος ήταν ακόμα έντονος, μια σαρά από ιωνικές και αι­ ολικές πόλος της Μικρός Ασίας καθώς και όλα σχεδόν τα νη­ σιά του Ανατολικού Αιγαίου δέχονται να τεθούν υπό την προ­ στατευτική κηδεμονία της Αθήνας, που εμφανίζεται ως ισότι­ μος σύμμαχος, παρόλο που αυτή κανονίζει τα πάντα (στη συμμαχία). Δεν πρέπει να μας διαφεύγει πως και με τους Αμερικάνους σήμερα είμαστε ισότιμοι σύμμαχοι, αλλά όχι και ισόβαροι. Αλλο λοιπόν τιμή και άλλο ισχύς. Οι μικροί συνήθως μέ­ νουν με την τιμή στο χέρι και στην καλύτερη περίπτωση με το αντίτιμο της χαμένης τιμής στην τσέπη. Η πρώτη μορφή της Δηλιακής - Αθηναϊκής συμμαχίας που προκύπτει στην Ιωνία από το φόβο των Περσών είναι μεν μια α­ κόμα σατανική ιδέα του Θεμιστοκλή, αλλά την πραγμάτωσή της θα την αναλάβει σχεδόν εξ ολοκλήρου ο Αριστείδης ο επι­ λεγόμενος Δίκαιος, ο κύριος πολιτικός αντίπαλος του Θεμι­ στοκλή στα τελευταία χρόνια του μεγαλείου του. Οι αριστοκράτες, μεταξύ των οποίων εξέχουσα θέση κατέ­ χει αυτή την εποχή ο Αριστείδης, δέχονται με χαρά το σχέδιο του Θεμιστοκλή, αλλά πάνω στη χαρά τους τον ξεπορτίζουν και τον υποχρεώνουν να ζητήσει καταφύγιο στον υπ' αριθμόν ένα εχθρό του, τους Πέρσες. Ηξεραν πως ο ιδιοφυής πληβεί­ ος ήθελε την Αθήνα ισχυρή, όμως για λογαριασμό όλων των Αθηναίων, και οι αριστοκράτες δίνουν τώρα τις τελευταίες τα­ ξικές μάχες οπισθοφυλακών, τόσο με τον Αριστείδη όσο και με τον Κίμωνα αμέσως μετά. Ωστόσο, το δίδυμο Εφιάλτης Περικλής ετοιμάζεται ήδη για τη μεγάλη πολιτική και οικονομι­ κή του εξόρμηση. (Προσοχή, δεν πρέπει να συγχέεται τούτος ο Αθηναίος Εφιάλτης με το γνωστό μας από τις Θερμοπύλες εφιαλτικό Εφιάλτη. Το λέμε γιατί αυτό το κοινό στην αρχαιότη­ τα όνομα σήμερα έγινε συνώνυμο της "εθνικής προδοσίας"). Η Δηλιακή - Αθηναϊκή συμμαχία είναι και αμυντική και επι­ θετική. Φανερά και ξάστερα, αυτό το τελευταίο. (Σήμερα όλες οι συμμαχίες είναι αμυντικές κι αναρωτιέται κανείς ποιος διάολος πρόκειται να επιτεθεί αφού όλοι, μα όλοι, είναι αμυνόμε­

280


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ νοι). Είναι αυτονόητα αμυντική αφού πρέπα να πάρουν τα μέ­ τρα τους οι σύμμαχοι για μια ενδεχόμενη νέα επίθεση των Περσών, και είναι παράλογα επιθετική, αφού, όπως θα δείξουν τα πράγματα, μετά τις πρώτες επιτυχίες και μέχρι να επαναφέ­ ρει στη θέση του το κουνημένο ελληνικό μυαλό ο Περικλής, ο Δαυίδ νικά το Γολιάθ μόνο στα παραμύθια και ίσα ίσα για να παίρνουν κουράγιο οι ασθενέστεροι. Από τα μέλη της συμμαχίας, που όπως θα δούμε είναι μάλ­ λον λεόντειος εταιρεία με μόνο ωφελημένο τελικά την Αθήνα, οι μεγάλες πόλεις, και κυρίως η Λέσβος, η Χίος και η Σάμος ήταν υποχρεωμένες να συνεισφέρουν το μοιράδι τους σε πο­ λεμικά πλοία. Οι μικρότερες πόλεις, που δεν είχαν πλοία αλλά είχαν χρήμα, (αν δεν είχαν χρήμα δεν μπορούσαν να ζητήσουν στο τζάμπα την προστασία των νικητών στο Μαραθώνα και τη Σαλαμίνα, που εξαργύρωσαν καλά τις λαμπερές νίκες τους, όπως γίνεται συνήθως με τους νικητές ολόκληρης της Ιστορί­ ας), όσες λοιπόν πόλεις είχαν χρήμα κατέθεταν το μοιράδι τους σύμφωνα με το ύψος των γενικών εισοδημάτων της κάθε πόλης, στο κοινό ταμείο της συμμαχίας που βρισκόταν στην ιερά νήσο Δήλο (εξ ου και το όνομα της συμμαχίας), και συ­ γκεκριμένα στο ναό του Απόλλωνα και της Αρτέμιδας. (Δεν εί­ ναι η πρώτη φορά στην Ιστορία που οι θεοί γίνονται φοροεισπράχτορες και ταρίες. Επ’ αυτού, η φαραωνική Αίγυπτος δί­ δαξε πολλά στους Ελληνες). Και επειδή οι θεοί αυτοπροσώ­ πως έχουν μια κάποια δυσκολία στο να μετρούν χρήματα, α­ ναθέτουν αυτό το άχαρο για θεούς έργο σ ε ανθρώπους. Στη συγκεκριμένη περίπτωση αυτοί οι άνθρωποι λέγονταν ελληνοταμίες. Αλλά στην πραγματικότητα ήταν αθηναιοταμίες, δεδομένου ότι διορίζονταν απευθείας από το δήμο Αθηναί­ ων χωρίς την έγκριση ουδενός εκ των συμμάχων. Κατά τα άλλα, η συμμαχία ήταν δημοκρατικότατη: Ολοι οι σύμμαχοι, μικροί και μεγάλοι, είχαν δικαίωμα μιας και μόνο ψήφου. Ακόμα και η Αθήνα, έναν ψήφο κρατούσε στα δημο­ κρατικά της χέρια. Ομως, κρατούσε, πλήν της ψήφου, και το

281


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ταμείο. Και ως γνωοτόν από τα σύγχρονα κοινοβούλια, το τα­ μείο είναι που μετράει και όχι η ψήφος. Η ψήφος είναι για τους αφελείς που παρηγοριούνται εύκολα με ηθικές αμοιβές που δεν κοστίζουν τίποτα, και κατενθουσιασμένοι από την τιμή που τους γίνεται αφήνουν τις υλικές αμοιβές σαν γενικό ισοδύναμο όλων των αμοιβών. (Το τι ηθικές αμοιβές έχω εισπράξει εγώ προσωπικά από τους εργοδότες μου, δεν λέγεται. Αν τις ηθι­ κές αμοιβές μου τις δίναν σ ε χρήμα θα μπορούσα να γίνω και ...παρατραπεζίτης. Ευτυχώς, λοιπόν, που με προφύλαξαν από ηθικά ολισθήματα και δεν μου επέτρεψαν να ολισθήσω ή να μην ολισθήσω με προσωπική μου πρωτοβουλία). θ α αναρωτιέστε προφανώς γιατί οι σύμμαχοι δεν την κοπα­ νούσαν από μια τέτοια συμμαχία, αφού έβλεπαν τι γίνεται στην ιερά νήσο Δήλο, που στην εποχή της έπαιζε ρόλο ανάλογο με αυτόν της Ιεράς Συνόδου της Ορθοδόξου ημών Εκκλησίας. Μα, δεν την κοπανούσαν για τον ίδιο λόγο που δεν την κοπα­ νούν και οι πιστοί από μια εκκλησία, σκέτο μπακάλικο. Είχαν ανάγκη από προστασία, οι καημένοι. Από υλική προστασία ε­ κείνος από πνευματική προστασία οι δικοί μας. Δεν υποκύπτει κανείς αναίτια στο νταβατζηλίκι πάσης μορφής, όταν είναι εί­ τε υλικά είτε πνευματικά ασθενής. Ομως, δεν την κοπανούσαν και για έναν πολύ πιο πεζό λό­ γο: Οι Αθηναίοι προνόησαν ώστε η συμμαχία να είναι αορί­ στου διαρκείας. Αυτό σημαίνει πως όποιος έμπαινε στη συμ­ μαχία στριμωγμένος από μια επείγουσα ανάγκη προστασίας από τους Πέρσες, δεν μπορούσε να βγει στο τέλος ενός ορι­ σμένου χρόνου, γιατί οι συμφωνίες αορίστου διαρκείας δεν εί­ ναι καταληκτικές, δηλαδή δεν τελειώνουν κάποτε. Εδώ, δεν μπορούμε σήμερα να φτάσουμε στο τέλος των καταληκτικών ελληνοαμερικανικών συμφωνιών για τις Βάσεις και θα περιμένατε να φτάσουν στο ανύπαρχτο στο 'συμβόλαι­ ο· τέλος οι σύμμαχοι των Αθηναίων, σε συμφωνίες που δεν ή­ ταν καταληκτικές; Αλλωστε, πώς θα ήταν δυνατό να ξέρουν οι Αθηναίοι για πόσο χρόνο θα είχαν ανάγκη από πολύ χρήμα, ώ­

282


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ στε να κάνουν καταληκτικές τις συμφωνίες; Εδώ, το ‘ έχει ο θ εό ς’ είναι μια απόλυτη κυριολεξία: Τα χρήματα τα έχει ο θ ε ­ ός Απόλλων και τα δίνει όπου αυτός ξέρει. (Οπως ξέρουμε, ■ξέρει ο θεός" και "αν θέλει ο θεός* να μας βοηθήσει έχει κα­ λώς, αν δεν θέλει χέσ' ταΙ) Και επί του προκειμένου, αυτό που ήθελε ο θεός Απόλλων ήταν να γίνει η Αθήνα ένα πολιτικό και πολιτιστικό πρότυπο και για την εποχή της και για την εποχή μας. Και μην κοιτάτε τη σημερινή Αθήνα, γιατί αυτή είναι από άλλο ανέκδοτο, ούτε διο­ νυσιακό ούτε απολλώνειο. Είναι από ανέκδοτο... σόκιν, δηλα­ δή που σοκάρει, που προκαλεί σοκ. Ενώ το ανέκδοτο του Α­ πόλλωνα ήταν πάρα πολύ σοβαρό. Ναι μεν ρημάξαν τους συμ­ μάχους τους οι Αθηναίοι, αλλά τα κλοπιμαία τα επένδυσαν σε έναν κολοσσιαίο πολιτισμό. Προσωπικά δεν θα είχα αντίρρηση να κλέβουν αυτοί που κλέβουν σήμερα το δημόσιο ταμείο και ροκανίζουν τα δάνεια, αρκεί να επένδυαν τα χρήματα σε Παρθενώνες. Αλλά το μόνο που γνωρίζουν αυτά τα ζώα είναι η μπουζουκοειδής τέρψη, ο γαρδενιοπόλεμος, το πιατοσπάσιμο, και κυρίως η κατασκευή 'Νέων Παρθενώνων" τύπου Μακρονήσου, όπου συνήθως στρι­ μώχνουν όλους αυτούς που κάτι καταλαβαίνουν από πολιτι­ σμό, ή εν πάση περιπτώσει, που είναι σε θέση να ξέρουν πως ένα άπειρο πλήθος ταλέντων τα τρώει το σκοτάδι της φτώ­ χειας και της ανέχειας. Και ύστερα, αυτά τα κτήνη, έχουν την απαίτηση να λέγονται ΕλληνεςΙ Σαν δεν ντρέπονται λιγάκι. Αλλά πώς να ντραπούν τα γαϊδούρια; Η ντροπή προϋποθέτει υψηλή πολιτιστική στάθμη. Αλλωστε, και οι Αθηναίοι θα ντρέπονταν ίσως για τη βάναυ­ ση κλοπή που έκαναν με τη βοήθεια και τη χάρη του Απόλλω­ να, αν ο πλούτος που συσσωρεύτηκε στην Αθήνα δεν επενδυ­ όταν σ’αυτά τα εκπληκτικά κτίσματα, που θα ήταν αδύνατο να φτιαχθούν με το ’ εθνικό εισόδημα" της Αττικής. Λογαριάσατε ποτέ πόσα σημερινά δισεκατομμύρια θα μπορούσε να στοιχί­ ζει ο Παρθενώνας; Και ο ναός του Ποσειδώνα στο Σούνιο; Και

283


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ το χρυσελεφάντινο άγαλμα της Αθηνάς; Εκτός από ταλέντο, λοιπόν, χρειάζεται και χρήμα για όλα αυτά τα μεγαλειώδη. Και όταν ο περίγυρος είναι μεγαλειώδης, μεγαλειώδης γίνεται και μια σκέψη ήδη δυνατή. 0 Πλάτων ήταν ζάπλουτος και είχε δι­ κή του ολόκληρη τη σημερινή Κηφισιά. Αν νομίζετε πως ο Πλά­ των έγραψε αυτά που έγραψε κοιτώντας τα άστρα ως αγιορεί­ της, μάλλον είστε αδιόρθωτα ρομαντικός. Βέβαια, όλα αυτά τα σπουδαία τα αντάλλαξαν οι Αθηναίοι με μια πρωτοφανή σκληρότητα απέναντι στους συμμάχους τους, ας τους πούμε έτσι, μιας και έτσι συνήθισαν να τους λεν οι ιστορικοί. Αλλά, ουδέν καλάν αμιγές κακού. Και στην προ­ κειμένη περίπτωση το κακό όλο έπεσε στο κεφάλι των συμμά­ χων. Που δεν ανάπτυξαν δικό τους πολιτισμό. Ο πολύς Περι­ κλής αργότερα θα λιανίσει βάναυσα τους κατοίκους της πά­ ντα ατίθασης Σάμου, που τόλμησαν να διανοηθούν να βγουν από τη συμμαχία. Προσωπικά, δεν θα ήθελα να είμαι Σάμιος, όμως θα ήθελα να είμαι Αθηναίος την ίδια εποχή, την εποχή της Πεντηκονταετίας.

