Page 1

ΟΙ ΜΕΣΑΜΟΡΦΩ΢ΕΙ΢ ΣΗ΢ ΚΟΜΜΟΤΝΑ΢ ΣΗ΢ ΦΛΩΡΕΝΣΙΑ΢ ΜΕ΢Α ΑΠΟ ΣHΝ «ΑΝΑΣΑΡΑΥΗ» ΣΟΤ 1378

Θανάσης Πάνος, Αθήνα 2010 1


ΠΕΡΙΕΥΟΜΕΝΑ σελ. 3: ΠΡΟΛΟΓΟ΢ σελ. 6: ΕΙ΢ΑΓΩΓΗ σελ. 12: I. Ο «ΕΞΕΓΕΡΣΙΚΟ΢» 14ος ΑΙΩΝΑ΢; σελ. 15: ΙI. H ΠΡΟΒΛΗΜΑΣΙΚΗ ΣΩΝ ΟΡΩΝ σελ. 22: ΙΙΙ. ΟΙ ΜΕΣΑΜΟΡΦΩ΢ΕΙ΢ ΣΗ΢ «ΚΟΜΜΟΤΝΑ΢» σελ. 77: IV. Ο ΑΠΟΚΛΕΙ΢ΜΟ΢ ΣΟΤ POPOLO MINUTO σελ. 84: V. H ΢ΤΓΚΤΡΙΑ ΣΟΤ 1378 σελ. 91: VI. ΣΑ ΓΕΓΟΝΟΣΑ ΣΗ΢ «ΑΝΑΣΑΡΑΥΗ΢» σελ. 95: VII. ΟΙ ΕΝΑΛΛΑΚΣΙΚΕ΢ ΣΟΤ POPOLO MINUTO σελ. 130: VIII. ΑΝΣΙ ΕΠΙΛΟΓΟΤ σελ. 134: ΠΡΩΣΟΓΕΝΕΙ΢ ΠΗΓΕ΢ σελ. 135: ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

2


ΠΡΟΛΟΓΟ΢ «Πξέπεη λα κάζνπκε λα νξίδνπκε ηηο κεγάιεο ηζηνξηθέο πεξηφδνπο, νη νπνίεο ζην ζχλνιφ ηνπο έρνπλ ζέζεη ζπγθεθξηκέλα πξνβιήκαηα θαη απφ ηελ πξψηε ζηηγκή πνπ εκθαλίζηεθαλ, ππέδεημαλ ηα ζηνηρεία ηεο ιχζεο». Α. Γθξάκζη. Bαζηθφο ζηφρνο ηεο παξνχζαο εξγαζίαο είλαη ε πνιπεπίπεδε θαη ζθαηξηθή εμέηαζε θαη αλάιπζε ησλ γεγνλφησλ, ηα νπνία ζπλέβεζαλ ζηε Φισξεληία ην θαινθαίξη ηνπ 1378 θαη πεξηγξάθνληαη απφ ηα ρξνληθά ηεο επνρήο σο «Σumulto dei Ciompi»1. Μέζα απφ απηφ ην πξίζκα, καο δίλεηαη ε επθαηξία λα δηεηζδχζνπκε ζην εζσηεξηθφ κηαο πζηεξνκεζαησληθήο αζηηθήο θνηλφηεηαο, απηήο ηεο Φισξεληίαο θαη λα ζέζνπκε εξσηήκαηα γηα ηελ πνιηηηθή θαη θνηλσληθή πξαγκαηηθφηεηά ηεο θαη ηελ πνιηηηζκηθή θίλεζε, ε νπνία αλαπηπζζφηαλ ζε απηήλ. Βαζηθφο ζεκαηηθφο άμνλαο πάλσ ζηνλ νπνίν ζα θηλεζνχκε είλαη ε εμέηαζε ηνπ ηξφπνπ, κε ηνλ νπνίν ζπγθξνηνχληαη ηα πνιηηηθά θαη θνηλσληθά θαηλφκελα, ηα νπνία αλαπηχζζνληαη θαηά ηε δηάξθεηα ηεο «Αλαηαξαρήο» θαη ην ηί κπνξνχλ απηά λα καο ππνδείμνπλ γηα ηνλ ηζηνξηθφ ραξαθηήξα ηεο «Commune di Firenze»2 («Κνηλφηεηα ηεο Φισξεληίαο»). Βαζηθή κεζνδνινγηθή αθεηεξία γη’ απηή ηελ πξνζπάζεηά καο είλαη ν θαζνξηζκφο ησλ πνηθίισλ δηαζπάζεσλ, νη νπνίεο κπνξνχλ λα παξαηεξεζνχλ ζην εζσηεξηθφ ηεο θισξεληηλήο θνηλσλίαο θαη νη νπνίεο δεκηνπξγνχλ ην ππέδαθνο γηα ηηο έληνλεο θαη νμπκέλεο ζπγθξνχζεηο ηνπ θαινθαηξηνχ ηνπ 1378. Με βάζε ηα παξαπάλσ δηαξζξψλεηαη ε κεζνδνινγηθή πξνβιεκαηηθή ηεο εξγαζίαο, ε νπνία θαηά θχξην ιφγν έρεη λα θάλεη κε ηα ίδηα ηα φξηα ηεο βηβιηνγξαθηθήο παξαγσγήο επί ηνπ ζέκαηνο. Δλ πξνθεηκέλσ ηίζεληαη εξσηήκαηα φπσο: Ζ «Αλαηαξαρή» ζα πξέπεη λα ηδσζεί ζε ζπλάξηεζε κε ηα ππφινηπα ζπγθξνπζηαθά θαηλφκελα, ηα νπνία ζηηγκαηίδνπλ ηνλ 14ν αηψλα ζηελ Δπξψπε, κε ζθνπφ λα θαηαζθεπαζζεί έλα επξχηεξν εξκελεπηηθφ πιαίζην ή ε πξαγκαηηθφηεηα θαη ηεο Φισξεληίαο, φπσο θαη ζπλνιηθά ηνπ επξσπατθνχ ρψξνπ είλαη ηφζν δηαζπαζκέλε θαη θαηαθεξκαηηζκέλε, ψζηε δελ επηηξέπεη ηέηνηνπ είδνπο γεληθεχζεηο; Οη «Ciompi» απνηεινχλ έλα απηνηειέο θνηλσληθφ ππνθείκελν (θαη αλ λαη, πψο ζπγθξνηνχληαη) ή απνηεινχλ ην κεραληθφ άζξνηζκα ησλ ρεηξσλαθηψλ έκκηζζσλ εξγαδνκέλσλ ηεο Φισξεληίαο, ησλ νπνίσλ ε εκπινθή ζηα γεγνλφηα ηνπ 1378 είλαη θάηη εληειψο ζπγθπξηαθφ θαη επθαηξηαθφ, ην νπνίν δελ κπνξεί λα ζπλδεζεί κε θακία πξνγελέζηεξε ή κεηαγελέζηεξε δηαδηθαζία; Πξφθεηηαη γηα εξσηήκαηα, επί ησλ νπνίσλ ε απάληεζε ζπλαξηάηαη κε 1

O φξνο Tumulto απνδίδεηαη ζηα ειιεληθά απφ ηνλ Παλαγηψηε Κνλδχιε σο «Αλαηαξαρή». O Παλαγηψηεο Κνλδχιεο έρεη κεηαθξάζεη ζηα ειιεληθά ην κεγαιχηεξν κέξνο απφ ηε «Φισξεληηλή Ηζηνξία» ηνπ Μαθηαβέιιη θαη έρεη ζπγγξάςεη κηα νγθψδε εηζαγσγή γηα ην έξγν ηνπ Μαθηαβέιιη, ζηελ νπνία πξαγκαηεχεηαη βαζηθά ραξαθηεξηζηηθά ηεο θισξεληηλήο «Κνκκνχλαο» θαηά ηελ πεξίνδν ηνπ χζηεξνπ κεζαίσλα θαη ηεο αλαγέλλεζεο. 2

Ο Παλαγηψηεο Κνλδχιεο κεηαθξάδεη ηνλ φξν Commune σο Κνηλφηεηα. Χζηφζν ζηελ παξνχζα εξγαζία ζα επηιέμνπκε λα απνδψζνπκε ηνλ φξν σο «Κνκκνχλα», ζεσξψληαο φηη είλαη εγγχηεξνο ζην πεξηερφκελν ηεο ιαηηληθήο

3


ηνλ επξχηεξν ηξφπν ζέαζεο, ηνλ νπνίν επηιέγεη θαλείο κεζνδνινγηθά θαη ζεσξεηηθά, πξνθεηκέλνπ λα πξνζεγγίζεη ηελ εμεηαδφκελε πεξίνδν. Ζ κεζνδνινγηθή επηινγή ηνπ γξάθνληνο ζηα παξαπάλσ δεηήκαηα έρεη λα θάλεη κε ηνλ θαζνξηζκφ κηαο βαζηθήο δηαιεθηηθήο, ππφ ηελ νπνία ζα εμεηαζζεί ην ζέκα. Σα γεγνλφηα ηνπ 1378 ινηπφλ αληηκεησπίδνληαη σο κηα ζηηγκή ζηελ ηζηνξία ηεο «Κνκκνχλαο» ηεο Φισξεληίαο, ε νπνία έξρεηαη λα ζπκππθλψζεη ηελ δπλακηθή ηεο πφιεο, φπσο απηή δηακνξθψλεηαη σο απφξξνηα ησλ εζσηεξηθψλ ηεο δηαζπάζεσλ, νη νπνίεο φκσο δηαπιέθνληαη κε ηελ ζπκκεηνρή ηεο ζην δηεζλή αληαγσληζκφ. Ζ «Κνκκνχλα» ηεο Φισξεληίαο ιακβάλεηαη ππ’ φςε σο έλα θνηλσληθντζηνξηθφ κφξθσκα, ην νπνίν θαηά ηε δηάξθεηα ηεο «Αλαηαξαρήο» ηίζεηαη ζε επαλαδηαπξαγκάηεπζε θαη κέζα απφ εθεί αλαδεηθλχνληαη νη δηαζηάζεηο, κέζα ζηηο νπνίεο απηφ ην κφξθσκα θαζίζηαην αληηθείκελν κεηακφξθσζεο θαη αλά-γλσζεο. Με απηήλ ηελ έλλνηα ε ηζηνξηθή θίλεζε σο κεηακνξθσηηθφ πεδίν, σο πεδίν δειαδή κεηαζρεκαηηζκνχ ηεο θνηλσλίαο ηίζεηαη σο δηεξεπλεηηθφ πξίζκα ηεο «Κνκκνχλαο» θαη κε ηε ζεηξά ηεο ε «Κνκκνχλαο» σο κφξθσκα αλνηθηφ ζηα αηηήκαηα ηεο ηζηνξηθήο θίλεζεο ηίζεηαη εμίζνπ σο δηεξεπλεηηθφ πξίζκα ησλ πηπρψλ ηεο ηζηνξίαο ηνπ χζηεξνπ κεζαίσλα. Απηφ, ην νπνίν κπνξεί λα καο ππνδείμεη ε παξαπάλσ επηινγή είλαη ε πξσηετθή πιαζηηθφηεηα, αιιά θαη ηα ηζηνξηθά φξηα ηεο θισξεληηλήο «Κνκκνχλαο» σο κνξθήο θνηλσληθήο θαη πνιηηηθήο νξγάλσζεο, σο πνιηηηζκηθήο νληφηεηαο θαη σο ζπιινγηθνχ θαληαζηαθνχ. Ζ λνεκαηφδνηεζε, ηελ νπνία πξνζειάκβαλε ε «Κνκκνχλα» θαη φια ηα ππφινηπα θαηλφκελα θαη δηεξγαζίεο, νη νπνίεο ζπλαξζξψλνληαη κε απηήλ, δελ είλαη ζηαηηθή θαη απφ ηελ άιιε δελ αληηζηνηρεί ζε θάπνηα γξακκηθή πξννδεπηηθή θίλεζε ηεο θισξεληηλήο «Κνκκνχλαο» κέζα ζην ρξφλν. ΢πλεπψο ηα γεγνλφηα ηνπ 1378 κπνξνχλ λα ηδσζνχλ σο κία ηνκή, ζηνλ ηξφπν κε ηνλ νπνίν ε θνηλσλία ηεο Φισξεληίαο αληηιακβάλεηαη ηνλ ίδην ηεο ηνλ εαπηφ σο «Κνκκνχλα» θαη πξνζπαζεί λα ηνλ κεηαζρεκαηίζεη. ΢ε απηφ ην επίπεδν κπνξνχκε λα παξαηεξήζνπκε θαη λα θαηαλνήζνπκε νηθνλνκηθέο δηεξγαζίεο, ηνλ θνηλσληθφ αληαγσληζκφ, πξνζδνθίεο θαη επηδηψμεηο ζπιινγηθψλ ππνθεηκέλσλ θαη αηφκσλ, ζξεζθεπηηθέο επαηζζεζίεο, πνιηηηζκηθέο δηαζπάζεηο θαη ηελ θίλεζε ησλ ηδεψλ. Μεηά ηαχηα δελ αλαδεηνχκε ηε κεραληθή αληηζηνίρηζε ησλ νηθνλνκηθψλ δεδνκέλσλ κε ηα πνιηηηθά θαη θνηλσληθά θαηλφκελα ηεο Φισξεληίαο ή αληίζηξνθα ηελ αλαγσγή ηεο πνιηηηθήο ζηηο νηθνλνκηθέο δηεξγαζίεο, νχηε απιά ηηο κνξθέο ζπιινγηθήο δξάζεο, κέζα απφ ηηο νπνίεο δηεμάγεηαη ν θνηλσληθφο αληαγσληζκφο, αιιά ην πνηά ηζηνξηθά πξνβιήκαηα ηίζεληαη πξνο επίιπζε ην θαινθαίξη ηνπ 1378 απφ ηελ ίδηα ηελ θισξεληηλή θνηλσλία ελψπηνλ ηνπ εαπηνχ ηεο θαη πνηέο ιχζεηο πξνηείλνληαη. Χο πεγέο γηα ηελ παξαπάλσ πξνζπάζεηα αμηνπνηνχληαη θαηά θχξην ιφγν ε ρξνληθνγξαθία ηεο Φισξεληίαο ζηνλ 14ν αηψλα θαη νη «θισξεληηλέο ηζηνξίεο» ηνπ 15νπ θαη ηνπ 16νπ έλλνηαο.

4


αηψλα.3 Δπίζεο ζηεθφκαζηε ζε θείκελα πνιηηηθνχ θαη ζξεζθεπηηθνχ ζηνραζκνχ θαη ζε ζεζκηθά θείκελα, φπσο δηθαζηηθέο απνθάζεηο θαη επηζηνιέο. Οη πεγέο δελ καο ρξεζηκεχνπλ κφλν γηα λα αληιήζνπκε πξαγκαηνινγηθφ θαη πιεξνθνξηαθφ πιηθφ, αιιά πξνζεγγίδνληαη ππφ ην πξίζκα φηη ην θαζέλα απφ απηά ηα θείκελα έρεη λα καο πεη ηε δηθή ηνπ ηζηνξία γηα ηα γεγνλφηα, ηα νπνία πεξηγξάθεη, γηα ηνλ ζπληάθηε ηνπ θαη γηα ηελ «Κνκκνχλα». ΢πγρξφλσο ε εξγαζία απνπεηξάηαη έλα δηάινγν κε ηε ζρεηηθή ηζηνξηνγξαθία κε θχξην, αιιά φρη απνθιεηζηηθφ πεδίν αλαθνξάο ηελ θνηλσληθή ηζηνξία, πξνζπαζψληαο λα εθζέζεη ηηο βαζηθέο ηζηνξηνγξαθηθέο επηινγέο πάλσ ζηα εδψ εμεηαδφκελα δεηήκαηα.

Γηα ηελ πξνβιεκαηηθή ησλ πεγψλ αλαθνξηθά κε ηε κειέηε ησλ ζπγθξνπζηαθψλ θαηλνκέλσλ ηνπ 14νπ αηψλα βι. Cohn S., «Lust for Liberty», Harvard University Press, 2006, pp. 22-24. Δλδεηθηηθά παξαζέηνπκε: «Παξφια ηα πξφβιήκαηά ηνπο, ηα ρξνληθά καο παξέρνπλ ηα θαιχηεξα κέζα γηα λα παξαηεξήζνπκε ηα ιατθά θηλήκαηα αλά ηελ Δπξψπε. Παξφιν πνπ είλαη γξακκέλα ζρεδφλ απνθιεηζηηθά απφ παξαηεξεηέο, νη νπνίνη βξίζθνληαη ζε αλψηεξε θνηλσληθά ζέζε απφ ηνπο επαλαζηαηεκέλνπο ηερλίηεο, εξγάηεο θαη ρσξηθνχο, απηέο νη πεγέο καο παξέρνπλ ζηνπο ζχγρξνλνπο ηζηνξηθνχο ην πιηθφ γηα λα εμαγάγνπλ ζπκπεξάζκαηα γηα ηελ εγεζία, ηελ νξγάλσζε, ηελ ηδενινγία θαη ην επίπεδν επηηπρίαο ησλ ησλ ιατθψλ θηλεηνπνηήζεσλ ζηνλ χζηεξν Μεζαίσλα». 3

5


ΕΙ΢ΑΓΩΓΗ «27/8/1378. ΋ιεο νη ζπληερλίεο θαη εηδηθά ην popolo grasso κεζφδεπζαλ ηελ ππνλφκεπζε θαη ηελ αθαίξεζε ησλ πξνλνκίσλ θαη ησλ εμνπζηψλ ηνπ popolo minuto, ηεο ζπληερλίαο δειαδή, ηελ νπνία εθείλνη απνθαινχλ σο Ciompi. Οη «Οθηψ ηνπ Πνιέκνπ» ζπλαληήζεθαλ κε ηνλ «Γθνλθαινληέξε ηεο Γηθαηνζχλεο» θαη ζπλσκφηεζαλ, πξνθεηκέλνπ λα νξγαλψζνπλ ηελ επίζεζή ηνπο. ΢ηελ αξρή δσξνδφθεζαλ ηνλ «Γθνλθαινληέξε». Έπεηηα απηφο έπεηζε ηα ππφινηπα κέιε ηεο «΢ηληνξίαο», ηα νπνία πξνέξρνληαλ απφ ην popolo minuto, φηη δελ ζα έραλαλ ηα αμηψκαηά ηνπο. Έηζη ν θαζέλαο ηνπο ήηαλ επραξηζηεκέλνο κε απηφ ην ζρέδην. Σψξα ζα αθνχζεηε πψο θαη γηαηί πέηπρε: Πξψηα δηέηαμαλ λα καδεπηνχλ ηα ιάβαξα ησλ ζπληερληψλ ζηελ Πιαηεία ηεο ΢ηληνξίαο ζηηο 29/8 θαη λα θξεκαζζνχλ ζηελ εμέδξα. Έπεηηα δηέηαμαλ φια ηα ιάβαξα ησλ πνιηηνθπιαθψλ λα εκθαληζζνχλ ζηελ Πιαηεία θαη νη είζνδνη, νη νπνίνη νδεγνχλ ζε απηήλ λα απνθιεηζζνχλ. ΢ηε ζπλέρεηα νη αμησκαηνχρνη ηεο ΢ηληνξίαο ζηάιζεθαλ ζε φινπο ηνπο αξρεγνχο ησλ ηνμνηψλ γηα λα ηνπο πξνεηνηκάζνπλ...Αθνχ θαηέζηξσζαλ απηέο ηηο ζπλνκσζίεο, ην ίδην βξάδπ, ζπκβνχιεπζαλ ηνλ Michel di Lado λα δεηήζεη ηελ επηζηξνθή ηνπ popolo grasso θαη λα ηνπο βάιεη ζην θφιπν, ψζηε ν θαζέλαο ηνπο λα μέξεη ηη πξφθεηηαη λα ζπκβεί. Σν επφκελν πξσί ν Michel di Lado μεθίλεζε καδί κε ηνλ Beneteto da Carlone πάλσ ζην άινγν κε ην ιάβαξν ηεο Γηθαηνζχλεο ζην ρέξη ηνπ θαη γπξφθεξλε κέζα ζηελ πφιε θσλάδνληαο «Εήησ ην popolo

θαη νη ζπληερλίεο, Θάλαηνο ζε απηνχο πνπ ζέινπλ

ηπξαλλία». Καη έιεγαλ φηη νη «Οθηψ ηνπ Λανχ ηνπ Θενχ» (Otto di Popolo di Dio) ήηαλ απηνί, νη νπνίνη ήζειαλ κηα ηπξαλλία. 29/8/1378. Πνιχο θφζκνο θάζε ινγήο, πινχζηνη θαη θησρνί, αιιά εηδηθά νη πινχζηνη έκπνξνη θαη ηα κέιε ησλ πςειψλ θαη ησλ ρακειψλ ζπληερληψλ καδεχηεθαλ ζε θάζε ζεκείν ηεο Πιαηείαο, επεηδή ήηαλ απηνί, νη νπνίνη ήμεξαλ ην πψο ε ζπλνκσζία ζα εθηπιηζζφηαλ. Απηνί δηέηαμαλ φια ηα ιάβαξα ησλ ζπληερληψλ θαη νη αδειθφηεηεο λα καδεπηνχλ ζηελ Πιαηεία ηεο ΢ηληνξίαο. Καη φιεο νη ζεκαίεο ησλ ζπληερληψλ ηνπoζεηήζεθαλ ζηελ εμέδξα θαη ηα ιάβαξα ησλ αδειθνηήησλ ζε νπνηνδήπνηε κέξνο. Καη ζηηο 5:30 ην πξσί ε παληηέξα κε ηνλ άγγειν κπήθε ζηελ Πιαηεία, αθνινπζνχκελε απφ ην πιήζνο ηνπ popolo minuto. Μπαίλνληαο ζηελ πιαηεία, θαλέλαο δελ ηνπο είπε ηίπνηα, επεηδή ήηαλ θαλεξφ ζηνλ θαζέλα, φηη απηνί ήηαλ πνιχ δπλαηνί γηα λα ηνπο ακθηζβεηήζνπλ...΢ηηο ηξεηο ην απφγεπκα νη αμησκαηνχρνη ηεο ΢ηληνξίαο δήηεζαλ λα ηνπο θέξνπλ φια ηα ιάβαξα, γηα λα ηα ηνπνζεηήζνπλ ζην Παιάηη θαη κε απηφλ ηνλ ηξφπν λα απνκνλψζνπλ ην popolo minuto, ζηεξψληαο ηνπ ηα εκβιήκαηά ηνπ. ΋ιεο νη ππφινηπεο ζπληερλίεο ηνπο πήγαλ ηα εκβιήκαηα, γηαηί ήμεξαλ ηε ζπλνκσζία. Καη αλ ην popolo minuto είρε παξαδψζεη ηε ζεκαία ηνπ, φπσο ήηαλ ην ζρέδην, απηνί ζα ηνπο είραλ πεηζνθφςεη θαη ζα ηνπο θπλεγνχζαλ έμσ απφ ηελ πφιε. Έηζη, φηαλ ην 6


popolo minuto άθνπζε ηελ απαίηεζή ηνπο γηα ηελ παξάδνζε ηεο ζεκαίαο ηνπ κε ηνλ άγγειν, δελ ζέιεζε λα ππαθνχζεη, ιέγνληαο: «Αλ εκείο ην θάλνπκε απηφ, ηφηε ηί ζα έρνπκε λα αθνινπζνχκε;». Κη έηζη δελ ηνπο παξέδσζαλ ηίπνηα»4. ΢ην παξαπάλσ παξάζεκα, ην νπνίν είλαη απφζπαζκα απφ ην κνλαδηθφ ζσδφκελν ρξνληθφ θάπνηνπ απηφπηε κάξηπξα ηεο «Αλαηαξαρήο», ν νπνίνο ηπραίλεη λα ζπκπαζεί ηνπο «Ciompi» θαη ην εγρείξεκα ηνπ «Popolo di Dio», απνηππψλεηαη ιίγν έσο πνιχ ε ζεκαηηθή ηεο παξνχζαο εξγαζίαο, ηελ νπνία ζέζακε παξαπάλσ. Ο ζπληάθηεο καο πεξηγξάθεη ηελ εηθφλα κηαο πνιπδηαζπαζκέλεο θνηλσλίαο, νη ζπληζηψζεο ηεο νπνίαο έρνπλ επηδνζεί ζε έλαλ νμπκέλν αληαγσληζκφ κεηαμχ ηνπο. Δλ πξψηνηο εληχπσζε πξνθαινχλ νη φξνη, κε ηνπο νπνίνπο απνδίδεηαη ε θάζε ζπληζηψζα. Τπάξρεη ην popolo grasso θαη ην popolo minuto, ην νπνίν «εθείλνη (ελλνεί ην popolo grasso) απνθαινχλ σο Ciompi», ην popolo, νη ζπληερλίεο (artes), ειάζζνλεο (minori) θαη κείδνλεο (maggiori) θαη ην «Popolo di Dio». Σελ αμηνπνίεζε ησλ ίδησλ φξσλ ζα ηελ εληνπίζνπκε θαη απφ ηε κειέηε ησλ ππφινηπσλ ρξνληθψλ, ηα νπνία ζπληάζζνληαη ζηε Φισξεληία ηνλ 14ν αηψλα ζρεηηθά κε ηελ «Αλαηαξαρή». Έλα απφ ηα πξψηα θαζήθνληά καο ινηπφλ είλαη λα δηαζαθελίζνπκε κέζα ζηα δνζκέλα ηζηνξηθά πιαίζηα ην λφεκα ηεο θάζε έλλνηαο, ηελ νπνία αμηνπνηνχλ νη ζπγγξαθείο ησλ ρξνληθψλ. Να δνχκε δειαδή πνηέο δηεξγαζίεο έξρνληαη λα ππνδειψζνπλ θαη λα ζπκππθλψζνπλ φιεο νη παξαπάλσ έλλνηεο θαη πνηά είλαη ε λνεκαηνδφηεζε, ηελ νπνία ιακβάλνπλ ζηε Φισξεληία ηνπ 14νπ αηψλα. ΢ε έλα δεχηεξν πιάλν εληνπίδνπκε ηελ χπαξμε θάπνησλ θνξέσλ, νη νπνίνη νλνκαηίδνληαη κε φξνπο φπσο ΢ηληνξία, «Οθηψ ηνπ Πνιέκνπ», «Γθνλθαινληέξεο ηεο Γηθαηνζχλεο», «Οθηψ ηνπ Λανχ ηνπ Θενχ» θαη νη νπνίνη πηζαλφλ λα παξαπέκπνπλ ζηε θισξεληηλή «πνιηηεία», δειαδή ζε θάπνην ζχζηεκα πνιηηηθήο θαη πνιηηεηαθήο νξγάλσζεο, ην νπνίν πθίζηαηαη ηελ επνρή εθείλε ζηε Φισξεληία θαη ην βιέπνπκε λα ελεξγνπνηείηαη θαηά ηε δηάξθεηα ηεο «Αλαηαξαρήο». Με απηήλ ηελ έλλνηα ζα πξέπεη λα θαζνξίζνπκε ηε δηάξζξσζε απηνχ ηνπ ζπζηήκαηνο, ηελ θαηαλνκή αξκνδηνηήησλ θαη ιεηηνπξγηψλ κεηαμχ ησλ δηαθνξεηηθψλ θνξέσλ ηνπ, ηνπο πξνζαλαηνιηζκνχο θαη ηηο ζηνρεχζεηο ηνπ, κε βαζηθφ θξηηήξην ηηο κεηακνξθψζεηο ηνπ κέζα ζηελ ηζηνξηθή θίλεζε. ΢ηε ζπλέρεηα κπνξνχκε λα εληνπίζνπκε κηα θνηλσλία, ε νπνία ζπαξάζζεηαη απφ ζπγθξνχζεηο: κπζηηθέο ζπλνκσζίεο, δσξνδνθίεο, πξνδνζίεο, ζηξαηησηηθνί ζρεδηαζκνί, ζπλζήκαηα, καδηθέο ζπγθεληξψζεηο ζηελ «Πιαηεία». Μπνξνχκε ινηπφλ λα ππνςηαζζνχκε φηη φια απηά ηα γεγνλφηα είλαη κέξνο ηεο ιεγφκελεο «Αλαηαξαρήο» θαη φηη απηή έρεη ζρέζε κε έλαλ έληνλν αληαγσληζκφ θαη ζχγθξνπζε κεηαμχ ησλ ππνθεηκέλσλ, ηα νπνία αλαθέξνπλ νη ρξνληθνγξάθνη. Με 4

απφζπαζκα απφ ην «Cronaca prima d’ anonimo» παξαηίζεηαη ζην Cohn S., «Popular Protest in Late Medieval Europe»,

Μanchester University Press, pp. 244-245.

7


βάζε απηφ είλαη εχινγν λα δηεξσηεζνχκε ζε ηί ζπλίζηαηαη απηή ε «Αλαηαξαρή» ή αθφκα θαη γηαηί φια απηά ηα γεγνλφηα γίλνληαη αληηιεπηά σο ηέηνηα. Καη επηπιένλ είκαζηε ππνρξεσκέλνη λα πξνβιεκαηηζζνχκε γηα ηα ειαηήξηα, ηα νπνία σζνχλ ηα ππνθείκελα ζε δηαθνξεηηθέο επηινγέο, φπσο απηέο εθηίζεληαη ζην παξαπάλσ παξάζεκα, πρ ην popolo grasso λα ζηέθεηαη απέλαληη ζην popolo minuto ή νη ζπληερλίεο λα παξαδίδνπλ ηα ιάβαξά ηνπο, ελψ ην «Popolo di Dio» λα αξλείηαη λα ην θάλεη. Σέινο βιέπνπκε φηη ηα γεγνλφηα, ηα νπνία ζπληεινχληαη, επελδχνληαη κέζσ θάπνηνπ ιφγνπ. Ο Γθνλθαινληέξεο ηεο Γηθαηνζχλεο, ν Michele di Lado, εθθσλεί ζπλζήκαηα, εγθαιψληαο ην popolo minuto φηη επηζπκεί ηελ επηβνιή ηπξαλλίαο, θάηη ην νπνίν καο ππνςηάδεη γηα ην φηη ηα γεγνλφηα δελ αλαπηχζζνληαη κέζα ζε ηδενινγηθφ θαη πνιηηηθφ θελφ, αιιά ζε ζπλζήθεο ηδενινγηθήο δηαπάιεο. Δίλαη ινηπφλ εχινγν λα πξνβιεκαηηζζνχκε γηα ην πνηά πηζαλφλ ήηαλ ε απάληεζε ηνπ popolo minuto ζηνλ Michele di Lado, πνηεο ήηαλ νη δηθέο ηνπ αηηηάζεηο θαη αμηψζεηο. Καη επηπιένλ ζα είλαη ρξήζηκν λα πξνζπαζήζνπκε λα θαζνξίζνπκε ηζηνξηθά ηηο κεηαβαιιφκελεο δηαλνεηηθέο θαη πνιηηηζκηθέο ζπλζήθεο, κέζα απφ ηηο νπνίεο μεπεδά ν πνιηηηθφο ιφγνο θαη πνηα είλαη ε ζρέζε ηνπ κε ηα γεγνλφηα. ΢ηα παξαπάλσ δεηήκαηα απαληά θαη ε ηζηνξηνγξαθία ζρεηηθά κε ηελ «Αλαηαξαρή». Ζ πξψηε γξακκή αλάιπζεο έρεη λα θάλεη κε ηνπο θηιειεχζεξνπο ηζηνξηθνχο ηνπ 19νπ θαη ησλ αξρψλ ηνπ 20νπ αηψλα. Απηνί νη ηζηνξηθνί ζπγγξάθνπλ ηελ ηζηνξία ηεο Κνηλφηεηαο θαη αθνινπζψληαο κηα γξακκηθή ρξνλνινγηθή πνξεία, αλαγθαζηηθά ζθνληάθηνπλ πάλσ ζηελ «Αλαηαξαρή», φηαλ ε αθήγεζή ηνπο θηάλεη ζην θαινθαίξη ηνπ 1378. Γε ζα ήηαλ ππεξβνιηθφ λα ζρνιηάζνπκε, φηη ε πξνζέγγηζε απηψλ ησλ ηζηνξηθψλ ζηα γεγνλφηα ηνπ 1378 παξνπζηάδεη αλαινγίεο κε ηελ πξνζέγγηζε ησλ θισξεληηλψλ νπκαληζηψλ ηνπ 15νπ αηψλα. Ζ «Αλαηαξαρή», φπσο ζπλνιηθά ε θισξεληηλή ηζηνξία, εληάζζνληαη ζε έλα εξκελεπηηθφ ζρήκα, ην νπνίν πξνηάζζεη ηε δηαρξνληθή δηαπάιε κεηαμχ «δεζπνηηζκνχ» θαη «ξεπνπκπιηθαληζκνχ». Απηνχ ηνπ είδνπο ε ηζηνξηνγξαθία είλαη έληνλα θνξηηζκέλε ηδενινγηθά θαη απνζθνπεί κέζα απφ ηελ ηζηνξηθή αλαδξνκή ζηελ εμαγσγή ελφο πνιηηηθνχ θαη ηδενινγηθνχ δηδάγκαηνο. Δίλαη ελδεηθηηθφ φηη ε «Κνκκνχλα» ηεο Φισξεληίαο παξνκνηάδεηαη κε ηελ έλλνηα ηνπ έζλνπο ή αθφκα θαη ηνπ Commonwealth.5 Γηα απηνχο ηνπο ηζηνξηθνχο ε δξαζηεξηφηεηα ηνπ popolo minuto ην θαινθαίξη ηνπ 1378 είλαη ε θπζηθή αληίδξαζε ζηελ άπιεζηε θαη θαθφβνπιε ζπκπεξηθνξά ησλ αξηζηνθξαηηθψλ νηθνγελεηψλ, ε νπνία φκσο αλ επηθξαηνχζε, ζα νδεγνχζε ζηελ εγθαζίδξπζε θάπνηνπ είδνπο δηθηαηνξίαο ή ηπξαλλίαο, θαζ’ φζνλ ην πιήζνο ήηαλ ρεηξαγσγεκέλν απφ δηάθνξνπο δεκαγσγνχο. 5

Δλδεηθηηθά δείγκαηα απηνχ ηνπ είδνπο ηεο ηζηνξηνγξαθίαο απνηεινχλ ην Napier, «Florentine History», London: Edward Moxon,

Dover Street θαη ην Trollope, «A History of the Commonwealth of Florence», London: Chapman and Hall, 193, Piccadilly, 1865. Γηα κηα θξηηηθή ζηε «θηιειεχζεξε» πξνζέγγηζε βι. Marks, «Fourteenth-Century Democracy in Florence», Past and Present, No. 25 (Jul. 1963), p. 78.

8


΢πλεπψο ε θπξηαξρία ησλ ζπληερληψλ ην ΢επηέκβξην ηνπ 1378 θαη ε δηακφξθσζε ελφο αληίζηνηρνπ πνιηηηθνχ θαζεζηψηνο ζεκαηνδνηνχλ ηελ θνξχθσζε ηεο δηαδηθαζίαο εθδεκνθξαηηζκνχ ηεο πφιεο, ε νπνία αλαθφπεθε κε ηελ νιηγαξρηθή παιηλφξζσζε ηνπ 1382.6 Με έλαλ πην επηζηακέλν ηξφπν αζρνιείηαη κε ην θαηλφκελν ε θνηλσληθή ηζηνξία ηνπ ’60 θαη ηνπ ’70. ΢χκθσλα κε ηνλ Cohn, ζηε ζρεηηθή βηβιηνγξαθία κπνξνχκε λα ζπλαληήζνπκε δχν εηδψλ πξνζεγγίζεηο. Απφ ηε κηα ζηέθεηαη κηα ζσξεία ηζηνξηθψλ, νη νπνίνη αληηκεησπίδνπλ ηελ «Αλαηαξαρή ησλ Ciompi» σο ηε κεραληθή αληίδξαζε απηψλ ησλ αλζξψπσλ ζην θαζεζηψο εθκεηάιιεπζεο θαη θαηαπίεζεο, ζην νπνίν ππέθεηλην θαη ε νπνία «Αλαηαξαρή» ραξαθηεξίδεηαη απφ ηνλ πξσηνγνληζκφ ησλ εκπιεθνκέλσλ θαηψηεξσλ θνηλσληθά καδψλ θαη ηελ πιήξε απνπζία ζε απηνχο ηεο νπνηαζδήπνηε ζπλείδεζεο. Μάιηζηα θάπνηνη θηάλνπλ ζην ζεκείν λα εγθαινχλ ηε δξαζηεξηφηεηα ησλ καδψλ σο αληηδξαζηηθή. ΢ηελ άιιε πιεπξά βξίζθνληαη ηζηνξηθνί, νη νπνίνη ζεσξνχλ φηη ζηε Φισξεληία θαη εηδηθά ζηα 1378 κπνξνχκε λα

δνχκε ηηο εθθάλζεηο κηαο

ζπλείδεζεο ησλ εξγαηψλ, νη νπνίνη πεξηγξάθνληαη κε ηνλ φξν Ciompi, ε νπνία εθδειψλεηαη κέζα απφ ηα πνιηηηθά θαη νηθνλνκηθά αηηήκαηα θαη ηε δεκηνπξγία ησλ ηξηψλ απηφλνκσλ ελψζεψλ ηνπο.7 ΢ηελ παξαπάλσ θαηεχζπλζε θηλείηαη ηα ηειεπηαία ρξφληα ην έξγν ησλ ακεξηθαλψλ ηζηνξηθψλ Samuel Cohn θαη Richard Trexler. Ο πξψηνο αζρνιείηαη κε βαζηθά δεηνχκελα ηεο ηζηνξίαο απφ ηα θάησ, ηηο πνιιαπιέο επηδξάζεηο ηεο παλνχθιαο ζηηο εζηθέο αληηιήςεηο ηεο επνρήο θαη ζηελ επξχηεξε θνηλσληθή δηεξγαζία, ηε δηαδηθαζία ζπγθξφηεζεο ησλ εμεγεξηηθψλ θαηλνκέλσλ θαη ηεο ιατθήο θηλεηνπνίεζεο θαη ηε ιατθή ζξεζθεπηηθφηεηα. Ο δεχηεξνο πξνζπαζεί λα αλαιχζεη ηνλ ηξφπν ζπγθξφηεζεο ηνπ δεκφζηνπ βίνπ θαη ηεο δεκφζηαο ζθαίξαο ηεο πζηεξνκεζαησληθήο θαη αλαγελλεζηαθήο Φισξεληίαο θαη κέζα ζε απηφ ην πιαίζην λα αλαδείμεη ηε ζπκβνιή ησλ ηαμηθψλ, έκθπισλ θαη ειηθηαθψλ δηαθνξνπνηήζεσλ ζηε δηακφξθσζε ησλ δηαθφξσλ ζπιινγηθψλ ζπκπεξηθνξψλ, ηνπο θνξείο θαη ηα κέζα θνηλσληθνπνίεζεο θαη ηηο ηειεηνπξγηθέο πξαθηηθέο αθελφο ηεο Κνηλφηεηαο θαη αθεηέξνπ ηνπ θάζε ζπιινγηθνχ ππνθεηκέλνπ απηήο. Καηά πιεηνςεθία ε πξνζέγγηζε ηεο θνηλσληθήο ηζηνξίαο πάλσ ζηελ «Αλαηαξαρή» αιιά θαη ζπλνιηθά ζηε θισξεληηλή ηζηνξία ηνπ 14νπ αηψλα ραξαθηεξίδεηαη απφ έλαλ νηθνλνκηθφ αλαγσγηζκφ, ν νπνίνο αλαπαξάγεηαη παξαιιαγκέλνο απφ ηνπο πην πνιινχο ηζηνξηθνχο. Δπηιέγνληαη δηάθνξα θνηλσληθά δίπνια, ηα νπνία ζχκθσλα κε απηέο ηηο πξνζεγγίζεηο είλαη ππεξθαζνξηζηηθά γηα ηελ ηζηνξηθή θίλεζε ζηε Φισξεληία ηνπ 14νπ αηψλα, είηε απηά αθνξνχλ ηελ αληίζεζε κεηαμχ κεηδφλσλ θαη ειαζζφλσλ ζπληερληψλ, είηε ηελ αληίζεζε κεηαμχ ησλ παξαδνζηαθψλ νηθνγελεηψλ ησλ ειίη θαη ησλ «nove cives», νη νπνίνη απνηειψληαο «λεφπινπηνπο» πνιίηεο ζέινπλ λα 6

βι. Napier, «Florentine History», London: Edward Moxon, Dover Street, pp. 407-425, Trollope, «A History of the Commonwealth

of Florence», London: Chapman and Hall, 193, Piccadilly, 1865, pp. 169-189. 7

βι. Cohn S., «Popular Protest in Late Medieval Europe», Μanchester University Press, pp. 201-205.