284


32. Η μεθοδική προετοιμασία ενός θαύματος Η περίοδος της ελληνικής ιστορίας απ’ το τέλος των Μηδι­ κών Πολέμων (478 π.Χ.) μέχρι την αρχή του Πελοποννησιακού Πολέμου (431 π.Χ.) ονομάστηκε Πεντηκονταετία. Στην πραγ­ ματικότητα η Πεντηκονταετία έχει 47 χρόνια. Αλλά δεν είναι δυνατό να γίνεται λόγος για έλλειμμα τριών ετών μπροστά στο κολοσσιαίο περίσσευμα πολιτισμού που δημιουργήθηκε μέσα σε τόσο λίγο χρόνο. Πρόκειται για ένα πλεόνασμα από το ο­ ποίο ακόμα 'τρώει* όλος ο πολιτισμένος κόσμος. Εκτός των Νεοελλήνων. Που σήμερα τρώνε τα χρήματα των Ολοκληρω­ μένων Μεσογειακών Προγραμμάτων της ΕΟΚ. Η Ευρώπη λοιπόν είναι αυτή που κληρονόμησε και αξιοποίησε τον ελληνικό πολιτισμό. Εμείς εδώ κληρονομήσαμε απλά μια δόξα που μας έμεινε στο χέρι και, καθώς δεν ξέραμε πού να την ακουμπήσουμε, τη χαρίσαμε τελικά στους παπάδες, οι οποίοι με τη βοήθεια του Αγίου Πνεύματος έκαναν τον ελληνι­ σμό ελληνοχριστιανισμό και ησύχασαν. Οταν το πνεύμα λεί­ πει, τη θέση του παίρνει αναγκαστικά το Αγιο Πνεύμα. Και ό­ πως λέει ο Σπυρίδων Ζαμπέλιος, που ξέμεινε στα πολιτιστικά αζήτητα της Ελλάδας γιατί είχε μυαλό, όταν οι Ελληνες δεν ζητιανεύουμε απ’ τους συμμάχους εν ονόματι των 'ενδόξων προγόνων*, ζητιανεύουμε απ’ το θ εό εν ονόματι της ορθοδοξί­ ας μας. Κι έτσι το έχουμε δίπορτο. Να, λοιπόν, τι σημαίνει ελληνοχριστιανισμός. Σημαίνει ευ­ χέρεια για διπλή επετεία και απ’ τους ανθρώπους και απ’ το θεό, και συνεπώς μαρασμό και παρακμή των δυνατοτήτων για αυτοσνάπτυξη. Αυτό που μας κατέστρεψε, λοιπόν, είναι η πα­ ρά φύσιν σχέση ανάμεσα στον ελληνισμό και το χριστιανισμό, που ενώ ο καθένας χωριστά μπορούν να παράγουν έργο (δια­ φορετικής ποιότητας φυσικά αλλά έργο ωστόσο), οι δύο μαζί σε 'συνεργασία* παράγουν μόνο βλακεία. Είναι σκανδαλώδης

285


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ η έλλειψη λογικής ή έστω καθαρού μυαλού στους Νεοέλλη­ νες, που όταν δεν προσεύχονται στον κοινό ελληνοχριστιανι­ κό θ εό κλέβουν ασύστολα ο ένας τον άλλο, προκειμένου να επιβιώσουν όχι ως μέλη ενός έθνους, αλλά ως άτομα. Αυτήν εδώ τη σειρά κειμένων την υπαγορεύει ένας βαθύς πόνος για την κατάντια των Ελλήνων, που κρέμασαν όλες τις ελπίδες τους από το θ εό και τους "προγόνους·, ξεχνώντας πως τόσο ο θ εό ς όσο και οι πρόγονοι επεμβαίνουν στην ιστο­ ρία μόνο διά του θαύματος. Αλλά κανείς λογικός άνθρωπος δε θα 'ταν δυνατό να εξαρτήσει την μοίρα του απ’ το θαύμα. Κι ωστόσο, όπως δείχνει ο αυξανόμενος παραλογισμός μας, μόνο το θαύμα θα μπορού­ σε να μας σώσει πλέον. Εμείς λοιπόν, σ' αυτήν εδώ τη σελίδα, κάνουμε ό,τι μπορού­ με για να... αποκλείσουμε το θαύμα απ’ την μέθεξή του στο ι­ στορικό γίγνεσθαι, αφήνοντάς το να λειτουργήσει μόνο στην κατά μόνας σωτηρία των πιστών, κυρίως στην Παναγία της Τήνου, μεγάλη η χάρη της. Μ' αυτά και μ' άλλα ελληνοχριστιανικά, βαφτίσαμε τελικά "θαύμα" και την Πεντηκονταετία, χρησιμοποιώντας κι εδώ, κατα τη συνήθειά μας, τη λέξη κυριολεκτικά. Στο προηγούμενο κείμενο, προσπαθήσαμε να δείξουμε πως τούτο το θαύμα στη­ ρίχτηκε σε μια πολύ συγκεκριμένη και πάρα πολύ σκληρή υλι­ κή βάση: Την εκμετάλλευση από τους Αθηναίους των συμμά­ χων, των ενταγμένων στη Δηλιακή συμμαχία, που δεν ήταν κα­ θόλου ειδυλλιακή. Οσο προχωρούμε στην Πεντηκονταετία, αυτά τα πράγματα θα φαίνονταν καθαρότερα. Κι όταν φτάσουμε στον κολλητό στην Πεντηκονταετία Πελοποννησιακό Πόλε­ μο τότε θα καταλάβουμε καλύτερα τη διπλή σημασία του οικο­ νομικού παράγοντα στην ιστορία. Είναι η υλική βάση που δημι­ ουργεί σε τούτον τον κόσμο και τα σπουδαία και τα ευτελή, και όχι οι προσευχές, το φρόνημα και άλλα τέτοια ηχηρά και βλακώδη. (Από φρόνημα οι Ελληνες "εθνικόφρονες" άλλο τίποταΙ Από μυαλό όμως;)


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Λοιπόν, η Πεντηκονταετία που σημαδεύει την περίοδο της μεγίστης ακμής της Αθηναϊκής Δημοκρατίας κατέχει το κέ­ ντρο του 5ου π.Χ. αιώνα. Ο οποίος ονομάστηκε και "χρυσός αιώνας", παρόλο που δεν είναι χρυσός ολόκληρος, ή "αιώνας του Περικλή", παρόλο που ο Περικλής μόνος του δεν θα μπο­ ρούσε να κάνει τίποτα για να γίνει χρυσό το κέντρο του 5ου αι­ ώνα, που έχει μια προπαρασκευαστική "τσόντα" 22 χρόνων στην αρχή του και μια παρακμιακή ουρά 31 χρόνων στο τέλος του. Σύνολο, όχι και τόσο χρυσού χρόνου, 53 χρόνια. Δηλαδή, μέσα σε δυο γενιές περίπου (η κάθε γενιά μετράει 30 χρόνια, όσα και ο αναγκαίος μέσος χρόνος για να γίνουν κατάλληλοι για αναπαραγωγή οι άνθρωποι, αλλά και για να με­ γαλώσουν λιγάκι τα παιδιά τους και να ξεφύγουν από την κα­ ταστροφική άλλοτε παιδική θνησιμότητα, ώστε να εξασφαλι­ στεί η διαιώνιση), οι Αθηναίοι, και έμμεσα οι σύμμαχοί τους, διά του οβολού τους, δημιουργούν αυτό του οποίου η συνέχει­ α σήμερα ονομάζεται δυτικός ή ευρωπαϊκός πολιτισμός. Που βέβαια δεν νοείται ξεκομμένος απ’ τον ελληνικό πολιτισμό, πα­ ρά μόνο... εδώ στην Ελλάδα. Η οποία, αφού έδωσε τα φώτα στον κόσμο ολόκληρο, έμει­ νε στο σκοτάδι. Και τι να σου κάνουν τα κεράκια των ορθοδό­ ξων χριστιανικών ναών. Τα κεράκια δεν δημιουργούν φως, δη­ μιουργούν ημίφως κατάλληλο μόνο για εκκλησίες και για... μπαρ. Ο νεοελληνικός πολιτισμός, λοιπόν, είναι είτε ναόβιος είτε μπαρόβιος, δηλαδή πολιτισμός του ημίφωτος, εντός του οποίου μπορούν να ζήσουν και να δημιουργήσουν οι ποιητές, οι επιστήμονες όμως θα μεταναστεύσουν σε τόπους όπου ο φωτισμός είναι άπλετος. Και χωρίς επιστήμη κανένας πολιτι­ σμός δεν είναι βιώσιμος. Λοιπόν, ο αρχαιοελληνικός πολιτι­ σμός στηρίχτηκε καλά, όπως θα λέγαμε σήμερα, στην επιστή­ μη της πολιτικής, στην επιστήμη της πολιτικής οικονομίας, στην επιστήμη της μελέτης της γλώσσας και στην επιστήμη της δόμησης, που στις μέρες μας χωρίζεται σε αρχιτεκτονική και τεχνική των κατασκευών, που την υπηρετούν οι πολιτικοί

287


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ μηχανικοί. Οι αρχαίοι Ελληνες είχαν επίσης εξαιρετικά αναπτυγμένη την επιστήμη των επιστημών, τα μαθηματικά, καθώς και την κατεξοχήν ανθρώπινη επιστήμη, την Ιατρική. Φυσικά, όλα αυτά πρέπει να νοηθούν τηρουμένων των αναλογιών χρόνου και α­ νάπτυξης της επιστημονικής γνώσης. Και μη μου πείτε πως οι ποιητές επαρκούν για την πολιτιστι­ κή ολοκλήρωση. Γιατί, αν σκέφτεστε έτσι, πρέπει να σας αφαιρεθεί το δικαί­ ωμα να ταξιδεύετε με αυτοκίνητο (κυρίως IX), να βλέπετε τη­ λεόραση, να τηλεφωνείτε με τις ώρες, να πηγαίνετε σινεμά, να χειρίζεστε τους κομπιούτερς, να θαυμάζετε τους αστροναύ­ τες, να χρησιμοποιήσετε δορυφορική κεραία τηλεοράσεως, να χειρίζεστε περίστροφο για να γλιτώσετε (αν προλάβετε) απ’ τα συνήθως εύστοχα περίστροφα της 17 Νοέμβρη, και άλλα πολλά και ποικίλα, που όλα τα 'φτιαξαν επιστήμονες και τεχνι­ κοί για να τα χρησιμοποιούν μεταξύ πολλών άλλων και οι ποιη­ τές, που πρέπει πάντα να ευκολύνουμε όσο γίνεται περισσότε­ ρο τη ζωή τους, μιας και οι ίδιοι δεν έχουν σαφή συνείδηση, ως εκ της ψυχικής ιδιοσυστασίας τους, των πρακτικών και ως εκ τούτου ουδόλως ποιητικών προβλημάτων. Και αν όλα αυτά τα δημιουργήματα της επιστήμης και της τεχνικής δεν σας αρέσουν, να πάρετε τα βουνά, αγνοώντας την παροιμιώδη ρήση που λέει πως η τρέλα δεν πάει στα βου­ νά, γιατί η τρέλα τρελαίνεται για τα βουνά, χωρίς όμως να πά­ ρετε μαζί σας τρανζίστορ, φορητή τηλεόραση, ηλεκτρικό φαναράκι, φορητό ψυγείο, πιστόλι για φωτοβολίδες κι άλλα τέ­ τοια. Και μη μου πείτε τη γνωστή κοινοτοπία: Πώς ζούσαν και μεγαλουργούσαν χωρίς όλα αυτά οι αρχαίοι Ελληνες; Εμείς δεν είμαστε αρχαίοι, αλλά νέοι Ελληνες. Αλλωστε, οι αρχαίοι Ελληνες ποτέ δεν θα περιφρονούσαν αυτά που έχου­ με εμείς, αν τα είχαν. Αν είχαν μια τόσο ανόητη περιφρονητική τάση για τις επιστημονικές και τεχνολογικές καινοτομίες θα εί­ χαν αποβλακωθεί και αυτοί, καλή ώρα σαν τους αυτοπροτει-


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ νόμενους ως απόγονους τους, εδώ σ’ αυτόν τον ορθόδοξο τό­ πο. Και αν αποβλακώνονταν, δεν θα είχαν δημιουργήσει πολιτμ σμό. Και αν δεν είχαν δημιουργήσει εκείνοι πολιτισμό, δεν θα δημιουργούσαν ούτε οι Ευρωπαίοι. Και αν δεν δημιουργούσαν πολιτισμό οι Ευρωπαίοι δεν θα υπήρχαν φιλέλληνες. Και αν δεν υπήρχαν φιλέλληνες δεν θα υπήρχαν ούτε απόγονοι ενδό­ ξων προγόνων εδώ σε μας. Γιατί οι φιλέλληνες μας είπαν πως είμαστε όντως Ελληνες. Μέχρι να μας το πουν, εμείς ούτε καν που το καταλαβαίναμε αυτό το σπουδαίο, ότι είμαστε δηλαδή απόγονοι ενδόξων προ­ γόνων. θ α μου πείτε, σάμπως σήμερα το καταλαβαίνουμε; Ναι, το καταλαβαίνουμε σήμερα. Γ ιατί ούτε οι χωροφύλακες ούτε οι παπάδες μας επιτρέπουν να μην το καταλαβαίνουμε. Κι αν πα­ ρά ταύτα συνεχίζουμε να μη το καταλαβαίνουμε, είτε θα μας στήσουν στο εκτελεστικό απόσπασμα, είτε θα μας εξορίσουν, είτε, στην καλύτερη των περιπτώσεων, θα μας αφορίσουν, ο­ πότε... μικρό το κακό. Οταν, λοιπόν, οι Ευρωπαίοι επιστήμονες και κυρίως οι Γερμανοί ελληνιστές ανακάλυψαν τον ελληνικό πολιτισμό, ήρθαν από πίσω τους οι Ευρωπαίοι ποιητές και βάλθηκαν να ψάχνουν για γνήσιους Ελληνες σε τούτο τον τόπο. Πίστευαν πως κάτω από κάθε τούρκικο φέσι σε ελληνικό κε­ φάλι κρύβεται και μια ελληνική περικεφαλαία. Και με το πες πες των ποιητών όλοι άρχισαν να αισθάνονται σ’ αυτόν τον τό­ πο γνήσιοι Ελληνες, ποιητική αδεία, αν και ουδόλως έχοντες ουσιαστική σχέση με την ποίηση. Συχνά δεν δίνουμε σημασία στο εξαιρετικά σημαντικό γε­ γονός, πως η ελληνική σκέψη και η ελληνική τέχνη έφτασαν στην πιο σημαίνουσα κορυφή τους, όχι κατά τον 'χρυσό αιώ­ να" (τον 5ο), αλλά κατά τον παρακμιακό 4ο αιώνα. Αυτό σημαί­ νει πως η φιλοσοφική σκέψη, τουλάχιστον, προϋποθέτει την ε­ πιστήμη. Διότι τα 'κενά' της συμπληρώνει και κάθε αποτυχία της επιστήμης είναι πλήγμα για την ανθρώπινη λογική που έτσι,


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ είτε ενεργοποιείται, επιφέρουσα τις δέουσες θεωρητικές διορ­ θώσεις που μπορεί να γίνουν πράξη, είτε αυτονομείται πλήρως απ’ τον υπαρχτό κόσμο, είτε κρατιέται μετέωρη ανάμεσα στον κόσμο των πραγμάτων και τον κόσμο των ιδεών, όπως για πα­ ράδειγμα συμβαίνει στον Πλάτωνα που, ενώ είναι ο πιο σπου­ δαίος ιδεαλιστής που εμφανίστηκε ποτέ στην ιστορία του αν­ θρώπινου πνεύματος, είναι ταυτόχρονα και ένας μανιακός της πολιτικής πράξης, ένας άνθρωπος που δεν έπαψε ποτέ να φα­ ντάζεται πραγματοποιημένο το πολιτειακό του σύστημα. Η ελληνική σκέψη δεν περιφρόνησε ποτέ τον υπαρκτό κό­ σμο, ακόμα και στις περιπτώσεις που είναι ολοφάνερα ιδεαλιστική. Γιατί ο ελληνικός ιδεαλισμός αποσκοπεί κι αυτός σε μια ερμηνεία του υπαρκτού κόσμου, ώστε να γίνει καλύτερος για τους ζωντανούς. Η προσήλωση των Ελλήνων σε καθετί το ανθρώπινο είναι πραγματικά συγκλονιστική. Και είναι η πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία που ο ζων άνθρωπος, και μόνο αυτός, γίνεται αποκλειστικό μέλημα και της επιστήμης και της τέχνης και της φιλοσοφικής σκέψης. Ο ελληνικός πολιτισμός είναι ριζικά, κατηγορηματικά και απόλυτα ανθρωποκεντρικός, και όλες οι παρεκβάσεις πάνω απ' το ανθρώπινο, τελικά συ­ στρέφονται και κλίνουν στον άνθρωπο για να τον φωτίσουν κα­ λύτερα. Ολοι οι Ελληνες στοχαστές είναι ταυτόχρονα και επιστήμο­ νες, φυσικά κατά το μέτρο που κάτι τέτοιο το επιτρέπει η ανά­ πτυξη της επιστημονικής σκέψης της εποχής τους. Επί του προκειμένου, ο πανεπιστήμονας Αριστοτέλης είναι ένα αξεπέ­ ραστο πρότυπο. Εν πάση περιπτώσει, είναι τραγικό λάθος να φανταζόμαστε τους Ελληνες αποκλειστικά λαό καλλιτεχνών και ποιητών. Μπόρεσαν να γίνουν μεγάλοι στοχαστές και καλ­ λιτέχνες οι Ελληνες, διότι στηρίζονταν καλά στις βεβαιότητες και κυρίως τις αβεβαιότητες της ατελέστατης επιστήμης της εποχής τους, δηλαδή της γνώσης που αποχτά κανείς με την παρατήρηση και το πείραμα, και την αναγωγή των δεδομένων της παρατήρησης και του πειράματος σε μια ολότητα που α-