9


αλαξξηρεζνχλ ζε φια ηα επίπεδα.8 Καη’ απηνχο ηνπο ηζηνξηθνχο, απηέο νη θνηλσληθέο αληηπαξαζέζεηο πξνζεγγίδνληαη κέζα απφ έλα ζρήκα, ην νπνίν ζπλεγνξεί ππέξ ηεο πξννδεπηηθφηεηαο ηεο ηζηνξηθήο θίλεζεο. Χζηφζν ήδε απφ ηε δεθαεηία ηνπ ΄60 παξνπζηάδνληαη ξήγκαηα ζην παξαδνζηαθφ αθήγεκα ηεο θνηλσληθήο ηζηνξίαο αλαθνξηθά κε ηε Φισξεληία θαη ηα νπνία θαηά θχξην ιφγν πξνέξρνληαη απφ ηζηνξηθνχο, νη νπνίνη εληξπθνχλ ζηελ πνιηηηθή ηζηνξία θαη ηελ ηζηνξία ησλ ηδεψλ. Πξνγελέζηεξα o γεξκαλφο ηζηνξηθφο Hans Baron, εηζεγεηήο ζηελ δεθαεηία ηνπ ‘20 ηνπ φξνπ «πνιηηηθφο νπκαληζκφο» (civic humanism, ζηα γεξκαληθά Bυrgerhumanismus), καο ππέδεημε ηελ έλλνηα απηή σο ηε βαζηθή ζπλζήθε δφκεζεο θαη ζπγθξφηεζεο ηεο θισξεληηλήο θνηλσλίαο θαη πνιηηηθήο ζηνλ χζηεξν 14ν θαη ζην 15ν αηψλα. Ζ έλλνηα ηνπ πνιηηηθνχ νπκαληζκνχ δελ αλαθέξεηαη κφλν ζε κηα ζπγθεθξηκέλε πνιηηηθή ηδενινγία, αιιά πεξηγξάθεη κηα ηζηνξηθή πξαγκαηηθφηεηα θαη κε απηφλ ηνλ ηξφπν ηείλεη ζε κηα αλαδξνκηθή (ex post facto) αλαθαηαζθεπή ηνπ παξειζφληνο9. Δίλαη ελ νιίγνηο έλαο ελαιιαθηηθφο ηζηνξηνγξαθηθφο ηξφπνο ζέαζεο ηεο πεξηφδνπ. O Baron πξνέξρεηαη απφ ηε γεξκαληθή επηζηεκνινγηθή παξάδνζε ηεο γεξκαληθήο ηζηνξηθίζηηθεο «Geisteswissenschaft» (Δπηζηήκεο ηνπ Πλεχκαηνο), ε νπνία ήηαλ έλα ξεχκα κέζα ζηηο αλζξσπηζηηθέο ζπνπδέο, ην νπνίν ζηνλ 19ν αηψλα θάησ απφ ηελ επηξξνή ηνπ εγειηαλνχ ηδεαιηζκνχ επηδίσθε λα ζπγθεξάζεη πεδία φπσο ε θηινζνθία, ε ζενινγία θαη ε επηζηήκε ηνπ δηθαίνπ θαη αληηδξνχζε ζηηο ζεηηθηζηηθέο ηάζεηο, ηηο νπνίεο είρε εηζάγεη ζηηο αλζξσπηζηηθέο επηζηήκεο ε θνηλσληνινγία ηνπ Conte . Με ην έξγν θαη ηα πνξίζκαηα ηνπ Βaron ζπλδηαιέγνληαη βαζηθνί εθθξαζηέο ηεο «΢ρνιήο ηεο Ομθφξδεο» θαη ηεο «Conceptual History» (Δλλνηνινγηθή Ηζηνξία-Ηζηνξία ησλ Δλλνηψλ), φπσο ν Skinner θαη ν Pocock, νη νπνίνη «εξεπλνχλ ηε ζέζε ησλ ελλνηψλ ζε νιφθιεξα ζπζηήκαηα ζθέςεο, ζε ζχλζεηεο δνκέο ιφγνπ θαη ηηο αιιειεπηδξάζεηο αλάκεζα ζε νκηιεηέο θαη αθξναηέο»10. Έρνληαο σο βαζηθφ ζεκείν αλαθνξάο ηε θισξεληηλή πνιηηηθή ζθέςε θαη ηνπο ππφινηπνπο ζηνραζηέο ησλ ηηαιηθψλ «πφιεσλ-δεκνθξαηηψλ», ν Skinner «πξνηείλεη κηα ηζηνξηθή αλάγλσζε ζε θηινζνθηθά θείκελα. Δλδηαθέξεηαη γηα ηελ ρξήζε ηεο γιψζζαο σο ξεηνξηθή ησλ ηδενινγηψλ, γηα ηνπο ζεκαληηθνχο φξνπο πνπ ρξεζηκνπνηνχλ νη ξήηνξεο θαη νη δηαλνεηέο, γηα ηηο ελλνηνινγηθέο δηαθξίζεηο, ηα επηρεηξήκαηα, ελ ηέιεη γηα ην αλ θαηνξζψλνπλ λα πείζνπλ ην αθξναηήξην θαη αλ εηζάγνπλ 8

βι. ηε ζρεηηθή θξηηηθή ηνπ Baron ζην Baron, «The Social Background of Political Liberty in the Early Italian Renaissance»,

Comparative Studies in Society and History, Vol.2, No.4, (Jul., 1960), pp. 440-451. βι. Standord Encyclopedia of Philosophy ζην ιήκκα «Civic Humanism»: «Ο Baron ρξεζηκνπνίεζε ηνλ φξν γηα λα πεξηγξάςεη ηε ζπγρψλεπζε δχν δηαθξηηψλ ηδενινγηθψλ πξαγκαηηθνηήησλ ηεο Φισξεληηλήο ζθέςεο: Απφ ηε κηα ηνπ απνιίηηθνπ νπκαληζκνχ ινγίσλ φπσο ν Πεηξάξρεο θαη απφ ηελ άιιε ηεο Γνπέιθηθεο παξάδνζεο ηεο παηξησηηθήο αληίζηαζεο ηεο Φισξεληηλήο πφιεο-θξάηνπο ζηελ απηνθξαηνξηθή θπξηαξρία. Ζ επαλαθάιπςε ηεο αξραίαο γξακκαηείαο θαη γλψζεο κπνξεί λα ζεκαηνδφηεζε κηα επαλαζηαηηθή αιιαγή γηα ηνλ επξσπατθφ ζηνραζκφ, αιιά παξέκεηλε πεξηνξηζκέλε ζηελ αμηνπνίεζή ηεο απφ πνηεηέο θαη ζπνπδαζηέο ησλ κεζαησληθψλ παλεπηζηεκίσλ, κέρξη πνπ νζκψζεθε κε ηελ άκπλα ηεο αλεμαξηεζίαο ησλ πινχζησλ θαη ηζρπξψλ εκπνξηθψλ πφιεσλ ηεο Ηηαιίαο. Ζ ζπγρψλεπζε, ζχκθσλα κε ηνλ Baron επεηεχρζε σο απάληεζε ζηελ θξίζε, σο κία αληίδξαζε ηεο δηαλνεηηθήο θαη πνιηηηθήο εγεζίαο ηεο Φισξεληίαο ζηνλ επηζεηηθφ επεθηαηηζκφ ηνπ δεζπνηηζκνχ ησλΜηιαλέδσλ εγεηψλ. Ζ απνηειεζκαηηθή έμαξζε ηεο ειεπζεξίαο ζπλδχαζε ηελ παηξησηηθή απηνάκπλα κε ηελ εμάπισζε ελφο «δεκνθξαηηθνχ» (republican) ηξφπνπ δσήο, ν νπνίνο είρε εγθαηαιείςεη ηνπο κεζαησληθνχο δξφκνπο». 9

10

΢θνίλε Α., «Δηζαγσγή» ζην «Ηζηνξία ησλ Δλλνηψλ-Γηαδξνκέο ηεο επξσπατθήο ηζηνξηνγξαθίαο», ΔΜΝΔ-ΜΝΖΜΧΝ, 2006, ζ. 32.

10


ελλνηνινγηθέο αιιαγέο»11. Ο Skinner, φπσο αληίζηνηρα ν Pocock ζεκειηψλεη ηε δηάρπζε θαη ηελ πξφζιεςε ηνπ καθηαβειηθνχ ιφγνπ ζηελ βνξεηναηιαληηθή πνιηηηθή παξάδνζε, δηαβιέπεη ζηελ κεζαησληθή πνιηηηθή ζθέςε ησλ αζηηθψλ θνηλνηήησλ ηα ζεκέιηα ζπγθξφηεζεο ηεο λεσηεξηθήο πνιηηηθήο ζεσξίαο, φπσο απηή καο απνθαιχπηεηαη κε ηνλ Υνκπο. Μεζνδνινγηθή ππμίδα γη’ απηφ ην εγρείξεκα είλαη ε νιφπιεπξε έληαμε ησλ ππφ κειέηε θεηκέλσλ ζηα πιαίζηα αλαθνξάο ηνπο (a fairly strong contextualism), γηαηί «νη έλλνηεο δελ ππάξρνπλ θαη δελ ιεηηνπξγνχλ πνηέ κφλεο ηνπο θαη γηα ηνλ εαπηφ ηνπο, αιιά ζπγθξνηνχλ ζχλζεηεο λνεηηθέο δνκέο θαη νιφθιεξα ηδενινγηθά ζπζηήκαηα» 12. Μέζα απφ ηε κειέηε ηεο ιφγηαο πνιηηηθήο ζθέςεο θαη ηνπ ζηνραζκνχ, επηρεηξείηαη λα αλεπξεζεί ην ζπγθεθξηκέλν πιαίζην, ην ηζηνξηθφ πεξηθείκελν, ζην νπνίν ιακβάλεη ρψξα θαη πξαγκαηνπνηείηαη ην ίδην ην γεγνλφο ηεο εθθνξάο πνιηηηθνχ ιφγνπ κέζα απφ θείκελν θαη κε απηφλ ηνλ ηξφπν απνθηνχκε κηα ζθαηξηθφηεξε εηθφλα ησλ πνιηηηθψλ θαη δηαλνεηηθψλ δηαζηάζεσλ ηεο θισξεληηλήο ηζηνξίαο.

I. Ο «ΕΞΕΓΕΡΣΙΚΟ΢» 14ος ΑΙΩΝΑ΢; 11

νπ. ζ. 34.

12

παξαηίζεηαη ζην Reichardt, «Ζ Ηζηνξηθή ΢εκαζηνινγία αλάκεζα ζηε Λεμηθνκεηξία θαη ηε Νέα Πνιηηηζκηθή Ηζηνξία», ζην ζπιινγηθφ

«Ηζηνξία ησλ Δλλνηψλ. Γηαδξνκέο ηεο Δπξσπατθήο Ηζηνξηνγξαθίαο», ΔΜΝΔ-ΜΝΖΜΧΝ, 2006, ζ. 172.

11


Καηά ηε δηάξθεηα ηνπ 14νπ αηψλα παξαηεξνχκε ζε φιν ηνλ επξσπατθφ ρψξν θαηλφκελα νμπκέλσλ θνηλσληθψλ ζπγθξνχζεσλ θαη καδηθήο θηλεηνπνίεζεο κε ραξαθηεξηζηηθφηεξα καδί κε ηελ «Αλαηαξαρή ησλ Ciompi» ηε γαιιηθή «Jacqurie» ηνπ 1358, ηηο ζπλερείο ζπγθξνχζεηο ζηε Φιάλδξα θαη ην «Δnglish Rising» (Αγγιηθφ Ξεζεθσκφ) ηνπ 1381. Με βάζε απηφ, έλα βαζηθφ εξψηεκα, ην νπνίν ηίζεηαη, είλαη αλ απηέο νη δηαδηθαζίεο κπνξνχλ λα ππαρζνχλ ζε έλα εξκελεπηηθφ ζρήκα, ην νπνίν πξνζδηνξίδεη ηνλ 14ν αηψλα σο κηα επνρή έληνλεο θξίζεο θαη κεηάβαζεο, ε νπνία ζεκαηνδνηείηαη απφ ηελ απνζχλζεζε ηνπ κεζαησληθνχ θενπδαιηζκνχ, κηα δηαδηθαζία ε νπνία απνηειεί ην ππφβαζξν γηα ηελ αλάπηπμε ιατθψλ θηλεκάησλ.13 ΢ηε δεθαεηία ηνπ ’60 ε αγγιηθή καξμηζηηθή ηζηνξηνγξαθία κε βαζηθφ εθπξφζσπν γηα ηελ εμεηαδφκελε πεξίνδν ηνλ Rodney Hilton αλέδεημε απηέο ηηο δηεξγαζίεο θαη πξνζπάζεζε λα ηνπο πξνζδψζεη ηελ ηζηνξηθή ζεκαζία, ηελ νπνία είραλ θαη ε νπνία είρε παξακειεζεί απφ ηελ παξαδνζηαθή ζεζκηθή ηζηνξηνγξαθία. Ήηαλ ε επνρή, θαηά ηελ νπνία αλαδπφηαλ ην πξφηαγκα ηεο ζπγγξαθήο κηαο «ηζηνξίαο απφ ηα θάησ», ηεο νπνία βαζηθφ κέιεκα ήηαλ φρη κφλν ε ελαζρφιεζε κε ηα θαηψηεξα θνηλσληθά ζηξψκαηα, αιιά ε εμέηαζε ηεο ηζηνξηθήο θίλεζεο απφ ηε ζθνπηά θαη κε βαζηθφ πξσηαγσληζηή ηνπο «απινχο αλζξψπνπο». Μία βαζηθή ζπληζηψζα ηεο κεζνδνινγηθήο πξνζέγγηζεο ηεο παξαπάλσ ηζηνξηνγξαθίαο αλαθνξηθά κε απηά ηα θαηλφκελα είλαη ε ζπγθξηηηθή εμέηαζε ησλ δηαθφξσλ δηεξγαζηψλ, εγρείξεκα ην νπνίν εληζρπφηαλ ηελ πεξίνδν εθείλε απφ ην έξγν ηνπ Peter Zagorin, βαζηθφο ζηφρνο ηνπ νπνίνπ ήηαλ κηα ζπγθξηηηθή ηζηνξία ηνπ επαλαζηαηηθνχ θαηλνκέλνπ απφ ηνλ 16ν αηψλα έσο ηε λεψηεξε επνρή θαη απφ ηελ εκθάληζε ηνπ ακεξηθάληθνπ ξεχκαηνο εμέηαζεο ησλ «contentious politics» (πνιηηηθέο ηεο αληηπαξάζεζεο), κε βαζηθφ εθθξαζηή ηνλ Charles Tilly, ην νπνίν επηδίσθε ηελ θαηαζθεπή ζεσξεηηθψλ κνληέισλ γηα ηελ εξκελεία ηεο ιατθήο θηλεηνπνίεζεο θαη ηνλ θαζνξηζκφ αληίζηνηρσλ ηππνινγηψλ θαη γελεαινγηψλ. Σα δχν βηβιία-νξφζεκα ηεο θνηλσληθήο ηζηνξίαο γηα ηηο «εμεγέξζεηο» ηνπ 14νπ αηψλα είλαη ην Bond men made free-Μedieval Peasant Movements and the English Rising of 1381 (1973) ηνπ Hilton θαη ην Οngles Bleus, Jacques et Ciompi: les revolutions populaires en Europe aux XIVe et XVe siecles (1970) ησλ γάιισλ Μichel Mollat θαη Philippe Wolff. ΢ην πξψην ν ζπγγξαθέαο ζέηεη ηελ πξνβιεκαηηθή ησλ αγξνηηθψλ κεζαησληθψλ θνηλσληψλ, ζπλδηαιεγφκελνο κε ην έξγν ησλ Marc Bloch θαη Georges Duby. H ζπγθξφηεζε ηεο αγξνηηθήο νηθνλνκίαο, ε ηαμηθή δηάξζξσζε ηεο κεζαησληθήο ππαίζξνπ, νη ζρέζεηο θαη νη δεζκνί εμάξηεζεο ππνδεηθλχνληαη σο νη βαζηθέο αηηίεο έθξεμεο ησλ αγξνηηθψλ θηλεκάησλ ζηνλ 14ν αηψλα γηα ζπγθεθξηκέλνπο νηθνλνκηθνχο θαη θνηλσληθνχο ιφγνπο, νη νπνίνη έρνπλ λα θάλνπλ κε ηελ πθηζηάκελε θξίζε. Χο ην βαζηθφ δηαθχβεπκα απηψλ ησλ δηεξγαζηψλ πξνηείλεηαη ε πξνζπάζεηα απειεπζέξσζεο ηνπ εμαξηεκέλνπ

13

Βι. ζρεηηθή αλάιπζε ζε Hilton, «The English Rising», Cambridge University Press, pp. 9-42.

12


αγξφηε απφ ηα δεζκά ηνπ πθηζηάκελνπ λνκνθαηεζηεκέλνπ θαηακεξηζκνχ εξγαζίαο. ΢πγρξφλσο ν Hilton καο απνδίδεη ηελ αλαηνκία ηνπ «Αγγιηθνχ Ξεζεθσκνχ», εμεηάδνληαο ηελ πνξεία ησλ γεγνλφησλ, ην ππέδαθνο ζην νπνίν μεδηπιψλνληαη, ηελ εδαθηθή έθηαζε θαη ηελ θνηλσληθή ζχλζεζε ηνπ θηλήκαηνο, ηηο ζπκκαρίεο ησλ εμεγεξκέλσλ, ηηο νξγαλσηηθέο κνξθέο ηεο δξαζηεξηφηεηάο ηνπο θαη ηνπο ζηφρνπο ηνπο. Οη γάιινη ηζηνξηθνί, ζπγγξάθνληαο ην δεχηεξν έξγν, ζέηνπλ θάπνηα γεληθφηεξα θαη επξχηεξα ηζηνξηνγξαθηθά εξσηήκαηα: Καηά πφζν ηα «επαλαζηαηηθά θχκαηα» ηνπ 14νπ αηψλα ήηαλ ή δελ ήηαλ απζφξκεηα; Θα πξέπεη απηά λα εμεγεζνχλ κέζα απφ κηα δηαδηθαζία «εμάπισζεο» ηνπ επαλαζηαηηθνχ θαηλνκέλνπ ή πξφθεηηαη γηα κεκνλσκέλα θαη αζχλδεηα κεηαμχ ηνπο πεξηζηαηηθά; Μπνξεί ε ζχγθξηζε απηψλ ησλ θηλεκάησλ λα απνθαιχςεη θάπνηα γεληθά ραξαθηεξηζηηθά ηνπ επαλαζηαηηθνχ θαηλνκέλνπ ή κφλν θάπνηα ηδηαίηεξά γλσξίζκαηα, ηα νπνία αθνξνχλ ηε δνζκέλε ηζηνξηθή ζπγθπξία; Πνηα είλαη ε ζχλδεζε ησλ ζπλεπεηψλ θαη ησλ αλαηξνπψλ, ηηο νπνίεο επέθεξε ν Μαχξνο Θαλάηνο, κε απηά ηα θαηλφκελα, ηα νπνία αλαπηχζζνληαη κηα γεληά κεηά ηνλ Μαχξν Θάλαην θαη κάιηζηα ζχκθσλα κε ηνπο ζπγγξαθείο ηελ πεξίνδν 1378-1382 εκθαλίδεηαη κηα θαηλνχξηα επαλαζηαηηθή έθξεμε; Ζ κεζνδνινγηθή πξνζέγγηζε ησλ ζπγγξαθέσλ πάλσ ζε απηά ηα εξσηήκαηα, ηα νπνία ζχκθσλα κε ηνλ Cohn κέλνπλ αλαπάληεηα, ζπλίζηαηαη ζηελ πξνζπάζεηα αλεχξεζεο νκνηνηήησλ παξά δηαθνξψλ θαη νη φπνηεο δηαθνξνπνηήζεηο απνδίδνληαη ζηνπο δηαθνξεηηθνχο ρξφλνπο γέλλεζεο ησλ εθάζηνηε θαηλνκέλσλ.14 Οη ζπγγξαθείο ραξαθηεξίδνπλ ηα θαηλφκελα σο «revolution of the crafts» (επαλάζηαζε ησλ ηερλψλ-επαγγεικάησλ). Ζ ρξνληθή εκβέιεηα απηνχ ηνπ ζρήκαηνο εθηείλεηαη απφ ηα ηέιε ηνπ 13νπ έσο ηνλ 14ν αηψλα θαη ππνδεηθλχνπλ σο βαζηθή ζπλζήθε αλάπηπμήο ηνπο, ηελ θξίζε, ηελ νπνία δεκηνχξγεζε ν Μαχξνο Θάλαηνο θαη ήηαλ ζηελά ζπλδεδεκέλε κε ηελ εμαζιίσζε θαη ηελ απφηνκε πηψζε ηνπ βηνηηθνχ επηπέδνπ ησλ εξγαδφκελσλ καδψλ. ΢ηεξηδφκελνη ζηελ αλάιπζε ηνπ βέιγνπ ηζηνξηθνχ Pirenne, ν νπνίνο ζηηο αξρέο ηνπ 20νπ αηψλα ζεκειίσζε νηθνλνκηθά ηε ζπγθξφηεζε ηεο κεζαησληθήο πφιεο, νη ηζηνξηθνί ζεσξνχλ φηη ν Μαχξνο Θάλαηνο θαηέζηεζε ηνπο θησρνχο ηεο ππαίζξνπ θαη ηεο πφιεο «πξνιεηάξηνπο ελ ησ γίγλεζζαη». Ζ αιιαγή απηή, ηελ νπνία ζχκθσλα κε ηε γλψκε ησλ ζπγγξαθέσλ, επέθεξε ν Μαχξνο Θάλαηνο ζηελ ίδηα ηε ζπγθξφηεζε ησλ ππνθεηκέλσλ ηεο εξγαζίαο, ζπλδέεηαη κε ηε κεηαηφπηζε απφ ηηο κπζηηθέο ζπλνκσζίεο ησλ αξρψλ ηνπ 14νπ αηψλα, νη νπνίεο ήηαλ ε βαζηθή κνξθή νξγάλσζεο ησλ ιατθψλ θηλεκάησλ, ζηηο καδηθέο επαλαζηαηηθέο εθξήμεηο ηνπ δεχηεξνπ κηζνχ ηνπ, θαζ’ φζνλ ράξηλ απηήο ηεο κεηαβνιήο απμήζεθε πνζνηηθά, απνθηψληαο θαη θαηλνχξηα πνηνηηθά ραξαθηεξηζηηθά θαη ζπγθεληξψζεθε γχξσ απφ κεγάια αζηηθά θέληξα ην θνηλσληθφ ππνθείκελν εθείλν, νη ιεγφκελνη «πξνιεηάξηνη ελ ησ γίγλεζζαη», ην νπνίν ζα κπνξνχζε εθ ησλ πξαγκάησλ λα αλαπηχμεη κία ηέηνηα καδηθή θαη εμσζηξεθή εμεγεξηηθή δξαζηεξηφηεηα. Ο Cohn ακθηζβεηεί ηελ παξαπάλσ άπνςε, παξακέλνληαο φκσο θαηά βάζε πηζηφο ζηηο 14

βι. Cohn S, «Lust for Liberty», Harvard University Press, 2006, p. 3.

13


επηηαγέο ηεο θνηλσληθήο ηζηνξίαο, ζεσξψληαο φηη νη ηνπηθέο δηαθνξνπνηήζεηο παξαγλσξίζζεθαλ απφ ηνπο παξαπάλσ ηζηνξηθνχο θαη ρξήδνπλ κηαο πην εκπεξηζηαησκέλεο αλάιπζεο γηα ηελ εμαγσγή πην αμηφπηζησλ ζπκπεξαζκάησλ. ΢ηελ αλάιπζή ηνπ γηα ηελ πεξίπησζε ηεο Φισξεληίαο, εηζάγεη κηα δηαθνξνπνίεζε ζε ζρέζε κε ηα ππφινηπα θαηλφκελα, εθθξάδνληαο ηελ άπνςε φηη ε «Αλαηαξαρή» ζπληζηά ηελ πην ζχλζεηε δηαδηθαζία απφ φιεο, κε ηα πην έληνλα πνιηηηθά ραξαθηεξηζηηθά θαη γη’ απηφ ηε ραξαθηεξίδεη σο «ακάιγακα».15 Αλακθίβνια αλ επηρεηξήζνπκε κία ζχγθξηζε ησλ παξαπάλσ θαηλνκέλσλ θνηλσληθνχ αληαγσληζκνχ ζηνλ 14ν αηψλα, ζα εληνπίζνπκε σο ζπλδεηηθφ θξίθν ηνπο, ηελ επηζεηηθή θαη νξκεηηθή είζνδν ησλ απφ θάησ ζην πνιηηηθφ πξνζθήλην, ηελ αμηνπνίεζε εθ κέξνπο ηνπο κηαο θαηαιπηηθήο γηα ηνπο εμνπζηαζηηθνχο ζεζκνχο βίαο σο βαζηθήο κνξθήο πάιεο θαη ελαληίσζεο ζην θαζεζηψο, ηε ζπρλή δηαπινθή θαη επηθνηλσλία απηψλ ησλ εγρεηξεκάησλ κε αηξεηηθά θηλήκαηα θαη ζξεζθεπηηθά θεξχγκαηα, ηελ πξνβνιή ηνπ εμηζσηηθνχ θνηλσληθνπνιηηηθνχ πξνηάγκαηνο σο ην βαζηθφ ηδενινγηθφ γλψξηζκά ηνπο. Χζηφζν απηφ δελ αξθεί, πξνθεηκέλνπ λα θαηαζθεπάζνπκε κέζσ ηεο ζχγθξηζεο έλα γεληθεπηηθφ εξκελεπηηθφ ζρήκα, θαζ’ φζνλ νη παξαπάλσ «νκνηφηεηεο» πξνθχπηνπλ απφ κηα επηθαλεηαθή εμέηαζε, ε νπνία έρεη λα θάλεη θαηά θχξην ιφγν κε ηηο κνξθέο, κέζα απφ ηηο νπνίεο αλαπηχζζνληαη ηα παξαπάλσ θαηλφκελα θαη δελ κπνξεί λα καο ππνδείμεη ην βαζχηεξν ηζηνξηθφ ηνπο λφεκα θαη ηε ζεκαζία ηνπο. Πξφθεηηαη δειαδή γηα ραξαθηεξηζηηθά, ε χπαξμε ησλ νπνίσλ –κπνξεί λα ηζρπξηζζεί θάπνηνο- φηη πθίζηαηαη θαη γηα κεηαγελέζηεξα (λεσηεξηθά) εμεγεξηηθά/επαλαζηαηηθά θαηλφκελα. ΢πλεπψο κεζνδνινγηθά θαη ζεσξεηηθά ζα πξέπεη λα πηνζεηήζνπκε θάπνην άιιν θξηηήξην εμέηαζεο. Πξνζσπηθά ζεσξψ φηη ην αζθαιέο θξηηήξην είλαη ην ζε πνηά ηζηνξηθά δνζκέλα πξνβιήκαηα έξρνληαη λα απαληήζνπλ νη παξαπάλσ δηεξγαζίεο θαη πνηεο ιχζεηο πξνηείλνπλ. Με απηήλ ηελ έλλνηα κηιάκε γηα εληειψο δηαθνξεηηθά θνηλσλίεο, εληφο ησλ νπνίσλ αλαπηχζζνληαη απηά ηα θαηλφκελα, γηα δηαθνξεηηθά επίπεδα θαη ηχπνπο νηθνλνκηθήο θαη πνιηηηθήο αλάπηπμεο, γηα δηαθνξεηηθέο πνιηηηθέο θνπιηνχξεο. ΢πλεπψο ε πξαγκαηηθφηεηα ηεο επξσπατθήο θνηλσλίαο ζηνλ 14ν αηψλα είλαη ηεκαρηζκέλε θαη θαηαθεξκαηηζκέλε γηα λα πξνζεγγηζζεί κέζα απφ γεληθεχζεηο, ρσξίο απηφ απφ ηελ άιιε λα ζεκαίλεη, φηη δελ είλαη δπλαηφλ κέζα απφ ηνλ ηζηνξηθφ θαζνξηζκφ ησλ δηαθνξνπνηήζεσλ θαη ησλ δηαζπάζεψλ ηεο λα αλα-γλσζζεί, θαηά θχξην ιφγν κέζα απφ πηζαλφηεηεο, παξά κε βεβαηφηεηεο.

15

βι. Cohn S., «Florentine Insurrections, 1342-1385, in Comparative Perspective» ζην Hilton, «The English Rising of 1381»,

Cambridge University Press, 1987, p. 154.

14


ΙI. H ΠΡΟΒΛΗΜΑΣΙΚΗ ΣΩΝ ΟΡΩΝ «Απηά ηα θείκελα παξέρνπλ ιέμεηο, ή κάιινλ ζχλνια ιέμεσλ πνπ ηνπνζεηνχλ ηα άηνκα ή ηηο νκάδεο ην έλα απέλαληη ζην άιιν. Γνπιεηά ηνπ θνηλσληθνχ ηζηνξηθνχ είλαη λα νξίζεη ηηο πην ζεκαληηθέο εθθξάζεηο λα δηεηζδχζεη ζηε ζεκαζία, λα παξαθνινπζήζεη φζν κπνξεί ηηο ζεκαζηνινγηθέο δηνιηζζήζεηο, λα εληνπίζεη ηηο αληηζέζεηο αλάκεζα ζηηο θαηεγνξίεο θαη ηηο ζρέζεηο πνπ πξνηείλεηαη λα δειψζνπλ νη φξνη, θαζψο θαη απηέο πνπ ζπγθξνηνχλ νη πξαγκαηηθέο ζρέζεηο εμνπζίαο» Δπηζήκαλζε ηνπ Duby ζρεηηθά κε ηα κεζαησληθά θείκελα.16 ΢ηνλ ππξήλα ηεο κεζνδνινγηθήο πξνβιεκαηηθήο ηεο παξνχζαο εξγαζίαο ηίζεηαη ην πνηνί φξνη ζα πξέπεη λα αμηνπνηεζνχλ γηα λα θαηαδείμνπκε ηα ππνθείκελα θαη δηεξγαζίεο, νη νπνίεο ζπλζέηνπλ ην ππφ εμέηαζε ζέκα, φπσο απηφ εθηέζεθε παξαπάλσ. Ζ απάληεζε ζην εξψηεκα γίλεηαη πην ζχλζεηε, ιακβαλνκέλεο ππ’ φςε ηεο χπαξμεο κηαο αληηθαηηθήο νξνινγίαο, ηελ νπνία καο θιεξνλφκεζαλ ηα ρξνληθά. ΢πλεπψο εγείξνληαη θάπνηα εξσηήκαηα, φπσο: Ζ ιεγφκελε «Αλαηαξαρή» ζα πξέπεη λα νλνκάδεηαη έηζη ή νθείινπκε λα πηνζεηήζνπκε θάπνηνλ άιινλ φξν γηα λα απνδψζνπκε ην θαηλφκελν θαη απφ ηελ άιιε πνηέο είλαη ηζηνξηθέο ππνδειψζεηο ηεο έλλνηαο ηεο «Αλαηαξαρήο», ε νπνία θαζηεξψζεθε ζηελ ηζηνξηνγξαθία, ιφγσ ηεο κνλφηνλεο επαλάιεςήο ηεο ζε δεθάδεο ρξνληθά ηνπ 14νπ, κέρξη θαη ηνπ 16νπ αηψλα; Ση ζεκαίλεη θαη πνηνί είλαη νη ιεγφκελνη «Ciompi», νη νπνίνη πξσηαγσληζηνχλ ζηελ «Αλαηαξαρή»; Αλ πξνεθηείλνπκε ζε κεζνδνινγηθφ θαη ζεσξεηηθφ επίπεδν απηά ηα εξσηήκαηα, ζα πξέπεη λα δηεξσηεζνχκε γηα ην αλ ν ηζηνξηθφο ζα πξέπεη λα ρξεζηκνπνηεί, πξνθεηκέλνπ λα πεξηγξάςεη ηέηνηνπ είδνπο θαηλφκελα, ηερληθνχο φξνπο θαζνιηθήο ηζρχνο κέζα ζηελ ηζηνξηθή θίλεζε ή ζα πξέπεη ζε θάζε πεξίπησζε λα ηζηνξηθνπνηνχκε ην λφεκα θαη ηε ζεκαζία ησλ φξσλ θαη λα δηαγηγλψζθνπκε πνηά γισζζηθά ζχκβνια αμηνπνηνχλ ηα ίδηα ηα δξψληα ηζηνξηθά ππνθείκελα, πξνθεηκέλνπ λα απνδψζνπλ ηηο πξνζδνθίεο, ηνπο πφζνπο θαη ηηο πξάμεηο ηνπο; Ζ έλλνηα ηεο «Αλαηαξαρήο ησλ Ciompi» πξνηάζεθε θαη θαζηεξψζεθε απφ ηνπο ρξνληθνγξάθνπο ηνπ 14νπ αηψλα. Πεξηγξάθεη ηα γεγνλφηα, ηα νπνία έιαβαλ ρψξα ην θαινθαίξη ηνπ 1378 ζηε Φισξεληία. ΢πγρξφλσο δειψλεη κε ξεηφ ηξφπν ηνπο δεκηνπξγνχο θαη ηνπο πξσηαγσληζηέο απηψλ ησλ γεγνλφησλ. Πξέπεη λα έρνπκε ππ’ φςε καο φηη ε κεγάιε πιεηνςεθία ησλ ρξνληθνγξάθσλ ηνπ 14νπ αηψλα πξνέξρνληαη απφ ηα εκπνξηθά ζηξψκαηα ηεο πφιεο, ηα νπνία ζηάζεθαλ ερζξηθά απέλαληη ζηηο αμηψζεηο θαη ηα αηηήκαηα ηεο «Αλαηαξαρήο». Με απηήλ ηελ έλλνηα ν φξνο ππνθξχπηεη κηα αμηνινγηθή θφξηηζε θαη φπσο ζα δνχκε είλαη έληνλα εκπξφζεηνο ηδενινγηθά.

16

παξαηίζεηαη ζην ΢θνίλε Α., «Δηζαγσγή» ζην «Ηζηνξία ησλ Δλλνηψλ-Γηαδξνκέο ηεο επξσπατθήο ηζηνξηνγξαθίαο», ΔΜΝΔ-

ΜΝΖΜΧΝ, 2006, ζζ. 21-22.