290


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ παλείφει τις λεπτομέρειες και κρατά το ουσιαστικό. Τούτη η γνωστική ολότητα που προέρχεται από αφαίρεση ονομάζεται θεωρία, δηλαδή κοίταγμα, κατόπτευση απ' τα πά­ νω ενός ευρύτατου συνόλου γεγονότων και καταστάσεων. Την έννοια της θεωρίας την εισάγουν για πρώτη φορά στην ιστορία του ανθρωπίνου πνεύματος, ως κύρια γνωστική λειτουργία, οι Ελληνες. Οι Νεοέλληνες, αντίθετα, συνεχίζουν πάντα να περιφρονούν τη θεωρία, κι αυτός ίσως είναι ο κύριος λόγος της καθή­ λωσής τους σ’ ένα αστείο εμπειρισμό, αλλά και του τρομερού σφάλματος της υποκάταστασης της θεωρητικής σκέψης απ’ το θρησκευτικό συναίσθημα και την 'θεωρητική'σκέψη που α­ φορά αυτό και μόνο το συναίσθημα στις άπειρες παραλλαγές του. 0 χριστιανισμός, κυρίως στην ορθόδοξη εκδοχή του, ευνό­ ησε την απομάκρυνση απ’ τη θεωρία με συνέπεια να μην είμα­ στε πια σε θέση να καταλάβουμε το στοιχειώδες, πως όταν λέμε ‘ ελληνικός πολιτισμός" δεν εννοούμε μόνο και αποκλει­ στικά τον πολιτισμό της Πεντηκονταετίας, που είναι μια ιδανι­ κή κατάσταση, ένα μοντέλο. Αλλά οπωσδήποτε δεν είναι η Πε­ ντηκονταετία ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός στο σύνολό του. Αλλωστε, ο ελληνιυός πολιτισμός στο σύνολό του εμπε­ ριέχει και βαρβαρότητα... απείρου κάλλουςΙΙ Ηδη ξέρουμε πό­ σο βάναυσα εκμεταλλεύτηκαν οι Αθηναίοι τους συμμάχους τους, προκειμένου να εξασφαλίσουν χρήμα γΓ αυτά που ετοι­ μάζονταν να κάνουν κατά την Πεντηκονταετία. Κι αν "κακοχακτηρΓσουμε- τους Αθηναίους γΓ αυτή τους την 'κακή συμπε­ ριφορά' θα το κάνουμε, γιατί γνωρίζουμε μόνο τη χριστιανική έννοια των λέξεων καλό και κακό. Κάνουμε δηλαδή σαν να μην ξέρουμε πως για να εμφανιστεί ο χριστιανισμός θα χρεια­ στούν περίπου πεντακόσια ακόμα χρόνια κυοφορίας της λανθάνουσας τότε άποψης, πως η κατά μόνας σωτηρία του αν­ θρώπου προέχει απ’ τη σωτηρία της ομάδας στην οποία αυ­ τός ανήκει.

291


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Μέχρι τον Σωκράτη, ούτε καν να διανοηθεϊ μπορούσε ένας Αθηναίος πως θα ήταν δυνατόν να προτάξει το προσωπικό του συμφέρον, το υλικό, το ηθικό, ή το ψυχολογικό, απ’ το συμφέ­ ρον της ομάδας στην οποία ανήκε, είτε αυτή ήταν αριστοκρα­ τική, είτε πληβειακή, είτε ήταν γεωγραφικά καθορισμένη, είτε ήταν κοινωνικά καθορισμένη. Ο Σωκράτης εισήγαγε όντως 'καινά δαιμόνια’ στις περί ηθικής αντιλήψεις των Αθηναίων, δι­ ότι, γΓ αυτόν, τώρα πια προέχει το άτομο της ομάδας. Η Αθη­ ναϊκή Δημοκρατία τον καταδίκασε σε θάνατο τηρώντας όλες τις νόμιμες διαδικασίες και ο Σωκράτης απέδειξε με την αυ­ τοκτονία του (θα μπορούσε να σωθεί αν το ήθελε), πως αυτός και μόνο αποφάσιζε για την προσωπική του μοίρα. Τούτη η κατά μόνας σχέση του ανθρώπου με τους άλλους ανθρώπους, καθώς και με τους θεούς, είναι κάτι πρωτάκου­ στο για τα κοινωνικά και ηθικά δεδομένα των Αθηναίων μέχρι το τέλος της Πεντηκονταετίας. 0 Αισχύλος δεν θα διανοού­ νταν ποτέ να μη διακινδυνεύσει να σκοτωθεί στην Σαλαμίνα, έ­ στω κι αν φρονούσε πως δεν έπρεπε να διακινδυνεύσει. Ο Σωκράτης όμως εισάγει για πρώτη φορά την προσωπική, θα λέγαμε την Ιδιωτική' ηθική, όπου το άτομο αποφασίζει ε­ λεύθερα. Η στάση και η συμπεριφορά του Σωκράτη, ωστόσο, δεν εί­ ναι μια προσωπική του αυθαιρεσία. Ξέρουμε ήδη πως η δημο­ κρατία στηρίχτηκε στην έννοια της προσωπικής ευθύνης. Ο­ μως, ούτε ο κατά 68 μόλις χρόνια προγενέστερος του Σωκρά­ τη, Σοφοκλής, θα μπορούσε να φανταστεί πως οι παραδοσια­ κοί κανόνες της ηθικής θα ανατρέπονταν ριζικά τόσο σύντο­ μα. Η δημοκρατία που νίκησε τους Πέρσες με την έμφαση που έδωσε στις προσωπικές ικανότητες όλων, είχε ως συνέπεια ό­ λοι να αρχίσουν να αισθάνονται ικανοί και σπουδαίοι. Ο ατομι­ κισμός που στήριξε τη δημοκρατία, πάρα πολύ σύντομα γίνε­ ται μπούμεραγκ και την καταστρέφει. Αυτός είναι ο λόγος που το θαύμα της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, όπως όλα τα θαύματα, δεν διάρκεσε πολύ. Οι λεπτές ισορροπίες ανάμεσα στην πα­

292


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ραδοσιακή και τη 'μοντέρνα' ηθική κατά την εποχή του Περι­ κλή δεν θα κρατήσουν. Ηδη ο Κϊμων, όπως θα δούμε σε λίγο, ακροβατεί συνέχεια ανάμεσα στο παλιό και το καινούριο, προκαλώντας μύριες όσες συγχύσεις.


33. Κϊμων, ο στρατηγός πλεϊμπόι! Οι Μηδικοί Πόλεμοι έχουν μια εισαγωγή που τη γράφουν οι Ιωνες της Μικράς Ασίας με την απελπισμένη εξέγερση τους το 500 και κατ’ άλλους το 499 π.Χ., ένα κυρίω£ θέμα που το ε­ πεξεργάζονται οι Ιωνες της Αττικής και οι Δωριείς της Λακωνί­ ας στο χρόνο που μεσολαβεί από τη μάχη του Μαραθώνα, το 490 π.Χ., μέχρι τη μάχη των Πλαταιών, το 479, και ένα μακρύ αμιγώς ιωνικό επίλογο, σκόρπιο, αντιφατικό και μάλλον αστείο που αρχίζει αμέσως μετά τη μάχη των Πλαταιών και τελειώνει το 449 π.Χ. με τη συνθήκη (ή ειρήνη) του Καλλία, δηλαδή με έ­ να συμβιβασμό Ελλήνων και Περσών, που είναι μια λαμπρή ι­ δέα του μεγάλου Περικλή. Κάποιοι αιμοδιψείς ιστορικοί, ωστόσο, που τα ιστορικά γε­ γονότα τα αντιλαμβάνονται σαν μια αλυσίδα πολέμων εντός των οποίων σφυρηλατείται το εθνικό φρόνημα, φυσικά μόνο των επιζώντων των μαχών, γιατί αυτοί που "πέφτουν ηρωικά" ως εκ της «ρύσεως του πεσίματός των δεν έχουν πλέον ουδέν φρόνημα, μερικοί ιστορικοί λοιπόν στέκονται αμήχανοι μπρο­ στά σ ε αυτή την πρωτοβουλία του Περικλή που δεν τη θεω­ ρούν και τόσο ελληνικήΙ Βλέπεις, αυτοί οι κρετίνοι θα προτιμούσαν να στείλει ο Πε­ ρικλής τον Ικτίνο και τον Καλλικράτη στη μάχη να σκοτωθούν ίσως, παρά να τους βάλει να χτίσουν τον Παρθενώνα. Τι να πεις και τι να μολογήσεις. Μας έχει σκάψει το τσερβέλο εκεί­ νο το βυζαντινό "νίκας κατά βαρβάρων δωρούμενος', διά του οποίου οι πιστοί ζητούν από το θεό να τους δωρίζει μαζί με ό­ λα τα άλλα και νίκες κατά των βαρβάρων, των Περσών συμπε­ ριλαμβανομένων, διότι όλες οι μάχες του ελληνισμού συνεχί­ ζονται στο διηνεκές. Η εμπόλεμη κατάσταση μεταξύ των Ελλήνων και Περσών κράτησε συνολικά 51 χρόνια, μαζί με τα διαλείμματα... για ξε­

294


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ κούραση. Γιατί, όπως ξέρουμε, και οι ήρωες κουράζονται. Εκ­ τός από αυτούς που ξεκουράζονται αιωνίως -αιώνια τους η μνήμη. Η οποία, όμως, στρεβλώνεται βάναυσα από τους πατριδοκάπηλους, που ούτε τους νεκρούς δεν αφήνουν στην η­ συχία τους. Λοιπόν, ανθέλλην και ο Περικλής! Γ ιατί υπόγραψε συνθήκη με τους Πέρσες! Με τους οποίους δεν θα ξαναπολεμήσουν πια ποτέ οι Ελληνες. Εκτός κι αν κά­ ποιος θερμομπουμπουνοκέφαλος αποφασίσει πως ο διακο­ πείς επί Περικλέους περσοελληνικός πόλεμος πρέπει να συ­ νεχιστεί σήμερα. Ολα να τα περιμένει κανείς από κυνηγούς (προαιώνιος εχθρικών) κεφαλών. Αλλωστε, διαβάσαμε σε ελ­ ληνική Ιστορία πως οι Πέρσες είναι (σε χρόνο ενεστώτα) εχ­ θροί μαςΙΙΙ! Εν πάσει περιπτώσει, ο Ξέρξης δολοφονείται το 465 π X., 16 χρόνια μετά τη ναυμαχαία της Σαλαμίνας και τη θέση του παίρνει ο λιγότερο φαντασμένος Αρταξέρξης Α’ που βασιλεύει μέχρι το 425 π.Χ., οηλαδή μέχρι τον έκτο χρόνο του εικοσιεφτάχρονου Πελοποννησιακού Πολέμου. Ο εξ αποστάσεως "φί­ λος· του, ο Περικλής, που κατάφερε να συνεννοηθεί με τον Αρταξέρξη, πέθανε τέσσερα χρόνια νωρίτερα, κατά το δεύτε­ ρο έτος του Πελοποννηοιακού Πολέμου. Ο Αρταξέρξης μαζί με το στέμμα κληρονομεί απ' τον Ξέρξη και μια κατάσταση χαοτική εντός της αυτοκρατορίας. Παντού εξεγέρσεις και επαναστάσεις. Ειδικότερα στην Αίγυπτο γίνεται χαμός. Η ευκαιρία συνεπώς είναι άκρως κατάλληλη για τους Ελληνες για μια ναυτική εκστρατεία κατά της Περσικής Αυτο­ κρατορίας, με την κρυφή ελπίδα πως κάτι θα μπορούσαν να βάλουν στο χέρι από την αναμενόμενη κονιορτοποίηση του κολοσσού, που εντούτοις αποδεικνύεται πολύ ανθεκτικός. Ο­ μως οι Αιγύπτιοι, με τους οποίους οι Ελληνες είχαν από αιώ­ νες πολύ καλές εμπορικές σχέσεις, δεν τα καταφέρνουν τελι­ κά να τους βοηθήσουν αποτελεσματικά. Παρά ταύτα, οι Ελληνες έχουν πολύ εντυπωσιακές επιτυχί­

295


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ες τα πρώτα χρόνια της δεύτερης πράξης του ελληνοπερσικοϋ πολέμου, που το θέατρο του τώρα βρίσκεται επί περσικού εδάφους. 0 στρατηγός Κίμων, γιος του ένδοξου νικητή του Μαραθώνα, του Μιλτιάδη, είναι αυτή την περίοδο η μεγάλη βε­ ντέτα των τυχοδιωκτικών εκστρατειών, που οφείλονράι στο γε­ γονός πως τα μυαλά των Αθηναίων πήραν αέρα, ύστερα από τις λαμπρές τους νίκες στο πάτριο έδαφος. Μέχρι το 470 π.Χ. τουλάχιστον, ο Κίμων θα συνυπάρχει αλ­ λά όχι και τόσο αρμονικά με το Θεμιστοκλή, τον υπ’ αριθμόν έ­ να εχθρό του πατέρα του, Μιλτιάδη. Και για κάμποσα χρόνια θα συνυπάρχει και με τον Περικλή που αυτή την εποχή ετοιμά­ ζεται να εισβάλει θριαμβικά στην παγκόσμια Ιστορία. Προς το παρόν όμως ο Κίμων πρέπει να αντιμετωπίσει τον Θεμιστοκλή που δεν του αρέσει καθόλου η ιδέα μιας εκστρα­ τείας των Ελλήνων κατά των Περσών, αντίθετα από τον Κίμωνα που ψοφάει για τρελίτσες. Πώς αλλιώς θα γινόταν ήρωας σαν τον πατέρα του, αφού οι Πέρσες δεν έλεγαν να του κά­ νουν το χατίρι και να τον ηρωοποιήσουν επί του πατρίου εδά­ φους; Αφού λοιπόν οι Πέρσες δε έρχονται πλέον σε μας, πάμε ε­ μείς σ’ αυτούς και τους λέμε: να ’μαστέ! Κάντε μας, σας παρακαλούμε, ήρωεςΙ Και οι Πέρσες άλλη μια φορά τους κά­ νουν το χατίρι. Κι όλα αυτά τα παλαβά γιατί ο φανατικός φιλολάκων αριστοκράτης Κίμων πιστεύει ειλικρινά στον... εξ Ανα­ τολών κίνδυνο. (Τι ιστορία και αυτή με τον εξ Ανατολών κίνδυνοί Μια οι Πέρσες, μια οι Τούρκοι, μια χαρά τα βόλεψαν και οι αρχαίοι και οι νέοι Ελληνες με έναν εχθρό πάντα στη θέση του, και πά­ ντα έτοιμο να μας κάνει ενδόξους κάθε φορά που τέλειωναν τα, σαν τη βενζίνη αναγκαία για την κίνηση ενός λαού, αποθέ­ ματα δόξας. Μάλιστα, σήμερα που ο δείκτης της βενζίνης που λέγαμε έφτασε στο κόκκινο, μας τα κάναν χαλάστρα στο Νταβός οι σύμμαχοιΙ Αντε, τώρα, να δεις προκοπή χωρίς εχ­ θρό).

296


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Που λέτε, ο Κϊμων κάνει μια πρώτη φανταχτερή εμφάνιση στο Βυζάντιο, το 476 π.Χ.. Ξετρυπώνει από κει τον Παυσανία, που κοτζάμ Σπαρτιάτης αυτός, είχε γίνει ντιπ για ντιπ Πέρσης και τον παραδίδει στους συμπατριώτες του. Από κει, την επόμενη χρονιά (475 π.Χ.) κατηφορίζει κατά τη Σκύρο και την Κάρυστο που είχαν μηδίσει και επαναφέρει τα νησιά στην αθηναϊκή τάξη. Από τη Σκύρο, μάλιστα, παίρνει τα κόκαλα του μεγάλου θη­ σέα, ένατου βασιλιά της Αθήνας και Ιωνα ήρωα εξίσου θρυλι­ κού για τα κατορθώματα του με τον Δωριέα Ηρακλή, τα φέρνει στη Αθήνα και δίνει έτσι την ευκαιρία στους Αθηναίους να α­ σκήσουν την προδωδεκαθεϊκή προγονολατρία τους χτίζοντας λίγο αργότερα το θησείον, το ναό αφιερωμένο σ ε έναν άνθρω­ πο, τον θησέα, και ταυτόχρονα σε έναν θεό, τον Ηφαιστο. Το 470 π.Χ., πέντε χρόνια μετά την τιμωρία της Σκύρου (ελ­ πίζω οι Σκυριανοί να την έχουν ξεχάσει και να μην εκστρατεύ­ σουν σήμερα κατά της Αθήνας, αν και εδώ που τα λέμε, της πανάθλιας σημερινής Αθήνας της αξίζει μια παραδειγματική τιμωρία για την καταδυνάστευση της επαρχίας), ο Κϊμων λοι­ πόν το 470 π.Χ. παίρνει δρόμο για τη Μικρά Ασία και γνωρίζει έναν πραγματικό θρίαμβο στην κατά ξηρά και κατά θάλασσαν μάχη κοντά στις εκβολές του ποταμού Ευρυμέδοντα, στη ση­ μερινή Αττάλεια. Νικητής και τροπαιούχος είναι πλέον σε θέ­ ση να αποστομώσει τον Θεμιστοκλή, που ζητάει επίμονα προε­ τοιμασία για πόλεμο με τη Σπάρτη και όχι τυχοδιωκτισμούς με τους Πέρσες, έστω κι αν αυτοί οι τυχοδιωκτισμοί φέρουν δό­ ξαν πολλήν, όπως στον Ευρυμέδοντα. Ο πάντα μεγαλοφυής Θεμιστοκλής μυρίζεται τον επερχόμενο Πελοποννησιακό Πόλεμο, πάρα πολύ πρώιμα. Ο Κϊμων ό­ μως επιμένει στον εξ Ανατολών κίνδυνο και τούτη η αντιδικία ανάμεσα στον ήρωα της Σαλαμίνας και το νεόκοπο ήρωα του Ερυμέδοντα γίνεται κατά πάσα πιθανότητα η αιτία της εξορίας του Θεμιστοκλή και του τραγικού του τέλους στη Μικρά Ασία, που ήδη το περιγράψαμε σε άλλο κείμενο μας.

297


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Ευτυχώς, πάντως, που ο Περικλής ετοιμάζεται να πάρει τα ηνία της αθηναϊκής δημοκρατίας και να σταματήσει τις παλά­ βρες του Κίμωνα των "κιμώνειων χρόνων", όπως λέγεται αυτή η περίοδος. Που ωστόσο ήταν ένας σπουδαίος στρατηγός. Μό­ νο που ήταν οπαδός της άποψης η στρατηγική για τη στρατηγι­ κή. Σαν να λέμε, η τέχνη (του πολέμου) για την τέχνη (του πο­ λέμου). Με άλλα λόγια, ο Κίμων είχε μεν στρατηγικό μυαλό, αλλά τα μυαλά των στρατηγών συνήθως δεν είναι κατάλληλα για πολλά πράγματα, παρόλο που θα μπορούσαν να μας διαψεύσουν οι σημερινοί στρατηγοί, που μόλις αποστρατευτούν γίνο­ νται διευθυντές εργοστασίων, προφανώς γιατί οι βιομήχανοι γνωρίζουν πως ο πόλεμος συνεχίζεται εντός των εργοστασίΠέντε χρόνια μετά τον Ευρυμέδοντα, το 465 π.Χ., ο Κίμων πολιορκεί, κυριεύει και καταστρέφει τη Θάσο, διότι επαναστά­ τησε. Η πλούσια Θάσος που κατοικούνταν από Θράκες, έκανε χρόνια να συνέλθει από το καταστροφικό μένος των Αθηναίων που βρήκαν την ευκαιρία να δείξουν στους "συμμάχους" τι τους περιμένει αν σηκώσουν κεφάλι, όπως οι απερίσκεπτοι θάσιοι. Μια άλλη εκστρατεία κατά του Δραβήσκου παρά τον Στρυμώνα την επόμενη χρονιά (464 π.Χ) καταλήγει σε σκέτο φιάσ­ κο. Γ Γ αυτό το φιάσκο ο Κίμων εξοστρακίζεται, δηλαδή εξορί­ ζεται από την Αθήνα για δέκα χρόνια, το 461 π.Χ., αφού δικα­ στεί το 463 π.Χ.. θ α καθίσει στη εξορία μόνο τέσσερα χρόνια. Τον ανακαλεί ο κατά 15 χρόνια μικρότερος του Περικλής, που στο μεταξύ έρχεται στα πράγματα, γιατί τον χρειαζεται προ­ κειμένου να βάλει τάξη στην Κύπρο, όπου πράγματι ο Κίμων τα καταφέρνει και πάλι θαυμάσια (δυστυχώς ο Αττίλας 1 και 2 δεν βρήκε τον Κίμωνα του), αλλά πεθαίνει άδοξα από αρρώ­ στια και όχι από περσικό βέλος κατά τη διάρκεια της πολιορκί­ ας του Κιτίου παρά τη σημερινή Λάρνακα της Κύπρου. Αιώνια του η μνήμη. Ηταν ένας πραγματικά μεγάλος στρατηγός και έ­

298


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ νας μάλλον ασήμαντος πολιτικός. Ο Περικλής που έρχεται τώρα στο προσκήνιο της Ιστορίας δεν έχει ιδέα από στρατηγική, καθότι διανοούμενος αλλά και πολιτικός μεγάλης κλάσεως. Ο Θεμιστοκλής που προηγείται και των δύο ήταν ένας πάρα πολύ μεγάλος στρατηγός και έ­ νας ακόμα πιο μεγάλος πολιτικός, πάντως διανοούμενος δεν ήταν. Και η Αθήνα αυτή τη στιγμή χρειάζεται ένα διανοούμενο στην κορυφή των δημοσίων πραγμάτων. Σημειώνουμε με την ευκαιρία πως η Αθήνα της σήμερον (δηλαδή η Ελλάδα) έχει να δει σοβαρό διανοούμενο στην κορυφή των δημοσίων πραγ­ μάτων απ’ την εποχή του Περικλή. Βέβαια, ο Καραμανλής είναι γνωστός και με το παλιότερο παρατσούκλι "νέος Περικλής’ . (Το πρόσφατο παρατσούκλι του είναι "θ εό ς’ ). Ομως, άλλα τα μάτια του λαγού και άλλα τα φρύδια του Καραμανλή. Ακου, νέος Περικλής! I Επειδή δηλα­ δή, υπάρχει Νέα Σμύρνη, Νέα Μηχανιώνα, Νέα Μάκρη, Νέα Φιλαδέλφεια κτλ, πρέπει σώνει και καλά να υπάρχει και νέος Περικλής; 0 Κίμων είναι μια μεταβατική προσωπικότητα και κυριολε­ κτικά και μεταφορικά. Κυριολεκτικά διότι οδηγεί από τον Θεμι­ στοκλή στον Περικλή και μεταφορικά διότι παραπαίει συνεχώς ανάμεσα στο παλιό αριστοκρατικό ήθος (σημειώνουμε πως ή­ ταν πολύ πλούσιος αριστοκράτης) και τη νέα πληβειακή συ­ μπεριφορά. Στην πραγματικότητα τα συνδυάζει και τα δύο σ’ έ­ να αξεδιάλυτο κράμα. Οπως περίπου θά έλεγαν και οι δεκαεφτανοεμβρίτες είναι ένας ’ λμτ’ της εποχής του: λούμπεν (λ) με­ γαλοαστική (μ) τάξη (τ). Μέχρι την ύστερη εφηβεία του, όλοι θεωρούσαν τον Κίμωνα υποδειγματικά ηλίθιο και ανεπρόκοπο. Λες και ήταν γιος όχι του πατέρα του, του ενδόξου Μιλτιάδη, αλλά του συνονόμα­ του παππού του, του Κίμωνα, που είχε το παρατσούκλι Κοάλεμος, τουτέστιν βλάξ. (Μην αποκαλέσετε λοιπόν κάποιον κοάλεμο, γιατί αν τύχει και βρεθεί δίπλα του κανένας αρχαιομα­ θής ενδέχεται να του το μεταωοάσει και να σας κάνει μήνυ­

299


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ση). Ιδού λοιπόν πώς φερόταν τούτος ο ’ βλάξ· που όπως θα κα­ ταλάβουν αργότερα οι συμπατριώτες του δεν ήταν καθόλου βλάξ, αλλά πλεϊμπόι, όπως θα λέγαμε σήμερα. Και μάλιστα; μέχρι σκανδαλισμού. Καθώς αυτός και η αδελφή του, η διάση­ μη όσο περίπου και η Ασπασία, Ελπινίκη έμειναν ορφανοί και πλούσιοι πολύ νέοι, το έριξαν από νωρίς στην πλάκα. Με το εύλογο πρόσχημα πως έπρεπε να προστατεύει την ορφανή αδελφή του, την όμορφη Ελπινίκη, ο Κϊμων έμενε μαζί της, κοιμόταν μαζί της και έκανε έρωτα μαζί της πράγμα που το γνώριζε όλος ο κόσμος. Ηταν δηλαδή αιμομεϊκτης, πράγμα που δεν τον εμπόδισε καθόλου να γίνει και ήρωας λίγο αργό­ τερα. (Ας μας συμπαθούν οι εξ Ελλήνων χριστιανοί. Τι να κά­ νουμε δηλαδή, να λογοκρίνουμε την Ιστορία για να την μετα­ τρέψουμε σε χρηστομάθεια, όπως στα σχολικά εγχειρίδια Ιστορίας;) Λέγεται πως την Ελπινίκη την παντρεύτηκε κιόλας, αλλά αυ­ τό δεν είναι απόλυτο βέβαιο. Το βέβαιο πάντως είναι ότι την ■πάσαρε" στο μεγάλο ζωγράφο Πολύγνωτο και ότι οι τρεις τους ήταν για καιρό ένα ισοσκελές τρίγωνο με ανδρικές τις δύο όρθιες πλευρές. Λέγεται ακόμα πως η Ελπινίκη εχρημάτισε και ερωμένη του Περικλή, πριν αυτός γνωρίσει μια γνήσια εταίρα, την Ασπασία, που θα την ερωτευτεί μέχρι παραφροσύ­ νης. Πάντως η Ελπινίκη παντρεύτηκε κάποτε με τον αριστο­ κράτη Καλλία, αυτόν που ο Περικλής έστειλε πρέσβη στον Αρταξέρξη για την ειρήνη, αλλά λέγεται πως είχε παράλληλα και ένα δεύτερο σύζυγο, τον αδελφό της. Ο Κϊμων ήταν ψηλός, δυνατός με πλούσια κόμμη, αλλά όχι ιδιαίτερα όμορφος. Ηταν εξαιρετικά πράος και γελούσε εύκο­ λα. Γενναιόδωρος μέχρι απελπισίας των συγγενών του, είχε δώσει εντολή όποιος πεινούσε στη γειτονιά του να πηγαίνει να τρώει σπίτι του, που έτσι το μετέτρεψε σε εστιατόριο, πράγμα που το εκμεταλλεύτηκαν δεόντως όλοι οι πεινασμένοι της Α­ θήνας και όχι μόνο της γειτονιάς του.

300


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Με αυτά και με άλλα, πριν γίνει ήρωας ο αγαθότατος Κίμων ήταν ένας λαμπρός μπον βιβέρ και ένας τύπαρος πασίγνω­ στος στην Αθήνα και τα περίχωρα. Ηταν τουτέστιν ένας σω­ στός σταρ του σινεμά, πριν από το σινεμά. Κάποτε τα βαρέθηκε όλα αυτά και αφοϋ αποκατέστησε την αγαπημένη του Ελπινίκη με το καλότατο Καλλία, με την παρά­ κληση να τη "βγάζει· και να τη σεργιανάει, πράγμα πρωτάκου­ στο για Ελληνίδα, αφού οι Ελληνίδες ήταν από τότε κλειδωμέ­ νες στην κουζίνα και δεν μετείχαν σε κανενός είδους κοινωνι­ κή, καλλιτεχνική ή πολιτική ζωή, αφού λοιπόν ο Κίμων βαρέθη­ κε να παριστάνει τον πλεϊμπόι, είπε να γίνει στρατηγός, έτσι για αλλαγή. Κι έγινε ένας καταπληκτικός στρατηγός, αυτό το γελαστό παιδί. Αν λοιπόν, ο Θεμιστοκλής ήταν ένας πληβείος που ήθελε να παριστάνει τον αριστοκράτη, ο Κίμων ήταν ένας αριστοκρά­ της που του άρεσε να παίζει τον πληβείο. Μέσα σε ελάχιστα χρόνια η δημοκρατία γκρεμίζει τα όρια ανάμεσα στις παραδο­ σιακές τάξεις και οι συμπεριφορές και τα ήθη αρχίζουν να α­ νακατώνονται. Ο Περικλής που έρχεται, θα γίνει το υπόδειγμα αυτής της ’γιουνιταξικής* συμπεριφοράς. Τώρα πια κανείς δεν νοιάζεται για το 'καθαρό αίμα* και την αριστοκρατική καταγωγή, ούτε καν οι αριστοκράτες. Μην κοι­ τάτε που οι γύφτοι (όχι οι γνήσιοι γύφτοι πάντως) κάνουν σήμε­ ρα εδώ ό,τι μπορούν για να ανακαλύψουν κανένα λίμπρο ντ’ ό­ ρο στα βάθη της προγονικής Ιστορίας. Το κάνουν γιατί είναι γύφτοι (όχι γνήσιοι, πάντως) και νιώθουν μειονεκτικά μέχρι αυ­ τοκτονίας. Οσο πιο άδοξος και άσημος είναι κανείς τόσο πε­ ρισσότερο νιώθει την ανάγκη για ενδόξους και ευγενικούς προγόνους. Ο σοβινισμός είναι αρρώστια ψυχικής τάξεως.