15


Σα γεγνλφηα, ηα νπνία ζπλζέηνπλ ηελ «Αλαηαξαρή» γίλνληαη αληηιεπηά σο ηέηνηα, θαζ’ φζνλ θαηά ηε δηάξθεηά ηεο ππέζηε πιήγκα θαη απεηιήζεθε κέζα απφ ιεειαζίεο θαη εκπξεζκνχο αξρνληηθψλ θαη ηδησηηθψλ κεγάξσλ ε ηδησηηθή πεξηνπζία ησλ πινπζίσλ ζηξσκάησλ ηεο «Κνκκνχλαο». ΢πγρξφλσο ε έλλνηα παξαπέκπεη ζηηο πνιηηηθέο αλαθαηαηάμεηο, ηηο νπνίεο επηρείξεζε λα επηθέξεη ε «Αλαηαξαρή» γηα ην πνιηηηθφ θαη ην πνιηηεηαθφ ζχζηεκα ηεο «Κνκκνχλαο» θαη ηελ ππνλφκεπζε ηεο θνηλσληθήο εηξήλεο, ηελ νπνία πξνθάιεζε. ΢πλεπψο κέζα απφ ηελ θαζηέξσζε ηνπ φξνπ, νη ηζχλνπζεο ειίη θαηαθέξλνπλ λα απνθξπζηαιιψζνπλ θαη λα ζπκππθλψζνπλ έλα πνιηηηθφ κάζεκα θαη έλα ηδενινγηθφ δίδαγκα, θαζ’ φζνλ ε «Αλαηαξαρή» παξαπέκπεη ζε θάηη «θαθφ», ην νπνίν αληηηίζεηαη ζε έλα ππνηηζέκελν ζπιινγηθφ θαιφ, ην νπνίν αθνξά ηελ ίδηα ηελ έλλνηα ηεο «Κνκκνχλαο». Σν φηη ν φξνο ζπλερίδεη λα αμηνπνηείηαη κέρξη θαη ηελ επνρή ηνπ Μαθηαβέιιη ππνδεηθλχεη φηη θπξίαξρε αληίιεςε ησλ ειίη ζηε Φισξεληία είρε ηζρπξά ζηνηρεία ηζηνξηθήο ζπλέρεηαο, αλαθνξηθά κε ην πψο πξέπεη λα αληηιακβάλεηαη θαη λα αληηκεησπίδεη εγρεηξήκαηα θαη θαηαζηάζεηο, ηα νπνία θηλνχληαη εθηφο ησλ νξίσλ ηεο θαη ακθηζβεηνχλ ηελ εγεκνλία ηεο. ΢ε θάζε πεξίπησζε εληχπσζε πξνθαιεί ην γεγνλφο φηη δελ ππάξρεη θάπνηνπ είδνπο πεγή, απφ ηελ νπνία λα πξνθχπηεη ην πψο νη ίδηνη νη ζπκκεηέρνληεο ζηελ «Αλαηαξαρή» ραξαθηήξηδαλ ηηο πξάμεηο ηνπο. Αληίζηνηρα σο «Αλαηαξαρή» απνθαιείηαη ε δξαζηεξηφηεηα, ζηελ νπνία επηδφζεθε ην popolo ην 1343 θαη νδήγεζε ζηελ εθδίσμε ηνπ «Γνχθα ηεο Αζήλαο»17 θαη ζε εθηεηακέλεο πνιηηεηαθέο θαη πνιηηηθέο κεηαξξπζκίζεηο. Με βάζε απηφ κπνξνχκε λα πνχκε φηη ζηνλ θνηλφ λνπ ηεο επνρήο ε έλλνηα ππνδειψλεη κηα δηαδηθαζία έληνλεο θαη ζπλήζσο βίαηεο αληηπαξάζεζεο, ζηελ νπνία εκπιέθεηαη ε πιεηνςεθία ηνπ πιεζπζκνχ θαη ε νπνία ζπγθινλίδεη ην εζσηεξηθφ ηεο Κνηλφηεηαο θαη πξνθαιεί απφηνκεο αλαθαηαηάμεηο. ΢ε ζρέζε κε ηνλ δεχηεξν φξν «Ciompi» έρνπκε λα πνχκε ηα εμήο: Ζ βηβιηνγξαθία ζπλαηλεί ζην φηη ν φξνο «Ciompi» ππνδειψλεη ηνπο εξγάηεο θαη ηνπο καζεηεπφκελνπο ηερλίηεο, νη νπνίνη απαζρνινχληαλ θαηά θχξην ιφγν ζηε βηνκεραλία καιιηνχ ηεο Φισξεληίαο σο μάληεο, βαθείο, πθαληέο, θνπβαιεηέο, θαζαξηζηέο θιπ. Ζ παξαδνζηαθή εμήγεζε γηα ηελ πξνέιεπζε ηεο ιέμεο, ε νπνία δίλεηαη απφ ηνπο θισξεληηλνχο ρξνληθνγξάθνπο, είλαη φηη απνηειεί γισζζηθφ δάλεην ησλ εξγαηψλ, φηαλ ηελ πεξίνδν ηεο ηπξαλλίδαο ηνπ γάιινπ «Γνχθα ηεο Αζήλαο» (1342-43), απηφο είρε θέξεη καδί ηνπ γάιινπο κηζζνθφξνπο ζηξαηηψηεο, κε ηνπο νπνίνπο ζπλαλαζηξέθνληαλ νη εξγάηεο θαη ηνπο άθνπγαλ λα απνθαινχλ ν έλαο ηνλ άιινλ «Combar, allois a boier» (ζχληξνθε πάκε γηα κηα κπχξα) θαη κηκνχκελνη απηνχο, παξαθξάδνληαο ηελ έθθξαζε, θαηέιεμε ζην «Ciompi», κε ην νπνίν έθηνηε απνθαινχληαλ νη εξγάηεο ζηε δεκψδε γιψζζα ηεο επνρήο. Ζ αξρηθή βηβιηνγξαθηθή εμήγεζε γηα ηε ζεκαζία ηνπ φξνπ ήηαλ ην φηη ζεκαίλεη «ζχληξνθνο/θίινο».18 Ζ άπνςε απηή έρεη 17

Γάιινο επγελήο νλφκαηη Walter VI ηεο Βξηέλλεο (1304 –1356) ζηελ θπξηαξρία ηεο νηθνγέλεηαο ηνπ νπνίνπ άλεθε γηα ζχληνκν ρξνληθφ δηάζηεκα ην «Γνπθάην ησλ Αζελψλ» κεηά ηελ επνλνκαδφκελε «Μάρε ηνπ Αικπξνχ» ζηα 1311 θαη γη’ απηφ ην ιφγν απηναπνθαινχηαλ «Γνχθαο ησλ Αζελψλ». 18

βι. Trexler R., «Public Life in Renaissance Florence», Academic Press, 1980, p. 221.

16


ακθηζβεηεζεί έληνλα απφ λεψηεξεο έξεπλεο, νη νπνίεο ππνζηεξίδνπλ φηη ε νλνκαζία απηή απνηεινχζε πνιηηηθφ ςφγν γηα ηνπο εξγάηεο εθ κέξνπο ηνπ ππφινηπνπ πιεζπζκνχ ηεο «Κνκκνχλα»", θαζψο ηνπο ζπλέδεε κε έλα επνλείδηζην γηα ηε ζπιινγηθή κλήκε ηεο «Κνκκνχλαο» ηπξαλληθφ θαζεζηψο.19 Σν γεγνλφο φηη νη ίδηνη νη εξγάηεο δελ απνδέρνληαη απηήλ ηελ νλνκαζία πξνθχπηεη θαη απφ ην αλψλπκν ρξνληθφ, ζην νπνίν ν ζπγγξαθέαο καο ιέεη φηη έηζη (δειαδή Ciompi) απνθαινχζε ην popolo grasso ην popolo minuto. Aληίζεηα, φηαλ ην πην αλήζπρν πνιηηηθά θνκκάηη ηνπ popolo minuto θιήζεθε λα νλνκαηίζεη ηε ζπζζσκάησζή ηνπ, ηελ νπνία ζπλέζηεζε θαηά ηε δηάξθεηα ηεο «Αλαηαξαρήο», ηεο έδσζε ην φλνκα «Popolo di Dio». Ζ δηεξεχλεζε ηνπ ηζηνξηθνχ πιαηζίνπ, εληφο ηνπ νπνίνπ εκθαλίδεηαη ε έλλνηα, ζα κπνξέζεη λα καο δηαθσηίζεη παξαπάλσ. Ζ θπξηαξρία ηνπ Γνχθα ηεο Αζήλαο επηβιήζεθε ζηελ «Κνκκνχλα» σο επηινγή ησλ αξηζηνθξαηηθψλ ζηξσκάησλ ηεο πφιεο, ησλ magnati, νη νπνίνη ηνλ πξνζθάιεζαλ θαη ηνπ παξέδσζαλ ηελ δηνίθεζε ηεο «Κνκκνχλαο». Μία επηινγή, ε νπνία κεηά ην 1343 θαη ηελ εθδίσμε ηνπ «Γνχθα» ζηνίρηζε πνιηηηθά ζε απηά ηα ζηξψκαηα, θαη ηα έθεξε ζε επζεία αληηπαξάζεζε κε ην popolo. Ο «Γνχθαο» επηδίσθε λα πξνθαιέζεη ξήγκα ζηε δχλακε ησλ κεηδφλσλ ζπληερληψλ θαη λα απνζπάζεη ηε ζπκπάζεηα ηνπ popolo minuto κέζα απφ θνξνινγηθέο ειαθξχλζεηο. Δίλαη επίζεο ελδεηθηηθφ φηη ζε κηα εθ κέξνπο ηνπ Γνχθα πξνζπάζεηα πξνζεηαηξηζκνχ ηνπ popolo minuto, ην απνθαινχζε σο «le bon popule».20 Έηζη ζηα 1342 θαηάξγεζε ηελ λνκηθνζεζκηθή απηνλνκία ηεο ζπληερλίαο ησλ εκπφξσλ καιιηνχ, ηεο Arte della Lana, ζηε δηθαηνδνζία ηεο νπνίαο ππάγνληαλ θαη νη βαθείο ηνπ καιιηνχ. Χο απφξξνηα απηήο ηεο θίλεζεο νη βαθείο, νη ιεγφκελνη lanaiuoli απαίηεζαλ απφ ηνλ «Γνχθα» λα ηνπο επηηξέςεη λα ζπζηήζνπλ ηε δηθή ηνπο ζπληερλία, θάηη ζην νπνίν ν «Γνχθαο» ζπλαίλεζε. ΢πγρξφλσο ν «Γνχθαο» (θαη γηα κνλαδηθή θνξά ζηνλ 14ν αηψλα) επέηξεςε ζην popolo minuto λα ζπκκεηάζρεη ζηηο δεκφζηεο ενξηαζηηθέο εθδειψζεηο ηεο «Κνκκνχλαο» σο απηφλνκν ππνθείκελν, ρσξίο λα αθνινπζεί ηηο πξαθηηθέο ησλ κεηδφλσλ ζπληερληψλ, ζηηο νπνίεο ππαγφηαλ. Μεηά ηαχηα ήηαλ επφκελν νη εξγάηεο, νη νπνίνη απνηεινχζαλ ην popolo minuto λα ζπζρεηηζζνχλ πνιηηηθά κε ην θαζεζηψο ηνπ «Γνχθα» θαη λα ηεζνχλ ζην ζηφραζηξν ηνπ popolo, θαζψο ζηα 1343 ην popolo αλέηξεςε θαη εθδίσμε ηνλ «Γνχθα» θαη ηηκψξεζε ηνπο magnati. Με απηήλ ηελ έλλνηα ν ραξαθηεξηζκφο «Ciompi», κπνξνχκε λα πνχκε φηη αλάκεζα ζηα άιια ππελζπκίδεη ηηο επηινγέο ηνπ popolo minuto θαηά ηε δηάξθεηα ηεο θπξηαξρίαο ηνπ «Γνχθα» θαη ππνδεηθλχεη φηη ε ζηάζε ηνπ ήηαλ ελάληηα ζηα ζπκθέξνληα ηνπ popolo θαη ηεο «Κνκκνχλαο», φπσο ην ίδην ην popolo αληηιακβαλφηαλ απηήλ ηελ έλλνηα. Θα ηνικνχζακε ινηπφλ λα πνχκε φηη ν φξνο κπνξεί λα ζπλδεζεί κε έλλνηεο φπσο πξνδνζία θαη απνζηαζία, ηελ νπνία ππνηίζεηαη, φηη δηέπξαμε ην popolo minuto έλαληη ηεο Κνηλφηεηαο θαη γη’ 19

βι. Becker, «Florence in Transition», The John Hopkins Press, Baltimore, p. 168.

20

oπ. p. 168.

17


απηφ ν ραξαθηεξηζκφο δελ γίλεηαη απνδεθηφο απφ ην ίδην ην popolo minuto. Γηαθνξνπνίεζε αλαθνξηθά κε ηελ νλνκαζία ηνπ popolo minuto παξαηεξείηαη κε ηηο «θισξεληηλέο ηζηνξίεο» ηνπ Μπξνχλη ζηνλ 15ν αηψλα θαη ηνπ Μαθηαβέιιη ζηνλ 16ν αηψλα. Ο πξψηνο αμηνπνηεί ζπνξαδηθά ηνλ φξν πιεβείνη (plebs) αληί ηνπ «Ciompi» θαη ν δεχηεξνο κνληκνπνηεί ηε ρξήζε ηνπ φξνπ καδί κε ηνλ φξν popolo minuto, ηνλ νπνίν ζηα ειιεληθά ν Κνλδχιεο απνδίδεη σο «ιανπηδίθνο-κηθξφο ιαφο». Ζ ρξήζε ηνπ φξνπ παξαπέκπεη επζέσο ζηελ θνηλσληθή δηάξζξσζε ηεο αξραίαο Ρψκεο, φπνπ κε ηνλ φξν πιεβείνη πεξηγξάθνληαλ ηα θνηλσληθά ζηξψκαηα, ηα νπνία απνηεινχζαλ ηελ θαηψηεξε βάζε ηνπ πιεζπζκνχ ζε δηάθξηζε κε ηνπο παηξηθίνπο, ηα νπνία φκσο δελ ήηαλ ζην επίπεδν ηνπ δνχινπ. Ζ ρξήζε ηνπ φξνπ εηδηθά απφ ηνλ Μαθηαβέιιη έρεη θη απηή κε ηε ζεηξά ηεο ηελ ηδενινγηθή ηεο πξφζεζε. Ο Μαθηαβέιιη, φπσο ζα δνχκε

πην

αλαιπηηθά

παξαθάησ,

πξνθεηκέλνπ

λα

απνθξπζηαιιψζεη

θάπνηα

πνιηηηθά

ζπκπεξάζκαηα, ζπγθξίλεη θαη παξαιιειίδεη ηελ ηζηνξία ηεο Φισξεληίαο κε ηε ξσκατθή ηζηνξία. Χο εθ ηνχηνπ πεξηγξάθεη ηα θισξεληηλά πξάγκαηα κε φξνπο θαη έλλνηεο ηεο ξσκατθήο επνρήο, πξνθεηκέλνπ ε ζχγθξηζε λα είλαη πην άκεζε. Με απηήλ ηελ έλλνηα ρξεζηκνπνηεί ηνλ φξν «res publica», ηνλ νπνίν εηζήγαγαλ νη νπκαληζηέο ζπγγξαθείο ηνπ 15νπ αηψλα κε πξνεμάξρνληα ηνλ Leonardo Bruni, γηα λα απνδψζεη ην πνιηηεηαθφ ζχζηεκα ηεο Φισξεληίαο θαη ηνλ φξν «citta di Firenze» γηα λα δειψζεη ηελ πφιε ηεο Φισξεληίαο, λννχκελε σο ην ζχλνιν ησλ αλζξψπσλ, νη νπνίνη δηακέλνπλ ζε απηή, θάηη ην νπνίν ην θάλεη θαη ν ρξνληθνγξάθνο ηνπ 14νπ αηψλα Jiovanni Villani. Ήδε ινηπφλ κε βάζε ηηο παξαπάλσ επηζεκάλζεηο κπνξνχκε λα παξαηεξήζνπκε φηη νη απνηππψζεηο ησλ γεγνλφησλ θαη ησλ ππνθεηκέλσλ κε γισζζηθέο έλλνηεο απνηεινχλ έλα δηαθχβεπκα γηα ηα ίδηα ηα δξψληα ηζηνξηθά ππνθείκελα, θάηη ην νπνίν καο ππελζπκίδεη κε ηε ζεηξά ηνπ ηελ χπαξμε ησλ πνηθίισλ θαη πνιπδηάζηαησλ δηαζπάζεσλ, νη νπνίεο πθίζηαλην ζηελ πφιε ηεο Φισξεληίαο ηνλ 14ν αηψλα. Γηαθχβεπκα φκσο απνηειεί θαη γηα ηελ ηζηνξηνγξαθία. Οη ηζηνξηθνί ηνπ 19νπ αηψλα αμηνπνηνχλ ηνπο ίδηνπο φξνπο κε ηα ρξνληθά. Απηή ε επηινγή –πηζηεχσ- ζα πξέπεη λα ζπλδεζεί θαη κε ην επξχηεξν ηδενινγηθφ πξίζκα, ππφ ην νπνίν πξνζεγγίδνπλ απηνί νη ηζηνξηθνί ηε θισξεληηλή ηζηνξία σο πεδίν δειαδή γηα ηελ άληιεζε «εζληθψλ δηδαγκάησλ» θαη πνιηηηθψλ καζεκάησλ. Ζ πξνζέγγηζε, φπσο θαη νη φξνη, δηαθνξνπνηνχληαη ζηελ θνηλσληθή ηζηνξία. ΢ηε ζρεηηθή βηβιηνγξαθία ππάξρεη έλαο έληνλνο πινπξαιηζκφο ζην πψο νλνκαηίδνπλ ηελ «Αλαηαξαρή», αιιά θαη ηνπο Ciompi. Revolt

(εμέγεξζε),

revolution

(επαλάζηαζε),

rebellion

(επαλαζηαηηθή

εμέγεξζε),

resurrection (αλαδσπχξσζε-εμέγεξζε), unrest (αλεζπρία), uprising (έγεξζε/μεζεθσκφο) είλαη θάπνηνη απφ ηνπο πξνηεηλφκελνπο φξνπο γηα λα δεισζεί ε «Αλαηαξαρή». Δπίζεο ζπρλφ είλαη ην θαηλφκελν νη ίδηνη ζπγγξαθείο λα ρξεζηκνπνηνχλ αθφκα θαη ζην ίδην θείκελν δηαθνξεηηθνχο φξνπο γηα λα απνδψζνπλ ην ίδην πξάγκα. Αλάινγε είλαη ε ζηάζε ησλ ηζηνξηθψλ αλαθνξηθά κε ην πψο 18


νλνκαηίδνπλ ηνπο Ciνmpi. Σν γεληθφ ζρήκα, ην νπνίν αμηνπνηείηαη, παξαιιειίδεη ηνπο πιηθνχο φξνπο δηαβίσζεο θαη ηελ εξγαζία ηνπ popolo minuto κε απηήλ ηνπ βηνκεραληθνχ πξνιεηαξηάηνπ ζηηο θνηηίδεο ηεο βηνκεραληθήο επαλάζηαζεο. Κάπνηνη κάιηζηα, νη νπνίνη επηθξίζεθαλ αθφκα θαη απφ ηνπο ζπλαδέιθνπο ηνπο ηεο θνηλσληθήο ηζηνξίαο, θηάλνπλ λα ζπγθξίλνπλ ην popolo minuto κε ηνπο βηνκεραληθνχο εξγάηεο ζηελ πθαληνπξγία ηνπ Lancashire21. Με απηφλ ηνλ ηξφπν νη φξνη «πξνιεηαξηάην» θαη «εξγαηηθή ηάμε» ρξεζηκνπνηνχληαη ζε πνιιέο πεξηπηψζεηο γηα λα πεξηγξάςνπλ ην popolo minuto. Οη πξναλαθεξφκελνη Mollat θαη Wolff εηζάγνπλ κηα νξνινγία ζρεηηθά κε ηηο εθθάλζεηο ηνπ ζπγθξνπζηαθνχ θαηλνκέλνπ, ε νπνία θιηκαθψλεηαη κε θξηηήξην ηελ έληαζε ησλ εθάζηνηε εμεηαδφκελσλ ηζηνξηθψλ δηαδηθαζηψλ, νη νπνίεο πξνζηδηάδνπλ ζε απηφ ην θαηλφκελν.22 Έηζη ζηελ θνξπθή ηεο ηεξαξρίαο βξίζθεηαη ε έλλνηα ηεο «rebellion/revolution», ε νπνία δειψλεη ηελ επαλαζηαηηθή αλαηξνπή ελφο ζπζηήκαηνο, αθνινπζεί ε έλλνηα ηεο «revolt» (εμέγεξζεο), ε νπνία πεξηγξάθεη κηα καδηθή θαη θαηά θαλφλα βίαηε θίλεζε, ε νπνία επηθέξεη πνιηηηθά απνηειέζκαηα θαη θιπδσληζκνχο, αιιά δελ θηάλεη κέρξη ην επίπεδν ηεο επαλάζηαζεο θαη ηειεπηαία ζηελ ηεξαξρία πξνηείλεηαη ε έλλνηα ησλ «riots» (ηαξαρψλ), ε νπνία θαηαδεηθλχεη ηηο κεκνλσκέλεο θαη επθαηξηαθέο ζπγθξνχζεηο. Οη παξαπάλσ έλλνηεο, γηλφκελεο αληηιεπηέο σο ηερληθνί φξνη, κπνξνχλ λα απνδψζνπλ ηα κνξθνινγηθά θαη επηθαλεηαθά ραξαθηεξηζηηθά ησλ εμεηαδφκελσλ θαηλνκέλσλ. Σν ζεκείν φκσο, ζην νπνίν πζηεξνχλ, είλαη ε αλεπάξθεηά ηνπο λα πεξηγξάςνπλ ην πψο ηα ίδηα ηα ηζηνξηθά ππνθείκελα, ε δξαζηεξηφηεηα ησλ νπνίσλ δεκηνπξγεί ηα εμεηαδφκελα θαηλφκελα, αληηιακβάλνληαη θαη λνεκαηνδνηνχλ ηηο ίδηεο ηνπο ηηο πξάμεηο, θάηη ην νπνίν είλαη βαζηθφ θξηηήξην γηα ηελ αμηνπνίεζε ησλ φξσλ, αιιά θαη γηα ηε ιήςε ηζηνξηθψλ ελδείμεσλ απφ ηνπο ίδηνπο ηνπο φξνπο. Γηα παξάδεηγκα ην γεγνλφο φηη δελ πξνθχπηεη απφ πνπζελά ην πψο ην popolo minuto απνθαιεί ηε δξαζηεξηφηεηά ηνπ ην θαινθαίξη ηνπ 1378 ζα πξέπεη κήπσο λα καο ππνςηάζεη γηα ην ελδερφκελν λα κελ ζεσξεί φηη νη πξάμεηο, ζηηο νπνίεο πξνβαίλεη, εληάζζνληαη ζε θάπνην πιαίζην αληηζπκβαηηθφηεηαο θαη αληηθαλνληθφηεηαο, πνπ γηα λα πεξηγξαθνχλ ρξεηάδνληαη φξνπο φπσο επαλάζηαζε ή αθφκα θαη αλαηαξαρή, αιιά φηη εκπίπηνπλ ζε θάπνην άιιν πεδίν ηεο αλζξψπηλεο δξαζηεξηφηεηαο; Με βάζε ηα παξαπάλσ πνηα ελαιιαθηηθή ζα πξέπεη λα αθνινπζήζνπκε αλαθνξηθά κε ηνπο φξνπο, ηνπο νπνίνπο θαινχκαζηε λα αμηνπνηήζνπκε; Θα αλαγθαζζνχκε ινηπφλ λα επηιέμνπκε ηνπο φξνπο ηεο θνηλσληθήο ηζηνξίαο κε φιεο ηηο αλεπάξθεηέο ηνπο, πξνο ράξηλ ηεο απνθπγήο ησλ φξσλ, ηνπο νπνίνπο θαζηέξσζαλ νη δηαλννχκελνη απφ ηηο ειίη ηεο Φισξεληίαο ηνπ 14νπ αηψλα ή ζα ρξεζηκνπνηήζνπκε ηνπο φξνπο ηεο εμεηαδφκελεο πεξηφδνπ, νη νπνίνη ζηελ πιεηνςεθία ηνπο 21 22

βι. ζρεηηθή αλάιπζε ζην Marks L.F., «Fourteenth Century Democracy in Florence», Past and Present, No. 25 (Jul., 1963), p. 82. βι. Cohn S, «Lust for Liberty», Harvard University Press, 2006, p. 3.

19


ηαπηίδνληαη κε απηνχο ησλ ειίη, πξνο ράξηλ κηαο ηζηνξηθήο «αληηθεηκεληθφηεηαο» θαη «νπδεηεξφηεηαο»; Σν εξψηεκα ηειηθά ζπλαξηάηαη κε επξχηεξεο θαη φρη ζηελά ηζηνξηνγξαθηθέο επηινγέο ηνπ εθάζηνηε γξάθνληνο. Αλ δερηνχκε ζχκθσλα κε ηνλ Prost, φηη ε «έλλνηα» ζπληζηά ην πιήζνο ησλ εξκελεηψλ θαη ησλ εκπεηξηψλ, νη νπνίεο κπνξνχλ λα ζπκςεθηζζνχλ ζε κία ιέμε, ε νπνία γη’ απηφ ην ιφγν θαζίζηαηαη έλλνηα, ηφηε ζα πξέπεη λα ζρεηηθνπνηήζνπκε ηηο ηζηνξηνγξαθηθέο επηινγέο αλαθνξηθά κε ηε ρξήζε ησλ ελλνηψλ κε θξηηήξην, φπσο είπακε θαη παξαπάλσ, ην πνιηηηθντδενινγηθφ πιαίζην, ζην νπνίν θηλείηαη ν θάζε ηζηνξηθφο, θάηη ην νπνίν είλαη επθξηλέο γηα ηνπο θηιειεχζεξνπο ηζηνξηθνχο ηνπ 19νπ αηψλα, αιιά ππνλνείηαη θαη ζηηο επηινγέο ησλ ηζηνξηθψλ ηεο θνηλσληθήο ηζηνξίαο. Γηα παξάδεηγκα ε κεηαθνξά ησλ φξσλ εμέγεξζε θαη επαλάζηαζε, νη νπνίεο παξαπέκπνπλ ζε έληνλα ηδενινγηθά θνξηηζκέλεο ζηηγκέο ηεο λεσηεξηθφηεηαο (1789, 1848, 1871, 1917), ζηνλ 14ν αηψλα είλαη ζαθέο φηη έξρεηαη λα εμππεξεηήζεη ζπλ ηνηο άιινηο έλα πνιηηηθφ αθήγεκα, ην νπνίν δηακνξθψζεθε ηζηνξηθά εληφο ηεο αξηζηεξάο. Έξρεηαη δειαδή λα ζπλεγνξήζεη ππέξ ηεο πάιεο ησλ ηάμεσλ σο ηνπ βαζηθνχ παξάγνληα δεκηνπξγίαο ηεο ηζηνξηθήο θίλεζεο. Γελ είλαη άιισζηε ηπραία ε αγγιηθή ξήζε φηη ε «social history is socialist history». Δπεηδή φκσο ηα παξαπάλσ δεηήκαηα δελ κπνξνχλ λα εμαληιεζνχλ ζηα φξηα θαη ηα πιαίζηα ηεο παξνχζαο εξγαζίαο, ζα επηιέμνπκε ζπκβαηηθά λα αμηνπνηήζνπκε ηνπο ζεζκηθνχο φξνπο ηεο επνρήο γηα ηα εμεηαδφκελα ππνθείκελα θαη ηηο δηεξγαζίεο, πξνζπαζψληαο βέβαηα λα εληνπίζνπκε ηηο ηζηνξηθέο ηνπο λνεκαηνδνηήζεηο θαη ηηο ελαιιαθηηθέο απαληήζεηο, νη νπνίεο εκθαλίδνληαη κέζα ζηελ επνρή. Με απηήλ ηελ έλλνηα ζα αμηνπνηήζνπκε ηνπο φξνπο popolo minuto, popolo grasso, magnati, noves cives θιπ γηα λα δειψζνπκε ηνπο θνηλσληθνχο ζρεκαηηζκνχο ηεο Κνηλφηεηαο θαη εθ’ φζνλ δελ δηαζέηνπκε θάπνηα ξεηή ελαιιαθηηθή απάληεζε απφ ην popolo minuto, ζα πξνηηκήζνπκε ηνλ φξν «Αλαηαξαρή» γηα ηα γεγνλφηα ηνπ 1378. Αλαθνξηθά κε ην πψο ζα πξέπεη λα δειψζνπκε ην ζχζηεκα πνιηηηθήο νξγάλσζεο ηεο Φισξεληίαο, κπνξνχκε λα παξαηεξήζνπκε ηα αθφινπζα: Οη πνιηηηθέο θαη πνιηηηζκηθέο ζπλζήθεο, νη νπνίεο δξνκνινγνχλ ηελ εκθάληζε θαη ηελ θαζηέξσζε ηνπ φξνπ «res publica», εκθαλίδνληαη ζηνλ 15ν αηψλα, γηαηί κφλν ηφηε γίλεηαη θπξίαξρε ηάζε ζην ζχλνιν ησλ ινγίσλ θαη ησλ πνιηηηθψλ ηεο επνρήο ε αλαπνκπή ζηε γξακκαηεία θαη ηνλ πνιηηηθφ ζηνραζκφ ηεο Ρψκεο, απφ φπνπ πξνέξρεηαη ν φξνο. ΢ην έξγν ηνπ αλψλπκνπ ζπγγξαθέα κε ηνλ ηίηιν «Cronica de origine civitatis» (Υξνληθά γηα ηελ θαηαγσγή ηεο πνιηηείαο), ην νπνίν ζπληάρζεθε πξηλ ην 1231, ν ζπγγξαθέαο θάησ απφ ηελ επηξξνή ηνπ ηίηινπ ηνπ έξγνπ ηνπ Απγνπζηίλνπ «De Civitate Dei» (Ζ Πνιηηεία ηνπ Θενχ), αμηνπνηεί ηνλ φξν «civitas», πξνθεηκέλνπ λα δειψζεη ηε λέα κνξθή δηαθπβέξλεζεο, ε νπνία εκθαλίδεηαη ζηε Φισξεληία ζηηο αξρέο ηνπ 12νπ αηψλα. Σνλ ίδην φξν αμηνπνηεί θαη ν λνκηθφο ηνπ 14νπ αηψλα Μπαξηφινο ηνπ ΢αμνθεξάηνπ, πξνθεηκέλνπ λα δειψζεη είηε ην popolo σο έλα απηνηειέο λνκηθφ πξφζσπν, είηε ηνλ ηφπν, ζηνλ νπνίν δηακέλεη ην popolo. Χζηφζν ζηε ζθέςε ηνπ

20


Μπαξηφινπ ν φξνο κπνξεί λα ππνδεηθλχεη έλα νπνηνζδήπνηε ζχζηεκα πνιηηηθήο εμνπζίαο, θαζψο ζε θάπνηα ζεκεία ηνλ ρξεζηκνπνηεί, πξνθεηκέλνπ λα δειψζεη ηελ απηνθξαηνξηθή εμνπζία. Ο θαζηεξσκέλνο ζηε ζεζκηθή θξαζενινγία ηεο επνρήο θαη ζηελ ηζηνξηνγξαθία φξνο είλαη ην «Comune», ν νπνίνο πεξηγξάθεη ηηο θαηλνχξηεο κνξθέο θνηλσληθήο θαη πνιηηηθήο νξγάλσζεο, νη νπνίεο αλαπηχρζεθαλ ζηελ θεληξηθή θαη βφξεηα Ηηαιία θαη ηελ χπαξμε ησλ νπνίσλ εληφπηδε ήδε απφ ηνλ 12ν αηψλα ν γεξκαλφο ηζηνξηθφο ηνπ 12νπ αηψλα Όζσλ ηνπ Φξάηδηλγθ. Ο φξνο αμηνπνηείηαη γηα πξψηε θνξά απφ αμησκαηνχρνπο ηεο πφιεο ηεο Φισξεληίαο ζηα 1138, φηαλ ζε κία ζπλάληεζε απεζηαικέλσλ απφ ηηο πφιεηο ηεο Σνζθάλεο, απνθαζίζηεθε λα ζπζηήζνπλ κία έλσζε (Leaga), πξνθεηκέλνπ λα αληηκεησπίζνπλ ηνλ θαηλνχξην απηνθξάηνξα. Δπίζεο ν φξνο αμηνπνηήζεθε ζην δεχηεξν κηζφ ηνπ 14νπ αηψλα, φηαλ δεκηνπξγήζεθε ην δεκφζην ρξένο ηεο πφιεο (public fund debt), ην νπνίν νλνκάζηεθε ζηε θξαζενινγία ησλ ζεζκηθψλ θεηκέλσλ «Monte Comune». Ζ ηηαιηθή ηζηνξηνγξαθία αμηνπνηεί εθηεηακέλα ηνλ φξν, φρη κφλν γηα ηελ πεξίπησζε ηεο Φισξεληίαο, αιιά θαη γηα ηηο ππφινηπεο πφιεηο ηεο θεληξηθήο θαη βφξεηαο Ηηαιίαο, νη νπνίεο είραλ δηακνξθψζεη έλα δηθφ ηνπο απηφλνκν ζχζηεκα δηαθπβέξλεζεο. Eηδηθφηεξα ν Γθξάκζη αληηιακβάλεηαη ηελ «Κνκκνχλα» φρη απιά σο κία κνξθή πνιηηεχκαηνο θαη θξαηηθήο ζπγθξφηεζεο, αιιά σο έλα ηζηνξηθφ ζχλνιν ζπληηζέκελν απφ ηελ ελφηεηα θαη ηε ζχγθξνπζε αληηθαηηθψλ θνηλσληθνπνιηηηθψλ δπλάκεσλ θαη νηθνλνκηθψλ δηεξγαζηψλ, ην νπνίν ζπγθξνηείηαη ζε κία νξηζκέλε θαη δηαθξηηή θάζε αλάπηπμεο ησλ παξαγσγηθψλ δπλάκεσλ θαη ησλ παξαγσγηθψλ ζρέζεσλ, ε νπνία ζπληειείηαη ζηνλ κέζν κεζαίσλα θαη ζε ηειηθή αλάιπζε νδεγεί ζηελ εκπέδσζε κηαο λέαο πνιηηηθήο ηάμεο, ηελ νπνία πεξηγξάθεη σο ηελ νηθνλνκηθή-ζπληερληαθή θάζε ηνπ θξάηνπο, πξνθεηκέλνπ λα ηελ δηαθξίλεη αθελφο απφ ζπζηήκαηα δηαθπβέξλεζεο θαη θνηλσληθήο νξγάλσζεο, πνπ αληηζηνηρνχλ ζηνλ παξαδνζηαθφ θενπδαιηζκφ θαη αθεηέξνπ απφ ηε λεσηεξηθή κνξθή ηνπ θξάηνπο.23

ΙΙΙ. ΟΙ ΜΕΣΑΜΟΡΦΩ΢ΕΙ΢ ΣΗ΢ «ΚΟΜΜΟΤΝΑ΢» Γχξσ απφ πνην λφεκα θηλείηαη ε ηζηνξία ζηε Φισξεληία ηνπ 14νπ αηψλα; Γχξσ απφ πνηά δχλακε, ε νπνία ζπκππθλψλεη ζπιινγηθά ζπκθέξνληα θαη επηδηψμεηο, πεξηζηξέθνληαη νη πξνζέζεηο 23

βι. Γθξάκζη, «Ρηδνξηδηκέλην», εθδ. ΢ηνραζηήο, ζζ. 23-34.

21


θαη νη πξάμεηο ησλ ζπιινγηθψλ ππνθεηκέλσλ; Πνηφ είλαη ην πεδίν αλαθνξάο ηεο νηθνλνκηθήο δξαζηεξηφηεηαο θαη ηεο παξαγσγηθήο εμεηδίθεπζεο; Πνηα είλαη ε βαζηθή αθεηεξία αιιά θαη ν ηειηθφο απνδέθηεο ηεο δηαλνεηηθήο θίλεζεο; Βαζηθή παξαδνρή ηεο παξνχζαο εξγαζίαο, αιιά θαη βαζηθφ δεηνχκελφ ηεο είλαη ε ζεκειίσζε ηνπ φηη ε απάληεζε ζε φια ηα παξαπάλσ εξσηήκαηα, θαηαδεηθλχεη ηελ «Κνκκνχλα». Ζ «Κνκκνχλα» ινηπφλ εδψ γίλεηαη αληηιεπηή ζε πνιιά επίπεδα, ην θαζέλα απφ ηα νπνία δηαηεξεί ηε απηνηέιεηά ηνπ θαη ζπγρξφλσο βξίζθεηαη κε ηα ππφινηπα ζε κηα ζρέζε δηαιεθηηθήο έληαζεο. Δλ πξψηνηο, φηαλ κηιάκε γηα «Κνκκνχλα», θάλνπκε ιφγν γηα έλα θνηλσληθντζηνξηθφ κφξθσκα, ην νπνίν εκθαλίζζεθε θαη ζπγθξνηήζεθε πάλσ ζε ζπγθεθξηκέλνπο θαη δνζκέλνπο ηζηνξηθά πιηθνχο φξνπο, νη νπνίνη θαηά θχξην ιφγν έρνπλ λα θάλνπλ κε έλαλ θαηλνχξην ζε πνηφηεηα θαηακεξηζκφ εξγαζίαο, ν νπνίνο άξρηζε λα εκθαλίδεηαη απφ ηνλ 12ν αηψλα ζηε βφξεηα Ηηαιία, αιιά θαη αιινχ, κέζα απφ δηαθνξεηηθνχο δξφκνπο ζε θάζε πεξίπησζε θαη ν νπνίνο δεκηνχξγεζε ηηο πιηθέο ζπλζήθεο θαζηέξσζεο ηεο «Κνκκνχλαο» σο έλα λέν θνξέα θνηλσληθήο νξγάλσζεο θαη σο έλα θαηλνχξην πεδίν πξαγκαηνπνίεζεο ηεο παξαγσγηθήο δηαδηθαζίαο. ΢πγρξφλσο ε «Κνκκνχλα» ζπληζηά έλα πνιηηηθφ πξντφλ, ην νπνίo εθπνξεχεηαη απφ επηδηψμεηο, πξνζδνθίεο θαη αληαγσληζκνχο ζπιινγηθψλ ππνθεηκέλσλ θαη θνξέσλ πνιηηηθήο εμνπζίαο, νη νπνίνη ζπληείλνπλ είηε ζηελ εκπέδσζε είηε ζηελ αλαηξνπή κηαο εγεκνλίαο, ε νπνία κε ηε ζεηξά ηεο θξίλεηαη ζηελ επάξθεηα ή ηελ αλεπάξθεηά ηεο ηε λα δψζεη ιχζεηο ζηα πξνβιήκαηα ηεο θνηλσληθήο δηεχζπλζεο. Με απηήλ ηελ έλλνηα ε «Κνκκνχλα» θαζίζηαηαη έλα αληηθείκελν ζπλερνχο (ή αζπλερνχο) επαλαδηαπξαγκάηεπζεο θαη επαλαθαζνξηζκνχ. ΢ε απηή ηε δηαδξνκή ε «Αλαηαξαρή» απνηειεί κηα ζηηγκή, ε νπνία κπνξεί λα ραξαθηεξηζζεί σο ηνκή. Πξνζέηη ε «Κνκκνχλα» απνηειεί κηα πνιηηηζκηθή νληφηεηα, εληφο ηεο νπνίαο φρη κφλν αλαπηχζζεηαη, αιιά θαη πξνζδηνξίδεηαη απφ απηήλ ε ελ γέλεη πνιηηηζκηθή πξαθηηθή θαη απφ ηελ άιιε θαη ε ίδηα είλαη θνξέαο κηαο ηζηνξηθά πξνζδηνξηζκέλεο θνπιηνχξαο. Δπηπξφζζεηα ε «Κνκκνχλα» εκπεξηέρεη ηε δηάζηαζε ηεο «θαληαζηαθήο θνηλφηεηαο» θαη ηεο «επηλνεκέλεο παξάδνζεο»24, είλαη δειαδή κηα ζπλζήθε, 24

βι. ζρεηηθή αλάιπζε ζην Γαγαλάθεο, «Ζ Σειεηνπξγία ζηηο Πξψηκεο Γπηηθέο Κνηλσλίεο», ζην θεθάιαην κε ηίηιν «Αζηηθέο

ιεηηνπξγίεο»: «Ζ επνρή ηεο αλάδπζεο ησλ πφιεσλ ζπλνδεχζεθε απφ ηε ζπζηεκαηηθή θαιιηέξγεηα θαη πξνψζεζε κηαο αζηηθήο ηδενινγίαο θνηλσληθήο ζπλνρήο. ΢πγθξηλφκελεο κε ηηο ζεσξήζεηο ηνπ 20νπ αηψλα, νη έλλνηεο ηνπ «πνιίηε» θαη «ηεο θνηλφηεηαο ησλ πνιηηψλ» ηφληδαλ πεξηζζφηεξν ηε θχζε ηεο αζηηθήο θνηλφηεηαο σο άξξεθηα δεκέλεο νξγαληθήο ελφηεηαο κε παγησκέλν θαη αδηακθηζβήηεην ζχζηεκα εμνπζίαο θαη θνηλσληθήο δηαζηξσκάησζεο. Τπνγξάκκηδαλ πεξηζζφηεξν ηηο επζχλεο θαη ηηο ππνρξεψζεηο ησλ κειψλ ηεο αζηηθήο θνηλφηεηαο απέλαληη ζην ζχλνιν, παξά ηα φπνηα πνιηηηθά δηθαηψκαηα πνπ πεγάδαλ απφ ηελ ηδηφηεηα ηνπ πνιίηε. Πνιππξφζσπεο θνηλφηεηεο κε έληνλεο πνιηηηζκηθέο, ζε αξθεηέο πεξηπηψζεηο θαη ζξεζθεπηηθέο, φπσο θαη νηθνλνκηθέο δηαθνξνπνηήζεηο θαη αξθεηά ζχλζεηε θνηλσληθή δηαζηξσκάησζε (παξά ηηο απινπζηεπηηθέο επίζεκεο δηαθξίζεηο ζε ηξία ζηξψκαηα), νη πφιεηο ηεο Γχζεο αληηκεηψπηδαλ ηε κεγάιε πξφθιεζε ηεο ππέξβαζεο ησλ εζσηεξηθψλ ηνπο δηαθνξνπνηήζεσλ θαη ηεο αλάδεημεο κηαο εληαίαο θαη αδηαίξεηεο θνηλφηεηαο ελζσκαησκέλεο ζην «κπζηηθηζηηθφ ζψκα» ηεο πφιεο. Ζ ζπκβνιηθή ζπγθξφηεζε ησλ αζηηθψλ θνηλνηήησλ - φπσο εκθαλίδεηαη ηδηαίηεξα ζηελ αζηηθή αξρηηεθηνληθή θαη ηελ πνιενδνκία ηεο Πξψηκεο Νεφηεξεο Πεξηφδνπ - ιεηηνπξγνχζε ζπλεπψο εληζρπηηθά γηα ηελ αζηηθή εμνπζία, πξνζθέξνληαο κηα «θαληαζηαθή θνηλφηεηα» σο βάζε γηα ηε δηεθδηθνχκελε θνηλσληθή ζπλαίλεζε ζηελ δηαηψληζε ησλ ειίη ζην πεδάιην ησλ πφιεσλ. ΢ε έλα άιιν επίπεδν, ε αζηηθή πνιενδνκία δηαρψξηδε, «πξνζηάηεπε» ηελ θνηλφηεηα ησλ πνιηηψλ απφ ηα επηθίλδπλα θαη πεξηζσξηαθά ζηνηρεία ή απφ ηε κνιπζκαηηθή παξνπζία αιιφζξεζθσλ.»

22


πξνθεηκέλνπ απηνί, νη νπνίνη αζθνχλ ηε δηεχζπλζε ηεο θνηλσλίαο λα απνζπνχλ ηε ζπλαίλεζε ησλ εμνπζηαδφκελσλ θαη λα ππνθξχπηνπλ ηηο εζσηεξηθέο αληηζέζεηο, νη νπνίεο πθίζηαληαη εληφο ηεο «Κνκκνχλααο». Δδψ φκσο ε «Κνκκνχλα» ηίζεηαη θαη σο κηα ζπλζήθε γλψζεο ηεο ηζηνξίαο, κε ηελ έλλνηα φηη αλ δελ θαζνξίζνπκε θαη δελ αλαιχζνπκε ηηο δηαζηάζεηο ηεο «Κνηλφηεηαο» θαη ηηο κεηακνξθψζεηο ηεο, φρη κφλν ζην ρξφλν, αιιά θαη ζε ζρέζε κε ην ππνθείκελν, ην νπνίν αλαθέξεηαη ζε απηήλ, ηφηε δελ ζα κπνξέζνπκε λα αληηιεθζνχκε ζηε ζθαηξηθφηεηά ηνπο, νχηε ηελ ίδηα ηελ θίλεζε ηνπ ηζηνξηθνχ ρξφλνπ, νχηε ηα ίδηα ηα ππνθείκελα, ηα νπνία απνηεινχλ ηνπο πξσηαγσληζηέο ηνπ. ΚΟΗΝΧΝΗΟΛΟΓΗΚΔ΢ ΓΗΑ΢ΣΑ΢ΔΗ΢ ΣΖ΢ «ΚΟΜΜΟΤΝΑ΢» Σν ελδηαθέξνλ γηα ηε κεζαησληθή ηζηνξία αλαππξνδνηήζεθε πξνπνιεκηθά κέζα απφ ην έξγν ηεο ηδξπηηθήο γεληάο ησλ Annales, ε νπνία κε θαηλνηφκν ηξφπν ζθηαγξάθεζε ηελ εηθφλα ηεο κεζαησληθήο επνρήο γεκάηεο απφ δηεξγαζίεο θαη κεηαζρεκαηηζκνχο ζε αληίζεζε κε ηα θπξίαξρα ηφηε πξφηππα. Ο Marc Bloch ζην πξσηνπφξν έξγν ηνπ «Ζ Φενπδαιηθή Κνηλσλία» εμέηαζε ηελ πεξίνδν κε επηθέληξσζε ζηηο ζπληεινχκελεο δηαδηθαζίεο ζηε δπηηθή Δπξψπε απφ ηηο βαξβαξηθέο επηδξνκέο έσο ηνλ 13ν αηψλα. Βαζηθά δεηνχκελα ηνπ έξγνπ ηνπ Bloch είλαη ν ζρεκαηηζκφο ησλ δηαθφξσλ θνηλσληθψλ ηάμεσλ, ε δηακφξθσζε θαη ε ιεηηνπξγία ηνπ δηθατθνχ θαη πνιηηεηαθνχ ζπζηήκαηνο, νη νηθνλνκηθέο δνκέο, ε ζπγθξφηεζε ησλ πξνζσπηθψλ ζρέζεσλ εμάξηεζεο θαη ππνηέιεηαο, νη λννηξνπίεο, νη νπνίεο αλαπηχζζνληαη, ε ζχγθξηζε ησλ δηαθφξσλ ηχπσλ επξσπατθνχ κεζαησληθνχ θενπδαιηζκνχ κεηαμχ ηνπο θαη ε αληηπαξαβνιή ηνπ κε άιια θενπδαιηθά κεεπξσπατθά παξαδείγκαηα. Έθηνηε θαη κε ηελ θαζνξηζηηθή ζπκβνιή ησλ Febvre θαη αξγφηεξα ηνπ Duby εγθαηληάζηεθε κηα νιφθιεξε ηζηνξηνγξαθία, ε νπνία αζρνιείηαη κε ηελ θνηλσληθή ηζηνξία ηεο κεζαησληθήο Δπξψπεο. Αλ ζηνλ Bloch βαζηθφ πεδίν εμέηαζεο απνηειεί ε κεζαησληθή χπαηζξνο, ζηνλ βέιγν ηζηνξηθφ Pirenne ην ελδηαθέξνλ κεηαηνπίδεηαη ζηε κεζαησληθή πφιε θαη αλαπφδξαζηα κεηαηίζεηαη θαη ε ρξνλνινγηθή αθεηεξία ηεο έξεπλαο, ε νπνία πιένλ επηθεληξψλεηαη ζην δηάζηεκα απφ ηνλ 10ν έσο ηνλ 13ν αηψλα. Ο Pirenne ζεκειηψλεη ηελ νηθνλνκηθή ζπγθξφηεζε ηεο κεζαησληθήο πφιεο θαη ησλ θνηλσληθψλ ηεο νκάδσλ. Γηαηππψλεη ηελ άπνςε φηη νη αξαβηθέο θαηαθηήζεηο ζηελ Δπξψπε απνδπλάκσζαλ ην αξραίν δίθηπν πφιεσλ θαη θαηέζηξεςαλ ηελ παξαδνζηαθή επξσπατθή δνκή, κε απνηέιεζκα λα κεηαθεξζεί πξνο ηα δπηηθά ην επίθεληξν ηεο Δπξψπεο. Απφιεμε απηήο ηεο θίλεζεο ήηαλ ε ζπγθέληξσζε πιεζπζκψλ γχξσ απφ ηηο εθθιεζίεο θαη ηα κνλαζηήξηα θαη ε δεκηνπξγία έηζη ησλ πξψησλ ππξήλσλ ησλ επξσπατθψλ πφιεσλ πεξίπνπ απφ ηα ηέιε ηνπ 10νπ αηψλα. Γχξσ απφ

23


απηέο ηηο πιεζπζκηαθέο ζπγθεληξψζεηο ήηαλ επφκελν λα αλαπηπρζεί ε εκπνξηθή δηαθίλεζε, νη νρπξψζεηο θαη νη πχξγνη θαη λα δηακνξθσζεί ην επξσπατθφ αζηηθφ θαηλφκελν. Σελ εμέηαζε ησλ αζηηθψλ κεζαησληθψλ θνηλσληψλ ηε ζπλέρηζε ν Goff, δηεπξχλνληαο θαη εκπινπηίδνληαο ηε ζεκαηηθή κε κηα αλζξσπνινγηθή ζθνπηά. Ζ εκβέιεηα ηεο αλάιπζεο ησλ παξαπάλσ ηζηνξηνγξαθηθψλ πξνζεγγίζεσλ καο δίλεη ιίγν έσο πνιχ νινθιεξσκέλεο απαληήζεηο ζην επίπεδν ηεο ηζηνξηνγξαθηθήο αλάιπζεο, ην νπνίν αθνξά ηελ θίλεζε θαη ηηο αλαθαηαηάμεηο, νη νπνίεο ζπληεινχληαη ζηε βάζε ηεο θνηλσλίαο. Απηφ δειαδή, ην νπνίν πξψηα απφ φια καο ππνδεηθλχνπλ νη παξαπάλσ πξνζεγγίζεηο είλαη ε δηαιεθηηθή ησλ παξαγσγηθψλ δπλάκεσλ θαη ησλ ζρέζεσλ παξαγσγήο, ν θαζνξηζκφο ησλ πιηθψλ φξσλ, πάλσ ζηνπο νπνίνπο αλαπηχζζνληαη ηα θαηλφκελα θαη ν θαζνξηζκφο ηεο έλλνηαο ηνπ ηξφπνπ παξαγσγήο αλαθνξηθά κε ην Μεζαίσλα. Χζηφζν λέεο πξνζεγγίζεηο θαη ηζηνξηνγξαθηθέο επηινγέο, νη νπνίεο άξρηζαλ λα εκθαλίδνληαη απφ ηελ δεθαεηία ηνπ ’70 θαη χζηεξα, αλέδεημαλ ηα φξηα θαη ηηο αλεπάξθεηεο ησλ παξαπάλσ πξνζεγγίζεσλ, επηρεηξψληαο λα θέξνπλ ζηελ επηθάλεηα ηα ραξαθηεξηζηηθά ησλ κεζαησληθψλ θνηλσληψλ, ηα νπνία νη «παξαδνζηαθέο» νπηηθέο ησλ «Annales» αδπλαηνχζαλ λα αλαιχζνπλ. ΢ε απηφ ην ζεκείν αμίδεη ηνλ θφπν λα θάλνπκε κηα κηθξή παξέθβαζε θαη λα κηιήζνπκε θάπσο αλαιπηηθφηεξα γηα ηα «Αnnales» θαη ηε κεζαησληθή ηζηνξία.. Ζ ηξίηε γεληά ησλ Annales ζηε δεθαεηία ηνπ '60 κε βαζηθφ εθπξφζσπν ηνλ Emmanuel Le Roi Ladurie ζπλέβαιε κε ηε ζεηξά ηεο ζηελ πνιπδηάζηαηε αλάδεημε ησλ ραξαθηεξηζηηθψλ ησλ νηθνλνκηθψλ θαη θνηλσληθψλ δνκψλ ηνπ κεζαίσλα. Ζ κεζνδνινγηθή πξφηαζε απηψλ ησλ ηζηνξηθψλ έγθεηηαη ζηε ιεγφκελε «νιηθή ηζηνξία». Δπηιέγεηαη πξνο εμέηαζε κηα ζπγθεθξηκέλε πεξηνρή ή επαξρία, φπνπ αλαιχεηαη ε ζπλνιηθή θίλεζε ησλ ηνπηθψλ θνηλσληψλ, πξνθεηκέλνπ λα εμαρζνχλ γεληθεπηηθά ζπκπεξάζκαηα. Υαξαθηεξηζηηθφ δείγκα απηήο ηεο ηζηνξηνγξαθίαο είλαη ην έξγν ηνπ Ladurie Oη ρσξηθνί ηνπ Λαλγθηνλγθ. Οη ηζηνξηθνί ησλ Annales δελ πξνζπάζεζαλ κφλν λα αλαζπζηήζνπλ ην πιηθφ θαη νηθνλνκηθνθνηλσληθφ ζχκπαλ ηνπ κεζαησληθνχ αλζξψπνπ, αιιά ζπκπεξηέιαβαλ ζηελ αηδέληα ηνπο θαη δεηήκαηα, ηα νπνία ζρεηίδνληαη κε ηελ θνπιηνχξα θαη ηε δηαλνεηηθή θίλεζε. ΢ε απηφλ ηνλ άμνλα εηζάγεηαη απφ απηνχο ηνπο ηζηνξηθνχο ε κεζνδνινγηθή θαηλνηνκία, ηεο «ηζηνξίαο ησλ λννηξνπηψλ», ε νπνία αθνξά ηελ αλίρλεπζε ηνπ δηαλνεηηθνχ θαη εζηθνχ θφζκνπ, ησλ ειιφγσλ θαη αιφγσλ αληηδξάζεσλ, φ,ηη ζα απνθαινχζακε ζπιινγηθή ζπλείδεζε. Χζηφζν ζε απηή ηε ζεψξεζε ε έλλνηα ηεο «λννηξνπίαο» γίλεηαη αληηιεπηή σο κηα γεληθεπηηθή αθαίξεζε, ε νπνία ππεξβαίλεη ηηο πνηθίιεο δηαζπάζεηο θαη ηηο ζπγθξνχζεηο ησλ θνηλσληψλ ηεο επνρήο.25 25

Γηα κία θξηηηθή πξνζέγγηζε ζηελ «ηζηνξία ησλ λννηξνπηψλ» βι. Γαγαλάθεο Κ., «Δηζαγσγή ηνπ Μεηαθξαζηή» ζην Bloch M., «Απνινγία γηα ηελ Ηζηνξία», Δλαιιαθηηθέο Δθδφζεηο, ζ.20: « Ωζηφζν παξά ηηο αλακθηζβήηεηεο αξεηέο ηεο, ε ηζηνξία ησλ λννηξνπηψλ έπαζρε απφ ζνβαξέο εξκελεπηηθέο αδπλακίεο, νη νπνίεο απέβεζαλ εληνλφηεξεο θπξίσο ζην έξγν ηεο ηξίηεο γελεάο ηνπ θηλήκαηνο. Απφ ηε κηα ζπρλά εγθισβηδφηαλ ζηελ «αθηλεζία» ηνπ δηαλνεηηθνχ θφζκνπ ησλ αληηθεηκέλσλ ηεο, αδπλαηψληαο λα δηαθξίλεη πάληνηε ηηο ηζηνξηθέο ηνκέο, θαη, ηδίσο ππνβαζκίδνληαο ηηο ζπγθξνχζεηο, απφ ηελ άιιε πξνυπέζεηε έλα νξηζκέλν ηδενινγηθφ consensus ησλ εμεηαδφκελσλ θνηλσληψλ, νδεγψληαο ζπρλά ζε ζηαηηθή θαη εμσξατζηηθή ηεο θνηλσληθήο πξαγκαηηθφηεηαο απεηθφληζε».

24


Απηή ε πξφηαζε άξρηζε λα ακθηζβεηείηαη ζηε δεθαεηία ηνπ '70 θαη ηνπ '80, θαζ’ φζνλ κέζα απφ ηελ αλάδπζε ηεο «λέαο πνιηηηζκηθήο ηζηνξίαο», ηεο «γισζζηθήο ζηξνθήο» θαη ησλ «έκθπισλ ζπνπδψλ», ην ζεκαηηθφ ελδηαθέξνλ θαη ηα εξσηήκαηα άξρηζαλ λα δηεπξχλνληαη θαη λα πξνηείλνληαη λέεο πξνζεγγίζεηο. Πιένλ άξρηζαλ λα ηίζεληαη εξσηήκαηα, φπσο ε αλζξσπνινγηθή εμέηαζε ησλ θνηλσληψλ, ε αλάδεημε ηνπ πιαηζίνπ θαηαζθεπήο ηαπηνηήησλ θαη νη πνιηηηζκηθέο δηαζπάζεηο ηεο επνρήο. Δλδεηθηηθφ γη’ απηέο ηηο κεηαηνπίζεηο ζηελ ηζηνξηνγξαθία, αλαθνξηθά κε ηελ εμεηαδφκελε πεξίνδν είλαη ην έξγν ηνπ ίδηνπ ηνπ Ladurie κε ηίηιν Montaillνu. Απφ ηε «ζηαηηθή» εηθφλα γηα ηνλ δηαλνεηηθφ θφζκν ησλ ρσξηθψλ, ηελ νπνία θαηαζθεπάδεη ν ζπγγξαθέαο ζην «Οη ρσξηθνί ηνπ Λαλγθληνλγθ», κε ην Μνntaillou καο παξαδίδεη ηελ ηρλειάηεζε ηεο δπλακηθήο, ηελ νπνία πεξηείραλ ζην εζσηεξηθφ ηνπο νη αγξνηηθέο θνηλφηεηεο ηνπ 13νπ θαη 14νπ αηψλα κε ηελ χπαξμε δηαθφξσλ ζπγθξνχζεσλ θαη πνιιαπιψλ πξνζσπηθψλ ζηξαηεγηθψλ. Αληίζηνηρα δηαθνξνπνηείηαη ζε απηφ ην έξγν ζε ζρέζε κε ηα παιαηφηεξα, ην είδνο ησλ πεγψλ, ηηο νπνίεο αμηνπνηεί ν ζπγγξαθέαο. Οη παιαηφηεξεο κέζνδνη πνζνηηθνπνίεζεο, νη νπνίεο ζηεξίδνληαη ζηελ επεμεξγαζία θιηκαηηθψλ, θνξνινγηθψλ θαη νηθνλνκηθψλ δεδνκέλσλ δίλνπλ ηε ζέζε ηνπο ζηε ρξήζε δηθαζηηθψλ αξρείσλ θαη ηεθκήξησλ. Σν έξγν απηφ ηνπ Ladurie απνηειεί ηε ζεκειίσζε ηεο γαιιηθήο κηθξντζηνξίαο. ……………………………….. Ζ Φισξεληία ππήξμε επηζθνπηθή έδξα απφ ηηο αξρέο ηνπ 4νπ αηψλα. Οη ζπλερείο πνιεκηθέο αληηπαξαζέζεηο κεηαμχ Βπδαληηλψλ θαη Οζηξνγφηζσλ απνηέιεζαλ ηε βαζηθή αηηία λα παξακείλεη ε πεξηνρή επί ηέζζεξηο αηψλεο θαζεισκέλε ζηε θπζηθή νηθνλνκία θαη ηελ πνιηηηθή αλαξρία κε έλα πιεζπζκφ, ν νπνίνο κφιηο έθζαλε ηνπο 1.000 αλζξψπνπο. Ζ θπζηθή νηθνλνκία ζηεξηδφηαλ ζηε κηθξή παξαγσγή γηα ηηο αλάγθεο ηεο ηνπηθήο θαηαλάισζεο, ε νπνία αληαιιαζζφηαλ φρη κέζσ ρξήκαηνο, αιιά κέζσ πξντφλησλ. Απηή ε θαηάζηαζε αλαπαξαγφηαλ κέζα απφ ην θαζεζηψο πνιηηηθήο αλαξρίαο, ην νπνίν επηθξαηνχζε, θαζψο νη ζπλερείο πνιεκηθέο ζπγθξνχζεηο, ε έιιεηςε ζπγθεληξσηηθψλ εμνπζηψλ θαη ελφο ζηαζεξνχ λνκηθνχ πεξηβάιινληνο δελ επλννχζαλ ηελ αλάπηπμε ηνπ πιηθνχ πνιηηηζκνχ. ΢ηα ηέιε ηνπ 8νπ αηψλα θαη δε ζηα 774 ε πεξηνρή πεξλάεη ζηε θπξηαξρία ηνπ Καξινκάγλνπ, ε εηξήλε επαλέξρεηαη θαη αξρίδεη ε αλάπηπμε. Ο βαζηθφο νηθνλνκηθφο παξάγνληαο, ν νπνίνο ιεηηνχξγεζε σο εθαηζηεηαθή δχλακε, ε νπνία αλαδηέηαμε ηα ζηεγαλά ηεο παξαδνζηαθήο κεζαησληθήο πεξηφδνπ ηεο Φισξεληίαο, ήηαλ ε αλάδπζε πιεγκάησλ εκπνξνρξεκαηηθψλ ζρέζεσλ. Απφ ηνλ 9ν αηψλα ε βειηίσζε ησλ αγξνηηθψλ κέζσλ παξαγσγήο, ε θαιιηέξγεηα λέσλ πξντφλησλ θαη ε δηαπιεθφκελε κε απηέο δεκνγξαθηθή εμάπισζε, νδήγεζαλ ζηελ αχμεζε ηνπ παξαγφκελνπ πινχηνπ θαη ζηελ πξντνχζα εληαηηθνπνίεζε θαη εθηαηηθνπνίεζε ηεο ρξήζεο ηνπ ρξήκαηνο σο έλα γεληθφ ηζνδχλακν ησλ αληαιιαγψλ. Σν γεγνλφο φηη ε Φισξεληία ήηαλ ρηηζκέλε πάλσ ζηνλ πνηακφ Άξλν ζπλέβαιε ψζηε ε πφιε λα ιεηηνπξγήζεη 25


σο εκπνξηθφο θφκβνο. ΢ηνλ 11ν αηψλα παξαηεξείηαη κηα νηθνδνκηθή έθξεμε ζηελ πφιε, ε νπνία πξνψζεζε ηελ παξαπάλσ δηαδηθαζία θαη ζεκαηνδνηήζεθε απφ ηελ αλέγεξζε εθθιεζηαζηηθψλ λαψλ. Απφ ηα 1115 ε Φισξεληία απνθηά δηθφ ηεο ζχζηεκα δηαθπβέξλεζεο. Σν θνκβηθφ ρξνληθφ ζεκείν, ζην νπνίν φια ηα παξαπάλσ ζηνηρεία αλαπηχζζνληαη θαη ζπκβάιινπλ ζηελ εκθάληζε λέσλ πνηνηηθά θαηλνκέλσλ είλαη ν 12νο αηψλαο, φπνπ κπνξνχκε λα κηιήζνπκε γηα ηελ εκθάληζε ελφο λένπ ηχπνπ πιεζπζκηαθήο εγθαηάζηαζεο. Δκθαλίδνληαη ινηπφλ εθείλε ηελ πεξίνδν ζηε Φισξεληία φιεο εθείλεο νη παξαγσγηθέο δξαζηεξηφηεηεο, νη νπνίεο νδεγνχλ ζηελ δεκηνπξγία θαη ηελ θαζηέξσζε ηνπ ζπληερληαθνχ ζπζηήκαηνο. Σν πξψην ληνθνπκέλην, ην νπνίν αλαθέξεη ηελ «Calimala», ηε ζπληερλία δειαδή ησλ εκπφξσλ πθαζκάησλ ρξνλνινγείηαη απφ ηα 1150. Μέρξη ηα 1193 έρνπλ εκθαληζζεί θαη νη ππφινηπεο έμη κείδνλεο ζπληερλίεο. Σν γεγνλφο, φκσο ην νπνίν «απνγεηψλεη» ηελ νηθνλνκία ηεο πφιεο είλαη ε θαζηέξσζε ζηα 1252 ηνπ ρξπζνχ θηνξηληνχ (fiorino d’ oro) σο λνκίζκαηνο ηεο Φισξεληίαο. Σν λφκηζκα επηθξάηεζε σο ξπζκηζηηθφο παξάγνληαο ησλ δηεζλψλ εκπνξηθψλ ζπλαιιαγψλ, θάηη ην νπνίν ζπλέβαιε ηα κέγηζηα ζηε ζπγθξφηεζε ηνπ ρξεκαηνπηζησηηθνχ ζπζηήκαηνο ηεο πφιεο κε ηέηνην ηξφπν ψζηε λα απνθηήζεη κηα έληνλε δηεζλή δξαζηεξηφηεηα θαη ζηελ αχμεζε ηεο νηθνλνκηθήο ηεο δχλακεο. Με βάζε απηά κπνξνχκε λα πνχκε φηη ήδε απφ ηνλ 12ν αηψλα ε πφιε ηεο Φισξεληίαο είρε απνθηήζεη δηθή ηεο παξαγσγηθή βάζε, ε νπνία νξγαλψλεηαη ζπληερληαθά. Όζν βαζαίλεη ε παξαπάλσ δηαδηθαζία, ηφζν ε παξαγσγή εκπνξεπκάησλ απμάλεηαη θαη καδί ηεο απμάλεηαη θαη ν φγθνο ησλ αληαιιαγψλ. Δκθαλίδνληαη γηα ηνπο εκπφξνπο θαη ηνπο θαηφρνπο ησλ κέζσλ παξαγσγήο θαηλνχξηεο αγνξέο θαη κε απηφλ ηνλ ηξφπν ε παξαγσγή κεγάιεο θιίκαθαο, ε εκπνξηθή ζπλαιιαγή θαη ε θπθινθνξία ηνπ ρξήκαηνο γηγαληψλνληαη κε θχξην ζεκείν αλαθνξάο ηελ αγνξά πθαζκάησλ. Δλδεηθηηθφ θαη ζπγρξφλσο πξνσζεηηθφο παξάγνληαο ηεο παξαπάλσ εμέιημεο είλαη ην γεγνλφο φηη ε Φισξεληία θαζίζηαηαη ρξεκαηνπηζησηηθφ θέληξν γηα ην ζχλνιν ηνπ επξσπατθνχ ρψξνπ, αιιά θαη γηα ηελ αλαηνιηθή Μεζφγεην.26 Ζ αλάδεημε ινηπφλ κηαο νηθνλνκίαο, ε νπνία βαζίδεηαη ζηνλ εθρξεκαηηζκφ θαη ηελ εκπνξηθή ζπλαιιαγή θαη ν εξεηδφκελνο επ’ απηήο θαηακεξηζκφο εξγαζίαο βξίζθεηαη ζε κηα δηαιεθηηθή αληηζηνηρία κε ηελ εκθάληζε λέσλ θνηλσληθψλ ππνθεηκέλσλ θαη ελφο λένπ θνξέα θνηλσληθήο νξγάλσζεο, ν νπνίνο απνθξπζηαιιψλεηαη ζην πξφηππν ηεο κεζαησληθήο αζηηθήο θνηλφηεηαο σο έδξαο ηεο παξαγσγηθήο δξαζηεξηφηεηαο θαη ηεο εκπνξηθήο ρξεκαηηθήο ζπλαιιαγήο. Ζ παξαδνζηαθή κεζαησληθή θνηλσληθή νξηνζέηεζε κε βάζε ηηο ηξεηο ordines δηαξξεγλχεηαη θαη 26

Ζ νηθνλνκηθή ηζηνξία έρεη αζρνιεζεί επηζηακέλσο κε ηηο νηθνλνκηθέο αιιαγέο ζηηο εκπνξηθέο πφιεηο ηεο Ηηαιίαο θαη ηδηαίηεξα κε

ηε Φισξεληία. Κάπνηα απφ ηα πην θαηαηνπηζηηθά δείγκαηα απηήο ηεο ηζηνξηνγξαθίαο είλαη ην Munro, «The Rise, Expansion and Decline of the Italian Cloth Industries, 1100-1730», Working Paper No. 29, 2006, Padgett, «The transformatiom of banking in Ranaissance Florence», Department of Political Science University of Chicago θαη Fischer, «The Great Wave», Οxford University Press.

26


εκθαλίδνληαη ζην πξνζθήλην θαηλνχξηα θνηλσληθά ππνθείκελα κε θχξην ζεκείν αλαθνξάο ην αζηηθφ πεξηβάιινλ. Με απηήλ ηελ έλλνηα ζηε Φισξεληία απφ ηα ηέιε ηνπ 12νπ αηψλα αξρίδεη θαη ζπγθξνηείηαη κία θαηλνθαλήο θνηλσληθή δηάξζξσζε. Ζ εηδνπνηφο δηαθνξά κεηαμχ ηνπ θισξεληηλνχ ζπληερληαθνχ ζπζηήκαηνο απφ ηα ππφινηπα ήηαλ ε θαηεζηεκέλε ηεξαξρία κεηαμχ ησλ ζπληερληψλ θαη ν δηαρσξηζκφο ηνπο ζε arti maggiori (κείδνλεο ζπληερλίεο), arti mediane (κέζεο ζπληερλίεο) θαη arti minori (ειάζζνλεο ζπληερλίεο). Απηή ε δηάθξηζε βαζίδεηαη πάλσ ζηνλ θαηακεξηζκφ εξγαζίαο, ηε κεγάιε ή κηθξή παξαγσγή, ε νπνία αληίζηνηρα απεπζχλεηαη ζην δηεζλέο εκπφξην ή ζηηο ηνπηθέο αλάγθεο θαη ηε κηθξή ή κεγάιε ηδηνθηεζία. Με απηήλ ηελ έλλνηα ζην θαζηεξσκέλν ζηελ ππφινηπε Δπξψπε ζπληερληαθφ πξφηππν, ην νπνίν πξνζηαηεχεη ην ηνπηθφ εκπφξην ηεο πφιεο, θαζηζηά ηε ζρεηηθή παξαγσγηθή δξαζηεξηφηεηα θιεηζηφ επάγγεικα, θαζνξίδεη ηηο ηηκέο θαη ηελ πνηφηεηα ησλ εκπνξεπκάησλ, πξνζηδηάδνπλ κφλν νη κέζεο θαη ειάζζνλεο ζπληερλίεο. Οη κείδνλεο ζπληερλίεο ζπληζηνχλ κάιινλ ελψζεηο πξνζηαζίαο ησλ νηθνλνκηθψλ θαη επηρεηξεκαηηθψλ ζπκθεξφλησλ ησλ ειίη, πξνθεηκέλνπ αθελφο λα επηβάιινπλ ηελ θπξηαξρία ηνπο έλαληη ησλ κε κεηδφλσλ ζπληερληψλ θαη ησλ έκκηζζσλ εξγαηψλ θαη αθεηέξνπ λα πξνσζνχληαη ζε θαιχηεξεο ζέζεηο ζηνλ δηεζλή αληαγσληζκφ. Οη επηά κείδνλεο ζπληερλίεο (Arti Maggiori) είλαη νη αθφινπζεο: Ζ «Calimala», ε νπνία αθνξά ηνπ εκπφξνπο πθαζκάησλ, ζηε δηθαηνδνζία ηεο νπνίαο ππέθεηλην θαη νη εξγάηεο ζηελ εξηνπξγία θαη ρξνλνινγείηαη απφ ην 1150. Ζ «Arte della Lana», ε νπνία πεξηειάκβαλε ηνπο εκπφξνπο καιιηνχ θαη ζηε δηθαηνδνζία ηεο νπνίαο, φπσο θαη ζηελ πεξίπησζε ηεο Calimala αλήθαλ θαη νη βαθείο ηνπ καιηνχ (lanauioli) θαη ρξνλνινγείηαη πξηλ απφ ην 1192. Ζ «Arte dei Giudici e Notari», ηεο νπνία κέιε ήηαλ νη δηθνιάβνη ηεο επνρήο θαη νη λνηάξηνη θαη ρξνλνινγείηαη απφ ην 1197. Ζ «Arte del Cambio», ε νπνία ήηαλ ζπληερλία ησλ ηξαπεδηηψλ θαη ρξνλνινγείηαη πξηλ ην 1197. Ζ «Arte della Sata» ησλ κεηαμνπξγψλ θαη ησλ ραιθνπνηψλ, ε νπνία ρξνλνινγείηαη πξηλ απφ ην 1192. Ζ «Arte dei Medici e Speziali», ε νπνία ελέηαζζε θαηαζηεκαηάξρεο κπαραξηθψλ θαη ζεξαπεπηηθψλ εηδψλ θαη ρξνλνινγείηαη απφ ην 1197 θαη ε «Arte dei Vaiai e Pellicciai», ε νπνία πεξηειάκβαλε ηνπο γνπλαξνπνηνχο θαη ρξνλνινγείηαη απφ ην 1197. Οη πέληε κέζεο ζπληερλίεο (Arti Mediane) είραλ σο εμήο: Ζ «Arte de Beccai», ε ζπληερλία ησλ θηελνηξφθσλ θαη ρξνλνινγείηαη απφ ην 1236. Ζ «Arte de Calzolai», ησλ ππνδεκαηνπνηψλ, ε νπνία ρξνλνινγείηαη πξηλ ην 1236. Ζ «Arte de Fabbri», ε ζπληερλία ησλ ζηδεξνπξγψλ, ε νπνία ρξνλνινγείηαη πξηλ ην 1236. Ζ «Arte dei Maestri di Pietra e Legname», ε ζπληερλία ησλ ηερληηψλ ηεο πέηξαο θαη ηνπ μχινπ, ε νπνία ρξνλνινγείηαη πξηλ ην 1236 θαη ε «Arte dei Linaioli e Rigattieri», ηεο νπνίαο ηα κέιε ήηαλ νη ξάθηεο θαη νη ηερλίηεο ηνπ ιηλαξηνχ θαη ρξνλνινγείηαη απφ ην 1266. Σέινο νη ειάζζνλεο ζπληερλίεο (Αrti Minori) ήηαλ νη αθφινπζεο: Ζ «Arti dei Vinattieri», ηελ νπνία απνηεινχζαλ νη εξγαδφκελνη ζηελ νηλνπνηία θαη ρξνλνινγείηαη απφ ην 1266. Ζ «Arti degli Albergatori», ηεο νπνίαο κέιε ήηαλ νη ηδηνθηήηεο θαπειεηψλ θαη παλδνρείσλ θαη ρξνλνινγείηαη απφ ην 1282. Ζ «Arti dei Oliandoli e 27


Pizzicagnoli», ε νπνία πεξηειάκβαλε ηνπο εξγαδφκελνπο ζηνπο κχινπο θαη ρξνλνινγείηαη πξηλ ην 1236. Ζ «Arte dei Cuoiai e Galigai», ζηελ νπνία ζπκκεηείραλ νη ηερλίηεο, νη νπνίνη επεμεξγάδνληαλ ην δέξκα θαη ρξνλνινγείηαη απφ ην 1282. Ζ «Arti dei Corazzai e Spadai», ε νπνία πεξηειάκβαλε ηνπο θαηαζθεπαζηέο παλνπιηψλ θαη ρξνλνινγείηαη πξηλ ην 1236. Ζ «Arti dei Corregiai», ε νπνία ζπγθέληξσλε ηνπο ηερλίηεο, νη νπνίνη θαηαζθεχαδαλ δεξκάηηλα ζηξαηησηηθά ελδχκαηα θαη ρξνλνινγείηαη πξηλ ην 1236. Ζ «Arti dei Legnaioli», ηεο νπνίαο κέιε ήηαλ νη μπινπξγνί θαη ρξνλνινγείηαη πξηλ ην 1236. Ζ «Arti dei Chiavaioli», ε νπνία ελέηαζζε ηνπο θαηαζθεπαζηέο θιεηδηψλ θαη ηελ «Arti dei Fornai» ησλ αξηνπνηψλ, ε νπνία ρξνλνινγείηαη πξηλ ην 1236.27 Σν βαζηθφ θξηηήξην γηα ηε δηάθξηζε ησλ ζπληερληψλ ζε κείδνλεο θαη κε κείδνλεο ήηαλ, φπσο είπακε, ε κηθξή ή κεγάιε παξαγσγή, ε νπνία αληηζηνηρνχζε ζην δηεζλέο εκπφξην ή ζηελ ηνπηθή αγνξά. Απηφ ην ζρήκα κπνξεί λα ρξεζηκνπνηεζεί θαηά θχξην ιφγν γηα ηελ Calimala, ηελ Arte della Lana, ηελ Arte della Seta, ηελ Arte dei Vaiai e Pellicciai θαη ηελ Arte del Cambio. Μπνξνχκε φκσο λα δηαθξίλνπκε θαη άιια θξηηήξηα θαη αμηνινγήζεηο. Γηα παξάδεηγκα ην φηη ηα λνκηθά επαγγέικαηα απνηεινχζαλ κείδνλα ζπληερλία, πηζαλφλ λα ππνδειψλεη ηε ζηελή ζρέζε ηνπο κε ηε ιεηηνπξγία ηεο εκπνξηθήο ζπλαιιαγήο θαη ηεο δηνίθεζεο. Δπίζεο κπνξνχκε λα ππνζέζνπκε φηη ην θξηηήξην γηα ηελ έληαμε ησλ εκπφξσλ ζεξαπεπηηθψλ εηδψλ θαη κπαραξηθψλ ζηηο κείδνλεο ζπληερλίεο, ζρεηίδεηαη αθελφο κε ηελ αμία-ζπαληφηεηα ησλ αληαιιαζζφκελσλ πξντφλησλ θαη αθεηέξνπ κε ηελ θνηλσληθή σθειηκφηεηα ηεο δξαζηεξηφηεηάο ηνπο. Αληίζηνηρα ζηηο κέζεο ζπληερλίεο ζπγθεληξψλνληαη δξαζηεξηφηεηεο, νη νπνίεο πξνζηδηάδνπλ ζε θαηφρνπο εξγαζηεξίσλ (ππνδεκαηνπνηνί, ξάθηεο) θαη ηερλίηεο κε κεγάιε παξαγσγηθή εμεηδίθεπζε, φπσο νη ζηδεξνπξγνί, νη γιχπηεο θαη νη ηερλίηεο ηνπ μχινπ θαη ηεο πέηξαο. ΢ηηο ειάζζνλεο ζπληερλίεο, κπνξνχκε λα πνχκε φηη ην βαζηθφ θξηηήξην είλαη ε εθηειεζηηθή εξγαζία ζε αληίζεζε κε ηελ δηεπζπληηθή, δηάθξηζε ε νπνία αληηζηνηρεί ζην φηη ν ραξαθηήξαο ηεο εξγαζίαο ζηελ πξψηε πεξίπησζε είλαη πεξηζζφηεξν ρεηξσλαθηηθφο απφ φ,ηη δηαλνεηηθφο. ΢πγρξφλσο ν βαζκφο εμεηδίθεπζεο, ν νπνίνο θαζηζηά θάπνηνλ ηερλίηε ζε αληίζεζε κε ηνλ εξγάηε, θαίλεηαη λα επηηειεί θάπνην ξφιν. Έηζη βιέπνπκε λα ζπγθεληξψλνληαη εξγάηεο ζηελ νηλνπνηία, ζηνπο κχινπο, ζηελ παξαγσγή ζηξαηησηηθψλ εηδψλ, καξαγθνί θιπ. Δπίζεο εδψ ζπγθεληξψλνληαη θαη θάπνηνη κηθξνθαηαζηεκαηάξρεο, φπσο θξενπψιεο θαη αξηνπνηνί. ΢ην ζεζκηθφ ζχζηεκα ηεο «Κνκκνχλαο» ζηα ηέιε ηνπ 13νπ αηψλα νη άλζξσπνη, νη νπνίνη ήηαλ κέιε ησλ κεηδφλσλ ζπληερληψλ, άξρηζαλ λα νλνκάδνληαη popolo grasso θαη φια ηα κέιε ησλ ζπληερληψλ απνηεινχζαλ ην popolo. Οη εξγάηεο ηεο εξηνπξγίαο, νη νπνίνη δελ δηέζεηαλ δηθή ηνπο ζπληερλία, αιιά ππήγνλην ζηελ Calimala θαη ηελ Arte della Lana πξνζδηνξίδνληαλ σο popolo minuto. Όζνη αλήθνπλ ζην popolo minuto δελ ππφθεηληαη ζε δεζκνχο λνκηθήο εμάξηεζεο απφ θάπνηνλ αθέληε, αιιά δελ απνηεινχλ ππνθείκελα πνιηηηθψλ δηθαησκάησλ, ραξαθηεξίδνληαη ζηα 27

Όια ηα πιεξνθνξηαθά δεδνκέλα γηα ηηο ζπληερλίεο έρνπλ ιεθζεί απφ ην Staley, «The Guilds of Florence», Μethuen and Co., 1906.