301


34. Η επανάσταση των ειλώτων στη Σπάρτη Τό έτος 500 π.Χ., που σημαδεύει την αρχή των Μηδικών Πο­ λέμων με την ιωνική επανάσταση, σημαδεύει επίσης και τον ο­ ριστικό χωρισμό της Ανατολής από τη Δύση. Πρόκειται για ένα χωρισμό που συνεχίζεται. Και που στοίχισε πάρα πολλά και στην Ανατολή και στη Δύση. Οι 'δύο κόσμοι" θα αναπτύσσο­ νται στο εξής εντελώς αυτόνομα και λαοί μεταγενέστεροι ό­ πως οι Αραβες και οι Τούρκοι, που θα έρθουν στην Ανατολή για να ζήσουν στον τόπο των πανάρχαιων Αυτοκρατοριών (αι­ γυπτιακή, βαβυλωνιακή, ασσυριακή, περσική), μόνο έμμεσα πλέον θα επωφελούνται από τον γειτονικό ελληνικό πολιτισμό που θα χειραφετηθεί πλήρως από τον μητρικό του ανατολικό πολιτισμό. Ελάχιστα θα επωφεληθούν αργότερα και από τον ευρωπαϊκό που, αυτός, έχει ως μητρικό πολιτισμό τον ελληνι­ κό. Οι συνέπειες αυτής της παρά φύσιν τομής αρχίζουν να φαίνονται μόλις τώρα. Οι Αραβες και οι Τούρκοι, έχοντας χά­ σει την παλιότερη πολιτιστική τους αυτονομία και κάτω από τις συνθήκες της επικράτησης του ευρωπαϊκού πολιτισμού, προ­ σπαθούν σήμερα να ξαναδέσουν τον πριν από 2500 χρόνια κομμένο ομφάλιο λώρο με τη Δύση. Η οποία μόλις άρχισε, επι­ τέλους, να αναγνωρίζει τα χρέη της στην Ανατολή. Ο Αντρέ Μαλρό θα είναι ένας από τους πρώτους που θα υ­ πογραμμίσει τη σημασία αυτών των τεράστιων ανεξόφλητων χρεών της Δύσης προς την Ανατολή, που συνίστανται κυρίως σε ό,τι έχει σχέση με το ‘ διονυσιακό πνεύμα’ που παραμένει πάντα ανατολίτικο, σε αντιδιαστολή με το ’απολλώνειο’ , που είναι δημιούργημα των Ελλήνων και μόνο. Ολες οι θρησκείες, ολόκληρος ο μυστικισμός, καθώς και η σχεδόν θρησκευτική λατρεία των ενστίκτων πρωτοεμφανίστηκαν ως κοινωνικά, ηθικά και φιλοσοφικά δεδομένα καταρχήν στην Ανατολή, και αποτέλεσαν το γόνιμο ποιητικό αντίβαρο

302


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ στον άκρατο ελληνικό Λόγο (τη λογική), που είναι το υπέρτατο δημιούργημα του ελληνικού πολιτισμού, αυτό ακριβώς που μας λείπει περισσότερο από καθετί σήμερα σε αυτόν εδώ τον τόπο, που οι κάτοικοί του επιμένουν να τον χαρακτηρίζουν 'Ελλάδα' τη στιγμή που η Ορθοδοξία έκανε και συνεχίζει να κάνει ό,τι μπορεί για να παραμείνει η Ελλάδα, που δημιούργη­ σε το δυτικό πολιτισμό, στην πολιτιστική μητρική της Ανατολή. Παρά ταύτα, ο χριστιανισμός, μια θρησκεία τυπικά ανατολί­ τικη, έγινε ελληνοχριστιανισμός. Και τα πράγματα μπερδεύτη­ καν αξεδιάλυτα. Ο ελληνοχριστιανισμός, λοιπόν, είναι ένας σύνθετος όρος που εφευρέθηκε για να ορίσει το κράμα Ανα­ τολής και Δύσης. Αλλά εδώ στην Ελλάδα το κράμα περιέχει κάπου 80% Ανατολή και μόνο 20% Δύση, αντίθετα από την 'ελ ­ ληνική' σήμερα Ευρώπη, όπου τα ποσοστά εμφανίζονται αντεστραμμένα. Από πολιτιστική άποψη λοιπόν η ένταξή μας στην ΕΟΚ ση­ μαίνει ότι πρέπει να αλλάξουν οι αναλογίες και να προσαρμο­ στούν σε αυτές της Ευρώπης, πράγμα που θα γίνει αναγκαστι­ κά έτσι και αλλιώς, αφού ο ευρωπαϊκός πολιτισμός έγινε πλέ­ ον παγκόσμιος, χάρη στη δύναμη του ελληνικού Λόγου, που είναι ο πυρήνας του και το 'μοτέρ' που τον κινεί αδιάκοπα. Χωρίς το Λόγο δεν νοείται επιστήμη, χωρίς την επιστήμη δεν νοείται πρόοδος και χωρίς τη πρόοδο δεν νοείται αλλαγή. Βέβαια, το 'ανατολίτικο πνεύμα' είναι άκρως γοητευτικό. Εί­ ναι όμως και βαθύτατα συντηρητικό. Οι λαοί της Ανατολής κα­ θηλώθηκαν πολιτιστικά γιατί δεν τους μπόλιασε το δυτικό, δη­ λαδή το ελληνικό πνεύμα. Ενώ όση και όποια πρόοδο κάνουμε εμείς εδώ, που βέβαια είναι σημαντική σε σχέση με άλλους λαούς της Ανατολής, οφείλεται στο ευρωπαϊκό, δηλαδή στο ελληνικό πνεύμα που επέστρεψε, όσο επέστρεψε εν πάση περιπτώσει, στον τόπο του με χίλια βάσανα και σε πείσμα των ορθοδόξων παπάδων που προσπαθούν να μας κρατήσουν κα­ θηλωμένους στη μητρική 'καθ’ ημάς' Ανατολή. Δεν είναι σε θέση δηλαδή να καταλάβουν οι παπάδες, πως

303


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ανάμεσα στον Πέρση αγιατολάχ, τον Αραβα χαλίφη και τον Ελληνα αρχιεπίσκοπο υπάρχει πνευματική συγγένεια πρώτου βαθμού. Αλλωστε, ο Χομεϊνί φοβάται τάσο πολύ τη Δύση, όσο κι ο πνευματικός “ξάδελφός" του, ο Αυγουστίνος Φλωρίνης. ) Ωστόσο, είναι βέβαιο πως κάποτε όλοι οι λαοί θα κρατή­ σουν από την Ανατολή την ποίηση και τη μαγεία της, αλλά όχι και τον τρόπο κοινωνικής οργάνωσης και συμπεριφοράς. Ας δώσουμε λοιπόν στους ποιητές το δικαίωμα να παραμείνουν Ανατολίτες και ας αφαιρέσουμε αυτό το δικαίωμα από τους παπάδες που κατέστρεψαν ακόμα και την ποίηση. Προσωπικά δεν γνωρίζω πιο ακαλαίσθητα και αντιαισθητικά

όντα από

τους ορθόδοξους θρησκευόμενους, τους μονίμως πενθούντες και κλαίοντες για το θάνατο ενός θ ε ο ύ και στην πραγμα­ τικότητα για τον πάντα επικείμενο δικό τους θάνατο. Πώς είναι δυνατό λοιπόν να δημιουργήσει πολιτισμό ένας άνθρωπος μόνιμα τρομοκρατημένος από το αναμφισβήτητο γε­ γονός πως πρόκειται να πεθάνει; Το πολύ που μπορεί να κάνει ένας τέτοιος άνθρωπος, στην περίπτωση που έχει ταλέντο, εί­ ναι έργα τέχνης. Από τα οποία όμως θα λείπει αναγκαστικά ο Λόγος, που ενώ δεν μειώνει την αισθητική τους αξία, μειώνει ωστόσο εμφανέστατα τη γνωστική και την παιδευτική τους ση­ μασία. Οσο για τους εκ θρησκευομένων ατάλαντους, αυτοί θα συνεχίσουν να ζουν σε ένα Μεσαίωνα διαρκείας και να ασχημο­ νούν ως κορύβαντες, προσπαθώντας να μας πείσουν πως ο α­ ριθμός 666 είναι ο ίδιος ο σατανάς μεταμορφωμένος, μαγικώ τω τρόπω, σ ε νούμερο. Δεν αποκλείεται τούτοι οι βάρβαροι εκτός από χριστιανοί να θέλουν να λέγονται και Ελληνες. Ω πάνσοφή μου Αθηνά, τι τους θωρείς ακίνητη, πού τρέχει ο λο­ γισμός σου; Στον Περικλή; Ξέχασ έ τονΙ Πέθανε προ πολλού. Εκτός από την τομή ανάμεσα σ ε Ανατολή και Δύση, που γί­ νεται για πρώτη φορά το 500 π.Χ., με την ιωνική επανάσταση και τους Μηδικούς Πολέμους που την ακολούθησαν, μια δεύ­ τερη, πιο σημαντική αυτή, οδικά για μας τους Ελληνες, θα γί­

304


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ νει αμέσως μετά τη μάχη των Πλαταιών. Στο εξή ς οι Σπαρτιά­ τες, όπως και παλιότερα, θα κλειστούν και πάλι στον εαυτό τους και δεν θα θέλουν να έχουν καμιά σχέση με τους Αθηναί­ ους και τον πολιτισμό τους. Ενώ προσωρινά βγήκαν από το καβούκι τους με τους Μηδι­ κούς Πολέμους, τώρα που οι Π έρσες δεν τους απειλούν άμε­ σα, αδιαφορούν επιδεικτικά για τις τυχοδιωκτικές περιπέτειες των Αθηναίων στις παρυφές της περσικής αυτοκρατορίας και προσπαθούν να αναδιοργανώσουν το στρατοκρατικό κράτος τους, που κινδύνεψε να καταστραφει από τον αναγκαστικό συγχρωτισμό με τους δημοκράτες Αθηναίους, στη διάρκεια των Μηδικών Πολέμων. Αλλωστε, οι Σπαρτιάτες γνωρίζουν πως ο κύριος εχθρός τους δεν είναι οι Πέρσ ες, αλλά οι Αθηναίοι. Αλλά και οι Αθη­ ναίοι γνωρίζουν επίσης πως ο κύριος εχθρός τους είναι οι Σπαρτιάτες. Οταν λοιπόν ο κοινός εχθρός εξαφανίστηκε, επα­ νεμφανίστηκε η παλιά και σταθερή έχθρα ανάμεσα στην ιωνι­ κή Αθήνα και τη δωρική Σπάρτη. Ο Πελοποννησιακός Π όλε­ μος, που κυοφορείται από χρόνια, σ ε λίγο θα καταστρέψει ορι­ στικά τη μεγαλειώδη Αθηναϊκή Δημοκρατία, και το δωρικό πνεύμα θα επιβληθεί πάνω στο ιωνικό. Πρόκειται για μια κυριαρχία που συνεχίζεται και σήμερα σε μια χώρα που θέλει να λέγεται κληρονόμος του ελληνικού, δη­ λαδή του αθηναϊκού πολιτισμού. Γιατί, πρέπει να σημειωθεί, πως πολιτισμό με τη σύγχρονη έννοια δημιούργησαν στην ελληνική αρχαιότητα μόνο οι Ιωνες της Ιωνίας και της Αττικής και οι Αιολείς της Λέσβου. Οι υπό­ λοιποι Ελληνες είναι μεν κληρονόμοι του ιωνικού πολιτισμού, αλλά όχι και δημιουργοί σημαντικού δικού τους πολιτισμού. Ετσι, η σημερινή ελληνοχριστιανική Ελλάδα βρίσκεται κάτω από τον αστερισμό της παλιάς Ανατολής, αλλά και κάτω από τη σκουριασμένη ασπίδα των 'τριακοσίων του Λεωνίδα*. Που, όπως ξέρουμε, ήταν χίλιοι μαζί με τους εφτακόσιους Ιωνες θεσπιείς, που ακόμα δεν βρήκαν τη θέση τους στο κενοτάφιο

305


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ της δωρικής ελληνοχριστιανικής μνήμης, που δεν περιέχει τί­ ποτα το γνησίως ελληνικό πλέον. Κατά τους ‘ κιμώνειους (αθηναϊκούς) χρόνους* και πιο συ­ γκεκριμένα το καλοκαίρι του 464 π.Χ., τη χρονιά δηλαδή που ο Κϊμων ηττάται στις εκβολές του Στρυμώνα (πράγμα που είδα­ με ότι θα του στοιχίσει μια δίκη την επόμενη χρονιά και μια τε­ τραετή εξορία από το 461 π.Χ.), ένας τρομερός σεισμός ισο­ πεδώνει κυριολεκτικά τη Σπάρτη. Δεν αφήνει τίποτ ;, μα τίποτα όρθιο. Εκτός από το 'επαναστατικό φρόνημα' των ειλώτων της Μεσσηνίας. Η οποία, όπως ξέρουμε, είναι κάτι σαν αποικία των Σπαρτιατών, από τότε που αυτοί εγκαταστάθηκαν στη Λα­ κωνία. Οι είλωτες είχαν ήδη εξεγερθεί άλλες δυο φορές. Αλλά τούτη η τρίτη, που γίνεται μέσα στη αναμπουμπούλα του σει­ σμού και που ονομάζεται Τρίτος Μεσσηνιακός Πόλεμος (ω­ στόσο, δεν είναι παρά η τρίτη κατά σειράν επανάσταση των σκλάβων της περιοχής), είναι ένα φαινόμενο μοναδικό στην παγκόσμια ιστορία: Ολοι οι Μεσσήνιοι, που χωρίς εξαίρεση εί­ ναι δούλοι των Σπαρτιατών, για πέντε ολόκληρα χρόνια πολε­ μούν τους Σπαρτιάτες. Και τους φέρνουν σε τόσο απελπιστική θέση, που υποχρεώνονται να ζητήσουν τη βοήθεια των Αθηναί­ ων προκειμένου να εξοντώσουν τους επαναστατημένους. Πρόκειται για κάτι το πρωτοφανές στην ιστορία της Σπάρ­ της. Η πανίσχυρη Σπάρτη που συνέβαλε τα μάλλα στη /ίκη κατά των Περσών, τώρα κινδυνεύει να ηττηθεΐ από τους μαινόμενους είλωτες, που βέβαια δεν θέλουν να γίνουν κοσμοκρά­ τορες, όπως οι Πέρσες. θέλ ο υ ν μόνο να τρώνε λίγο καλύτερα και να μην τους χρησιμοποιούν οι Σπαρι.άτες σαν άψυχα ερ­ γαλεία για την καλλιέργεια της γης. Οταν λοιπόν οι Σπαρτιάτες ζητούν τη συμπαράσταση των Αθηναίων εν ονόματι της βοήθειας που τους πρόσφερϋν πριν από λίγα χρόνια στον πόλεμο κατά των Περσών, έχουν την α­ τυχία ο φίλος τους ο Κϊμων να λείπει από την Αθήνα στο Στρυ­ μώνα. Η απόφαση συνεπώς πρέπει /α ληφθεϊ από τον Εφιάλτη,