28


ζπκβφιαηνγξαθηθά έγγξαθα σο «sottoposti» (πθηζηάκελνη)28. Βιέπνπκε ινηπφλ φηη ν πθηζηάκελνο εθ ησλ πξαγκάησλ θαηακεξηζκφο εξγαζίαο θαζηεξψλεηαη λνκηθά θαη ζεζκηθά, φρη κφλν κέζα απφ ηελ ηεξαξρία ησλ ζπληερληψλ, αιιά θαη απφ ηε ζρέζε ησλ ζπληερληψλ κε ην ζχζηεκα ηεο πνιηηηθήο εμνπζίαο. Με απηήλ ηελ έλλνηα ην popolo grasso είλαη grasso γηα ην φηη είηε ην ζχλνιν είηε ε πιεηνςεθία ησλ κειψλ ηεο ΢ηληνξίαο (ηνπ εθηειεζηηθνχ νξγάλνπ ηεο «Κνκκνχλαο») πξνέξρνληαλ απφ απηφ. Αληίζηνηρα ην popolo minuto είλαη minuto γηα ην ιφγν φηη δελ έρεη πξφζβαζε ζηα δεκφζηα αμηψκαηα. Με απηήλ ηελ έλλνηα νη ζπληερλίεο θαη νη ζεζκνζεηεκέλνη θνηλσληθνί ζρεκαηηζκνί πέξα απφ πξντφλ ηεο ζεζκηθήο επηθχξσζεο θαη αλαπαξαγσγήο ελφο νηθνλνκηθνχ θαηλνκέλνπ, ην νπνίν έρεη ήδε ζπληειεζζεί, είλαη θαη απνθπήκαηα κηαο πνιηηηθήο ηάμεο, θαη γη’ απηφ δελ κπνξνχλ λα θαηαλνεζνχλ έμσ ή αλεμάξηεηα απφ απηήλ ηελ ηάμε. Γη’ απηφ εμάιινπ ην ιφγν, φπσο ήδε έρνπκε επηζεκάλεη, δελ κπνξνχκε λα θαηαλνήζνπκε ηελ θνηλσληνινγία ηεο «Κνκκνχλαο», αλ δελ αλαγλψζνπκε ηελ «Κνκκνχλα» σο πνιηηεηαθή θαη πνιηηηθή πξαγκαηηθφηεηα. Γηαπίζησζε ε νπνία εληζρχεηαη απφ ην γεγνλφο φηη νη ζπληερλίεο ήηαλ επηθνξηηζκέλεο θαη κε πνιηηεηαθά θαζήθνληα.29 Οη ζπληερλίεο έραηξαλ λνκηθνζεζκηθήο απηνλνκίαο ζε ζρέζε κε ηελ θεληξηθή δηνίθεζε ηεο «Κνκκνχλαο», θαζψο απηέο δελ κπνξνχζαλ λα ππαρζνχλ ζηα λνκνζεηήκαηα ηεο ΢ηληνξίαο (ην εθηειεζηηθφ φξγαλν ηεο «Κνκκνχλαο»), αιιά θαζνξίδνληαλ απφ κία δηθή ηνπο λνκνζεηηθή παξαγσγή, ε νπνία απνθξπζηαιιψλεηαη κε ηα statuti (δηαηάγκαηα), ε θαλνληζηηθή ηζρχο ησλ νπνίσλ επεθηεηλφηαλ ζηα κέιε ηεο θάζε ζπληερλίαο θαη φζνλ αθνξά ηελ Calimala θαη ηελ Arte della Lana θαη ζηνπο εθεί εξγάηεο. Οη ζπληερλίεο δηέζεηαλ εζσηεξηθή δνκή θαη δηνίθεζε, κε ηελ χπαξμε ελφο ζπκβνπιίνπ ησλ ιεγφκελσλ consuli θαη ηδηαίηεξσλ δηθαηνδνηηθψλ ζσκάησλ, ηα νπνία ζήκεξα ζα ηα απνθαινχζακε σο ζπλδίθνπο θαη ηα νπνία επηιακβάλνληαλ θάζε δηαθνξάο, ε νπνία αθνξνχζε ηηο ζρέζεηο κεηαμχ ησλ κειψλ ηεο ζπληερλίαο ζηα πιαίζηα ηεο αξκνδηφηεηαο ηεο ζπληερλίαο ή ζρέζεηο ησλ κειψλ ηεο ζπληερλίαο κε ηελ ίδηα ηε ζπληερλία. Πξνρσξψληαο απηήλ ηελ θνηλσληνινγηθή δηεξεχλεζε ηεο «Κνκκνχλαο», είκαζηε ππνρξεσκέλνη λα αλαθέξνπκε ηνλ θνηλσληθφ ζρεκαηηζκφ ησλ magnati, νη νπνίνη απνηεινχλ ηηο «αξηζηνθξαηηθέο» νηθνγέλεηεο ηεο «Κνκκνχλαο» θαη δηαθξίλνληαη απφ ηνπο ππφινηπνπο γηα ην φηη θαηά θαλφλα, εμαηξνπκέλσλ ησλ πεξηφδσλ πνιηηεηαθψλ αιιαγψλ, φπσο ζηα 1292 θαη ζηα 1343, εμαηξνχληαη απφ ηε δηθαηνδνζία ησλ αξρψλ ηεο «Κνκκνχλαο». Σα κέιε ηνπ ζρεκαηηζκνχ απηνχ αξηζκνχληαη ζηα κέζα ηνπ 14νπ αηψλα ζε 1.500 πεξίπνπ κε βάζε ηνπο ππνινγηζκνχο ηνπ θισξεληηλνχ ρξνληθνγξάθνπ ηνπ 14νπ αηψλα Villani. Οη εγγξαθέο ζηηο κείδνλεο ζπληερλίεο απνθαιχπηνπλ φηη απηνί νη άλζξσπνη απνθαινχληαλ ζηα ζρεηηθά έγγξαθα σο «αθέληεο» 28

βι. Trexler R., «Public Life in Renaissance Florence», Academic Press, 1980, p. 341.

29

βι. νπ., p. 15.

29


(masteri).30 Χζηφζν ην ηκήκα απηνχ ηνπ πιεζπζκνχ δελ ηαπηίδεηαη απφιπηα κε ηελ ππφινηπε επξσπατθή επγέλεηα. Δλδεηθηηθφ ην φηη δελ θέξνπλ ηίηιν ζην φλνκα, αλ θαη ε αξηζηνθξαηία ησλ βφξεησλ ρσξψλ ηνπο ζπκπεξηθέξεηαη σο νκφηαθηνπο θαη ηζφηηκνπο κε απηνχο. Δπίζεο ε ηζηνξηθή ηνπο θαηαγσγή δελ έρεη λα θάλεη κε ηελ εκπινθή ηνπο ζε ζηξαηησηηθά δεηήκαηα, αιιά ζε θαζαξά νηθνλνκηθέο θαη επηρεηξεκαηηθέο δξαζηεξηφηεηεο. Απφ θνηλσληθνχο ηζηνξηθνχο πξνβιήζεθε ε άπνςε φηη νη magnati πξνζδηνξίδνληαλ απφ ηελ θαηνρή γεο ζην contado (ηελ εμαξηεκέλε αγξνηηθή πεξηθέξεηα ηεο «Κνκκνχλαο»), θάηη ην νπνίν ε αξρεηαθή έξεπλα έδεημε φηη δελ ηζρχεη, θαζψο ην «real estate» ηεο επνρήο απνηεινχζε πξνλνκηαθφ πεδίν δξαζηεξηνπνίεζεο γηα θάζε επηρεηξεκαηία popolano, φπσο αληίζηνηρα γηα ηνπο magnati νη εκπνξηθέο δξαζηεξηφηεηεο ησλ κεηδφλσλ ζπληερληψλ.31 Με απηήλ ηελ έλλνηα νη δηαθνξνπνηήζεηο ησλ magnati απφ ην ππφινηπν θνηλσληθφ ζψκα δελ ζα πξέπεη λα αλαδεηεζνχλ ζην νηθνλνκηθφ θξηηήξην, αιιά ζε δεηήκαηα, ηα νπνία αθνξνχλ ηελ πνιηηηθή θνπιηνχξα, ηε ζρέζε κε ηελ εθθιεζηαζηηθή εγεζία, ηηο πνιηηηζκηθέο πξαθηηθέο θαη ηελ ελ γέλεη θνζκναληίιεςε ησλ magnati. Οη magnati είραλ απφ ηνλ 13ν αηψλα έσο θαη ην 1378 νξγαληθέο ζρέζεηο κε ηελ πνιηηηθή παξάηαμε ησλ Γνπέιθσλ (Parte Guelfa), θαζψο ε εγεζία ηνπ «Κφκκαηνο» πξνέξρνληαλ απφ απηνχο. Μέζσ ηνπ «Κφκκαηνο» ζρεηίδνληαλ κε ηελ παπηθή εθθιεζία, θαζψο ζηα πςειά εθθιεζηαζηηθά αμηψκαηα ηεο Σνζθάλεο, αιιά θαη ηεο Αγίαο Έδξαο, κε ραξαθηεξηζηηθφ παξάδεηγκα ηελ παπηθή Curia, είραλ ηζρπξή εθπξνζψπεζε νη Γνπέιθνη ηεο Φισξεληίαο. ΢πγρξφλσο έλα πιέγκα απφ πνιηηηζκηθέο θαη ζπκβνιηθέο πξαθηηθέο δηαθνξνπνηνχζε ηνπο magnati απφ ην ππφινηπν popolo. Ζ αλειαζηηθή πξαθηηθή ησλ επηγακηψλ είηε κεηαμχ ηνπο είηε κφλν κε κέιε αξηζηνθξαηηθψλ νηθνγελεηψλ απφ άιιεο ηηαιηθέο πεξηνρέο, ε χπαξμε ηηκεηηθψλ ζέζεσλ γηα ηνπο magnati ζε θάζε δεκφζηα εθδήισζε ηεο Κνηλφηεηαο, ε επηηεδεπκέλε κεγαινπξέπεηα ζηελ έλδπζε, νη μερσξηζηέο απφ ην popolo ηειεηνπξγηθέο πξαθηηθέο ζηνπο δεκφζηνπο ενξηαζκνχο, δηακφξθσλαλ πνιηηηζκηθφ ράζκα κεηαμχ ηνπ popolo θαη ησλ magnati. Δλδεηθηηθφ είλαη ην γεγνλφο φηη ζηνλ 14ν αηψλα ηα κέιε ηνπ popolo απνθαινχζαλ ηνπο magnati σο «grandi» (θνξπθαίνπο, κεγάινπο). ΢πλεπαθφινπζα νη magnati είλαη έλα ζψκα αλζξψπσλ, ην νπνίν δηαζέηεη ηε δηθή ηνπ ελαιιαθηηθή γηα ηε ζπγθξφηεζε ηεο Κνηλφηεηαο, ε νπνία, φπσο ζα δνχκε, θαηά θαλφλα αληηηίζεηαη ζηηο αμηψζεηο ηνπ popolo επί ηνπ ζέκαηνο. Σν θαηλφκελν, ην νπνίν πεξηπιέθεη αθφκα πην πνιχ θαη ηα θαζηζηά πην ζχλζεηα ηα πξάγκαηα είλαη ε χπαξμε ησλ «nove cives» (λεφθνπνη), νη νπνίνη εκθαλίδνληαη ζηε δσή ηεο Κνηλφηεηαο απφ ηα ηέιε ηνπ 13νπ αηψλα θαη ζηα 1343 ηνπο παξαηεξνχκε λα εγεκνλεχνπλ πνιηηηθά, θαζψο κεηά ηελ εθδίσμε ηνπ Γνχθα ηεο Αζήλαο θαη ηελ απψιεηα ηεο εγεκνλίαο απφ ηνπο magnati, 30

βι. Becker, «Florence in Transition», The John Hopkins Press, Baltimore, p. 205.

31

βι. νπ., pp. 205-206.

30


εηζάγεηαη πνιηηεηαθή κεηαξξχζκηζε, ε νπνία πξνβιέπεη φηη ην 1/2 φισλ ησλ δεκφζησλ αμησκάησλ ζα θαηαιακβάλεηαη απφ ηνπο λεφθνπνπο. Ο πξνζδηνξηζκφο «nove» ζα πξέπεη λα απνδνζεί ζηε γεσγξαθηθή πξνέιεπζε ησλ λεφθνπσλ, θαζψο θαηά θαλφλα απηνί πξνέξρνληαη απφ ηα πινπζηφηεξα θαη κε κεγαιχηεξε επηξξνή ζηξψκαηα ηνπ contado, νη νπνίνη εληάζζνληαη ζην popolo κε ηελ εγθαηάζηαζή ηνπο ζηελ πφιε θαη ηελ έληαμή ηνπο ζε θάπνηα απφ ηηο ζπληερλίεο. 32 Σν βαζηθφ πνηνηηθφ ραξαθηεξηζηηθφ, φκσο ην νπνίν πξνζδηνξίδεη ηνπο λεφθνπνπο ζηνλ 14ν αηψλα είλαη ε δπλακηθή θαηάζηαζε ζηελ νπνία βξίζθνληαη ζε ζρέζε κε ηελ ηεικαησκέλε ζέζε ησλ παξαδνζηαθψλ ειίη, νη νπνίεο κεηά ην 1339 θαη ηελ ηξαπεδηθή θξίζε εηζέξρνληαη ζε θαηάζηαζε νηθνλνκηθήο χθεζεο θαη ζηαζηκφηεηαο. Με βάζε απηφ ε έλλνηα ηνπ λεφθνπνπ κπνξεί αλάκεζα ζηα άιια λα ππνδειψζεη ηελ ελ δπλάκεη νηθνλνκηθή, θνηλσληθή θαη πνιηηηθή αλαξξίρεζε θάπνηνπ απφ ην popolo, ζε αληίζεζε κε φζεο νηθνγέλεηεο απφ ηνπο magnati έρνπλ εηζέιζεη ζηε δηαδηθαζία ηεο παξαθκήο. Ζ έλλνηα φκσο δελ ζα πεξηνξηζζεί ζε απηφ ην ζηνηρείν, αιιά ζα ππνδειψζεη, ηδηαίηεξα απφ ην 1343 θαη χζηεξα, έλα είδνο πνιηηηθνχ θηλήκαηνο, ην νπνίν ζα πξσηαγσληζηεί ζηελ πνιηηηθή δσή ηεο «Κνκκνχλαο» κέρξη ην 1378, θαζψο, φπσο ζα δνχκε παξαθάησ, απηνί νη άλζξσπνη κνηξάδνληαλ έλα θνηλφ minimum επαηζζεζηψλ γηα ην ηί είλαη θαη πψο πξέπεη λα ιεηηνπξγεί ε «Κνκκνχλα». ΢ε απηφ ην ζεκείν, φκσο πηζηεχσ, φηη έρεη έιζεη ε ψξα λα θάλνπκε ιφγν γηα ηνπο «Ciompi» ή αιιηψο γηα ην popolo minuto, ρσξίο φκσο λα αλαθεξζνχκε ζηε ζεκειίσζε ηνπ απνθιεηζκνχ ηνπο απφ ην popolo θαη ηελ πνιηηηθή θνηλσλία ηεο «Κνκκνχλαο», θάηη ην νπνίν ζα επηρεηξήζνπκε παξαθάησ. Σν πιηθφ ππέδαθνο γηα ηελ εκθάληζε θαη ηε ζπγθξφηεζε απηνχ ηνπ ζρεκαηηζκνχ ην πξνζθέξεη ε πνιπδηάζηαηε δξαζηεξηφηεηα ηεο πφιεο ζρεηηθά κε ηελ θαηαζθεπή θαη εκπνξία κάιιηλσλ ελδπκάησλ. ΢ην κέηξν πνπ ε εξηνπξγία θαη ην ζρεηηθφ εκπφξην ηεο πφιεο γηγαληψλνληαη θαη απνθηνχλ έλαλ δηεζλή πξνζαλαηνιηζκφ, ηφζν θαλεξψλεηαη ε αλάγθε γηα ηε δηεχξπλζε ηεο ζρεηηθήο παξαγσγήο θαη ηελ αχμεζε ηεο εξγαζίαο. Σε ιχζε ηελ πξνζθέξνπλ νη ρσξίο πεξηνπζία θάηνηθνη ηεο πφιεο θαη άθιεξνη άλζξσπνη απφ ην contado, νη νπνίνη εγθαζίζηαληαη ζηελ πφιε θαη εληάζζνληαη σο έκκηζζνη εξγάηεο ζηελ βηνκεραλία καιιηνχ. Σν πξφηππν αλάπηπμεο ηνπ εκπνξίνπ καιιηνχ ζηελ «Κνκκνχλα» ζηελ επνρή, ζηελ νπνία αλαθεξφκαζηε θαη ην νπνίν ρξνλνινγείηαη απφ ηνλ πξψηκν 12ν αηψλα ήηαλ ην αθφινπζν: Ζ Φισξεληία αθελφο εηζήγαγε ην βακκέλν θαη θαηεξγαζκέλν καιιί ησλ βηνκεραληψλ ηεο Φιάλδξαο θαη ηεο Αγγιίαο, πξνθεηκέλνπ λα ην εμαγάγεη ζηηο κεζνγεηαθέο αγνξέο, ζπκπεξηιαβαλνκέλσλ θαη απηψλ ηνπ ηζιακηθνχ θφζκνπ θαη αθεηέξνπ θαηαζθεχαδε κάιιηλα ελδχκαηα πνιπηειείαο, ηα ιεγφκελα scarlatta, ηα νπνία θεκίδνληαλ γηα ηελ πνηφηεηά ηνπο ιφγσ ηεο βαθήο ηνπο θαη ηα νπνία εμήγαγε ζε φιε ηελ ήπεηξν. Απηνχ ηνπ είδνπο ε παξαγσγή ήηαλ νξγαλσκέλε βάζεη νηθνηερληθψλ ζπζηεκάησλ, ηα νπνία 32

βι. νπ., p. 178.

31


θαζηζηνχζαλ ηα παξαγφκελα εκπνξεχκαηα πην αληαγσληζηηθά, θαζψο κείσλαλ ην θφζηνο παξαγσγήο. Με απηφλ ηνλ ηξφπν νη έκπνξνη κίζζσλαλ ηελ εξγαζία ησλ εξγαηψλ, νη νπνίνη δνχιεπαλ ζηα ζπίηηα ηνπο ζε επνρηαθή ή εκεξήζηα βάζε θαη νη νπνίνη επηθνξηίδνληαλ κε ην μάζηκν-ιαλάξηζκα ηνπ καιιηνχ, ηε βαθή ηνπ, ηνλ θαζαξηζκφ ηνπ, ηελ χθαλζή ηνπ θαη δηάθνξεο άιιεο ρεηξσλαθηηθέο δξαζηεξηφηεηεο. Όινη απηνί νη εξγάηεο ππάγνληαλ ζηελ Calimala θαη ηελ Arte della Lana, ε νπνία πεξηειάκβαλε ζηε δηθαηνδνζία ηεο ηνπο βαθείο. Σν βάςηκν ηνπ καιιηνχ θαηά θαλφλα γηλφηαλ απφ εηδηθεπκέλνπο έκκηζζνπο ηερλίηεο, ηνπο βαθείο, νη νπνίνη ήηαλ ππφ ηελ επίβιεςε θαη ηε δηεχζπλζε ησλ εκπφξσλ, φρη ζην ζπίηη, αιιά ζε θάπνην εξγαζηήξην ζηελ πφιε, ηε ιεγφκελε bottega. Δίλαη ιηγνζηά ηα ζηνηρεία, ηα νπνία έρνπκε γηα ηα δεκνγξαθηθά δεδνκέλα ηνπ popolo minuto. Oη ρξνληθνγξάθνη ζπκθσλνχλ φηη ζηνλ 14ν αηψλα ζπλνιηθά ε βηνκεραλία καιιηνχ απαζρνινχζε γχξσ ζηνπο 25-30.000 αλζξψπνπο κε ζπλνιηθφ πιεζπζκφ ηεο θνηλφηεηαο θνληά ζηηο 120.000 ην 1338 θαη ζπλνιηθά ζην πξψην κηζφ ηνπ 14νπ αηψλα ππήξραλ 200 εξγαζηήξηα εξηνπξγίαο. Αδηακθηζβήηεηα κέζα ζε απηφ ην κέγεζνο ζπκπεξηιακβαλφηαλ θαη έλαο αξηζκφο γπλαηθψλ, νη νπνίεο απαζρνινχληαλ ζηε βηνκεραλία καιιηνχ, αλαιακβάλνληαο ην γλέςηκν/χθαλζε ηνπ καιιηνχ θαη νη νπνίεο κάιινλ πξνέξρνληαλ απφ ηελ αγξνηηθή πεξηθέξεηα ηεο «Κνκκνχλαο» ζε αληίζεζε κε ηνπο εξγάηεο, νη νπνίνη ζηελ πιεηνςεθία ηνπο θαηάγνληαη απφ ηελ πφιε. 33 Ο βαζκφο ηεο εθκεηάιιεπζεο ησλ εξγαηψλ ηνπ popolo minuto κάιινλ ήηαλ κεγάινο θαη νη ζπλζήθεο δσήο ηνπο νη ρεηξφηεξεο ζηελ πφιε, θάηη ην νπνίν κπνξνχκε λα αληηιεθζνχκε απφ ην κέζν φξν ησλ εηήζησλ απνδνρψλ, ν νπνίνο ην 1378 θπκαίλεηαη ζηα 125 θηνξίληα, φηαλ ηελ ίδηα πεξίνδν ν εηήζηνο κηζζφο ηνπ εηδηθεπκέλνπ ηερλίηε θηλείηαη ζηα 200 θαη απηφο ηνπ ρεηξψλαθηα ζηελ αγξνηηθή χπαηζξν ζηα 80. Ζ εξγαζία ηνπ εξγάηε ηνπ popolo minuto ήηαλ κάιινλ κηα επνρηαθή, πεξηζηαζηαθή εξγαζία θαη ζε πνιιέο πεξηπηψζεηο εκεξήζηα, αλάινγα κε ηηο επηδφζεηο ηεο εξηνπξγίαο, ηελ νπνία εχθνια κπνξεί λα ηελ δηαδερφηαλ κηα πεξίνδνο αλεξγίαο ή κηα πξνζπάζεηα κεηαπήδεζεο ζε άιιε επαγγεικαηηθή δξαζηεξηφηεηα πρ «εξγάηεο γεο» ζην contado.34 H νηθνλνκηθή θαη θνηλσληθή αδηθία35 εηο βάξνο ησλ εξγαηψλ, αιιά θαη άιια δεδνκέλα ηεο 33

γηα επηπιένλ ζηνηρεία αλαθνξηθά κε ηελ γπλαηθεία εξγαζία βι. Brown J. and Goodman J., «Women and Industry in Florence», The Journal of Economic History, (Mar., 1980), ζ. 73-80. 34 Γηα ηηο πιηθέο ζπλζήθεο δηαβίσζεο θαη εξγαζίαο ηνπ popolo minuto βι. Najemy, «A History of Florence, 1200-1575» Βlackwell Publishing, 2006, pp. 145-160. 35

΢ρεηηθά κε ηηο ηηο πιηθέο ζπλζήθεο επί ησλ νπνίσλ δηακνξθψλνληαλ νη θνηλσληθνπνιηηηθέο ηάζεηο ηνπ popolo minuto πξβ. Κνλ Ν.,

«Αγψλεο γηα ηελ Έιεπζε ηεο Υηιηεηνχο Βαζηιείαο ηνπ Θενχ: Δπαλαζηάηεο Υηιηαζηέο θαη Μπζηηθηζηέο Αλαξρηθνί ηνπ Μεζαίσλα», εθδ. Νεζίδεο, ζζ. 57-58: «Δίλαη βέβαηα αιήζεηα φηη ε κεζαησληθή βηνκεραλία δελ ζπγθξίλεηαη, νχηε σο πξνο ηνλ βαζκφ εθινγίθεπζεο θαη απξνζσπίαο νχηε σο πξνο ηελ θιίκαθα, κε ηηο γηγάληηεο επηρεηξήζεηο, πνπ έκειιε λα κεηαζρεκαηίζνπλ νιφθιεξε ηεο δνκή ηεο Δπξψπεο θαηά ηνλ 19ν αηψλα. Αιιά πάιη, δελ ήηαλ θαη κηθξά εξγαζηήξηα ζηα νπνία ν «κάζηνξαο», άλζξσπνο κε κέηξηα πεξηνπζία θαη κηθξέο θηινδνμίεο, αζθνχζε επκελή παηξηαξρηθή επίβιεςε ζε ηξεηο ηέζζεξηο βνεζνχο θαη καζεηεπφκελνπο πνπ ζρεκάηηδαλ θάηη ζαλ νηθνγελεηαθή κνλάδα. Απηή ε γλψξηκε εηθφλα ηζρχεη κφλν γηα ηηο βηνκεραλίεο πνπ παξήγαλ γηα ηελ ηνπηθή αγνξά. Απελαληίαο, βηνκεραλίεο πνπ θαηαζθεχαδαλ αγαζά γηα εμαγσγή, είραλ γηα νηθνλνκηθή βάζε κηα κάιινλ κνξθή αλεμέιεγθηνπ θαπηηαιηζκνχ. Κπξίσο

32


εξηνπξγίαο πξνθχπηνπλ θαη απφ ηα ζηνηρεία, ηα νπνία παξαζέηεη ν ρξνληθνγξάθνο Villani, ν νπνίνο θάλεη ιφγν, αλαθνξηθά κε ηε δεθαεηία ηνπ 1330, γηα ηελ χπαξμε 200 εξγαζηεξίσλ εξηνπξγίαο, απφ ηα νπνία παξάγνληαλ εηεζίσο 70.000-80.000 εκπνξεχκαηα, αμίαο 1.200.000 ρξπζψλ θηνξηληψλ, ηε ζηηγκή πνπ ε εηζαγσγή καιιηνχ απφ ηε Φιακαλδία έθηαλε ζηα 10.000 ηεκάρηα καιιηνχ αμίαο 300.000 ρξπζψλ θηνξηληψλ. Με βάζε απηνχο ηνπο ππνινγηζκνχο ην εηήζην θέξδνο ηεο εξηνπξγίαο έθηαλε ζηα 900.000 ρξπζά θηνξίληα, εθ ησλ νπνίσλ κφλν ην 1/3 πήγαηλε σο ακνηβή ζηνπο εξγαδφκελνπο. H πιεηνςεθία ησλ καδψλ ηνπ popolo minuto ζπλσζνχηαλ ζηηο λφηηεο ζπλνηθίεο ηεο κεγαιχηεξεο ελνξίαο ηεο θνηλφηεηαο San Ferdinando, ζηε δπηηθή πιεπξά ηνπ πνηακνχ Arno, γεγνλφο ην νπνίν ζπλέβαιε ζηελ ελεξγνπνίεζε ελφο θνηλνχ δηθηχνπ θνηλσληθψλ θαη πνιηηηζκηθψλ πξαθηηθψλ αλάκεζα ζην popolo minuto.36 Αλ ζε φια ηα παξαπάλσ πξνζζέζνπκε έλαλ πεξηνξηζκέλν αξηζκφ νηθηαθψλ δνχισλ, ηφηε ζα έρνπκε ην παλφξακα ηεο θνηλσληθήο δηάξζξσζεο ηεο «Κνκκνχλαο». Χζηφζν αθφκα θαη κεηά ηελ παξαπάλσ αλάιπζε, παξακέλεη ην εξψηεκα, αλ απιά θαη κφλν ε δξαζηεξηφηεηα ηεο εξηνπξγίαο, ε νπνία, φπσο είδακε, δεκηνπξγεί ηνπο πιηθνχο φξνπο γηα ηελ εκθάληζε ησλ εξγαηψλ ηνπ popolo ζηε κεγάιε πθαληνπξγηθή βηνκεραλία, νη έκπνξνη θεθαιαηνθξάηεο έδηλαλ ηηο πξψηεο χιεο θαη ήηαλ ηδηνθηήηεο ηνπ ηειεησκέλνπ πξντφληνο, ην νπνίν πνπιηφηαλ ζηηο δηεζλείο αγνξέο. Δθεί, ήηαλ επηζθαιήο ε ζέζε σο θαη ησλ εηδηθεπκέλσλ εξγαηψλ –πθαληψλ θαη ηππσηψλ, κνινλφηη είραλ ηηο ζπληερλίεο ηνπο, νη ζπληερλίεο δελ κπνξνχζαλ λα ηνπο πξνζηαηεχζνπλ φπσο ηνπο ηερλίηεο πνπ δνχιεπαλ γηα ηελ ηνπηθή αγνξά. Οη άλζξσπνη απηνί ήμεξαλ φηη, αλά πάζα ζηηγκή, έλαο πφιεκνο ή κηα απφηνκε πηψζε ησλ ηηκψλ ήηαλ πηζαλφ λα δηαθφςεη ην εκπφξην θαη φηη ηφηε ζα ελψλνληαλ θαη απηνί κε ηα απειπηζκέλα πιήζε ησλ αλέξγσλ, ελψ νη πνιινί αλεηδίθεπηνη εξγάηεο, πνπ πιεξψλνληαλ άζιηα, δελ είραλ ζηελ θαηνρή ηνπο εξγαιεηαθφ εμνπιηζκφ νχηε θαη ζπληερληαθή νξγάλσζε, ήηαλ εληειψο ζην έιενο ηεο αγνξάο. Δπηπξφζζεηα πξνο ηελ θηψρεηα, πνπ ήηαλ φζε θαη ηνπ ρσξηθνχ, νη εηδηθεπκέλνη ηερλίηεο θαη νη πεξηζηαζηαθνί εξγάηεο ππέθεξαλ θη απφ έλαλ απνπξνζαλαηνιηζκφ, πνπ ζπάληα εκθαληδφηαλ ζην θαζεζηψο ηνπ ηκαξίνπ. Γελ ππήξρε απφ απνκλεκνλεχησλ ρξφλσλ ζχλνιν εζίκσλ, ην νπνίν κπνξνχζαλ λα επηθαιεζηνχλ γηα ππεξάζπηζή ηνπο, δελ ππήξρε έιιεηςε εξγαηηθψλ ρεξηψλ ζηελ νπνία λα βαζίζνπλ ηηο δηεθδηθήζεηο ηνπο. Πξν πάλησλ, δελ ηνπο ππνζηήξηδε θαλέλα δίθηπν θνηλσληθψλ ζρέζεσλ εθάκηιιν κε εθείλν πνπ ζηήξηδε ηνλ ρσξηθφ…Καη αλ, ζηα αλψηεξα ζηξψκαηα ηνπ πιεζπζκνχ ησλ άζηεσλ, νη νκάδεο ζπγγέλεηαο εμαθνινπζνχζαλ λα είλαη ζεκαληηθέο, ζηα θαηψηεξα ζηξψκαηα είραλ ζβήζεη θαη δελ είραλ θακία ζρεδφλ ζεκαζία. Οη κεηαθηλήζεηο ηνπ πιενλάδνληνο πιεζπζκνχ απφ ηελ χπαηζξν ζηα βηνκεραληθά θέληξα άξρηζε κε ηελ εμάξζξσζε θαη θαηέιεμε ζηελ θαηαζηξνθή ησλ κεγάισλ γεσξγηθψλ νηθνγελεηψλ. Απφ ηελ άιιε κεξηά ζηνλ βηνκεραληθφ πιεζπζκφ δελ είραλ ζρεδφλ θακία δπλαηφηεηα λα ζρεκαηηζζνχλ αμηφινγεο θαηά κέγεζνο νκάδεο ζπγγελψλ –ελ κέξεη επεηδή, κε δεδνκέλν ην κεγάιν πνζνζηφ ζλεζηκφηεηαο, ν πιεζπζκφο εθείλνο έπξεπε ζε κεγάιν κέξνο λα αλαζηξαηνινγείηαη ζε θάζε λέα γεληά, θαη ελ κέξεη επεηδή νη θησρέο νηθνγέλεηεο αδπλαηνχζαλ λα απνθηήζνπλ θάηη πεξηζζφηεξν απφ έλαλ κηθξφ δσηηθφ ρψξν ζε νπνηνδήπνηε ηνκέα. Δηδηθεπκέλνη ηερλίηεο θαη αλεηδίθεπηνη εξγάηεο, ρσξηθνί άθιεξνη ή κε πνιχ κηθξφ θιήξν, δεηηάλνη θαη απαηεψλεο, άλεξγνη θαη άλζξσπνη απεηινχκελνη απφ ηελ αλεξγία, νη πνιινί πνπ γηα ηνλ άιθα ή βήηα ιφγν αδπλαηνχζαλ λα βξνπλ εμαζθαιηζκέλε θαη αλαγλσξηζκέλε ζέζε- ηέηνηνη άλζξσπνη, πνπ δνχζαλ ζε θαηάζηαζε ρξφληαο καηαίσζεο θαη αλεζπρίαο, ζρεκάηηδαλ ηα πην παξνξκεηηθά θαη αζηαζή ζηνηρεία ηεο κεζαησληθήο θνηλσλίαο. Οπνηνδήπνηε αλεζπρεηηθφ, ηξνκαθηηθφ ή ζπλαξπαζηηθφ ζπκβάλ –νπνηνπδήπνηε είδνπο εμέγεξζε ή επαλάζηαζε, θάιεζκα ζε ζηαπξνθνξία, αζηάζεηα πνπ δηαδέρεηαη ην ζάλαην ελφο βαζηιέα, ινηκφο ή κεγάιε πείλα, θπξηνιεθηηθά φια φζα δηέθνπηαλ ηε ζπλεζηζκέλε ξνπηίλα ηεο θνηλσληθήο δσήο- επεξέαδαλ κε ηδηαίηεξε νμχηεηα ηνπο αλζξψπνπο απηνχο θαη πξνθαινχζαλ ηδηαίηεξεο βίαηεο αληηδξάζεηο». 36

Γηα ηε ζπγθξφηεζε δηθηχσλ ελεξγνπνίεζεο θνηλψλ πνιηηηζκηθψλ πξαθηηθψλ αλάκεζα ζην popolo minutν κε βαζηθφ άμνλα ηελ πιεζπζκηαθή ζπγθέληξσζή ηνπ ζε ζπγθεθξηκέλεο ζπλνηθίεο ηεο πφιεο βι. Kent, «The District of Green Dragon», Renaissance

33


minuto, αξθεί γηα λα ζπγθξνηεζεί ην popolo minuto ζε έλα απηνηειέο ππνθείκελν. Σν ίδην εξψηεκα ηζρχεη θαη ζε ζρέζε κε ηελ ζεζκηθή θαζηέξσζε ηνπ απνθιεηζκνχ ηνπ popolo minuto απφ ηε δηαθπβέξλεζε ηεο «Κνκκνχλαο». Βέβαηα ην ίδην εξψηεκα κπνξεί λα ηεζεί θαη γηα ηα άιια ππνθείκελα. Χζηφζν φζνλ αθνξά ην popolo θαη ηνπο magnati ε απάληεζε είλαη εχθνιε, θαζ’ φζνλ γλσξίδνπκε φηη ην γεγνλφο ζπγθξφηεζήο ησλ παξαπάλσ ζρεκαηηζκψλ ζε απηφλνκα ππνθείκελα, έρεη λα θάλεη αθελφο κε ηε ζεζκνζεηεκέλε εκπινθή ηνπο ζηελ πνιηηηθή δηαδηθαζία θαη αθεηέξνπ κε έλα δίθηπν πνιηηηζκηθψλ πξαθηηθψλ θαη αληηιήςεσλ, ιίγν-πνιχ θνηλψλ κέζα ζε θάζε ππνθείκελν. Με απηήλ ηελ έλλνηα, αλ δερζνχκε φηη ην popolo minuto δελ απνηειεί απιψο πξντφλ ηεο ζεζκηθήο επηθχξσζεο απφ ηελ «Κνκκνχλα» ηεο νηθνλνκηθήο δχλακεο θαη ηεο πνιηηηθήο επηξξνήο ησλ εκπνξηθψλ ειίη, κε ιίγα ιφγηα αλ δερζνχκε φηη δελ απνηειεί έλα κεραληθφ άζξνηζκα θάπνησλ ρεηξσλαθηψλ εξγαηψλ, ηφηε είκαζηε ππνρξεσκέλνη λα θαζνξίζνπκε ηα πιαίζηα, κέζα ζηα νπνία απνθηά ηε δηθή ηνπ απηνζπλαίζζεζε. Να θαζνξίζνπκε δειαδή ην πφηε θαη ην πψο εκθαλίδεηαη ην popolo minuto ζηελ αξέλα ηεο «Κνκκνχλαο» σο απηνηειέο ππνθείκελν, δηαδηθαζία κέζα απφ ηελ νπνία επηθπξψλεηαη ή απνθξπζηαιιψλεηαη ε ίδηα ε πξάμε ζπγθξφηεζεο ηνπ εθάζηνηε ππνθεηκέλνπ. Αλαθεξζήθακε παξαπάλσ ζην φηη θαηά ηε δηάξθεηα ηεο θπξηαξρίαο ηνπ «Γνχθα ηεο Αζήλαο», νη lanaiuoli εθκεηαιιεπφκελνη ηε ζπγθπξία, θαηάθεξαλ λα απνζπάζνπλ ηε ζπλαίλεζε ηνπ «Γνχθα» γηα ηελ απεμάξηεζή ηνπο απφ ηελ Arte della Lana θαη ηε δεκηνπξγία ηεο δηθήο ηνπο ζπληερλίαο. Σελ ίδηα πεξίνδν εκθαλίδνληαη θαη νη πξψηεο καδηθέο, βίαηεο εθδειψζεηο ησλ minuti, κε πνιηνξθίεο ζπηηηψλ θαη αξρνληηθψλ ησλ επηθεθαιήο ησλ κεηδφλσλ ζπληερληψλ θαη εηο βάξνο ηνπ κεγάξνπ ηεο Arte della Lana, γεγνλφηα ζηα νπνία νη εξγάηεο θέξνληαη απφ ηνπο ρξνληθνγξάθνπο λα θσλάδνπλ «Εήησ ην popolo minuto. Θάλαηνο ζηνπο πινπζίνπο. Κάησ νη θφξνη». ΢ηα 1345 απνθαιχπηεηαη κηα ζπλσκνηηθή απφπεηξα θάπνησλ minuti λα ζπζηήζνπλ απηφλνκε ζπληερλία, ε νπνία θαη θαηαζηέιιεηαη. Ο Cohn αλαθέξεη γηα ηελ πεξίνδν 1343 έσο 1385 ζπλνιηθά 43 επεηζφδηα ηαξαρψλ, νη νπνίεο πξνθαινχληαη απφ ην popolo minuto, βάζεη ησλ νπνίσλ ζπλνιηθά θαηαδηθάζζεθαλ ζε ζάλαην 350 minuti. Μάιηζηα πνιιέο απφ απηέο ηηο ζπγθξνπζηαθέο δξάζεηο πεξηειάκβαλαλ επηζέζεηο ζηα ζψκαηα ησλ berrovari, νη νπνίνη ήηαλ νη θξνπξέο ησλ δηθαζηεξίσλ, θαη ζε θπιαθέο, κε ζθνπφ ηελ απειεπζέξσζε minuti, oη νπνίνη είραλ θπιαθηζζεί ιφγσ αδπλακίαο λα εμνθιήζνπλ ηα θνξνινγηθά ηνπο ρξέε πξνο ηελ Κνηλφηεηα ή εμαηηίαο δηαθνξψλ ηνπο κε ηε ζπληερλία. Ο Cohn δηαβιέπεη σο βαζηθή ζπλζήθε αλάπηπμεο απηψλ ησλ δηαδηθαζηψλ (εμαηξψληαο ηελ «Αλαηαξαρή») ηελ απφηνκε θάζνδν ηνπ βηνηηθνχ επηπέδνπ ζπλεπεία ησλ ζπλερψλ θξίζεσλ θαη ηηο απνθαιεί σο «revolts of grain and food» (εμεγέξζεηο γηα δεκεηξηαθά θαη θαγεηφ).37 Quarterly, Jul. 2005. 37 Γηα κία αλαιπηηθφηεξε θαηαγξαθή ησλ καδηθψλ βίαησλ εθδειψζεσλ ηνπ popolo minuto βι. Cohn S., «Florentine Insurrections, 1342-1385, in Comparative Perspective» ζην Hilton, «The English Rising of 1381», Cambridge University Press, 1987, pp. 143-164, Najemy, «A History of Florence, 1200-1575» Βlackwell Publishing, 2006, pp. 145-160.