306


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

τον ηγέτη των δημοκρατικών και στενό φίλο του Περικλή, του οποίου το δρόμο προετοιμάζει μεθοδικά. 0 Εφιάλτης αρνείται κάθε βοήθεια. Αλλα ο Κίμων που κα­ ταφθάνει στο μεταξύ, θα στείλει στη Μεσσηνία 4.000 Αθηναί­ ους στρατιώτες προκειμένου μαζί με ολόκληρο τον σπαρτιατι­ κό σ τρατό να επαναφέρουν στη δουλοκτητική τάξη τους είλω­ τες. Ομως, οι πάντα περήφανοι Σπαρτιάτες μετανιώνουν, ή μάλλον φοβούνται τους εκστρατεύσαντες κατά των ειλώτων Αθηναίους κάι μόλις αυτοί φτάνουν στη Μεσσηνία τους λένε -όχι και τόσο ευγενικά υποθέτω- να επιστρέφουν στα σπίτια τους γιατί δεν τους έχουν ανάγκη. Κατόπιν τούτου, οι εξίσου φιλότιμοι Αθηναίοι θα προσβληθούν πολύ. Και έκτοτε ούτε να δουν στα μάτια τους Σπαρτιάτη! Μη βιαστείτε πάντως να ασκηθείτε στην αττική σύνταξη με εκείνο το γνωστό "τα παιδία παίζει". Διότι τα παιδία επί του προκειμένου δεν παίζει καθόλου! Γ ια παιχνίδια είμαστε, όταν οι δούλοι κοντεύουν να μας λιανίσουν; Λοιπόν οι Αθηναίοι α­ ποφασίζουν τελικά να βοηθήσουν τους Σπαρτιάτες γιατί φο­ βούνται (και έχουν δίκιο), πως μια επιτυχία των ειλώτων της Μ εσσηνίας θα αποτελέσει κακό προηγούμενο και για την Αττι­ κή, που κι αυτή στηρίζει την οικονομία της στο δουλοκτητικό σύστημμα παραγωγής, ενώ οι Σπαρτιάτες φοβούνται πως οι Α­ θηναίοι, συμμαχώντας ενδεχομένως με τους είλωτες, θα μπο­ ρούσαν να σβήσουν από το χάρτη τους Σπαρτιάτες, έτσι που οι Αθηναίοι είχαν πάρει φόρα μετά τις κατά των Περσών λα­ μπρές τους νίκες. Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος βρίσκεται επί θύραις. Το φρούριο της Ιθώμης όπου στριμώχνονται οι επαναστά­ τες δεν θα μπορέσει να αντέξει για πολύ και οι Μεσσήνιοι παραδίδονται το 459 π.Χ.. Ομως, όχι άνευ όρων, πράγμα που αποτελεί σκάνδαλο για τα στρατιωτικά σπαρτιατικά ήθη. Παραδίδονται, λοιπόν, με τον όρο πως θα αφεθούν ελεύθεροι να φύ­ γουν. Οπερ και εγένετο. Προς κατάπληξιν προφανώς ακόμα και των ειλώτων. Και υποθέτω πως η έκπληξή τους θα μεγάλω­

307


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ σ ε κι άλλο όταν είδαν τους Αθηναίους να τους περιθάλπουν και να τους εγκαθιστοϋν όμορφα και καλά στη ΝαύπακτοΙΙΙ 0 Εφιάλτης που κάνει τους μισούς και σημαντικότερους απ’ αυτούς τους εκπληκτικούς πολιτικούς χειρισμούς, σίγου­ ρα είναι ένας σπουδαίος πολιτικός. Πρέπει λοιπόν να εξοντω­ θεί από τους φιλολάκωνες. Κι έτσι, πριν προλάβει να ολοκλη­ ρώσει τα σχέδιά του, δηλαδή δύο χρόνια πριν από τη διευθέ­ τηση του προβλήματος των Μεσσηνίων εμιγκρέδων απ’ τον δι­ άδοχό του Περικλή το 459 π.Χ., που ορίζει και το τέλος του Τρίτου Μεσσηνιακού Πολέμου, το 461 π.Χ., τη χρονιά δηλαδή που εξορίζεται ο Κίμων, ο Εφιάλτης δολοφονείται από φιλολάκωνες, που δεν είναι πάντως Αθηναίοι. Ομως, τούτη η δολοφονία δεν ωφέλησε σ ε τίποτα ούτε τους φιλολάκωνες ούτε τους αριστοκράτες, δηλαδή... τους φιλολάκωνεςΙ Γιατί ο θάνατος του Εφιάλτη φέρνει στο προσκήνι­ ο τον φίλο του, Περικλή. Ο οποίος ωστόσο θα επιχειρήσει έ­ ναν συμβιβασμό το 446 π.Χ. με τους Σπαρτιάτες. Πρόκειται για την "τριακονταετή ειρήνη" που έμ ελλε να είναι δεκαπενταετής. Διότι το 431 π.Χ. θα ξεσπάσει ο Πελοποννησιακός Πόλεμος, δεκαπέντε χρόνια πριν εκπνεύσει η "τριακονταετής ειρήνη" και αναζωπυρωθούν οι φόβοι των Σπαρτιατών για τους Αθηναίους, που τώρα πια κανείς δεν μπορεί να τους πάρει στ’ αστεία, ού­ τε καν οι Σπαρτιάτες, πολύ περισσότερο αυτοί, που έχουν ήδη στη ράχη τους το φιάσκο του Τρίτου Μεσσηνιακού Πολέμου. Α ξίζει να σημειώσουμε πως τρία μόλις χρόνια πριν από την "τριακονταετή ειρήνη" με τους Σπαρτιάτες, ο Περικλής υπο­ γράφει το 449 π.Χ. την περίφημη συνθήκη ειρήνης με τους Πέρ­ σες, που είναι γνωστή περισσότερο σαν "ειρήνη του Καλλία". Αυτή θα έχει πολύ καλύτερη τύχη. 0 Περικλής, λοιπόν, είναι ό­ ντως ένας ειρηνοποιός. 0 οποίος, εγκαταλείποντας τους Πέρ­ σ ες στην ανατολίτικη τύχη τους, θα επιχειρήσει, συχνά διά της βίας είναι αλήθεια, να δημιουργήσει άτυπα ένα μεγάλο ενι­ αίο ελληνικό κράτος υπό την αιγίδα της ήδη θαλασσοκράτειρας Αθήνας. Βέβαια, αυτό που στην πραγματικότητα θέλει,

308


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

δεν είναι να ενώσει τους Ελληνες αλλά να μεγαλώσει την Αθή­ να. Αλλωστε, ούτε και σήμερα νοιάζονται και πολύ οι πολιτικοί μας να ενώσουν τους Ελληνες. Ομως θέλουν πολύ να μεγα­ λώσουν την Ελλάδα. Αν είναι δυνατάν, ερήμην των ΕλλήνωνΙΙ Μ' άλλα λάγια, οι έννοιες "Ελλην· και Ε λ λ ά ς ' εν πολλοίς συνεχίζουν να είναι α­ ντίθετες! θ α 'λεγες πως σ ε τούτον τον έρμο τόπο, το έδαφος προέχει μονίμως σε σημασία των κατοίκων του. Απ' αυτή τη ά ­ ποψη είμαστε όντως γνήσιοι απόγονοι ένδοξων προγόνων. Των δισσπασμένων και μονίμως αλληλομισοϋμενων Ελλήνων. Αλλά αν τα πράγματα έχουν έτσι, αν δηλαδή υπάρχει ένα ντεκαλάζ (μια απορρύθμιση, μια διαφορά) ανάμεσα στη Ελλά­ δα και τους Ελληνες, αναρωτιέται κανείς για τη σκοπιμότητα της ένωσης των Νεοελλήνων σε ενιαίο κράτος. Θα ήταν προ­ τιμότερο να υιοθετηθεί το αρχαιοελληνικό μοντέλο διοικητικής οργάνωσης. Ετσι κι αλλιώς υπάρχει και σήμερα ένα 'κράτος' της Αθήνας, ένα 'κ ράτο ς' της Λακωνίας, ένα 'υποκράτος' της Μ ακεδονίας, ένα 'περιθωριακό κράτος' της Ηπείρου, ένα “ανθυποκράτος' της Θράκης, ένα 'αναρχοαυτόνομο κράτος' της Θεσσαλίας και τόσα 'πριγκιπάτα' όσα και τα νησιά. Υπάρχει, βέβαια, κι ένα παρακράτος σ’ όλες τις περιοχές. Κατόπιν τούτων δεν καταλαβαίνω τίποτα από τις διακηρύ­ ξεις περί του 'ενιαίου και αδιαιρέτου ελληνικού κράτους*. Πού το είδαν το 'ενιαίο'; Κι αν δεν υπήρχε ο στρατός και η αστυνο­ μία πιστεύετε στ’ αλήθεια πως το 'ενιαίο' θα ήταν και 'αδιαίρε­ το'; Επιτέλους πρέπει κάποτε να καταλάβουμε πως ο κύριος, αν όχι και ο μόνος παράγων 'εθνικής συνοχής* εν Ελλάδι, είναι η αστυνομία και η Αρχιεπισκοπή. Πρέπει, λοιπόν, να πάρουμε τα μέτρα μας και να δημιουργήσουμε σοβαρότερες συνθήκες για “εθνική συνοχή', σ ε βάση πολιτιστική.

309


35. Μια δημοκρατία εξτρεμιστική!

Η Αθηναϊκή Δημοκρατία έχει ανάγκη από τη 'διακεκριμένη προσωπικότητα'. Γ ιατί, όπως ξέρουμε, η Αθηναϊκή Δημοκρα­ τία προέκυψε από την ανάγκη για την αξιοποίηση των ικανοτή­ των όλων των πολιτών. Και είναι φυσικό κάποια ταλέντα να εί­ ναι σημαντικότερα από άλλα. Αυτό σημαίνει πως στην Αθήνα, στη θέση της παλιάς "ιεραρχίας του πλούτου' εμφανίστηκε μια νέα "ιεραρχία των ικανοτήτων". Που παρότι είναι μια φυσι­ κή ιεραρχία, δεν παύει ωστόσο να είναι μια "κατάταξη σ ε λί­ στα", μια "νομενκλατούρα" όπως θα λέγαμε με σύγχρονη γλώσσα. Βέβαια σ ε μια γνήσια δημοκρατία, κανείς δεν συντάσσει τέ­ τοιες ιεραρχικές λίστες. Ωστόσο, οι φυσικά αξιοκρατικές λί­ στες αυτοσυντάσσονται και αυτοαναθεωρούνται ακατάπαυτα. Αν προσπαθήσει κανείς να αποφύγει ή να καταστρέψει τη φυ­ σική ιεραρχία, δηλαδή την ιεραρχική άτυπη κλίμακα που δημι­ ουργεί η άνιση κατανομή των φυσικών ικανοτήτων ανάμεσα στους ανθρώπους που αποτελούν μια κοινωνική ομάδα, και ό­ χι, βέβαια, η άνιση κατανομή του πλούτου, τότε το μόνο που θα πετύχει είναι να γκρεμίσει τη δημοκρατία από τα θεμέλιά της. Διότι δημοκρατία σ ε καμιά περίπτωση δεν σημαίνει δημο­ κρατική αποθέωση της ανικανότητας, όπως στις ΠΑΣΟΚικές μέρες μας. Δημοκρατία σ ε καμιά περίπτωση δεν σημαίνει ισοπέδωση των πάντων ή εξισορόπηση πάνω σε συμβιβαστικούς μέσους όρους που κάνουν τη μεσότητα κανόνα και τη μετριό­ τητα "προσωπικότητα". Δημοκρατία σε καμιά περίπτωση δεν σημαίνει κυριαρχία των "μικρομεσαίων" στο πορτοφόλι, στο νου και στο ήθος. Δημοκρατία σημαίνει κυριαρχία των αρί­ στων, αλλά των φυσικά και μαζί επίκτητα αρίστων και όχι των κληρονομικά ή των οικονομικά "αρίστων·. Η Αθηναϊκή Δημοκρατία λοιπόν είναι μια μετεξέλιξη της

310


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

προγενέστερης οικονομικά και κληρονομικά καθορισμένης α­ ριστοκρατίας -και είναι κι αυτή μια αριστοκρατία, δηλαδή μια κυριαρχία των αρίστων. Ομως τώρα πια οι άριστοι νοούνται με έννοια κυριολεκτική και απόλυτη. Τώρα πια οι λιγότερο ικανοί θα τοποθετούνται αυ­ τόματα, και όχι διά διοικητικών αποφάσεων, σ ε μια θέση κάτω από αυτήν που κατέχουν στη λίστα (ας την πούμε έτσι για ευ­ κολία) οι περισσότερο ικανοί. Ομως, εδώ πάντα υπεισέρχεται ένας ψυχολογικός παράγων που καταστρέφει σταθερά αυτή τη φανταστική λίστα που αυτοσυντάσσεται και αυτοαναθεωρείται ακατάπαυτα, αφού νέοι άριστοι, καθώς μεγαλώνουν και μπαίνουν στα κοινά, την τρο­ φοδοτούν συνέχεια με νέο αίμα ικανών και ταλαντούχων, η παρουσία των οποίων και μόνο κάνει άμεσα αναγκαία την ανα­ θεώρηση μιας προηγούμενης λίστας. (Προσοχή μη γίνει καμιά σύγχυση με τούτη την επικίνδυνη λέξη. Στην πραγματικότητα, δεν υπάρχει καμιά λίστα στη δημοκρατία Υπάρχει μόνο μια συνεχώς αναθεωρούμενη ιεραρχία και αυτήν ακριβώς ονομά­ ζουμε συμβατικά "λίστα·). Το ψυχολογικό, λοιπόν, πρόβλημα που υπεισέρχεται εδώ και συνεχώς διαβρώνει τη δημοκρατία από τα μέσα, είναι η α­ δυναμία να αυτοπροσδιοριστεί κανείς ως ικανός ή ανίκανος. Η παρουσία του άλλου, ο έλεγχος του άλλου, είναι αναγκαίος όρος προκειμένου να συνειδητοποιήσουμε αν είμαστε ή δεν είμαστε ικανοί για κάτι. Ομως, ποιος μας εγγυάται πως ο άλλος δεν είναι κακόβου­ λος, ανήθικος ή ανόητος; Κι αν είναι έτσι, πώς θα συνταχθεί η λίστα που λέγαμε; Μ ε τη θέση στην οποία θα βάλει κανείς σε αυτήν αυθαίρετα τον εαυτό του; Αλλά, όσο πιο ηλίθιος είναι κάποιος, τόσο πιο έξυπνο περνάει τον εαυτό του και συνεπώς τόσο πιο επίμονα επιδιώκει μια καλύτερη θέση στη λίστα. Γ ια να αποφευχθεί ο πάντα υπαρκτός και δυσαπόφευκτος κίνδυνος διάβρωσης της λίστας από τους λιγότερο ικανούς ή τους εντελώς ανίκανους, καλή ώρα όπως στις μέρες μας, ό­