34


Απηή ε δξαζηεξηφηεηα ησλ καδψλ ζπλεγνξεί πεξί ηεο χπαξμεο ηνπ popolo minuto σο απηνηεινχο θνηλσληθνχ ππνθεηκέλνπ, κε φιεο ηηο ηδηαηηεξφηεηεο, ηηο νπνίεο παξήγε ν απνθιεηζκφο ηνπ. Μάιηζηα ν Brucker –έλαο απφ ηνπο εκπεξηζηαησκέλνπο ηζηνξηθνχο ηεο Φισξεληίαο ηνπ 14νπ αηψλα- ππνδεηθλχεη ηελ απηφλνκε πνιηηηζκηθή παξνπζία ηνπ popolo, ε νπνία επηηπγράλεηαη θαηά ηελ θπξηαξρία ηνπ Γνχθα, σο ηε βαζηθή ζπλζήθε αλάπηπμεο ηεο ζπγθξνπζηαθήο δξαζηεξηνπνίεζήο ηνπ, ππνζηεξίδνληαο φηη ε βία ηνπ popolo minuto θαη νη νξγαλσηηθέο θαη πξαθηηθέο κνξθέο εμαπφιπζήο ηεο έιθνπλ ηελ θαηαγσγή ηνπο απφ ηε ζπκκεηνρή ηνπ ζηηο δεκφζηεο ενξηαζηηθέο παξειάζεηο ηεο Κνηλφηεηαο.38 Ζ ζεσξεηηθή «παηξφηεηα» απηήο ηεο πξνζέγγηζεο δελ αλήθεη ζηνλ Brucker, αιιά πξνηάζεθε πξψηα απφ φια απφ ηζηνξηθνχο-ζθαπαλείο ηεο πνιηηηζκηθήο ηζηνξίαο. H ακεξηθαλίδα ηζηνξηθφο N.Z Davis ην 1970 ζε έλα πξσηνπφξν δνθίκηφ ηεο κε ηίηιν «The Rites of Violence», ην νπνίν πεξηέρεηαη ζην έξγν ηεο Society and Culture in Early Modern France ζπκπεξαίλεη φηη ε θαηαγσγή ηεο ιατθήο βίαο ζηα ρξφληα ησλ Θξεζθεπηηθψλ Πνιέκσλ δελ έρεη λα θάλεη κφλν κε ην πλεχκα νκαδηθήο αιιειεγγχεο, ην νπνίν αλαπηπζζφηαλ ζην εζσηεξηθφ ησλ θνηλνηήησλ θαη είρε σο ππέδαθνο ηελ θνηλσληθνηαμηθή ηαπηφηεηα ζπκθεξφλησλ, αιιά θαηά θάπνην ηξφπν απνηεινχζε έθθξαζε ζε έλα άιιν επίπεδν ησλ δηαθφξσλ ηειεηνπξγηθψλ θαη ζπκβνιηθψλ δηαδηθαζηψλ απηψλ ησλ θνηλνηήησλ, απφ ηηο νπνίεο ε βία αληινχζε ηε λνκηκνπνίεζή ηεο. Αληίζηνηρα ν Robert Scribner εμεηάδνληαο ηε ιατθή δηάζηαζε ηνπ κεηαξξπζκηζηηθνχ θηλήκαηνο ζην γεξκαλφθσλν ρψξν εληνπίδεη ηε ζχλδεζε ησλ κνξθψλ ιατθήο δξάζεο κε πξαθηηθέο, νη νπνίεο πξνέξρνληαλ απφ ηα θαξλαβάιηα θαη ηα παλεγχξηα.39 Mε απηήλ ηελ έλλνηα ε ιεηηνπξγηθφηεηα θαη νη ζπκβνιηζκνί ησλ πξνθείκελσλ ζπγθξνπζηαθψλ πξαθηηθψλ ηνπ popolo minuto κπνξνχλ λα απνδνζνχλ -γηα λα κηιήζνπκε κε ηα ιφγηα ηνπ Amelang, ελφο ηζηνξηθνχ, ν νπνίνο βαδίδεη ζηνπο δξφκνπο, ηνπο νπνίνπο δηέλνημε ε Davis- ζηελ «ηειεηνπξγηθή θχζε ηεο ιατθήο νηθεηνπνίεζεο ηεο δεκφζηαο εμνπζίαο θαη ηνπ δεκφζηνπ ρψξνπ. Ο θαξλαβαιηθφο ραξαθηήξαο απηψλ ησλ ζπκβάλησλ, ηα νπνία πεξηέρνπλ ηελ αληηζηξνθή ησλ θαηεζηεκέλσλ ηεξαξρηψλ ηνπ θξάηνπο θαη ηνπ πινχηνπ απνδίδεηαη παξαδεηγκαηηθά απφ ην ζηηγκηαίν πιηάηζηθν ηεο εθθιεζηαζηηθήο πεξηνπζίαο...Ζ ηειεηνπξγηθή παξάδνζε απηψλ ησλ πνιηηηθψλ ηνπ πεδνδξνκίνπ ππέζαιπε ηε ζπκκεηνρή κηαο επξείαο γθάκαο ραξαθηήξσλ, ησλ νπνίσλ ε ζπκκεηνρή έρεη λα θάλεη κε ηαμηθνχο, αιιά θαη κε έκθπινπο παξάγνληεο θαη ε νπνία δηεπξχλεηαη ζε θαηξνχο εμέγεξζεο ή αλαηαξαρήο».40 Με απηήλ ηελ έλλνηα ππνςηαδφκαζηε γηα ην φηη ε δηαδηθαζία ζπγθξφηεζεο ηνπ popolo 38

βι. Becker, «Florence in Transition», The John Hopkins Press, Baltimore, pp. 170-171.

39

βι. ελδεηθηηθά γηα απηή ηελ αλάιπζε, ΝΕ Davis, Society and Culture in Early Modern France, Stanford California, p.

152-188 θαη Scribner Bob, Popular Culture and Popular Movements in Reformation Germany, Hambledon Press, 1987, p. 103-122 40

Αmelang, «The Lower Classes» ζην ζπιινγηθφ «A Companion to the Worlds of Renaissance», Blackwell Publishers, 2002, p.

35


minuto ζε απηνηειέο θνηλσληθφ ππνθείκελν έρεη έλα γεξφ πνιηηηζκηθφ ππφβαζξν, ην νπνίν δηαθνξνπνηείηαη απφ ηηο πξαθηηθέο ησλ ππφινηπσλ ππνθεηκέλσλ θαη ζην νπνίν ζα επαλέιζνπκε παξαθάησ. Χζηφζν ην δεηνχκελν απηήο ηεο εξγαζίαο είλαη λα θαηαδείμεη φηη ε «Αλαηαξαρή» θαη εηδηθά ε «απηναλαγφξεπζε» ηνπ popolo minuto ζε «Popolo di Dio» θαηά ηε δηάξθεηα ηεο «Αλαηαξαρήο» καο ππνδεηθλχεη φρη κφλν ηελ έθθξαζε ησλ πνιηηηζκηθψλ δηαζπάζεσλ ηεο «Κνκκνχλαο» ζην επίπεδν ηεο θνηλσληθνπνιηηηθήο ζχγθξνπζεο ή φρη κφλν κηα κεραληθή βίαηε αληίδξαζε ησλ απφ θάησ ζηελ εμαζιίσζε, αιιά καο θαλεξψλεη θαη ελαιιαθηηθά ζρέδηα γηα ηε ζπγθξφηεζε ηεο ίδηαο ηεο «Κνκκνχλαο», ηα νπνία έρνπλ σο ζεκείν αλαθνξάο ην popolo minuto θαη ησλ νπνίσλ θνξπθαίεο ελδείμεηο απνηεινχλ αθελφο ν θαηάινγνο κε ηα αηηήκαηα, ηα νπνία απεπζχλνπλ νη πξσηαγσληζηέο ηεο «Αλαηαξαρήο» ζηε ΢ηληνξία ζηηο 21/7/1378 θαη αθεηέξνπ ην ίδην ην γεγνλφο ηεο «απηναλαγφξεπζεο» ηνπ popolo minuto ή κηαο κεξίδαο απηνχ ζε «Popolo di Dio» ζηα ηέιε Απγνχζηνπ ηνπ 1378. Πξνεθηείλνληαο ηνλ πξνβιεκαηηζκφ γηα ηε ζπγθξφηεζε ηνπ popolo minuto ζε ζπιινγηθφ ππνθείκελν, ην νπνίν, φπσο ζα δνχκε, εηζέβαιε ζηνλ πνιηηηθφ ζηίβν ηεο «Κνκκνχλαο» κε απηνηέιεηα θαη δηαθξηηφηεηα απέλαληη ζηα ππφινηπα θνηλσληθά ππνθείκελα, ζα ήηαλ ρξήζηκν λα αμηνπνηήζνπκε θάπνηεο απφ ηηο ζεσξεηηθέο επηζεκάλζεηο ηνπ άγγινπ ηζηνξηθνχ Edward Thompson ζρεηηθά κε ηνλ ζρεκαηηζκφ ησλ ηαμεσλ, νη νπνίεο πεξηέρνληαη ζηνλ «Πξφινγν» ηνπ κλεκεηψδνπο έξγνπ ηνπ The making of English working class. Δπηζεκαίλεη ν Thompson: «Αλ ζηακαηήζνπκε ηελ ηζηνξία ζε έλα δνζκέλν ζεκείν, ηφηε δελ ππάξρνπλ ηάμεηο, αιιά έλα άζξνηζκα αλζξψπσλ κε έλα άζξνηζκα εκπεηξηψλ. Αιιά αλ παξαηεξήζνπκε απηνχο ηνπο αλζξψπνπο ζε κηα πεξίνδν θνηλσληθήο αιιαγήο, ζα παξαηεξήζνπκε θνηλά ζεκεία ζηηο ζρέζεηο ηνπο, ζηηο ηδέεο ηνπο θαη ζηνπο νξγαληζκνχο ηνπο»41. Mε απηήλ ηελ έλλνηα αλ κία απφ ηηο βαζηθέο παξαδνρέο απηήο ηεο εξγαζίαο είλαη ην φηη ε εμέηαζε ηνπ popolo minuto καο πξνδίδεη ηελ χπαξμε κηαο ζπιινγηθήο «ζπλείδεζεο» απηνχ ηνπ ζρεκαηηζκνχ, απηφ νθείιεηαη ζην φηη θαινχκαζηε λα κειεηήζνπκε ην popolo minuto κέζα ζηε δηαδηθαζία κεηαζρεκαηηζκνχ ηεο «Κνκκνχλαο», ε νπνία έιαβε ρψξα ην θαινθαίξη ηνπ 1378 θαη κέζα απφ εθεί κπνξνχκε λα αληηιεθζνχκε ηηο εθθάλζεηο απηήο ηεο ζπιινγηθήο «ζπλείδεζεο». Με βάζε ηα παξαπάλσ είκαζηε ζε ζέζε λα πξνβνχκε ζηε γεληθή δηαπίζησζε φηη εληφο ηεο «Κνηλφηεηαο», ηδσκέλεο σο θνηλσληθφ κφξθσκα, γελλψληαη λέα θνηλσληθά ππνθείκελα, αιιά θαη φηη ε ίδηα ε «Κνκκνχλα», γηλφκελε αληηιεπηή σο κία πνιηηηθή ηάμε, ε νπνία θαζίζηαηαη αληηθείκελν δηαπξαγκάηεπζεο, γελλάεη θαηλνχξηα ππνθείκελα ή λνεκαηνδνηεί κε δηαθνξεηηθφ ηξφπν ζε θάζε ζπγθπξία ηα ήδε ππάξρνληα. Γηα παξάδεηγκα ε αλάδπζε ησλ nove cives 252.0 41

απφζπαζκα απφ ηνλ πξφινγν ζην Σhompson EP, «The Making of the English Working Class», Penguin Books, ζ. 8-9.

36


αλαπηχζζεηαη ζηα 1292 κεηά ηελ πνιηηηθή λίθε ηνπ popolo επί ησλ magnati θαη σο απνηέιεζκα κεηαηνπίζεσλ ζηνλ ηξφπν ζχιιεςεο ηεο έλλνηαο ηεο «Κνκκνχλαο». Αληίζηνηρα ν αξηζκφο ησλ ζπληερληψλ ήηαλ έλα απφ ηα βαζηθά δεηήκαηα ηεο θνηλσληθήο ζχγθξνπζεο θαη ηεο πνιηηηθήο αληηπαξάζεζεο ζηε Φισξεληία θαη γη’ απηφ αιιάδεη ζπλέρεηα. Μεηά ηαχηα ζε θακία πεξίπησζε, αθφκα θαη κε θξηηήξηα καξμηζηηθήο πνιηηηθήο νηθνλνκίαο, δελ κπνξνχκε λα κηιήζνπκε γηα θνηλσληθέο ηάμεηο, νη νπνίεο απνηεινχλ ηνπο καθξηλνχο πξνδξφκνπο ησλ ηάμεσλ ηεο βηνκεραληθήο θνηλσλίαο. Οη ζεζκνζεηεκέλνη θνηλσληθνί ζρεκαηηζκνί ελ πνιινίο θαζνξίδνληαη ζηε ζρέζε ηνπο κε ηελ έλλνηα ηεο «Κνκκνχλαο» θαη κάιινλ γίλνληαη θαηαλνεηνί απφ ηα ίδηα ηα κέιε ηνπο θαη ηελ «Κνκκνχλα» σο ζπζζσκαηψζεηο, ζηηο νπνίεο ζπζζσξεχνληαη θαη εθθξάδνληαη σο αδηάζπαζην ζχλνιν, παξαγσγηθέο, επαγγεικαηηθέο, πνιηηηθέο, πνιηηεηαθέο θαη πνιηηηζκηθέο ιεηηνπξγίεο θαη αξκνδηφηεηεο, νη νπνίεο ζπληείλνπλ ζηελ εκπέδσζε ελφο ζπιινγηθνχ θαινχ, ην νπνίν έρεη σο πεδίν αλαθνξάο ηνπ ηελ ίδηα ηελ «Κνκκνχλα». ΢πλεπαθφινπζα δελ κπνξνχκε λα θάλνπκε ιφγν γηα δηεμαγσγή ηαμηθήο πάιεο εληφο ηεο «Κνκκνχλαο», κε ηε λνεκαηνδφηεζε, ηελ νπνία έιαβε απηφο ν φξνο απφ ηνλ 19ν αηψλα θαη χζηεξα, δειαδή σο αληαγσληζκφ, ζηνλ ππξήλα ηνπ νπνίνπ βξίζθεηαη ζε ηειηθή αλάιπζε ε ηδηνθηεζία ζηα κέζα παξαγσγήο. Υσξίο απφ ηελ άιιε απηφ λα ζεκαίλεη φηη δελ κπνξνχκε λα εληνπίζνπκε έλαλ έληνλν θαη νμπκέλν αληαγσληζκφ θαη ζπγθξνχζεηο κεηαμχ φισλ ησλ παξαπάλσ ππνθεηκέλσλ, κε ηε δηαθνξά φηη εδψ ην βαζηθφ δηαθχβεπκα απηήο ηεο δηαδηθαζίαο είλαη ε ζχιιεςε θαη ε επηβνιή ηεο ηάδε ή ηεο δείλα ελαιιαθηηθήο γηα ην ηί ζπληζηά ζε ηειηθή αλάιπζε ηελ ίδηα ηελ «Κνκκνχλα». Δπίζεο δελ κπνξνχκε λα θάλνπκε ιφγν γηα ηελ χπαξμε ελφο ππεξθαζνξηζηηθνχ δηπφινπ, δειαδή δελ κπνξνχκε λα πνχκε φηη πθίζηαηαη κηα βαζηθή θαη θπξίαξρε αληίζεζε κεηαμχ ησλ κεηδφλσλ θαη ειαζζφλσλ ζπληερληψλ ή κεηαμχ magnati θαη nove cives, φπσο πξνηείλεη ε θνηλσληθή ηζηνξία. Οη νπκαληζηέο ζπγγξαθείο ηνπ 15νπ αηψλα ρξεζηκνπνηνχλ ηνλ φξν «θξαηξηαζκφο» γηα λα πεξηγξάςνπλ ηηο ζπγθξνχζεηο ηνπ 14νπ αηψλα. Ζ ιέμε εηπκνινγηθά πξνέξρεηαη απφ ην fratrum (αδειθφο). Χζηφζν ε έλλνηα δηαζέηεη αξλεηηθφ πξφζεκν. Φξαηξηαζκφο ζηε ζθέςε απηψλ ησλ ζπγγξαθέσλ είλαη ε ζπκπεξηθνξά εθείλε ελφο θνκκαηηνχ ηεο «Κνκκνχλαο», ηεο θξαηξίαο, ην νπνίν ζέηεη ην ηδίνλ φθεινο πάλσ απφ ην ζπιινγηθφ θνηλνηηθφ θαιφ. Ζ άξζε ηνπ θξαηξηαζκνχ ζηελ νπκαληζηηθή ζθέςε έγθεηηαη ζηελ ππαγσγή ηνπ αηνκηθνχ ή θξαηξηαζηηθνχ ζηνηρείνπ ζην ζπιινγηθφ ζηνηρείν ηεο «Κνκκνχλαο», ζεκαηνδνηεί δειαδή ηελ εκπέδσζε ηεο θνηλσληθήο εηξήλεο θαη ζε ηειηθή αλάιπζε ηελ αλαγθαηφηεηα εγεκνλίαο κίαο κφλν άπνςεο γηα ην ηί είλαη ε «Κνκκνχλα». Με απηήλ ηελ έλλνηα ε πνιηηηθή πξαθηηθή ηνπ 14νπ αηψλα, ε νπνία ζε κεγάιν βαζκφ ραξαθηεξίδεηαη απφ ζπλσκνζίεο, εμνξίεο, απνθιεηζκνχο αηφκσλ θαη ζρεκαηηζκψλ απφ ηε δηαθπβέξλεζε, ηαξαρέο θαη βίαηεο αληηπαξαζέζεηο, ηίζεηαη ζε θξηηηθή απφ απηνχο ηνπο ζπγγξαθείο, πξνθεηκέλνπ λα πξνσζεζεί ην δηθφ ηνπο (νπκαληζηηθφ) πνιηηηθφ αθήγεκα, ηεο ππέξβαζεο (ή ηεο ππφθξπςεο) ησλ ελδνθνηλνηηθψλ δηαζπάζεσλ θαη αληηζέζεσλ, νη νπνίεο φπσο είπακε, έρνπλ σο 37


ζεκείν αθεηεξίαο θαη ηειηθφ απνδέθηε ηελ ίδηα ηελ έλλνηα ηεο «Κνκκνχλαο». Χζηφζν ε θαηάιεμε ηεο «Κνκκνχλαο» ζηνλ 15ν αηψλα κε ηελ εγθαζίδξπζε ηεο έζησ ζχληνκεο θπξηαξρίαο ηνπ ΢αβνλαξφια κεηά απφ ιατθή αλαηαξαρή θαη ηελ επηβνιή ηεο ζχιιεςεο ηεο «Κνκκνχλαο», φρη σο ελφο πξντφληνο ζπκβηβαζκνχ θαη άξζεο ησλ αληηζέζεσλ κεηαμχ ησλ ζπιινγηθψλ ππνθεηκέλσλ, αιιά σο εκπέδσζεο κηαο λέαο εζηθήο πξψηα απφ φια ηάμεο, ε νπνία ζπκππθλψλεηαη ζηνλ φξν «Νέα Ηεξνπζαιήκ», κπνξνχκε λα πνχκε φηη ζπλέβαιε ζην κέηξν, ζην νπνίν ηεο αλαινγνχζε, ζηελ απνδφκεζε ην νπκαληζηηθνχ αθεγήκαηνο άξζεο ηνπ θξαηξηαζκνχ. Δλδεηθηηθφ ηεο παξαπάλσ δηαπίζησζεο είλαη ην γεγνλφο φηη φηαλ ν Μαθηαβέιιη ζπγγξάθεη ζηηο αξρέο ηνπ 16 νπ αηψλα ηε «Φισξεληηλή Ηζηνξία», παξνπζηάδεη ηελ ηζηνξηθή πνξεία ηεο «Κνκκνχλαο» σο κία δηαρξνληθή δηαπάιε κεηαμχ ησλ δηαθφξσλ ππνθεηκέλσλ απηήο42. Η΢ΣΟΡΗΚΔ΢ Α΢ΤΝΔΥΔΗΔ΢ ΣΖ΢ «ΚΟΜΜΟΤΝΑ΢» ΢ε απηφ ην θεθάιαην αλαδεηνχκε ελδεηθηηθά ηζηνξηθέο κεηακνξθψζεηο ηεο «Κνκκνχλαο», φρη κε ζθνπφ λα αθεγεζνχκε γξακκηθά ηελ πνξεία ηεο απφ ηνλ 12ν αηψλα έσο ηνλ 14ν, αιιά λα δηαγλψζνπκε ην πψο ε ίδηα θαζίζηαηαη ην βαζηθφ αληηθείκελν ηνπ αληαγσληζκνχ ησλ θνηλσληθψλ ππνθεηκέλσλ, φπσο ηα εθζέζακε παξαπάλσ. Ζ αθεηεξία καο έρεη λα θάλεη κε ην φηη ε δηαδξνκή ηεο «Κνκκνχλαο» δελ κπνξεί λα εξκελεπζεί κε θάπνην ζρήκα, ην νπνίν πξνηάζζεη ηε δηαπάιε κέζα ζηνπο αηψλεο κεηαμχ ελφο πλεχκαηνο «ξεπνπκπιηθαληζκνχ» θαη «δεζπνηηζκνχ», ε νπνία νδεγεί ζηνλ 15ν αηψλα ζηελ επηθξάηεζε ηνπ πνιηηηθνχ νπκαληζκνχ. Σν πνηα ήηαλ ηα φξηα θαη ν ραξαθηήξαο ηεο «Κνκκνχλαο» είλαη αθελφο απφξξνηα ηνπ εθάζηνηε ζπζρεηηζκνχ δχλακεο κεηαμχ ησλ ζπιινγηθψλ ππνθεηκέλσλ, ηα νπνία αλαθέξνληαη ζηελ «Κνκκνχλαο» θαη πξνζπαζνχλ λα ηελ θαζνξίζνπλ θαη αθεηέξνπ ην απνηέιεζκα ηεο εκπέδσζεο θαη ηεο ζεζκηθήο επηβνιήο ηεο εθάζηνηε αληίιεςεο γηα ηελ «Κνκκνχλα». Με απηήλ ηελ έλλνηα απφ ηνλ 12ν αηψλα, φηαλ δηακνξθψλεηαη ζηε Φισξεληία έλα απηφλνκν ζχζηεκα δηαθπβέξλεζεο, θαη χζηεξα, ε πξαγκαηηθφηεηα ηεο «Κνκκνχλαο» είλαη ξεπζηή θαη δηαξθψο κεηαβαιιφκελε, γηα λα κπνξέζεη λα ππαρζεί ζε κία εξκελεπηηθή γελίθεπζε, ε νπνία δηαβιέπεη κία ζπλερή πξννδεπηηθή θίλεζε ηεο «Κνκκνχλαο» κέζα ζην ρξφλν. Μηιήζακε παξαπάλσ γηα ηελ εκθάληζε ζηε Φισξεληία ηνπ 12νπ αηψλα ελφο λένπ ηχπνπ πιεζπζκηαθήο εγθαηάζηαζεο, ν νπνίνο νδεγεί ζηε ζπγθξφηεζε ηεο «Κνκκνχλαο». Πνηφ είλαη φκσο ην θπξίαξρν δήηεκα, γχξσ απφ ην νπνίν ζπγθξνηήζεθε απηή; Ζ απάληεζε ζην εξψηεκα έρεη λα θάλεη κε ην πψο ζα νξγαλσζεί πνιηηηθά θαη ζα δηεπζπλζεί απηή ε θαηλνχξηα ζε πνηφηεηα θαη πνζφηεηα ζπγθέληξσζε αλζξψπσλ. Ζ ηζηνξηθή ηνκή ινηπφλ, ε νπνία ζεκαηνδνηεί ηε ζπγθξφηεζε 42

Πξβ. ζρεηηθή αλάιπζε ζην Γθηνχξαο Θ. «Δηζαγσγή» ζην Weber M., «Ζ Πφιε», εθδ. ΢αββάιαο, ζ.ηε΄: «…ην ίδην ην ζψκα ησλ θαηνίθσλ ηεο πφιεο ζπγθξνηείηαη κέζα απφ αιιεπάιιεινπο αγψλεο σο απηναλαθεξφκελν πνιηηηθφ ζψκα, σο δήκνο, ν νπνίνο ηείλεη ζηελ απηνδηαρείξηζε, φηαλ δελ ζπαξάζζεηαη απφ ηηο εζσηεξηθέο, ελδνδεκνηηθέο ηαμηθέο ζπγθξνχζεηο».

38


ηεο «Κνκκνχλαο», ζεκεηψλεηαη ζηα 1115, φηαλ ε πφιε ηεο Φισξεληίαο απειεπζεξψλεηαη απφ ην ρσξνδεζπνηηθφ ζχζηεκα, ην νπνίν είρε θιεξνλνκεζεί απφ ηελ θαξνιίγγεηα θπξηαξρία θαη ην νπνίν πξνέβιεπε ηελ επηβνιή ζηα φξηα κηαο πεξηνρήο ελφο είδνπο ζηξαηησηηθνχ δηνηθεηή, ηνπ ιεγφκελνπ καξγξάβνπ (margrave-αγγιηθά, markgraf-γεξκαληθά, marchio-ιαηηληθά). Με ην ζάλαην ηεο καξγξάβνπ Μαηίιδεο ηεο Σνζθάλεο, ηεο ιεγφκελεο «Μεγάιεο Κνληέζζαο» («Gran Contessa»), ε Φισξεληία αξρίδεη θαη δηνηθείηαη απφ έλα ζπιινγηθφ εθηειεζηηθφ θαη λνκνζεηηθφ φξγαλν, ηνπο ηέζζεξηο consuli (χπαηνη), νη νπνίνη, φπσο καο πιεξνθνξεί ν Villani, «ήηαλ νη δηνηθεηέο ηεο Κνηλφηεηαο γηα νξηζκέλν δηάζηεκα (έλα έηνο) θαη κε νξηζκέλεο ordinances (δηαηάγκαηα)»43. Δπίζεο ν ζπγγξαθέαο αλαθέξεη ηελ χπαξμε ηεο «senate» (ζχγθιεηνο), σο έλα είδνο πνιππιεζνχο ζπκβνπιεπηηθνχ νξγάλνπ, πξνεξρνκέλνπ απφ «ηνπο κεγαιχηεξνπο θαη αμηφηεξνπο άλδξεο ηεο Κνκκνχλαο»44, ην νπνίν ζπλεπηθνπξνχζε ηνπο consuli. Μπνξνχκε ινηπφλ λα πνχκε φηη φια ηα παξαπάλσ καο ππνδεηθλχνπλ έλα θαηλνχξην ζχζηεκα θνηλσληθήο δηεχζπλζεο, ην νπνίν έξρεηαη ζε αληηθαηάζηαζε ησλ πξνεγνπκέλσλ, απέλαληη ζηα νπνία δελ δηαθνξνπνηείηαη απιψο, αιιά πξφθεηηαη γηα θάηη απηφλνκν, εληειψο δηαθξηηφ θαη θαηλνθαλέο. Απηφ ην ζχζηεκα απηνθαζνξίδεηαη κέζα απφ κηα δηθή ηνπ θαλνληζηηθή δηαδηθαζία, ηηο ordinances θαη δηαζέηεη ηα δηθά ηνπ φξγαλα θαη θνξείο ηνπο consuli θαη ηε senate, νη νπνίνη κάιηζηα δελ είλαη ηζφβηνη, αιιά ε ζεηεία ηνπο έρεη ζπγθεθξηκέλε θαη ζηαζεξή δηάξθεηα. Με απηήλ ηελ έλλνηα κπνξνχκε λα κηιήζνπκε γηα ηελ εκθάληζε κηαο θαηλνχξηαο πνιηηηθήο ηάμεο, ε νπνία πεξηγξάθεηαη κε ηνλ φξν «Κνκκνχλα». Δληχπσζε πξνθαιεί φηη ε «Κνκκνχλα» αληιεί ην πνιηηεηαθφ ηεο ιεμηιφγην απφ ηελ επνρή ηεο Ρσκατθήο Γεκνθξαηίαο. Οη consuli (χπαηνη) ζηελ δεκνθξαηηθή Ρψκε απνηεινχζαλ ην αλψηαην πνιηηεηαθφ αμίσκα, ηνπνζεηεκέλνη ζηελ θνξπθή ηεο δηνίθεζεο. Αληίζηνηρα ε ξσκατθή ΢χγθιεηνο απνηεινχζε έλα ζπιινγηθφ λνκνζεηηθφ θαη ζπκβνπιεπηηθφ ζψκα. Ζ επηινγή ηεο «Κνκκνχλαο» γηα δαλεηζκφ θξαζενινγίαο θαη ελλνηψλ απφ ηε ξσκατθή επνρή ζα πξέπεη λα ζπλδεζεί κε ζπλνιηθφηεξεο αλαθαηαηάμεηο θαη κεηαηνπίζεηο ζηε δηθατθή πξαγκαηηθφηεηα ηεο επνρήο, κε βαζηθή ηελ «αλαβίσζε» ηνπ ξσκατθνχ δηθαίνπ, πξνθεηκέλνπ λα εμππεξεηεζνχλ λνκηθά ε εκπνξηθή αλάπηπμε θαη ε εκθάληζε θαηλνχξησλ πνιηηεηαθψλ θαηλνκέλσλ, ηα νπνία ην θενπδαιηθφ εζηκηθφ δίθαην, γεξκαληθήο πξνέιεπζεο δελ κπνξνχζε λα θαιχςεη. Πξφθεηηαη γηα έλα θαηλφκελν, ην νπνίν ν Hobsbawm, αλαθεξφκελνο ζηελ θαηάιπζε ηνπ θαλνληθνχ δηθαίνπ απφ ηελ εμάπισζε ησλ ζεζκψλ ηνπ ξσκατθνχ εκπνξηθνχ δηθαίνπ ζηελ πεξίνδν ηεο δηαθπβέξλεζεο ηνπ Κξφκγνπει ζηα 1648, ην πξνζδηνξίδεη κε ηα αθφινπζα ιφγηα: «παιηέο εηηθέηεο επηθνιινχληαη ζε κπνπθάιηα κε λέν πεξηερφκελν»45. Με ηελ αλάδπζε ηεο «Κνκκνχλαο», απηή αξρίδεη θαη θαζίζηαηαη αληηθείκελν 43

Villani Jovanni., «Nuona Cronica», {V.9}.

44

νπ, {V.9}.

45

παξαηίζεηαη ζην Σigar & Levy, «To Γίθαην θαη ε Άλνδνο ηνπ Καπηηαιηζκνχ», εθδ. Άικπαηξνο, ζζ. 287-288.

39


δηαπξαγκάηεπζεο θαη επαλαθαζνξηζκνχ εθ κέξνπο ηεο θνηλσληθήο ζχγθξνπζεο θαη ηεο πνιηηηθήο αληηπαξάζεζεο. Ο Villani καο πεξηγξάθεη ηελ πξψηε θαηαγξαθείζα ελδνθνηλνηηθή ζχγθξνπζε, ε νπνία έιαβε ρψξα ζηε Φισξεληία ζηα 1177.46 Ο πινχζηνο νίθνο ησλ Uberti, έρνληαο πξνζεηαηξηζζεί κε ην κέξνο ηνπ αξθεηνχο magnati θαη popolani, επεδίσμε λα αλαηξέςεη βίαηα ηελ εμνπζία ησλ consuli θαη λα επηβάιεη ηε δηθή ηνπ θπξηαξρία. Ζ πφιε ρσξίζζεθε ζηα δχν, σζηφζν νη consuli επηθξάηεζαλ. Καη θάπσο έηζη ε Κνηλφηεηα εηζήιζε ζην γαιαμία ησλ βίαησλ αληηπαξαζέζεσλ, νη νπνίεο πεγάδνπλ απφ απηήλ θαη θαηαιήγνπλ πάιη ζε απηήλ. Σν γεγνλφο φηη κεηαμχ ησλ κειψλ ηνπ popolo, φπσο θαη ησλ magnati, δελ κπνξνχκε λα παξαηεξήζνπκε ηελ ηήξεζε κηαο εληαίαο πνιηηηθήο ζηάζεο, καο ππνδεηθλχεη φηη εληφο απηψλ ησλ ζρεκαηηζκψλ δελ έρεη κνξθνπνηεζεί αθφκα κηα ζπλ-αληίιεςε γηα ηα δεηήκαηα ηεο «Κνκκνχλαο» θαη φηη νη ηνπνζεηήζεηο είλαη επθαηξηαθέο, θάηη ην νπνίν, φπσο ζα δνχκε, ζα αιιάμεη απφ ηνλ 13ν αηψλα, θαζψο ηα ζπιινγηθά ππνθείκελα ηεο «Κνκκνχλαο» ζα θαλεξψλνπλ ζηηο ζπγθξνχζεηο ηεο επνρήο κηα πην ζπκπαγή πνιηηηθή νπηηθή. Ζ «Κνκκνχλα» ζα πξνβεί ζε κηα ζεκαληηθή πνιηηεηαθή κεηαξξχζκηζε ζηα 1207 κε ηελ θαζηέξσζε ηεο εθινγήο ηνπ Podesta, ν νπνίνο ήηαλ έλα είδνο αλψηαηνπ δηθαζηηθνχ θαη αμησκαηνχρνπ, εμνπιηζκέλνπ κε δηθαζηέο θαη «ππαιιήινπο» θαη ν νπνίνο επηιακβαλφηαλ θπξίσο ζε ππνζέζεηο, νη νπνίεο επηζχξαλ σο πνηλή ηελ εθηέιεζε. Σν ελδηαθέξνλ είλαη φηη ν Πνδέζηα πξνεξρφηαλ απφ άιιε πφιε, πξνθεηκέλνπ λα δηαζθαιίδεηαη φηη νη ηνπηθνί δεζκνί ή εμαξηήζεηο δελ ζα επεξέαδαλ ηελ ακεξφιεπηε άζθεζε ηεο δηθαηνζχλεο εθ κέξνπο ηνπ. Απηή ε επηινγή καο δεκηνπξγεί ππφλνηεο γηα ην φηη ε έλλνηα ηεο «Κνκκνχλαο» σο πνιηηηθήο ηάμεο αξρίδεη θαη ζηαζεξνπνηείηαη εθείλε ηελ πεξίνδν θαη ιακβάλνληαη κέηξα δηαζθάιηζεο ηεο ιεηηνπξγηθφηεηαο θαη ηεο απνηειεζκαηηθφηεηάο ηεο, κέζσ ηεο ζσξάθηζεο ηνπ ζεζκηθνχ ηεο ζπζηήκαηνο κε ηελ απφθηεζε ελφο αθφκα ζεζκνχ. Ζ «Κνκκνχλα» δελ ήηαλ έλα θιεηζηφ ζχζηεκα, αιιά αλαγθαζηηθά επηθνηλσλνχζε θαη δηαζηαπξσλφηαλ ζε δηεζλέο επίπεδν κε άιινπο θνξείο πνιηηηθήο εμνπζίαο. Μηα δηαδηθαζία, ε νπνία εληζρπφηαλ ζην κέηξν πνπ αχμαλε ν νηθνλνκηθφο θαη ρξεκαηηζηηθφο ξφινο, ηνλ νπνίν επηηεινχζε ε Φισξεληία γηα ην δηεζλέο εκπφξην. Με απηήλ ηελ έλλνηα ε δηεμαγφκελε εθείλε ηελ επνρή αληηπαξάζεζε κεηαμχ ησλ δχν βαζηθψλ θνξέσλ ζπγθεληξσηηθήο πνιηηηθήο εμνπζίαο, ηνπ πάπα θαη ηνπ απηνθξάηνξα, ήηαλ επφκελν φρη κφλν λα επεξεάζεη ηηο επηινγέο ηεο «Κνηλφηεηαο», αιιά θαη λα ελζσκαησζεί θαη λα κεηαθξαζζεί ζην εζσηεξηθφ ηεο θαη ελ ηέιεη λα επηδξάζεη ζηνλ ίδην ην ραξαθηήξα ηεο. Απηή ε δηεξγαζία, δηαηξέρεη ηελ πνξεία ηεο «Κνκκνχλαο» ζηνλ 13ν αηψλα θαη ηελ κεηακνξθψλεη. Αο δνχκε ινηπφλ θάπνηα βαζηθά ηεο ραξαθηεξηζηηθά. Οη ελαιιαθηηθέο, αλάκεζα ζηηο νπνίεο είρε λα επηιέμεη θάπνηα κεζαησληθή θνηλσλία ηνπ 46

Villani Jovanni., «Nuona Cronica», {V.9}.