311


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

που εντός της παλαβής ελληνικής ιεραρχίας χάνει η μάνα το) παιδί και το παιδί τον πατέρα, η Αθηναϊκή Δημοκρατία δημι­ ούργησε πανίσχυρους θεσμούς. Τώρα πια και να επιχειρήσει ο ηλίθιος ή ο ανίκανος να καταστρέψει τη φυσική λίστα βάζο­ ντας τον εαυτό του σ ε περίοπτη θέση (όπως ο κ. Κατσιφάρας, για παράδειγμα πρόχειρο), δεν θα τα καταφέρει. Οι θεσμοί, δη­ λαδή οι άγραφοι κανόνες που τους σέβονται όλοι, θα τον ουδετεροποιήσουν χωρίς να τον εξοντώσουν. Η δημοκρατία σέβεται και τους ηλίθιους και τους ανίκα­ νους, παρόλο που οι ηλίθιοι δεν σέβονται τίποτα, εκτός βέβαια από την ηλιθιότητα τους. θ α μπορούσαμε να πούμε πως δημοκρατία είναι το διοικητι­ κό και κοινωνικό εκείνο σύστημα που αξιοποιεϊ τις ικανότητες των πάντων, αλλά κατά το μέγεθος της ικανότητας εκάστου, και όχι κατά το μέγεθος του πορτοφολιού του, κατά το εύρος των γνωριμιών του και κατά το πλάτος της πονηριάς του. Καταλαβαίνουμε τώρα πόσο δύσκολο αλλά και πόσο επι­ κίνδυνο πράγμα είναι η δημοκρατία, έτσι όπως τη συνέλαβαν οι Ελληνες ως κοινωνικό και πολιτικό θεσμό. Μπορεί να καταρρεύσει ανά πάσα στιγμή, εφόσον χαλαρώσουν οι θεσμοί. Ομως μπορεί να καταρρεύσει επίσης, αν κάποια όντως ισχυρή προσωπικότητα 'καβαλήσεΓ τους θεσμούς. Ακόμα, μπορεί να καταρρεύσει αν πολλαπλασιαστούν επι­ κίνδυνα οι ανίκανοι στα πάντα, πλην της υποκριτικής ικανότη­ τας διά της οποίας πείθουν τους ικανούς πως είναι κι αυτοί ι­ κανοί, για να αποδειχθούν στη συνέχεια ολικά ανίκανοι, αλλά όταν πλέον θα έχουν εξουδετερώσει τους όντως ικανούς που φράσσουν το δρόμο τους. Η γραφειοκρατία εμφανίζεται ακριβώς σ ε μια τέτοια περί­ πτωση μπερδέματος των ικανών με τους ανίκανους, εντός της ίδιας ιεραρχικής λίστας, που τώρα γίνεται επετηρίδα. Μ έχρι την εποχή του Περικλή οι θεσμοί που προστατεύουν τη δημοκρατία υπάρχουν μεν, αλλά δεν είναι ακόμα πάρα πο­ λύ ισχυροί. Θα τους ισχυροποιήσει ο Εφιάλτης, και θα δούμε

312


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

σ ε λίγο πως. Προς το παρόν πρέπει να δώσουμε μια ερμηνεία στο τραγικό γεγονός πως η μάζα, παρακινημένη από τους δη­ μαγωγούς, οι οποίοι ωστόσο αρπάζονται πάντα από υπαρκτές καταστάσεις, συχνά αποπέμπει τους πραγματικά ικανούς φυ­ σικούς ηγέτες της και κάνει έτσι τη δημοκρατία να δυσλειτουργεί. Γ ιατί, το ξαναλέμε, δημοκρατία δεν σημαίνει εξισορρόπηση και συμβιβασμός (αυτό είναι γνώρισμα της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, που βέβαια απέχει πολύ απο την Αθηναϊκή), ση­ μαίνει αξιοποίηση όλων των ανθρώπων κατά το μέτρο των φυ­ σικών και επίκτητων ικανοτήτων τους. Η περίοδος από το τέλος των Μηδικών Πολέμων μέχρι τον Περικλή ονομάστηκε πολύ πετυχημένα 'εξτρεμιστική δημο­ κρατία*. Ο χαρακτηρισμός περιέχει δύο ολοκάθαρα αντιφατι­ κούς όρους, αφού αυτό ακριβώς που προσπαθεί να αποφύγει η δημοκρατία είναι οι εξτρεμισμοί. (Ομως, προσοχή: Αποφυγή των εξτρεμισμών στη αρχαιοελ­ ληνική έννοια της λέξη ς δημοκρατία δεν σημαίνει μανιπουλάρισμα και συμβιβασμός. Σημαίνει άψογη λειτουργία των θε­ σμών που κάνει αδύνατους τους εξτρεμισμούς, είτε τους θετι­ κούς είτε τους αρνητικούς). Εξτρεμιστική δημοκρατία, λοιπόν, δεν είναι η υπερβολική δημοκρατία, αφού η υπερβολική δημοκρατία είναι ακριβώς το ζητούμενο, είναι η ελαφρώς χυδαία περί δημοκρατίας αντίλη­ ψη των λιγότερο ικανών, που δεν ανέχονται εύκολα κοντά τους, τους περισσότερο ικανούς. Σε μια εποχή που η μάζα νιώθει ικανή για τα πάντα, μετά τις λαμπρές νίκες κατά των Περσών, είναι φυσικό να επέρχεται μια κάποια σύγχυση ως προς το ποιος είναι όντως και ποιος δεν είναι αποδεδειγμένα ικανός. Ολοι νιώθουν το ίδιο ικανοί, ό­ πως φαίνεται καθαρά κι απ’ το περιστατικό που ήδη αφηγηθή­ καμε, όταν μετά τη ναυμαχία της Σαλαμίνας οι ναυμάχοι κλή­ θηκαν να ψηφίσουν για τον ικανότερο μαχητή και όλοι έβαλαν πρώτο τον εαυτό τους και απαξάπαντες δεύτερο τον θεμιστο-

313


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

J κλή, ο οποίος τελικά ήρθε πρώτος γιατί κανείς δεν τον ψήφισε ούτε για πρώτο ούτε για τρίτο. Ομως, οι πραγματικές ανθρώπινες ικανότητες δεν φαίνονται στον πόλεμο, φαίνονται στην ειρήνη. Στον πόλεμο μπορεί να σ ε κάνει ήρωα το ένστικτο της επιβίωσης. Στην ειρήνη όμως αυτό που κυρίως χρειάζεται είναι η ικανότητα και το μυαλό, κυρίως σ ε μια κοινωνία σαν την αθηναϊκή που σχεδόν έχει θε­ οποιήσει το Λόγο (τη λογική) και έχει μεγαλουργήσει ακριβώς γΓ αυτό. Μ ε άλλα λόγια, κατά την περίοδο της 'εξτρεμισ τικής δημο­ κρατίας' οι Αθηναίοι έπαθαν αυτό που και μείς σήμερα κατ' ε­ ξακολούθηση παθαίνουμε: Εκλαμβάνουμε ικανούς για τα πά­ ντα κάποιους στρατηγούς διακριθέντες είτε στη μάχη είτε στα επιτελεία και τους καλούμε να μας σώσουν και εκτός του πε­ δίου της μάχης. Κι αν δεν τους καλέσουμε, θυμώνουν και αυτοδιορίζονται σωτήρες, μεταξύ άλλων και της... δημοκρατίαςΙΙΙ Αν είναι δυνατόν! Κι όμως είναι δυνατόν. Κυρίως εδώ στην Ελλάδα τη χώρα των σωτήρων. Οπου ο καθένας θα ήθε­ λε να κυβερνήσει μόνο για μια μέρα για να σώσει την Ελλάδα μόνο μέσα σ ε μια μέρα. Εκτός, λοιπόν, απ' τις μοιραίες στρεβλώσεις που έχει επι­ φέρει στην έννοια της δημοκρατίας η αντιπροσωπευτική (κοι­ νοβουλευτική) δημοκρατία, έχουμε να αντιμετωπίσουμε εδώ και τους εκ μωρών σωτήρες που συνωθούνται στις πύλες των υπουργείων, των στρατηγείων, των αρχιεπισκοπών και εν γένει σ ε όλα τα θερμοκήπια σωτήρων και σωτηρίσκων υπό εκκόλαψιν, που συχνά ωστόσο μπορεί να τους βρει κανείς και σ’ ένα μπακάλικο και σ’ ένα μανάβικο, και βέβαια σ ε μια εφημερίδα για να θυμηθούμε και τους ημέτερους σωτηρολογούντες, και σπανιότερα σωτηροπράττοντες. Μ έσα σ ε μια τέτοια πληθώρα σωτήρων σ’ αυτόν εδώ τον τό­ πο, που παράγει σωτήρες με την ίδια ευκολία που παράγει αγγουράκια, δεν έχουμε παρά να αναφωνήσουμε εν χορώ, πιστοί και άπιστοι μαζί: Σώτερ, σώσον ημάς, κατά το μέγα έλεός

314


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

σουΙΙΙ Αυτό, λοιπόν, που μας χρειάζεται κυρίως είναι ένας σωτήρας που θα μας σώσει απ’ τους σωτήρες, αλλά χωρίς να το ξέρει πως είναι σωτήρας, γιατί αν το ξέρει ενδέχεται να το πι­ στέψει, οπότε θα μας χρειαστεί ένας καινούριος σωτήρας και τότε δεν μας σώζει τίποτα πλέον. (Ολοι ξέρουμε τι έγινε με τους σωτήρες του ΠΑΣΟΚ που μας έσωσαν απ’ τους προγενέστερους σωτήρες της Ν.Δ, που μας έσωσαν απ’ τους προγενέστερους σωτήρες της Χούντας, που μας έσωσαν απ’ τους προγενέστερους σωτήρες της Απο­ στασίας, που μας έσωσαν απ’ τους προγενέστερους σωτήρες του Ανένδοτου, που μας έσωσαν απ' τους προγενέστερους σωτήρες του παρακράτους και πάει λέγοντας μέχρι τον Κύριο Ημών Ιησού Χριστό τον Σωτήρα, που το σπουδαιότερο που κατάφερε τελικά είναι να... σώσει την εκκλησιαστική περιουσία απ’ τις αρπαχτικές διαθέσεις των τελευταίων σωτήρων μας). Ας δούμε, λοιπόν, τώρα την τελευταία μεταρρύθμιση που υφίσταται η συνεχώς μεταρρυθμιζόμενη από την εποχή του Σό­ λωνα Αθηναϊκή Δημοκρατία, που ακόμα ψάχνεται. Η μεταρ­ ρύθμιση του Εφιάλτη (για τους ανησυχούντες επαναλαμβάνω πως δεν πρόκειται για τον γνωστό μας κύριο από τις Θερμοπύ­ λες), είναι κατά κάποιον τρόπο το ρετούς σε ένα ήδη πάρα πο­ λύ ωραίο έργο. Επειδή όμως η δημοκρατία δίνει σημασία στη λεπτομέρεια (όπως και ο κύριος... Κουτσόγιωργας και μη γε­ λάσετε παρακαλώ), αυτό που χρειαζόταν τώρα ήταν μια λε­ πτομέρεια που ‘ξέφυγε· από τους προηγούμενους μεταρρυθμι­ στές, των οποίων το τεράστιο έργο ωστόσο δέν πρέπει να υποτιμάται σ ε καμιά περίπτωση. Τα καλά αργούν, και η καλλίστη δημοκρατία δεν ξεπήδησε πάνοπλη απ’ το κεφάλι του Πε­ ρικλή, που τα βρήκε όλα έτοιμα. Αλλωστε δεν πρέπει να συγ­ χέουμε τα κεφάλια των ανθρώπων με τα κεφάλια των θεών π.χ. αυτό της Αθηνάς. Η λεπτομέρεια λοιπόν ήταν ο πανάρχαιος Αρειος Πάγος, έ­ να μόνιμο συμβούλιο που αποτελούνταν απ’ όλους τους χρηματίσαντες άρχοντες, κάτι σαν Βουλή των Λόρδων. Και όπου

315


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

J μαζεύονται πολλοί άρχοντες, η αρχοντιά εξαφανίζεται. Η λύση λοιπόν είναι να εξαφανίσεις τους άρχοντες. (Είναι μια άλλη θλιβερή ιστορία τώρα, που επανεμφανίζονται καινού­ ριοι στη θέση των εξαφανισθέντων, καλή ώρα όπως συνέβη σχετικά πρόσφατα εδώ σ ε μας με το ΠΑΣΟΚ, που δεν θέλησε να μας αφήσει ορφανούς από άρχοντες και μας φόρτωσε... πρίγκιπες τύπου Κατσιφάρα, και βαρόνους "Κουτσόγκιοργκας στάιλ*). Που λέτε, οι γέροντες κύριοι του αρχαίου Αρείου Πάγου παραγόντιζαν επικίνδυνα για μια άξια λόγου δημοκρατία. (Ο­ ποιος έκανε ή δέχτηκε ρουσφέτι, έστω και μία φορά, ας ξεχάσ α τη δημοκρατία και ας εγγράφει στο ΠΑΣΟΚ). Επρεπε λοι­ πόν να εξαφανιστούν οι αρειοπαγίτες. Οχι πάντως δΓ εκτελέσεως. Η δημοκρατία δεν αγαπάει τα αίματα. Τα αίματα τα αγα­ πούν αυτοί που αγαπούν τη δημοκρατία μέχρι βλακείας -ή, αυ­ τοί που βγήκαν απ’ τα ρούχα τους και βγαίνοντας έπιασαν τα όπλα, καθώς μια ζωή, και για πολλές ζωές προγενέστερων, έ ­ βλεπαν να τους κοροϊδεύουν αναίσχυντα αυτοί που επιμένουν να σ υγχέουν τη δημοκρατία με την κοινοβουλευτική δημοκρα­ τία, που αν ήταν δημοκρατία δεν θα χρειαζόταν να της κολλή­ σουμε και το διευκρινιστικό επίθετο 'κοινοβουλευτική*. (Πάλι καλά, να λες. θ α μπορούσε η κοινοβουλευτική δημο­ κρατία να εμφανίζεται και σαν σκέτη δημοκρατία, κυρίως σ’ αυτόν εδώ τον τόπο που ενώ γέννησε τη δημοκρατία την πνίγει κατ’ εξακολούθηση. Η σημερινή ελληνική κοινοβουλευτική δη­ μοκρατία, όπως και η παλιότερη ελληνική κοινοβουλευτική δη­ μοκρατία, είναι μια παιδοκτόνος δημοκρατία, ένα είδος Μήδει­ ας). Λοιπόν, ο Εφιάλτης το καλοκαίρι του 462 π.Χ. αφαίρεσε από τον Αρειο Πάγο ό λες τις παλιές του εξουσ ίες και τις μεταβίβα­ σ ε είτε στη Βουλή (δεν πρέπει να συγχέεται η αρχαία Βουλή με το Κοινοβούλιο), είτε στην Ηλιαία, είτε στην Εκκλησία του Δήμου (δεν πρέπει να συγχέεται την Εκκλησία του Δήμου με

316


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

την εκκλησία της ενορίας σας). Ετσι, ο Αρειος Πάγος απο υ­ περεξουσία νομοθετική και ταυτόχρονα δικαστική, έγινε δικα­ στήριο, που δ ίκαζε μόνο τους δολοφόνους. Ηταν, δηλαδή το κακουργοδικείο της εποχής. Ο σημερινός Αρειος Πάγος διασώζει βέβαια τη μνήμη του αρχαίου, αλλα μόνο τη μνήμη, όπως, άλλωστε, και τα περισ­ σότερα μνημεία σ’ αυτόν το μνημειώδη τόπο, του μνημειώδους κυρίου Καραμανλή μη εξαιρουμένου απ’ τα μνημεία. Κάποτε εκτός από εθνική μνήμη πρέπει να αποχτήσουμε και εθνική φα­ ντασία. Ο όρος είναι καινούριος και τον προτείνω για υιοθέτη­ ση, προκειμένου να σωθούμε από μια υπερτροφική εθνική μνή­ μη που σαν τέτοια στρεβλώνει τα μάλλα την φαντασία, με συ­ νέπεια εύκολα να φανταζόμαστε τους εαυτούς μας αρχαίους Ελληνες, αλλά δύσκολα Ελληνες του μέλλοντος. Ομως, οι μεγάλες δυσκολίες, κύριοι δεν βρίσκονται στο πα­ ρελθόν, βρίσκονται στο μέλλον. Εδώ σας θέλω, πατριδοκάπηλοιΙ Να μπορείτε να φανταστείτε το μέλλον των Ελλήνων μετά το 1992. Που άλλωστε δεν χρειάζεται να έχεις και πολλή φα­ ντασία για να το προβλέψεις. (Μπορώ να ισχυριστώ νόμιμα πως εγώ έχω πολλή φαντασία. Το αποδεικνύουν τούτα τα κεί­ μενα που απέχουν πολύ απ’ τον 'ιστορικό ρεαλισμό' και τεί­ νουν ακατάσχετα προς τον 'ιστορικό σουρεαλισμό', πράγμα που δεν έχω καμιά πρόθεση να κρύψω, αφού ξέρω πως μόνο ο σουρεαλισμός θα μπορούσε πια να είναι πολιτικά αποτελε­ σματικός). Συνοψίζω: Η κατάργηση του Αρείου Πάγου είχε ως συνέ­ πεια την κατάργηση του ρουσφετιού. Και του ρουσφετιού δρώντος, κάθε σκέψη για δημοκρατία να μπει στην κατάψυξη. Το ρουσφέτι είναι κυρίως που χαλάει τη φυσική ιεραρχία. Είδατε πόσο απλό πράγμα είναι τελικά η δημοκρατία;

317


36. Ο Περικλής στο προσκήνιο

Ο εκδημοκρατισμός της Αθήνας δηλαδή της Αττικής, αφού όπως ήδη ξέρουμε, αυτό που ονομάστηκε Αθηναϊκή Δημοκρα­ τία ήταν στην πραγματικότητα Αττική Δημοκρατία, άρχισ ε με τη σεισάχθεια, δηλαδή την κατάργηση των χρεών των φτωχών προς τους πλούσιους απ’ τον Σόλωνα (που εκλέγεται άρχων της Αθήνας με απεριόριστες εξουσ ίες το 594 π.Χ.) και ολο­ κληρώνεται με τον υποβιβασμό του Αρειου Πάγου από υπερεξουσιαστική γερουσία σε ανώτατο δικαστήριο με περιορισμέ­ νη αρμοδιότητα (δίκαζε μόνο τους δολοφόνους), απ' το φίλο και συνεργάτη του Περικλή, τον Εφιάλτη, το 462 π.Χ.. Μ ’ άλλα λόγια, η διαδικασία του εκδημοκρατισμού κράτησε κάτι λιγότερο από ενάμιση αιώνα, συγκεκριμένα 132 χρόνια, ι­ στορικός χρόνος, που αντιστοιχεί περίπου στον ενήλικο βίο του σύγχρονου ελληνικού κράτους, που προέκυψε απ’ το συν­ δυασμό της ηρωική εξέγερσης των Ελλήνων το 1821 και της διπλωματικής δραστηριότητας των 'μεγάλων δυνάμεων· της ε­ ποχής, που προσπαθούν να τα βολέψουν όπως όπως με τα συ­ ντρίμμια της υπό διάλυσιν πρώην κραταιάς Οθωμανικής Αυτο­ κρατορίας. Ο συνδυασμός της κατάρρευσης της Οθωμανικής Αυτο­ κρατορίας και της συνακόλουθης επέμβασης των "μεγάλων δυνάμεων* δημιούργησε το περίφημο "Ανατολικό ζήτημα", που εν πολλοίς παραμένει άλυτο ή πιο σωστά, όχι αναμφισβήτητα διευθετημένο. Οι ύστερες παραφυάδες του Ανατολικού ζητή­ ματος εμφανίζονται σήμερα, στη μεν περιοχή του Αιγαίου ως ■ελληνοτουρκική διένεξη* στη δε περιοχή της Μ έσης Ανατο­ λής ως "αραβοϊσραηλινή διένεξη". Και εντός της Ελλάδας ως... περί την ουσίαν της δημοκρατίας διένεξη. Μ' άλλα λόγια, απ' την εποχή του Σόλωνα μέχρι την εποχή του... Παπανδρέου, η Ελλάδα κυνηγάει αδιάκοπα τη δημοκρα-

318


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ τϊα, που συνεχώς της ξεφεύγει και πάντα κρύβεται σ ε διάφο­ ρες στενωπούς εκ των οποίων στενότερη φαίνεται η τελευταί­ α, γιατί τις συνέπειες της σημερινής δημοκρατικής στένωσης τις ζούμε και τις υφιστάμεθα ως 'πράσινο σοσιαλισμό', ανάλο­ γης δημοκρατικής ποιότητας και σοσιαλιστικής α ξίας με τα γνωστά, αν και μηδέποτε ιππευθέντα 'πράσινα άλογα'. Εντούτοις, δεν πρέπει να απελπιζόμαστε. Δεδομένου ότι η περίοδος ωρϊμανσης της αρχαίας Αθηναϊκής Δημοκρατίας κράτησε 132 ολόκληρα χρόνια, δεδομένου ακόμα πως μόλις τώρα, με το ΠΑΣΟΚ, η αστυνομία έπαψε να λειτουργεί ως... παράγων εκδημοκρατισμού και άρχισ ε να γίνεται παράγων... εκγκαγκστερισμού υπάρχουν ελπίδες, σε 132 χρόνια από σή­ μερα (ή σ ε 132 τέρμινα), στην Ελλάδα να εμφανιστεί μια κάποια μορφή δημοκρατίας. Του κέρατά δηλαδήΙΙΙ Δεν μπορεί να μένει μόνιμα εκτός δη­ μοκρατίας ο τόπος που τη γέννησε. ΑισιοδοξείτεΙ Τα τρισέγγονά σας ίσως δρέψουν τους καρπούς των σπόρων που έ­ σπειρε το ΠΑΣΟΚ, με την προϋπόθεση πως στο μεταξύ δεν θα καταλάβουν την εξουσία οι δεσποτάδες και πως όλοι οι χωρο­ φύλακες θα γίνουν στο μεταξύ γκάγκστερ. (Ο γκαγκστερι­ σμός, ως γνωστόν, ανθεί μόνο υπό δημοκρατικόν καθεστώς. Διότι υπό αυταρχικό καθεστώς, γκάγκστερ είναι όλοι οι μετέχοντες στην αυταρχική εξουσία). Απ’ την πλήρη ενηλικίωση της το 462 π.Χ., που στοίχισε τη ζωή στον Εφιάλτη, ο οποίος έκανε τη δημοκρατία να ενηλικιωθεί (τον δολοφόνησαν εις ανταμοιβήν την επόμενη χρονιά, το 461 π.Χ.), μέχρι την αρχή του τέλους της δημοκρατίας, που συμπίπτει(;) με την αρχή του Πελοποννησιακού Πολέμου το 431 π.Χ., μεσολαβούν 31 χρόνια. Αν σ’ αυτά προσθέσουμε και τον μακρύ επιθανάτιο ρόγχο της δημοκρατίας, που παρατείνεται βασανιστικά 27 χρόνια, ό­ σο και ο Πελοποννησιάκός Πόλεμος, μπορούμε να μεγαλώ­ σουμε το σύνολο του χρόνου ωριμότητας και γήρατος της δη­ μοκρατίας και να τον φτάσουμε στα 58 χρόνια.

319


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Αν, τώρα στα χρόνια ωριμότητας και γήρατος προσθέσου­ με και τα χρόνια της νεότητας που αρχίζουν να μετρούν αμέ­ σως μετα τη νίκη στο Μαραθώνα το 490 π.Χ., τότε ευρύνουμε το σύνολο ζωής της Αθηναϊκής Δημοκρατίας στα 86 χρόνια. Ομως, στην περίπτωση που μετρήσουμε τη ζωή της δημοκρα­ τίας από τότε που εμφανίστηκε η ιδέα της με τον Σόλωνα, το 594 π.Χ., μέχρι τότε που οι Σπαρτιάτες σχεδόν εξαφάνισαν και την ιδέα το 404 π.Χ. (με το τέλος του Πελοποννησιακού Πολέ­ μου που είναι και το ουσιαστικό τέλος της δημοκρατίας), το σύνολο ιδεατής και πραγματικής ζωής της δημοκρατίας ανε­ βαίνει στα 190 χρόνια. Δηλαδή, η Αθηναϊκή Δημοκρατία δεν προλαβαίνει να διπλα­ σιάσει το ένα Ίστορικόν έτος". Οπως είναι γνωστόν, η μονάδα μέτρησης του ιστορικού χρόνου είναι ο αιώνας. Και δεδομένου ότι η μονάδα μέτρησης της ανθρώπινης ζωής είναι το έτος, οι ζώντες άνθρωποι, όταν μετρούν την Ιστορία με το δικό τους μέτρο είναι φυσικό να τα κάνουν θάλασσα. Η Ιστορία δεν βιάζεται. Οι άνθρωποι είναι που βιάζονται. Γιατί ξέρουν πως δεν θ’ αποκτήσουν ηλικία ε ­ νός ιστορικού έτους. Η Ιστορία μονίμως βγάζει τη γλώσσα στους ζώντες και οι ζώντες μονίμως νιώθουν ενοχλημένοι από τούτον τον εμπαιγμό και γυρίζουν την πλάτη στην Ιστορία, λες και θα ήταν δυνατό να την αποφύγουν με τούτον το στρουθο­ καμηλισμό. Η ζωή του Περικλή ως βιολογικού όντος κατέχει μόνο τα 66 χρόνια στην παραπάνω ιστορική κλίμακα. Δηλαδή ο Περικλής έζησ ε 66 χρόνια. Και για να το πούμε και αρνητικά και συνε­ πώς πιο ενοχλητικά ο Περικλής πέθανε 66 ετών (γεννήθηκε το 495 και κατ' άλλους το 490 και πέθανε το 429 π.Χ.). Αν σας φαίνονται λίγα τα 66 χρόνια του είναι γιατί η αστική σκέψη, που όλα τα μετράει με μέτρο την ανθρώπινη ζωή, που όσο μεγάλη κι αν είναι θα είναι πάντα μικρή, δεν σας συνήθισε να βλέπετε τον βιολογικό χρόνο σ ε σχέση και σ ε συνάρτηση με τον ιστο­ ρικό. Η αστική σκέψη εγκλωβίζεται στη ρήση Ό ,τ ι φάμε, ό,τι

320


ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

πιούμε κι ό,τι αρπάξει ο κ... μας*. Απ' τα 66 χρόνια του βιολογικού του χρόνου, ο Περικλής α­ φιέρωσε τα 36 τουλάχιστον, στα δημόσια πράγματα της Αθή­ νας. Μπήκε στην πολιτική ζωή μάλλον το 465 π.Χ. σ ε ηλικία 30 ετών. Είναι η χρονιά που αρχίζει να δύει το αστέρι του Κίμωνα, ύστερα απ’ τη βίαιη καταστολή της εξέγερσης των κατοίκων της Θάσου το 465 π.Χ. Είναι, επίσης, η χρονιά που πεθαίνει ο Ξέρξης και τον δια­ δέχεται ο Α ρταξέρξης Α'. Και θα έχει στην πολιτική σκηνή -αλλά όχι και στο προσκήνιο- μόνο ένα χρόνο, όταν εξεγείρονται οι είλωτες της Μεσσηνίας το 464 π.Χ., ενώ θα γίνει γνωστός στο ευρύτερο κοινό δύο χρόνια αργότερα, το 462 π.Χ., όταν μαζί με το στενό του φίλο και πολιτικό "προπομπό’ του, τον Ε­ φιάλτη, προσπαθούν να ανατρέψουν στην Εκκλησία του Δήμου την άποψη του φιλολάκωνα Κίμωνα πως πρέπει να σταλεί αθη­ ναϊκός στρατός στη Μεσσηνία να βοηθήσει τους Σπαρτιάτες στον κατά των ειλώτων πόλεμο. Δηλαδή εξαρχής ο Περικλής εμφανίζεται υπέρμαχος της πολιτικής του ‘αθηναϊκού απομονωτισμού", που τηρουμένων ό­ λων των αναλογιών θα μπορούσε να είναι ένα είδος "δόγματος Μονρόε". Γ ια τον Περικλή λοιπόν δεν υπάρχει στον κόσμο παρά μόνο η Αθήνα, η Αθήνα του. Κι αφού οι Π έρσες και οι Σπαρτιάτες... δεν είναι Αθηναίοι δεν τον ενδιαφέρουν καθόλου. Γ ια την ακρί­ βεια, τον ενδιαφέρουν μόνο στο βαθμό που θα ήταν δυνατό να βλάψουν την Αθήνα, την Αθήνα του. Κανείς ποτέ στην Αθήνα δεν ήταν τόσο φανατικά Αθηναίος, όσο ο Περικλής. Και τούτη η προσήλωσή του στην "αθηναϊκή ιδέα", καθώς και ό,τι θα κά­ νει παρακινημένος απ' αυτήν, είναι ο λόγος που ο "χρυσός αι­ ώνας" θα πάρει το όνομά του και θα γίνει γνωστός ως "αιώνας του Περικλή". Φυσικά, οι "σύμμαχοι" της Δηλίου Συμμαχίας τον ενδιαφέ­ ρουν πολύ, πάρα πολύ. Τόσο πολύ, που δεν θα διστάσει να συντρίψει, αυτός ο φανατικός δημοκράτης, κάθε σύμμαχο που

321


ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

θα τολμούσε να σηκώσει κεφάλι και να αποσκιρτήσει απ' τη συμμαχία. (Και οι Αμερικανοί είναι δημοκράτες, αλλά άντε να φύγεις απ' το ΝΑΤΟ χωρίς να φας μια οδυνηρή για την οικονο­ μία σου φάπα). Μερικοί ιστορικοί, Ελληνες κυρίως, θέλουν τον Περικλή γεννημένο όχι πέντε χρόνια πριν απ’ τη μάχη του Μαραθώνα, όπως είναι το πιθανότερο, αλλά ακριβώς τη χρονιά της μάχης του Μαραθώνα, το 490 π.Χ. Ομως, κάτι τέτοιο εκτός του ότι θα μπέρδευε πολύ τα πράγματα σπρώχνοντας με το ζόρι τον Π ε­ ρικλή στο ιστορικό και πολιτικό προσκήνιο πέντε χρόνια νωρί­ τερα, σ ε ηλικία 25 ετών, θα προκαλούσε μπέρδεμα και στις βεβαιωμένες χρονολογίες που σημαδεύουν τη ζωή του. Οπως και να ’ναι, είναι φανερές οι προθέσεις των ιστορικών που θέλουν τον Περικλή γεννημένο τη χρονιά της μάχης του Μαραθώνα: Το "θαύμα’ του "αιώνα του Περικλή", πρέπει να συ­ μπίπτει με το "θαύμα" της όντως αξιοθαύμαστης νίκης του Μιλτιάδη, ώστε να υπάρξει μια συνέ