40


13νπ αηψλα ζρεηηθά κε ην δήηεκα ηεο πφισζήο ηεο ή ηεο ελζσκάησζήο ηεο ζε θάπνηνλ θνξέα πνιηηηθήο εμνπζίαο, είραλ λα θάλνπλ αθελφο κε ηελ Δθθιεζία θαη αθεηέξνπ κε ηνλ απηνθξάηνξα. Κη απηφ γηαηί νη δχν παξαπάλσ πφινη είραλ θαηαθέξεη ή επηδίσθαλ λα ζηαζεξνπνηήζνπλ θαη λα ζπγθεληξψζνπλ ηελ πνιηηηθή εμνπζία, ηελ νπνία αζθνχζαλ, κε ηέηνην ηξφπν, ψζηε λα επεθηαζεί ζε έλα «δηεζληθφ» επίπεδν. Ζ Γξεγνξηαλή Μεηαξξχζκηζε ηνπ 11νπ αηψλα απνηειεί γηα ηελ Καζνιηθή Δθθιεζία κία απνθαζηζηηθή θακπή, θαζψο εηζάγεη έλα πην ζπγθεληξσηηθφ κνληέιν δφκεζεο ηεο εθθιεζηαζηηθήο νξγάλσζεο, ζηε ζηνρνζεζία ηνπ νπνίνπ ζπκπεξηιακβάλεηαη ε θαηάθηεζε ηεο εγθφζκηαο εγεκνλίαο. Μέζα απφ ηελ θαηνρχξσζε ηεο θπξηαξρίαο θαη ηεο αλσηεξφηεηαο ηνπ πάπα θαη ηεο αλαβάζκηζεο ηνπ ξφινπ ηεο σο απφξξνηα ησλ ζηαπξνθνξηψλ, ε Δθθιεζία απνδεηνχζε λα εκπεδσζεί κηα λέα πλεπκαηηθή ηάμε, ε νπνία επέθεξε ζπγθεθξηκέλα απνηειέζκαηα ζην επίπεδν ηεο πνιηηηθήο θαη ησλ ζρέζεσλ εμνπζίαο. Βαζηθφ εξγαιείν γηα λα πεηχρεη θάηη ηέηνην ν Πάπαο, ζηάζεθε ε θσδηθνπνίεζε ηνπ θαλνληθνχ δηθαίνπ, ζηελ νπνία πξσηνζηάηεζε ν βελεδηθηίλνο κνλαρφο Γθξαηηαλφο, φηαλ ζηα 1140 ίδξπζε ζην κνλαζηήξη San Felice ηεο Μπνιφληαο ζρνιή θαλνληθνχ δηθαίνπ. Ζ ζπγθέληξσζε ησλ δηεζπαξκέλσλ θαη απνζπαζκαηηθψλ θαλφλσλ θαη ε θσδηθνπνίεζή ηνπο ζε έλα εληαίν λνκηθφ ζψκα, ζπλέβαιε ψζηε ην θαλνληθφ δίθαην θαη ζπλεπαθφινπζα ε θνζκηθή εμνπζία ηεο Δθθιεζίαο λα επεθηαζεί απφ ηα δεηήκαηα εζηθήο ζπκπεξηθνξάο ζηηο ζρέζεηο εμνπζίαο θαη ην ζχζηεκα δηνίθεζεο θαη κε απηφλ ηνλ ηξφπν λα θαηαζηεί έλα «δεκφζην δίθαην», δίθαην δειαδή, ην νπνίν δηεπζεηεί ηηο ζρέζεηο ηδηψηε θαη εμνπζίαο. Σελ ίδηα πεξίνδν ζε κηα αληίζηνηρε δξαζηεξηφηεηα εηζάγεηαη θαη ν απηνθξάηνξαο. Ο Φξεηδεξίθνο ν 1νο επηδίσθε λα ελδπλακψζεη ηελ θεληξηθή εμνπζία ηεο απηνθξαηνξίαο ζε φια ηα ηκήκαηά ηεο θαη ζε φιεο ηηο δξαζηεξηφηεηεο ηεο θνηλσληθήο δσήο. Μάιηζηα απηνπαξνπζηαδφηαλ σο ηζάμηνο ησλ απηνθξαηνξηθψλ ηνπ πξνγφλσλ ζηε Ρψκε θαη ζηελ Κσλζηαληηλνχπνιε. Πξνθεηκέλνπ λα λνκηκνπνηήζεη ηδενινγηθά απηέο ηνπ ηηο πξνζπάζεηεο, αιιά θαη λα ηνπο πξνζδψζεη θαλνληζηηθή ηζρχ, επηζηξάηεπζε ηνπο λνκνδηδάζθαινπο ηνπ ξσκατθνχ δηθαίνπ ηνπ παλεπηζηεκίνπ ηεο Μπνιφληα. Μέζα απφ ην δεκφζην δίθαην, ην νπνίν πεξηέρεηαη ζηνπο Παλδέθηεο ηνπ Ηνπζηηληάλεηνπ Κψδηθα, ηνπ βαζηθνχ εγρεηξηδίνπ ξσκατθνχ δηθαίνπ ηεο επνρήο, ν απηνθξάηνξαο ήηαλ ζε ζέζε λα ηεθκεξηψζεη θαη λα επηβάιεη ηελ πξνβνιή ηνπ σο δεκηνπξγνχ ηνπ δηθαίνπ θαη λα αληιήζεη ζηνηρεία απφ ηελ απηνθξαηνξηθή ηδενινγία, ε νπνία αλαπηχζζεηαη ζηνλ «Κψδηθα», βαζηθφ ζεκέιην ηεο νπνίαο, είλαη ε ζρέζε ηνπ απηνθξάηνξα κε ην ζείν. Ζ βαζηθή ζηφρεπζε, ηελ νπνία ήζειε λα επηηχρεη ν απηνθξάηνξαο κέζα απφ φιεο απηέο ηηο επηινγέο ηνπο ήηαλ λα θεξδίζεη κεγαιχηεξν έδαθνο πνιηηηθήο θπξηαξρίαο θαη λα αληηθξνχζεη ηηο αληίζηνηρεο επηδηψμεηο ηνπ Πάπα. Σν εζσηεξηθφ ηεο «Κνκκνχλαο» ηνπνζεηήζεθε επί ησλ παξαπάλσ δεηεκάησλ θαη δηαζπάζζεθε ζε δχν αληίπαιεο πνιηηηθέο παξαηάμεηο, ηνπο Γνπέιθνπο, νη νπνίνη πξνέβαιιαλ ηε ζπκκαρία κε ηνλ πάπα θαη ηελ αλεμαξηεζία ηεο «Κνκκνχλαο» θαη ηνπο Γηβειίλνπο, νη νπνίνη 41


επηδίσθαλ ηελ παξακνλή ηεο «Κνκκνχλαο» ζην ζψκα ηεο Απηνθξαηνξίαο. Ζ δηάζπαζε απηή δελ ήηαλ άζρεηε κε θνηλσληθέο θαη νηθνλνκηθέο αληηζέζεηο ηνπ εζσηεξηθνχ ηεο «Κνκκνχλαο». Δλζσκάησλε φκσο θαη δηαθνξνπνηήζεηο αλαθνξηθά κε ηελ πνιηηηθή ζπκπεξηθνξά θαη ην πψο ν θάζε ζπκκεηέρσλ ζηε ζχγθξνπζε αληηιακβαλφηαλ ηελ «Κνκκνχλα». Με απηφλ ηνλ ηξφπν κέζα απφ ηε δπλακηθή, ηελ νπνία απειεπζέξσζε ε ρξφληα ζχγθξνπζε, ε αληηπαξάζεζε γηα ην κε πνηφλ ζα ζπκκαρήζεη ε «Κνκκνχλα» (ηνλ απηνθξάηνξα ή ηνλ πάπα) κεηαηξάπεθε ελ ηέιεη ζε έλαλ εζσηεξηθφ αγψλα γηα ην πψο πξέπεη λα είλαη ε ίδηα ε «Κνκκνχλα». ΢ηα 1250 ε πιεηνςεθία ηνπ πιεζπζκνχ ηεο Φισξεληίαο, θάησ απφ ηελ επηξξνή ησλ νηθνγελεηψλ ησλ Γνπέιθσλ μεζεθψζεθε βίαηα ελαληίνλ ησλ Γηβειίλσλ. Ο ρξνληθνγξάθνο ηνπ 14νπ αηψλα Jiovanni Villani ζεσξεί σο βαζηθή αηηία γη’ απηφ ην γεγνλφο ην φηη «νη Γηβειίλνη θαηείραλ ηε γε θαη θαηαπίεδαλ ην popolo κε αθφξεηνπο θφξνπο θαη άιια δνζίκαηα θαη ππνρξεψζεηο»47. ΢ηηο 12/10/1250 ην μεζεθσκέλν νπιηζκέλν πιήζνο αλέηξεςε ηνλ Podesta θαη εμέιεμε 36 δεθαλείο σο ζηξαηησηηθνχο εγέηεο ηνπ. Δπίζεο εμέιεμε ηνλ ιεγφκελν «capitano di popolo» θαη 12 «Αnziani (Γεξαηνχο) di Popolo», δχν απφ θάζε έθην ηεο πφιεο κε ζεηεία κηζνχ ρξφλνπ, γηα λα ζπλεπηθνπξνχλ ηνλ «capitano», νη νπνίνη ηειηθά αληηθαηαζηάζεζαλ απφ 12 «gonfalonieri» (ζεκαηνθφξνπο), νη νπνίνη απνηεινχζαλ έλα είδνο ζηξαηησηηθψλ δηνηθεηψλ θαζελφο απφ ηα έμη δηακεξίζκαηα ηεο «Κνκκνχλαο», ην θαζέλα απφ ηα νπνία εθνδηάζζεθε κε ηα δηθά ηνπ ιάβαξα θαη εκβιήκαηα. Απηφ, ην νπνίν, επίζεο πξνθαιεί εληχπσζε είλαη ην φηη θαηά ηε δηάξθεηα ησλ βίαησλ ζπγθξνχζεσλ ην popolo απαίηεζε απφ ηηο νηθνγέλεηεο ησλ Γηβειίλσλ λα κεηψζνπλ ην χςνο ησλ ηδησηηθψλ ηνπο πχξγσλ απφ 120 braccia (πεξίπνπ 70 κέηξα), ην νπνίν ήηαλ ηφηε ην κέγηζην, ζε 50 braccia. Σν αλψηαην φξην χςνπο ησλ ηδησηηθψλ πχξγσλ κεηψζεθε θαη άιιν ζηα 1255, ψζηε θαλέλα ηδησηηθφ θηίξην λα κελ ππεξβαίλεη ζε χςνο ην «Palazzio di Popolo», ην ιεγφκελν «Bargello», ην νπνίν νηθνδνκήζεθε ηφηε θαη ρξεζίκεπε σο θπιαθή. Δδψ ινηπφλ, ελ πξψηνηο κπνξνχκε λα παξαηεξήζνπκε ηε δηαπινθή ηεο δηάζπαζεο ζε Γηβειίλνπο θαη Γνπέιθνπο κε ηηο θνηλσληθέο αληηζέζεηο ηεο «Κνκκνχλαο». Ζ πξνζπάζεηα απεμάξηεζεο ηνπ πιεζπζκνχ ηεο Φισξεληίαο απφ δεζκά θαη εμαξηήζεηο, νη νπνίεο πξνζηδηάδνπλ ζηνλ παξαδνζηαθφ θενπδαιηθφ ηξφπν παξαγσγήο, νδεγεί ζε κία πξψηε ζεκαληηθή πνιηηηθή ήηηα ησλ Γηβειίλσλ θαη ζηελ εγθαζίδξπζε ελφο δηαθνξεηηθνχ ζεζκηθνχ ζπζηήκαηνο δηαθπβέξλεζεο, ηνπ νπνίνπ ηα φξγαλα έρνπλ σο ζεκείν αλαθνξάο ην popolo. Με απηήλ ηελ έλλνηα κπνξνχκε λα θάλνπκε ιφγν γηα ηε ζπγθξφηεζε κέζα ζην popolo κηαο απηφλνκεο πνιηηηθήο νπηηθήο γηα ην πψο πξέπεη λα δηεπζχλεηαη ε «Κνκκνχλα», ηεο νπνίαο αθξνγσληαίν ιίζν ζπληζηά ε αληίιεςε φηη ε «Κνκκνχλα» πξνζδηνξίδεηαη θαη θαζνξίδεηαη απφ ην popolo. Δλδεηθηηθφ ηεο δηαπίζησζεο απηήο είλαη ην παξαπάλσ αλαθεξφκελν αίηεκα ηνπ popolo ζρεηηθά κε ην χςνο ησλ ηδησηηθψλ θηηξίσλ. 47

νπ. {VI.39}.

42


Απηή ε επηινγή κπνξεί λα καο ππνδείμεη φηη ζηελ αληίιεςε ηνπ popolo ν ηδησηηθφο πινχηνο θαη ε αληίζηνηρε δχλακε πξέπεη λα ππνηάζζεηαη ζηελ ηζρχ ηεο «Κνκκνχλαο» θαη απηφ λα ζεκαηνδνηείηαη ζπκβνιηθά, αιιά θαη πξαθηηθά, θαζ’ φζνλ ην χςνο ησλ πχξγσλ ήηαλ ζπλδεδεκέλν κε ηελ πνιεκηθή ηνπο ιεηηνπξγηθφηεηα ζε πεξηφδνπο ελδνθνηλνηηθψλ βίαησλ ζπγθξνχζεσλ. Μηα πην πξνζεθηηθή αλάγλσζε ζην θείκελν ηνπ Villani ζα καο δψζεη ηελ επθαηξία λα εμαθξηβψζνπκε φηη ν ρξνληθνγξάθνο αμηνπνηεί ηνλ φξν «Primo (Πξψην) Popolo» γηα λα απνδψζεη ην πιήζνο, ην νπνίν μεζεθψλεηαη θαη επηβάιεη ηηο παξαπάλσ αιιαγέο. O φξνο ρξεζηκνπνηείηαη θαζ’ φιε ηε δηάξθεηα ηνπ 13νπ αηψλα, γηα λα ππνδειψζεη ηνλ πιεζπζκφ ηεο «Κνκκνχλαο», ν νπνίνο δελ πξνέξρεηαη απφ ηνπο magnati θαη αληηηίζεηαη ζηνπο Γηβειίλνπο θαη κε απηήλ ηνλ ηξφπν ε έλλνηα ηνπ primo popolo ηαπηίδεηαη κε ην popolo. Mάιηζηα νη Γηβειίλνη απνθαινχληαη σο «Secundo (Γεχηεξν) Popolo». Θα ηνικνχζακε λα ππνζέζνπκε φηη απηέο νη επηινγέο έρνπλ λα θάλνπλ κε κηα νπηηθή κέζα ζην popolo, ε νπνία ηαπηίδεη ηελ «Κνκκνχλα» κε ηνλ ίδην ηνπ ηνλ εαπηφ θαη κε απηφλ ηνλ ηξφπν απηoί είλαη ην «Primo», ελψ νη magnati Γηβειίλνη ην «Secundo», δειαδή ην αμηνινγηθά θαηψηεξν. Έξεηζκα απηήο ηεο ππφζεζεο απνηειεί ε εθ κέξνπο ηνπ popolo εθηεηακέλε ρξήζε ηεο πξαθηηθήο ηνπ «excommunicatio» (εθηνπηζκνχ, εμνξίαο, απνβνιήο απφ ηελ «Κνκκνχλα»), εηο βάξνο ησλ Γηβειίλσλ σο κέζν πνιηηηθήο ηηκσξίαο θαη πξνθεηκέλνπ ε «Κνκκνχλα» λα απνζνβήζεη ηνλ θίλδπλν ππνηέιεηάο ηεο ζηνλ απηνθξάηνξα, ηελ νπνία ζα ζπλεπαγφηαλ ε επηθξάηεζε ησλ Γηβειίλσλ. ΢πλεπψο ην «Secundo Popolo» γίλεηαη αληηιεπηφ απφ ην «Primo Popolo» σο έλα θνκκάηη ηνπ πιεζπζκνχ, ην νπνίν εθ’ φζνλ δελ πεηζαξρεί ζηελ «Κνκκνχλα», φπσο απηήλ ηελ ελλνεί ην «Primo Popolo», ζα πξέπεη λα ηίζεηαη εθηφο ησλ νξίσλ ηεο θαη λα απνβάιιεηαη. Καηά ηε δηάξθεηα ηεο θπξηαξρίαο ηνπ «Primo Popolo» θαη δε ζηα κηζά ηεο έθηεο δεθαεηίαο ηνπ 13νπ αηψλα θαη σο απφξξνηαο ηεο νηθνλνκηθήο άλζεζεο ηεο «Κνκκνχλαο» κεηά ηελ θνπή θαη ηελ θαζηέξσζε ηνπ ρξπζνχ θηνξηληνχ σο ρξπζνχ λνκίζκαηνο, αιιά θαη ηεο εγεκνλίαο ησλ αληηιήςεσλ ηνπ «Primo Popolo», εληζρχζεθε ζεζκηθά ην ζπληερληαθφ ζχζηεκα ηεο πφιεο κε ηελ επίζεκε αλαγλψξηζε ησλ επηά κεηδφλσλ ζπληερληψλ θαη ησλ πέληε κέζσλ, νη νπνίεο απέθηεζαλ έλα είδνο ζπιινγηθήο εγεζίαο ηνπο «Priores di Artes», ηα εκβιήκαηά ηνπο θαη ηα ιάβαξά ηνπο, ηνπο ζεκαηνθφξνπο ηνπο θαη ηηο πνιεκηθέο αξκνδηφηεηέο ηνπο, πξνθεηκέλνπ λα κπνξνχλ λα «ππεξαζπίδνληαη ην popolo θαη ηελ Κνηλφηεηα»48. Βιέπνπκε εδψ ινηπφλ ηελ ππέξβαζε ηνπ ζηελνχ επαγγεικαηηθνχ ραξαθηήξα ηεο ζπληερλίαο θαη ηελ ελίζρπζε ηεο αληίιεςεο, ε νπνία ηηο ζέιεη λα επηηεινχλ αξκνδηφηεηεο πνιηηεηαθέο θαη πνιηηηθέο θαη λα θαζίζηαληαη ελ ηέιεη σο νη βαζηθέο ζπζζσκαηψζεηο, κέζα απφ ηηο νπνίεο νξγαλψλεηαη θαη δξα ην popolo. Δπίζεο θαηά ηε δηάξθεηα ηεο θπξηαξρίαο ηνπ «Primo Popolo» ε «Κνκκνχλα» εθνδηάζζεθε κε έλαλ ζεκεηνινγηθφ γαιαμία, ν νπνίνο πεξηειάκβαλε εξαιδηθήο πξνέιεπζεο ζχκβνια, εκβιήκαηα θαη ιάβαξα ηεο θαζ’ εαπηήο «Κνκκνχλαο», κε πξνεμάξρνλ ηνλ «Κφθθηλν Κξίλν», ησλ ζπληερληψλ,

43


ησλ πνιηηνθπιαθψλ ηνπο θαη δηαθφξσλ αδειθνηήησλ. Δπίζεο ζην ζπκβνιηθφ νπινζηάζην ελεηάρζε θαη ε αμηνπνίεζε ηνπ «Μarzνccν» (εηπκνινγηθά κάιινλ απφ ην Μars-Άξεο), ελφο ιηνληαξηνχ, ην νπνίν ζπκβφιηδε ηε ζηξαηησηηθή δχλακε ηεο «Κνκκνχλαο». Αληίζηνηρα ν θάζε αμησκαηνχρνο έθεξε ζπγθεθξηκέλε θαη ζηαζεξή ελδπκαζία, ε νπνία δηέζεηε ηνπο δηθνχο ηεο ζπκβνιηζκνχο. Μέζα απφ απηέο ηηο δηαδηθαζίεο ε «Κνκκνχλα» απνθηά αληηθείκελα θαη ιέμεηο, νη νπνίεο ηε λνκηκνπνηνχλ θαη ηελ αλαπαξάγνπλ ζε έλα ζπκβνιηθφ επίπεδν θαη ηαπηφρξνλα αξρίδεη θαη απνθηά θαη ηε δηάζηαζε ηεο «θαληαζηαθήο θνηλφηεηαο». Ζ αληίιεςε ηνπ «Primo Popolo» εληζρχζεθε ζηα 1267 κεηά ηε λέα πνιηηηθή λίθε ηνπ επί ησλ Γηβειίλσλ θαη ηελ πξνψζεζε λέσλ πνιηηεηαθψλ κεηαξξπζκίζεσλ, νη νπνίεο εθ λένπ ηηκσξνχζαλ ηνπο Γηβειίλνπο, εδξαίσλαλ ηνπο Γνπέιθνπο ζηα αμηψκαηα θαη δηακφξθσλαλ πνιππιεζή ζπκβνπιεπηηθά ζψκαηα απφ «άμηνπο» πνιίηεο. Σελ ίδηα ρξνληά ζπλέβε έλα γεγνλφο, ην νπνίν ζα έρεη επηδξάζεηο ζηελ πνιηηηθή δσή ηεο «Κνκκνχλαο» κέρξη θαη ζηα 1378. Απηφ είρε λα θάλεη κε ηελ εθινγή αλάκεζα ζηνπο Γνπέιθνπο κηαο ζπιινγηθήο εγεζίαο, ησλ ιεγφκελσλ ηξηψλ «Καπηηάλσλ ηνπ Κφκκαηνο», νη νπνίνη είραλ δίκελε ζεηεία θαη ελαιιάζζνληαλ κε βάζε ην θάζε έθην ηεο πφιεο. Σν γεγνλφο φηη ζηελ αξρή ηεο ζέζπηζήο ηνπο, νη εγέηεο ησλ Γνπέιθσλ νλνκάδνληαλ «Ηππφηεο» θαη κεηά απφ ιίγνπο κήλεο απνθιήζεθαλ σο «Καπηηάλνη», κπνξεί λα καο ππνδείμεη ηελ εγθαηάιεηςε εθ κέξνπο ησλ Γνπέιθσλ κηαο παξαδνζηαθήο θξαζενινγίαο, ε νπνία αληιεί ηελ θαηαγσγή ηεο απφ ην θενπδαιηθφ πλεχκα θαη ηελ πξνζρψξεζή ηνπο ζε λέεο κνξθέο πνιηηηθήο έθθξαζεο. ΢πγρξφλσο ζεζπίζζεθε ην 60κειέο «΢πκβνχιην» ηνπ «Κφκκαηνο», ην νπνίν εμέιεγε ηνπο Καπηηάλνπο θαη 6 «Priores», εθ ησλ νπνίσλ νη ηξεηο ήηαλ popolani θαη νη άιινη ηξεηο πξνέξρνληαλ απφ ηνπο magnati θαη νη νπνίνη αλαιάκβαλαλ θαζήθνληα, φπσο ηελ ηήξεζε ηεο εζσηεξηθήο πεηζαξρίαο κέζα ζηνπο Γνπέιθνπο, ηε δηαρείξηζε ησλ νηθνλνκηθψλ ηνπ «Κφκκαηνο» θαη απηά ηνπ ζπλδίθνπ γηα ηελ αληηκεηψπηζε θαη ηελ θαηαζηνιή ησλ Γηβειίλσλ. Απηή ε δηαδηθαζία νξγαλσηηθήο θαη ζεζκηθήο ζπγθξφηεζεο ηνπ «Κφκκαηνο» νλνκάζζεθε «Οrdinances di Parte» (Γηαηάγκαηα ηνπ Κφκκαηνο). ΢ε κηα αληίζηνηρε επηινγή πξνέβεζαλ θαη νη εμφξηζηνη Γηβειίλνη, ρσξίο φκσο πνηέ λα θηάζνπλ ζηα επίπεδα ζπγθξφηεζεο ησλ Γνπέιθσλ. Μπνξνχκε λα πνχκε φηη νη παξαπάλσ δηαδηθαζίεο ζεκαηνδνηνχλ ην φηη κία ζπγθεθξηκέλε πνιηηηθή νπηηθή γηα ηελ «Κνκκνχλα», απνθηά νξγαλσηηθή κνξθή θαη ζηαζεξνπνηείηαη κέζα ζην ρξφλν, θαζηζηάκελε κε απηφλ ηνλ ηξφπν «Κφκκα». Βιέπνπκε επίζεο φηη ην «Κφκκα ησλ Γνπέιθσλ» πξνζπαζεί λα ζπγθξνηεζεί «θαη’ εηθφλα θαη θαζ’ νκνίσζε ηεο Κνκκνχλαο». Οη πξνεγεζέληεο ρξνληθά ησλ «Γηαηαγκάησλ ηνπ Κφκκαηνο» θνηλνηηθνί ζεζκνί ησλ capitani, ησλ consuli, ησλ ζπλδίθσλ, κεηαθέξνληαη ζην εζσηεξηθφ ελφο θνκκαηηνχ ηεο «Κνκκνχλαο», πξνθεηκέλνπ απηφ ζε ηειηθή αλάιπζε λα ηαπηηζζεί κε απηήλ θαη λα ηελ θαζνξίζεη θαηά ην δνθνχλ. 48

νπ. {VI.39}.

44


Ζ ελεξγεηηθή επαλεκθάληζε ηνπ «Κφκκαηνο» κεηά ηα 1343 θαη ηδηαίηεξα ε ελεξγνπνίεζή ηνπ ζηα 1375-1378, ε νπνία ζα ππαγνξεπζεί απφ ηα ίδηα ειαηήξηα, ηα νπνία νδήγεζαλ ζηε ζεζκηθή ηνπ ζπγθξφηεζε ζηα 1267, δειαδή απφ ηελ επηδίσμε ηαχηηζήο ηνπ κε ηε δηνίθεζε ηεο «Κνκκνχλαο» θαη ηε δηαηψληζε ηεο ζπκκαρίαο κε ηνλ Πάπα, ζα ην θαηαζηήζεη έλαλ ζεκαηνθχιαθα ηεο πνιηηηθήο νξζνδνμίαο ηεο Κνηλφηεηαο ζην δεχηεξν κηζφ ηνπ 14νπ αηψλα. Eλδεηθηηθφ γηα ηε δηαπίζησζε απηφ είλαη ην θείκελν, ην νπνίν θαζφξηδε ηε ζπγθξφηεζε ηνπ «Κφκκαηνο» ζηα 1350, ην νπνίν αλαθέξεη: «΢ην φλνκα ηνπ Θενχ θαη ηεο Παξζέλνπ Μαξίαο. Ίζσο γίλεηαη θαλεξφ ζε φπνηνλ δεη ή δηαβάζεη απηφ ην θείκελν φηη…φινη καο ζην παξειζφλ έρνπκε ελσζεί –σο ζπγγελείο, γείηνλεο θαη θίινη-κε έλα πλεχκα θαη φηη εκείο είκαζηε πηζηνί θαη αθνζησκέλνη ζηελ Αγία Δθθιεζία καο, ππνζηεξηθηέο ηνπ popolo θαη ηεο Κνηλφηεηαο θαη ηεο ειεπζεξίαο ηεο Φισξεληίαο θαη ηνπ Κφκκαηνο ησλ Γνπέιθσλ. Γη’ απηφ ην ιφγν εκείο ππνζρφκαζηε θαη νξθηδφκαζηε λα βνεζνχκε ν έλαο ηνλ άιινλ θαη λα παξέρνπκε κεηαμχ καο ππνζηήξημε, φζν ρξεηάδεηαη, φπσο θάλνπλ απηνί, πνπ είλαη ελσκέλνη κε δεζκά αίκαηνο…».49 Μέρξη ην ρξνλνινγηθφ ζεκείν, ζην νπνίν έρνπκε θηάζεη ηελ αλάιπζή καο, κπνξνχκε λα παξαηεξήζνπκε φηη ε βαζηθή πνιηηηθή δηάζπαζε εληφο ηεο «Κνκκνχλαο», ηεο νπνίαο ε φμπλζε ζηέθεηαη σο αθνξκή, πξνθεηκέλνπ λα απειεπζεξσζεί ε θνηλσληθνπνιηηηθή δπλακηθή ηεο «Κνκκνχλαο» είλαη ε αληίζεζε κεηαμχ Γνπέιθσλ θαη Γηβειίλσλ. Χζηφζν ζηα 1282 λέεο πνιηηηθέο αληηζέζεηο θαζίζηαληαη θπξίαξρεο θαη επηδξνχλ ζηε κεηακφξθσζε ηεο «Κνκκνχλαο». Έλα γεγνλφο, ην νπνίν απφ κφλν ηνπ καο ππνδεηθλχεη ηελ πιαζηηθφηεηα θαη ηα ξεπζηά φξηα ηεο «Κνκκνχλαο», κέζα ζηα νπνία αλαπηχζζεηαη ε ζρέζε ησλ ζπιινγηθψλ ππνθεηκέλσλ ηεο κε απηήλ. ΢ηα 1282 ινηπφλ, ε «Κνκκνχλα» δηνηθνχηαλ απφ έλα 14κειέο ζπκβνχιησλ «άμησλ θαη ελάξεησλ» αλδξψλ, ην ιεγφκελν «Cardinal Latino», ην νπνίν επήιζε σο πξντφλ ελφο ζπγθπξηαθνχ θαη επθαηξηαθνχ ζπκβηβαζκνχ κεηαμχ ησλ Γνπέιθσλ θαη ησλ Γηβειίλσλ θαη κε απηφλ ηνλ ηξφπν απνηεινχηαλ απφ νθηψ Γνπέιθνπο θαη έμη Γηβειίλνπο. Μέζα ζε απηφ ην πιαίζην νη «Priores di Artes», απνθαζίδνπλ λα αλαιάβνπλ πνιηηηθή δξάζε θαη λα επηβάινπλ έλα δηαθνξεηηθφ ζχζηεκα δηαθπβέξλεζεο. Σν γεγνλφο απφ κφλν ηνπ ζπλεγνξεί θαη απηφ κε ηε ζεηξά ηνπ ππέξ ησλ δηαπηζηψζεσλ, ηηο νπνίεο πξνεπηζεκάλακε, αλαθνξηθά κε ην ξφιν ησλ ζπληερληψλ κέζα ζηελ «Κνκκνχλα» θαη καο απνθαιχπηεη θαη κηα αθφκα δηάζηαζή ηνπο, απηή ηνπ ρψξνπ ζπλδηακφξθσζεο πνιηηηθήο ζπκπεξηθνξάο θαη αληίιεςεο, ε νπνία ζηνρεχεη ζε ηειηθή αλάιπζε ζηνλ θαζνξηζκφ ηεο «Κνκκνχλαο». Χο απφξξνηα απηήο ηεο δηεξγαζίαο, νη consuli ηεο Calimala, επεκβαίλνπλ θαη θαηαξγνχλ ην κεηθηφ ζπκβνχιην απφ Γνπέιθνπο θαη Γηβειίλνπο θαη ην 49

Le Carte Strozziane del R. Archivio di Stato di Firenze (Florence, 1884-91), I, 98-100 ζην Βrucker, «The Society of Renaissance

Florence, A Documentary Study», Renaissance Society of America, 1998, pp. 84-86.

45


αληηθαζηζηνχλ κε ηνπο ηξεηο Priores ησλ ζπληερληψλ, νη νπνίνη πξνέξρνληαλ απφ ηελ Calimala, ηελ Arte della Lana θαη ηε ζπληερλία ησλ ηξαπεδηηψλ. Ζ ζεηεία ηνπο άξρηζε ζηα κέζα Ηνπλίνπ ηνπ 1282 θαη έιεμε ζηα κέζα Απγνχζηνπ ηνπ ίδηνπ έηνπο θαη έηζη θαζηεξψζεθε ε ζεηεία ηνπ ελ ιφγσ νξγάλνπ λα δηαξθεί δχν κήλεο. Δδψ βιέπνπκε ηελ ηαχηηζε ησλ ηξηψλ κεηδφλσλ ζπληερληψλ κε ηελ δηνίθεζε ηεο «Κνηλφηεηαο», ε νπνία νδεγεί ζηελ επηθάιπςε ηεο εγεζίαο ηεο «Κνκκνχλαο» απφ ηελ εγεζία ησλ ζπληερληψλ. Βαζηθφ θξηηήξην γη’ απηήλ ηελ επηινγή είλαη θαη πάιη ν βαζκφο αμηνζχλεο θαη αξεηήο ησλ εγεηψλ ησλ ζπληερληψλ. Δίλαη ραξαθηεξηζηηθφ ην φηη ν φξνο Priores επηλνήζεθε, πξνθεηκέλνπ λα δειψζεη απηνχο ηνπο αλζξψπνπο, γηα ην φηη πξνέξρεηαη απφ ηελ επαγγειηθή ξήζε ηνπ Υξηζηνχ πξνο ηνπο πηζηνχο ηνπ «Vos estis priores» (Δζείο είζηε νη πξψηνη)50. Μεηά ηε ιήμε ηεο πξψηεο ζεηείαο ησλ «Priororum,», ν αξηζκφο ηνπο ζα αλέιζεη ζηνπο έμη, έλαο απφ θάζε έθην, νη νπνίνη πιένλ εθπξνζσπνχλ θαη ηηο ππφινηπεο κείδνλεο ζπληερλίεο. Με ηα ρξφληα νη Priores ζα αξρίζνπλ λα απνθαινχληαη Signori (θχξηνη-δηνηθεηέο-αθέληεο) θαη ην ζπιινγηθφ φξγαλν, ζην νπνίν απηνί αλήθνπλ Signoria. Ζ ζέιεζε κνληκνπνίεζεο ησλ Priororum σο ην βαζηθφ φξγαλν ηεο «Κνκκνχλαο» επηζθξαγίζζεθε κε ηελ αλέγεξζε ηνπ «Palazzio di Priororum» ή «Pallazio di Signoria» θαη ηεο δεκηνπξγίαο ηεο «Πιαηείαο» (Piazza) ηνπ ζην πην θνκβηθφ θαη λεπξαιγηθφ ζεκείν ηεο πφιεο. Απηφ ην γεγνλφο ελ πξψηνηο καο ππνδεηθλχεη ηελ απφζπαζε ηεο δεκφζηαο/δηνηθεηηθήο δηαδηθαζίαο ηεο «Κνκκνχλαο» απφ ηνπο εθθιεζηαζηηθνχο ρψξνπο, ζηνπο νπνίνπο ζπληεινχηαλ κέρξη ηφηε θαη ηε ρσξηθή απηνλφκεζή ηεο. Δπηπξφζζεηα κπνξνχκε λα εληνπίζνπκε ηε δεκηνπξγία ελφο ζηαζεξνχ ρψξνπ, ν νπνίνο ζεκαηνδνηεί ην βαζηθφ θέληξν ιήςεο απνθάζεσλ ηεο «Κνκκνχλαο» θαη ζα ηαπηηζζεί κε ην ζεκείν ζηέγαζεο, αιιά θαη άζθεζεο ηεο δεκφζηαο εμνπζίαο. ΢πγρξφλσο ε «Πιαηεία» ζα κεηαηξαπεί ζην βαζηθφ ζέαηξν ησλ θνηλσληθψλ ζπγθξνχζεσλ θαη ησλ πνιηηηθψλ αληηπαξαζέζεσλ, ε θαηάιεςε ηεο νπνίαο, φπσο θαη ηνπ Παιαηηνχ, απφ ην εθάζηνηε ππνθείκελν ζηα 1378, ζα ζεκαίλεη θαη ηελ πνιηηηθνζηξαηησηηθή θπξηαξρία ηνπ ζηελ «Κνκκνχλα». Ζ θαζηέξσζε ηεο ΢ηληνξίαο σο ηνπ βαζηθνχ εθηειεζηηθνχ θαη λνκνζεηηθνχ νξγάλνπ ηεο «Κνκκνχλαο», θάηη ην νπνίν ζα δηαξθέζεη σο ηα ηέιε ηνπ 14νπ αηψλα, ζα αλαγθάζεη ηα ζπιινγηθά ππνθείκελα ηεο «Κνκκνχλαο» λα ζηξέςνπλ ην θχξην βάξνο ηεο πνιηηηθήο ηνπο δξαζηεξηφηεηαο θαηά θχξην ιφγν ζηνλ θαζνξηζκφ απηνχ ηνπ νξγάλνπ. Με απηφλ ηνλ ηξφπν ν θνηλσληθφο αληαγσληζκφο ζα ζέζεη ζηελ εκεξήζηα δηάηαμή ηνπ ζέκαηα, φπσο: ζα εθπξνζσπνχληαη νη magnati ζηε ΢ηληνξία ή φρη, πνηφο ζα είλαη ν αξηζκφο ησλ κειψλ ηεο ΢ηληνξίαο, ζα εθπξνζσπνχληαη θαη άιιεο ζπληερλίεο πέξα απφ ηηο κείδνλεο θαη αλ λαη ζε ηί πνζνζηφ θαη αλ ζα κπνξεί λα παξαηαζεί ε δηάξθεηα ηεο ζεηείαο ηεο ΢ηληνξίαο; Γχξσ ινηπφλ απφ απηά ηα πνιηηεηαθά δεηήκαηα, ηα νπνία ζηελ εθάζηνηε ζπγθπξία ελζσκαηψλνπλ ηνλ θνηλσληθφ αληαγσληζκφ, ζα πεξηζηξαθεί ε πνιηηηθή 50

Villani Jovanni., «Nuona Cronica», {VII.79}.

46


αληηπαξάζεζε εληφο ηεο «Κνκκνχλαο» θαηά ηε κεγαιχηεξε δηάξθεηα ηνπ 14νπ αηψλα. ΢ηα 1292, ε «Κνκκνχλα» ζα εηζαρζεί ζε κία δηαδηθαζία κεηαζρεκαηηζκνχ, ε νπνία κπνξνχκε λα πνχκε ζρεκαηηθά φηη ζα ηελ νδεγήζεη ζην λα ζέζεη ηηο θπξίαξρεο πνιηηηθέο αληηζέζεηο ηνπ 13νπ αηψλα ζε δεχηεξε κνίξα θαη κε απηφλ ηνλ ηξφπν λα αλαδεηρζνχλ κε κεγάιε ελάξγεηα θαη νμχηεηα θαηλνχξηεο δηαζπάζεηο, νη νπνίεο ζα δηαηξέρνπλ ηελ πνξεία ηεο θαζ’ φιν ηνλ 14ν αηψλα ζε κεγαιχηεξε ή κηθξφηεξε έληαζε. Ζ αθνξκή γηα ηελ αιιαγή ζχκθσλα κε ηνλ Villani ζηάζεθε ε βίαηε θαη θαηαπηεζηηθή ζπκπεξηθνξά ησλ magnati εηο βάξνο δηάθνξσλ κειψλ ηνπ popolo. Έλαο πινχζηνο θαη ηζρπξφο popolanν, oλφκαηη Gianno della Bella ζα εγεζεί ελφο θηλήκαηνο, ζηε ζηνρνζεζία ηνπ νπνίνπ, ζα ηεζεί ε ηηκσξία θαη ε εθδίσμε ησλ magnati απφ ηα δεκφζηα αμηψκαηα θαη ην νπνίν ζα ζπκβάιεη ζην κεηαζρεκαηηζκφ ηεο «Κνκκνχλαο». Οη popolani, νη νπνίνη άλεθαλ ζε απηήλ ηελ ηάζε, ζα θαηαθέξνπλ λα πξνσζήζνπλ έλαλ λφκν, ν νπνίνο απνθιήζεθε «Ordinances di Guistizia» (Γηαηάγκαηα ηεο Γηθαηνζχλεο), κε ηνλ νπνίν νη magnati εηίζελην ζηελ θαλνληζηηθή θαη θαηαζηαιηηθή ηζρχ απηνχ ηνπ λφκνπ. Ο λφκνο ζηξεθφηαλ ελαληίνλ ζπγθεθξηκέλσλ magnati, νη νπνίνη κάιηζηα ζπκπαζνχζαλ ηνπο Γηβειίλνπο θαη ηνπο θαηαδίθαδε ζε απνθιεηζκφ απφ ηα δεκφζηα αμηψκαηα. ΢πγρξφλσο πξνέβιεπε απζηεξέο πνηλέο δεκφζησλ εθηειέζεσλ ζε φπνηνλ επηδεηθλχεη «απείζαξρε θαη πνιεκνραξή θχζε»51 θαη αζθεί βία εηο βάξνο αηφκσλ απφ ην popolo. Βιέπνπκε ινηπφλ κέζσ ηεο ζέζπηζεο ηνπ λφκνπ ηελ εκπέδσζε θαη ηελ επέθηαζε ηεο δχλακεο θαη ηεο θπξηαξρίαο ηεο «Κνκκνχλαο» ζε νπνηνλδήπνηε άλζξσπν δεη εληφο ησλ νξίσλ ηεο, αθφκα θαη ζηηο αξηζηνθξαηηθέο νηθνγέλεηεο, νη νπνίεο κέρξη ηφηε ηελ αςεθνχζαλ. Με απηήλ ηελ έλλνηα ε «Κνκκνχλα» ζσξαθίδεηαη, κέζσ ηεο αλαγφξεπζήο ηεο ζε έλα ζχζηεκα ζπγθεληξσηηθήο έλλνκεο ηάμεο, ε παξαβίαζε ηνπ νπνίνπ απφ νπνηνλδήπνηε, επηθέξεη ηελ ελεξγνπνίεζε ελφο απζηεξνχ πνηληθνχ νπινζηαζίνπ. ΢πλεπψο ν ελ ιφγσ λφκνο δελ πξέπεη λα ηδσζεί σο κηα ζπγθπξηαθή πνιηηηθή ελέξγεηα, ε νπνία ζηνρεχεη ζηελ εμφλησζε ησλ πνιηηηθψλ αληηπάισλ θαη κφλν, αιιά σο έλδεημε κηαο ζπκπαγνχο πνιηηηθήο νπηηθήο γηα ηελ «Κνηλφηεηα», ε νπνία δηακνξθψζεθε ζηνπο θφιπνπο ησλ popolani ζαλ ηνλ Gianno θαη νη νπνίνη έθηνηε απνθαινχληαλ nove cives. Μπνξνχκε λα πνχκε φηη κε απηφ ην λφκν ε εμνπζία παχεη λα αζθείηαη ηπραία θαη πεξηζηαζηαθά, αιιά (γηα ηα κέηξα ηεο επνρήο) ζηαζεξνπνηείηαη κέζα ζηα εδαθηθά θαη αλζξψπηλα φξηα, ηα νπνία πεξηθιείνπλ ηελ «Κνκκνχλα». Απφ ηελ άιιε ε ίδηα ε ζεζκηθή ζσξάθηζε ηεο «Κνκκνχλαο» παχεη λα έρεη έλαλ επθαηξηαθφ ραξαθηήξα, αλάινγα κε ην πνηα «θξαηξία» εγεκνλεχεη, αιιά απνθηά θάπνηα κνληκφηεξα θαη ζηαζεξφηεξα ραξαθηεξηζηηθά, ηα νπνία φινη πξέπεη λα ζέβνληαη θαη λα απνδέρνληαη, αιιηψο ε «Κνκκνχλα» έρεη ηε δχλακε λα ρξεζηκνπνηήζεη εηο βάξνο ηνπ θαζελφο ηε ζεζκηθά θαηνρπξσκέλε βία ηνπ πνηληθνχ-θαηαζηαιηηθνχ ζπζηήκαηφο ηεο. Σν φηη κεηά ηε ζέζπηζε ησλ «Γηαηαγκάησλ» πξνσζήζεθαλ κηα ζεηξά πνιηηεηαθέο αιιαγέο, 51

νπ., {VIII.1}.

47


ζπλεγνξεί ππέξ ησλ παξαπάλσ δηαπηζηψζεσλ. Πξνθεηκέλνπ ινηπφλ λα γίλεη ζεβαζηφο ν λφκνο, νη popolani επέηπραλ λα θαζηεξψζνπλ κέζα ζηνπο 6 Priores, έλαλ αθφκε αμησκαηνχρν, ηνλ ιεγφκελν «Γθνλθαινληέξε ηεο Γηθαηνζχλεο», ν νπνίνο ζα άιιαδε θάζε δχν κήλεο ελαιιαθηηθά απφ θάζε έθην, φπσο θαη νη Priores. Ο δηνξηζκφο ηνπ ζα γηλφηαλ κάιηζηα κε έλα δεκφζην παλεγπξηθφ ηξφπν, ν νπνίνο πξνέβιεπε φηη κφιηο νη θακπάλεο ηεο εθθιεζίαο ηνπ San Piero Scheraggio ερνχζαλ, ην popolo ηξέρνληαο, ζα έθηαλε εθεί, γηα λα ηνπ δψζεη ην ιάβαξν ηεο Γηθαηνζχλεο θαη λα ηνλ αλαγνξεχζεη ζε Γθνλθαινληέξε. Σν δηαθξηηηθφ ηνπ Γθνλθαινληέξε νξίζζεθε λα είλαη κία άζπξε θνξδέια κε έλαλ θφθθηλν ζηαπξφ. Δπίζεο ν Γθνλθαινληέξεο εθνδηάζζεθε κε 1.000 έλνπινπο άλδξεο, ρσξηζκέλνπο αληίζηνηρα κε ηα έθηα ηεο πφιεο θαη κε ηνπο δηθνχο ηνπο ζεκαηνθφξνπο, νη νπνίνη εηίζελην ππφ ηηο δηαηαγέο ηνπ Γθνλθαινληέξε, πξνθεηκέλνπ λα «ζπγθεληξψλνληαη θαηά ηε δηάξθεηα αλαηαξαρψλ ή κεηά απφ θάιεζκα ηνπ Γθνλθαινληέξε ζην Παιάηη ησλ Priorνrum θαη λα πξαγκαηνπνηνχλ ηηο εθηειέζεηο εηο βάξνο ησλ magnati»52. Σα παξαπάλσ θαη εηδηθά ε ζπγθξφηεζε ελφο ηδηαίηεξνπ θαηαζηαιηηθνχ ζψκαηνο, ην νπνίν ζα πεξηθξνπξεί ηελ ίδηα ηελ «Κνκκνχλα», φπσο απηή επαλαζπγθξνηήζεθε ζηα 1292 θαη ηνπ νπνίνπ νη αξκνδηφηεηεο καο θέξλνπλ ζην λνπ ηηο λεσηεξηθέο πνιηηνθπιαθέο θαη εζλνθξνπξέο, απνηεινχλ ηεθκεξίσζε ηνπ φηη ζηα 1292 ε «Κνκκνχλα» κεηαζρεκαηίζζεθε ζε έλα ζηαζεξφ ζχζηεκα δηαθπβέξλεζεο θαη ζπγθεληξσηηθήο έλλνκεο ηάμεο, ελ είδεη θάπνηνπ πξψηκνπ πνιηηεχκαηνο ή θάπνηαο θξαηηθήο ιεηηνπξγίαο. Σν αμίσκα ηνπ Γθνλθαινληέξε ζπκβνινπνηεί απηήλ ηε δηαδηθαζία θαη επηηειεί έλα ξπζκηζηηθφ θαη εμαζθαιηζηηθφ ξφιν γηα ηελ ίδηα ηελ «Κνκκνχλα». Σν ηειεηνπξγηθφ ηνπ δηνξηζκνχ ηνπ ππνδειψλεη ηε ζηελή ζρέζε ηεο «Κνκκνχλαο» κε ην popolo, σο ην βαζηθφ ζεκέιην, πάλσ ζην νπνίν ε ίδηα ε «Κνκκνχλα» ζηεξίδεηαη. ΢πγρξφλσο ηα θαηλνχξηα ηειεηνπξγηθά, ηα λέα εκβιήκαηα, ηα δηαθξηηηθά θαη ηα ιάβαξα ζπλέβαιαλ πεξαηηέξσ ζηελ εδξαίσζε ηεο «Κνκκνχλαο» σο ζπιινγηθνχ θαληαζηαθνχ. Μέρξη ηψξα θαη θαηά θχξην ιφγν είδακε ην πψο ε «Κνκκνχλα» θαζίζηαηαη αληηθείκελν επαλαδηαπξαγκάηεπζεο ηνπ θνηλσληθνχ αληαγσληζκνχ, ν νπνίνο αλαπηχζζεηαη ζην εζσηεξηθφ ηεο «Κνηλφηεηαο» θαη πψο απηή ε δηεξγαζία ηελ νδεγεί ζην κεηαζρεκαηηζκφ θαη ηελ επαλαζπγθξφηεζή ηεο. Έρεη έιζεη ε ψξα λα εληνπίζνπκε ην κε πνηφλ ηξφπν ε εκπινθή ηεο «Κνκκνχλαο» ζηνλ δηεζλή αληαγσληζκφ ηεο επνρήο, παξάγεη κε έλαλ επζχ θαη άκεζν ηξφπν πνιηηηθά απνηειέζκαηα, ηα νπνία ηελ αθνξνχλ θαη ηελ επεξεάδνπλ. ΢ηε δεχηεξε δεθαεηία ηνπ 14νπ αηψλα ε «Κνκκνχλα» είρε εκπιαθεί γηα άιιε κηα θνξά ζηελ ηζηνξία ηεο ζε έλαλ γχξν πνιεκηθψλ αλακεηξήζεσλ κε ηηο δπλάκεηο ηνπ απηνθξάηνξα, ν νπνίνο δηεμαγφηαλ ζηελ ηηαιηθή ρεξζφλεζν. Ζ πνηνηηθή δηαθνξνπνίεζε απηψλ ησλ ζπγθξνχζεσλ ζε ζρέζε 52

νπ., {VIII.1}.

48


κε ηηο αλάινγέο ηνπο ζηνλ 13ν αηψλα ήηαλ ην φηη ζηνλ 14ν αηψλα ε «Κνκκνχλα» είρε δηαδερζεί ην Μηιάλν ζηελ εγεζία ηνπ ζηξαηνπέδνπ ησλ ηηαιηθψλ πφιεσλ, νη νπνίεο αληηκάρνληαλ ηνλ απηνθξάηνξα. Απηφ ην γεγνλφο αλάγθαζε ηελ «Κνκκνχλα» λα επηδνζεί ζηελ θαηαζθεπή ηδενινγηθψλ ζρεκάησλ, πξνθεηκέλνπ αθελφο λα λνκηκνπνηήζεη ηελ αληηπαξάζεζή ηεο κε ηνλ απηνθξάηνξα θαη αθεηέξνπ λα θαηαθέξεη είηε λα πξνζεηαηξηζζεί ζην ζηξαηφπεδν θαη άιιεο ηηαιηθέο πφιεηο, είηε λα εκπλεχζεη πνιηηηθφ ζάξξνο ζηηο ήδε ππάξρνπζεο. Πνιιέο θνξέο κάιηζηα ε «Κνηλφηεηα» πξνέβε ζηελ πξαθηηθή ηεο ππνδαχιηζεο ησλ εζσηεξηθψλ αληηζέζεσλ άιισλ πφιεσλ, κε ζηφρν λα δεκηνπξγεζνχλ αλαηαξαρέο, νη νπνίεο ζα πεηχραηλαλ λα κεηαηνπίζνπλ ηηο πφιεηο ζην ζηξαηφπεδν, ζην νπνίν άλεθε ε «Κνκκνχλα». Ζ έλλνηα, ε νπνία ζθπξειαηήζεθε, πξνθεηκέλνπ λα ελζσκαηψζεη ην παξαπάλσ πιαίζην επηδηψμεσλ θαη πξνζδνθηψλ θαη έθηνηε θαηέζηε ηερληθφο φξνο ζηελ πνιηηηθή πξαγκαηηθφηεηα ηεο «Κνκκνχλαο» ήηαλ απηή ηεο «Libertas» (ειεπζεξίαο), λννχκελεο σο ην δηθαίσκα θαη ην θαζήθνλ αληίζηαζεο ζηνλ απηνθξάηνξα θαη σο δηθαίσκα ππεξάζπηζεο ηεο εμσηεξηθήο αλεμαξηεζίαο θαη ηεο απηνδηνίθεζεο ηεο θάζε πφιεο θαη πξσηίζησο ηεο «Κνκκνχλαο». Ζ θαηαζθεπή ηεο έλλνηαο είλαη κηα δηαδηθαζία, ε νπνία εθθηλά απφ ηνλ χζηεξν 12ν αηψλα κέζα ζηηο πφιεηο ηεο Λνκβαξδίαο, δηαηξέρεη φινλ ηνλ 13ν αηψλα θαη ζηαζεξνπνηείηαη θαηά ηε δηάξθεηα ηνπ 14νπ.53 Με απηφλ ηνλ ηξφπν ε «Κνκκνχλα» απνθηά θαη κηα ζπγθεθξηκέλε ηδενινγηθή ππφζηαζε ζηνλ δηεζλή πεξίγπξν. Γελ είλαη απιά έλα ρξεκαηνπηζησηηθφ θαη εκπνξηθφ θέληξν, αιιά θαη θνξέαο κηαο ηδενινγηθήο αληίιεςεο, ε εκβέιεηα ηεο νπνίαο ζέιεη θαη κπνξεί λα παξαθηλήζεη θαη άιιεο πφιεηο ζε παξφκνηεο πνιηηηθέο επηινγέο κε απηέο ηεο «Κνκκνχλαο». Αληίζηνηρα ην πψο ηνπνζεηείηαη ην θάζε ζπιινγηθφ ππνθείκελν ηεο «Κνκκνχλαο» απέλαληη ζε απηήλ ηελ έλλνηα, θαίλεηαη φηη ζπκβάιεη ζηνλ θαζνξηζκφ ηεο ζρέζεο ηνπ κε ηελ «Κνκκνχλα». Με βάζε απηφ κπνξνχκε λα αληηιεθζνχκε πην ζθαηξηθά ηηο ηδενινγηθέο ζπλζήθεο ζπγθξφηεζεο ηνπ «Primo Popolo» θαη ηελ αληίζεζε κε ην «Secundo Popolo» ησλ Γθηβειίλσλ, νη νπνίνη είλαη νη εζσηεξηθνί ερζξνί ηεο «ειεπζεξίαο», νη νπνίνη πξέπεη είηε λα ππαρζνχλ ζηα θειεχζκαηα απηήο είηε λα εμνξηζζνχλ. Δπηζηξέθνληαο πίζσ ζηνπο κεηαζρεκαηηζκνχο ηεο «Κνκκνχλαο», σο απφξξνηα ηεο εζσηεξηθήο ηεο δπλακηθήο, ζα πξέπεη λα ζηαζνχκε ζηνλ Ηνχλην ηνπ 1343. Eδψ ηα γεγνλφηα, επηθαλεηαθά ηδσκέλα, εκθαλίδνπλ έληνλνπο παξαιιειηζκνχο κε ην 1292, θαζ’ φζνλ ε βαζηθή αληίζεζε, ε νπνία μεδηπιψλεηαη έρεη λα θάλεη κε ην popolo, κέζα απφ ην νπνίν έρνπλ αλαδεηρζεί νη noves cives ηεο επνρήο θαη ηνπο magnati. Έλα απφ ηα ηδηαίηεξα ραξαθηεξηζηηθά ηνπ 1343 είλαη ε βηαηφηεηα θαη ε νμχηεηα ησλ κνξθψλ, κέζα απφ ηηο νπνίεο αλαπηχζζεηαη ν θνηλσληθφο αληαγσληζκφο. Οη νδνκαρίεο, νη δηαδειψζεηο, νη πνιηνξθίεο θηηξίσλ εκθαλίδνληαη γηα πξψηε θνξά 53

βι. Skinner, «Ta Θεκέιηα ηεο Νεφηεξεο Πνιηηηθήο ΢θέςεο», εθδ. Αιεμάλδξεηα, ζζ. 32-33.

49


ζηελ ηζηνξία ησλ ζπγθξνχζεσλ εληφο ηεο «Κνκκνχλαο» θαη έθηνηε επαλαιακβάλνληαη κε θνξπθαία ζηηγκή ην 1378. Χζηφζν δελ ζα πξέπεη λα κείλνπκε θπξίσο ζε απηφ ην επίπεδν αλάιπζεο, αιιά λα δνχκε κέζα ζε πνην πνιηηηθφ θαη δηαλνεηηθφ πεξηβάιινλ θπνθνξήζεθε ην 1343 θαη ηί ηνκέο επέθεξε γηα ηελ «Κνκκνχλα». ΢ηα 1342 ε «Κνκκνχλα» είρε εκπιαθεί ζε έλαλ αηπρή πφιεκν κε ηελ πφιε ηεο Πίδαο. Γηα ηελ άξζε ησλ αδηεμφδσλ ηεο «Κνκκνχλαο» νη magnati, νη νπνίνη ηφηε θπξηαξρνχζαλ ζηε ΢ηληνξία, επέιεμαλ λα αλαηεζεί ην θαζήθνλ δηεμαγσγήο ηνπ πνιέκνπ ζε θάπνηνλ μέλν άξρνληα, ν νπνίνο ππνηίζεηαη φηη δηέζεηε ηελ ηθαλφηεηα λα θαζνδεγήζεη κε απνηειεζκαηηθφ θαη ληθεθφξν ηξφπν ηελ «Κνκκνχλα». Χο απφξξνηα ηεο επηθξάηεζεο απηήο ηεο άπνςεο, ε «Κνκκνχλα» ην Μάξηην ηνπ 1342 πξνζθάιεζε έλαλ γάιιν ηπρνδηψθηε επγελή ηεο επνρήο, νλφκαηη Walter ηεο Βξηέλλεο θαη απηναπνθαινχκελν «Γνχθαο ησλ Αζελψλ», πξνθεηκέλνπ λα ηε βγάιεη απφ ηα αδηέμνδα θαη ηελ θξίζε. Ο «Γνχθαο» ζε ειάρηζην ρξφλν απφ ηελ αλάιεςε ησλ θαζεθφλησλ ηνπ ζπκκάρεζε κε ηνπο magnati θαη πξνζπάζεζε δεκαγσγηθά λα πξνζεηαηξηζζεί ην popolo minuto, ζε κηα πξνζπάζεηα λα θαηαθέξεη ζπληξηπηηθφ πιήγκα ζην ξφιν, ηνλ νπνίνη επηηεινχζαλ νη popolani, κε ζθνπφ λα θαηαζηεί απφιπηνο άξρνληαο ηεο «Κνκκνχλαο». Με βάζε ηα παξαπάλσ ν «Γνχθαο» θαηέζηε κηα απεηιή γηα ην θεθηεκέλν ηεο «ειεπζεξίαο» ηεο «Κνκκνχλαο», θάηη ην νπνίν νη popolani δελ άξγεζαλ λα αληηιεθζνχλ θαη κε απηφλ ηνλ ηξφπν κεηαηξάπεθαλ ζε κηα ζπλεηδεηή αληηπνιηηεπηηθή δχλακε ελαληίνλ ηνπ. Δίλαη ελδεηθηηθή γη’ απηή ηε δηαπίζησζε ε επηζηνιή, ηελ νπνία ζχκθσλα κε ηα ρξνληθά απέζηεηιε ε ΢ηληνξία ην Ννέκβξην ηνπ 1342 ζηνλ «Γνχθα» ελ φςεη ηεο «ζπλέιεπζεο ηνπ popolo» (parlamentum di popolo), ηελ νπνία απηφο είρε απαηηήζεη απφ ηε ΢ηληνξία λα ζπγθαιέζεη, πξνθεηκέλνπ λα επηθπξψζεη ηελ θπξηαξρία ηνπ κέζσ ηεο θαηάξγεζεο κηαο ζεηξάο θνηλνηηθψλ ζεζκψλ, ησλ νπνίσλ ε χπαξμε θαη κφλν έζεηε πξνζθφκκαηα ζηελ εμνπζία ηνπ. Αλαθέξνπλ ινηπφλ νη Priores: «Πξνζθεχγνπκε ζε ζέλα -σ αθέληε-, θηλνχκελνη θαηά θχξην ιφγν απφ ην αίηεκά ζνπ θαη δεπηεξεπφλησο απφ ηηο δηαηαγέο, ηηο νπνίεο έρεηο απεπζχλεη ζε εκάο γηα λα ζπγθεληξψζνπκε ην popolo. Καη απηφ γηαηί θαίλεηαη ζίγνπξν, φηη εζχ επηδηψθεηο κε αθξαία θαη πξσηφγλσξα κέζα λα θαηνρπξψζεηο, απηφ πνπ εκείο ζνπ έρνπκε αξλεζεί. Γελ πξνηηζέκεζα λα αληηηεζνχκε ζηνπο ζρεδηαζκνχο ζνπ κε ηε βία, αιιά απιά ζέινπκε λα ζνπ δείμνπκε πφζν ζθιεξφ θαη βαξχ είλαη ην θνξηίν, ην νπνίν ζέηεηο ζηνπο ψκνπο καο θαη πφζν ε επηθίλδπλε είλαη ε πνξεία, ηελ νπνία έρεηο ηξαβήμεη. Καη απηφ γηαηί πξέπεη λα ζπκεζείο ηηο ζπκβνπιέο καο θαη λα ηηο ινγίζεηο ηζάμηα κε απηέο, απηψλ πνπ ζε ζπκβνπιεχνπλ αληίζεηα, φρη γηα ην θαιφ ζνπ, αιιά γηα ηελ εμππεξέηεζε ησλ δηθψλ ηνπο εθδηθεηηθψλ ζηφρσλ. Πξνζπαζείο ινηπφλ λα ππνδνπιψζεηο κηα πφιε, ε νπνία πάληα ήηαλ ειεχζεξε…Έρεηο πνηέ αλαινγηζζεί ζε κηα πφιε ζαλ απηή πνηφ είλαη ην λφεκα θαη ε δχλακε ηεο ιέμεο «Libertas», ηελ νπνία θαλέλαο ζηξαηφο δελ κπνξεί λα ηελ θαηαθηήζεη, ν ρξφλνο δελ κπνξεί λα ηελ μεζσξηάζεη θαη θαλέλα άιιν πξνζφλ λα ηελ ππεξβεί. ΢θέςνπ ηψξα πφζε δχλακε ρξεηάδεηαη γηα λα 50


θξαηήζεηο κηα ηέηνηα πφιε ζηε ζθιαβηά;…».54 Σν παξαπάλσ παξαηηζέκελν απφζπαζκα απφ ηελ επηζηνιή ησλ Priorum καο ην απνδίδεη ν Μαθηαβέιιη ζηε «Φισξεληηλή Ηζηνξία», ν νπνίνο ηζρπξίδεηαη φηη βξήθε ηελ επηζηνιή ηελ πεξίνδν, θαηά ηελ νπνία δηαηεινχζε ρξέε «Καγθειαξίνπ» ηεο «Κνκκνχλαο» θαη είρε ηε δπλαηφηεηα λα ςάρλεη ζηα αξρεία ηεο γξαθεηνθξαηίαο. ΢ίγνπξα ν Μαθηαβέιιη θαηά ηελ πξνζθηιή ηνπ αθεγεκαηηθή ζηξαηεγηθή ησλ δεκεγνξηψλ, δειαδή λα ζέηεη ηζηνξηθά πξφζσπα λα κηινχλ αληί γη’ απηφλ, έρεη παξαθξάζεη θαη δηαζθεπάζεη ην πεξηερφκελν ηεο επηζηνιήο, εηδηθά ζηα ζεκεία, ζηα νπνία νη Priores αλαθέξνληαη ζηε ζρέζε ηνπ Γνχθα κε ηνπο magnati θαη ην popolo minuto θαη ην πνηά ζα πξέπεη λα είλαη ε ελδεδεηγκέλε δηαθπβέξλεζε ηεο «Κνκκνχλαο». Χζηφζν πξνθχπηεη – πηζηεχσ- κε ζαθήλεηα φηη ην βαζηθφ ηδενινγηθφ πιαίζην αληίζεζεο ηνπ popolo ζηνλ «Γνχθα» θαη ηνπο magnati, νη νπνίνη ηνλ ζηήξημαλ, είλαη ε ππεξάζπηζε ηεο «ειεπζεξίαο» ηεο «Κνκκνχλαο». Ο «Γνχθαο» ζπληζηά απεηιή γηα ηε ζπληεηαγκέλε ζεζκηθά Κνηλφηεηα, θαζψο ε επηδίσμή ηνπ είλαη λα ηελ θαηαιχζεη θαη λα επηβάιεη έλα θαζεζηψο εγεκνληθήο πξνζσπηθήο δηνίθεζεο, ην νπνία ζα αλαηξνχζε ηα θεθηεκέλα ηνπ popolo αλαθνξηθά κε ην ραξαθηήξα θαη ηε ιεηηνπξγία ηεο «Κνκκνχλαο». Γελ πξέπεη λα δνχκε απηήλ ηελ επηινγή σο κηα πξνζσπηθή ηδηνηξνπία ηνπ ίδηνπ ηνπ «Γνχθα», αιιά σο βαζηθή αληίιεςε ησλ magnati, νη νπνίνη ηνλ ζηεξίδνπλ. Με απηήλ ηελ έλλνηα, απηφ, ην νπνίν αξρίδεη θαη δηαθπβεχεηαη κε ηελ επηβνιή ηεο θπξηαξρίαο ηνπ «Γνχθα», είλαη, πέξα απφ ηελ πνιηηηθή εγεκνλία εληφο ηεο «Κνκκνχλαο», ν πνιηηεηαθφο θαη πνιηηηθφο ραξαθηήξαο ηεο. Με βάζε απηφ είλαη πην εχθνιν λα αληηιεθζνχκε ην πψο κέζα ζην ρξφλν εληππψζεθε θαη απνθξπζηαιιψζεθε ζηε ζπλείδεζε ηνπ popolo ε θπξηαξρία ηνπ «Γνχθα», σο κία γεληθή ζπκθνξά γηα ηελ πφιε θαη ηελ ερζξηθή ζηάζε, ηελ νπνία θξάηεζε ην popolo απέλαληη ζε απηνχο, νη νπνίνη ζηήξημαλ ηνλ «Γνχθα», πξψηα απφ φια ηνπο magnati θαη ζε δεχηεξν πιάλν ην popolo minuto, ην νπνίν ν «Γνχθαο» ζπκπαζνχζε. Δλδεηθηηθέο γηα ηελ παξαπάλσ δηαπίζησζε είλαη αθελφο ε θαζηέξσζε απφ ην 1343 θαη χζηεξα ηεο 26εο Ηνπιίνπ, εκέξαο εθδίσμεο ηνπ «Γνχθα» σο θνηλνηηθήο αξγίαο θαη αθεηέξνπ ε χπαξμε κηαο ζξεζθεπηηθήο εηθφλαο, ε νπνία αλαπαξηζηά ηελ «Δθδίσμε ηνπ Γνχθα ησλ Αζελψλ», δεκηνχξγεκα θισξεληηλνχ θαιιηηέρλε, ε νπνία βξίζθεηαη ζε πεξίνπηε ζέζε ζε θεληξηθή εθθιεζία ηεο πφιεο. Ζ εηθφλα καο ππνδεηθλχεη φηη ε θπξηαξρία ηνπ «Γνχθα» δελ γίλεηαη αληηιεπηή κφλν σο κηα πνιηηεηαθή εθηξνπή, αιιά θαη σο κηα θαηαζηξνθή κε ηζρπξέο εζηθέο θαη κεηαθπζηθέο πξνεθηάζεηο, σο έλα επεηζφδην ζηελ ηζηνξία ηεο «Κνκκνχλαο», ην νπνίν δαηκνλνπνηείηαη, πξνθεηκέλνπ λα κελ επαλαιεθζεί ζην κέιινλ. ΢πλεπψο

ζχκθσλα κε ηελ

αληίιεςε ηνπ popolo, ζηα πνιηηηθά ειαηήξηα απηψλ, νη νπνίνη ζηήξημαλ ηνλ «Γνχθα», κπνξεί θαλείο λα εληνπίζεη κία πνιηηηθή ζεψξεζε γηα ηελ «Κνκκνχλα», ε νπνία ζπληζηά νπηζζνδξφκεζε 54

παξαηίζεηαη ζην Napier, «Florentine History», London: Edward Moxon, Dover Street, pp. 61-66.

51


ηζηνξηθήο ζεκαζίαο γηα ηελ ίδηα ηελ «Κνηλφηεηα», θαζψο αλαηξέπεη φρη κφλν ηα θεθηεκέλα ηνπ popolo, αιιά πξψηα απφ φια ηελ ίδηα ηελ ππφζηαζή ηεο «Κνκκνχλαο», φπσο απηή ζπκππθλψλεηαη ζηελ «ειεπζεξία» ηεο. Αο γπξίζνπκε φκσο πίζσ ζηα 1342 γηα λα δνχκε ηη ζεκαηνδνηεί γηα ηελ «Κνκκνχλα» ε εθδίσμε ηνπ «Γνχθα». Σα πξάγκαηα ζα θηάζνπλ ζε νξηαθφ ζεκείν γηα ηελ ππφζηαζε ηεο «Κνκκνχλαο», φηαλ θαηά ηε δηάξθεηα ηεο πξναλαθεξφκελεο «ζπλέιεπζεο ηνπ popolo», ν «Γνχθαο» ελ κέζσ επηδνθηκαζηψλ θαη επεπθεκηψλ απφ ηε ιατθή κάδα, ζα θαηαθέξεη λα θαηαξγήζεη ζεζκνχο, φπσο ηνλ «Γθνλθαινληέξε» θαη ηα «Γηαηάγκαηα ηεο Γηθαηνζχλεο» θαη λα αλαγνξεπζεί ζε «άξρνληα» ηεο «Κνκκνχλαο». ΢ηελ θξίζηκε απηή ζηηγκή, ην ππνθείκελν εθείλν, ην νπνίν πξνβαίλεη ζε κία θαηαιπηηθή δξαζηεξηφηεηα, ε νπνία ζπκπαξαζχξεη νιφθιεξν ην δπλακηθφ ηεο «Κνκκνχλαο» ζε κία ζθνδξή ζχγθξνπζε, είλαη ηα ρακειφηεξα ζηξψκαηα ηνπ popolo, ηα νπνία πξνέξρνληαη απφ ηηο ειάζζνλεο ζπληερλίεο. ΢ηε ξεπζηνπνίεζε επίζεο ηνπ πνιηηηθνχ ζθεληθνχ ζπλέβαιε ε δξαζηεξηνπνίεζε, φπσο είδακε ζε πξνεγνχκελν θεθάιαην, ηνπ popolo minuto. Βαζηθά ραξαθηεξηζηηθά απηψλ ησλ θηλήζεσλ ήηαλ ε ζέιεζε ηηκσξίαο ησλ magnati θαη ε αληίζεζε κε ηνπο πινπζίνπο επηθεθαιήο ησλ κεηδφλσλ ζπληερληψλ. Δθείλνη φκσο, νη νπνίνη ζα θαηαθέξνπλ λα ζθξαγίζνπλ ηηο εμειίμεηο είλαη νη nove cives ηεο πφιεο. Σνικεξνί επηρεηξεκαηίεο, νη νπνίνη επσθειήζεθαλ ηεο χθεζεο, ζηελ νπνία πεξηήιζαλ νη «παξαδνζηαθνί» κεγαιέκπνξνη θαη νη ηξαπεδίηεο ηεο Φισξεληίαο κεηά ηα 1339 θαη πινχηηζαλ, κηθξνθαηαζηεκαηάξρεο, νη νπνίνη αζθνχζαλ επηξξνή ζηε βάζε ηεο πφιεο, ηερλίηεο θαη άιινη επαγγεικαηίεο, έγηλαλ πξσηαγσληζηέο ηεο πνιηηηθήο αληηπαξάζεζεο θαη κε πξσηνβνπιίεο ηνπο πξνσζήζεθαλ εθηεηακέλεο πνιηηεηαθέο θαη πνιηηηθέο αιιαγέο θαη θαηέιαβαλ ζε κεγάιν πνζνζηφ ζε ζρέζε κε ηνπο ππφινηπνπο ζρεκαηηζκνχο ηα δεκφζηα αμηψκαηα. ΢ε ηί ζπλίζηαληαη φκσο απηέο νη αιιαγέο θαη βαζηθά πνηφ είλαη ην πλεχκα ηνπο, ηί ζεκαηνδνηνχλ δειαδή γηα ηε ζπγθξφηεζε θαη ηε ζέζπηζε ηεο «Κνκκνχλαο», πνηέο πνιηηηθέο νπηηθέο ελζσκαηψλνπλ; Αλ ηα παξαπάλσ εξσηήκαηα δελ δηεξεπλεζνχλ ηφηε δε ζα είκαζηε ζε ζέζε λα δνχκε ηε ζρέζε ηεο «Κνκκνχλαο» κε ην 1343 θαη αληίζηξνθα. Έλα απφ ηα βαζηθά ραξαθηεξηζηηθά ησλ αιιαγψλ ήηαλ ε δηεχξπλζε, ηελ νπνία επέθεξαλ αλαθνξηθά κε ηε δπλαηφηεηα εκπινθήο ηνπ popolo ζηε δηαθπβέξλεζε. Μέζσ ηεο θαζηέξσζεο ηνλ Οθηψβξην ηνπ 1343 πνζφζησζεο γηα ηε ζπκκεηνρή ησλ nove cives ζε φια ηα δεκφζηα αμηψκαηα, ε νπνία νξίζζεθε ζην 50% θαη ηελ αλάζεζε ησλ ζέζεσλ δχν κειψλ ηεο ΢ηληνξίαο ζηηο κε κείδνλεο ζπληερλίεο,

πέξα

απφ

ηνπο

popolani

εκπφξνπο

θαη

επηρεηξεκαηίεο,

ζηδεξνπξγνί,

κηθξνθαηαζηεκαηάξρεο, ηερλίηεο, αλαδείρζεθαλ ζε φια ηα κήθε θαη ηα πιάηε ηεο δηνίθεζεο. Βαζηθή ζπλζήθε γη’ απηέο ηηο κεηαηνπίζεηο ήηαλ ε θαιιηέξγεηα ελφο δηαθνξεηηθνχ θξηηεξίνπ επηινγήο γηα ην πνηνί πξέπεη λα δηνηθνχλ ηελ «Κνκκνχλα», ην νπνίν θαίλεηαη φηη είρε αξρίζεη λα αλαπηχζζεηαη ζην δεχηεξν κηζφ ηνπ 14νπ αηψλα. 52


Καηά ηε δηάξθεηα ηνπ 13νπ αηψλα ε «αμηνζχλε» θαη ε «αξεηή», ηηο νπνίεο έπξεπε λα δηαζέηνπλ νη πνιίηεο, πξνθεηκέλνπ λα αλαδεηρζνχλ ζηα αμηψκαηα ηεο «Κνκκνχλαο», ήηαλ απφξξνηα ηεο επηξξνήο θαη ηνπ θχξνπο ηεο νηθνγέλεηαο, απφ ηελ νπνία πξνέξρνληαλ. Απηή ε θαηάζηαζε αλαηξέπεηαη ζηα 1343, θαζψο σο βαζηθφ θξηηήξην γηα ηελ πξφζβαζε θάπνηνπ επηιέγνληαη, ηα πεπξαγκέλα ηνπ θάζε πνιίηε. Ζ έλλνηα ηεο «αξεηήο» ηνπ πνιίηε δειαδή, απνδεζκεχεηαη απφ ην θξηηήξην ηεο θαηαγσγήο θαη ζπλδέεηαη κε ηελ πξάμε εληφο ηεο «Κνκκνχλαο». Ο Coluccio Salutati, έλαο απφ ηνπο επηθαλέζηεξνπο δεκφζηνπο άλδξεο ηεο «Κνκκνχλαο» θαη ζεκειησηήο ηνπ «πνιηηηθνχ νπκαληζκνχ», ζηα ηέιε ηνπ 14νπ αηψλα επαηλεί ην θαζεζηψο ηνπ 1343, ιέγνληαο φηη είλαη πξνηηκφηεξν ε «Κνκκνχλα» λα θπβεξλάηαη απφ ηελ «αξηζηνθξαηία ησλ πξάμεσλ (ελλνεί ηνπο nove cives) παξά απφ ηελ αξηζηνθξαηία ηεο γέλλεζεο (ελλνεί ηνπο magnati)».55 ΢ην ίδην πλεχκα νη ιφγηνη ηνπ 15νπ αηψλα απνθαινχλ ην θαζεζηψο, ην νπνίν εγθαζηδξχζεθε ζηα 1343 σο «buono regimmento» (θαιφ θαζεζηψο)56. Δλ αληηζέζεη κε απηφ ην θιίκα, ν ζχγρξνλνο ησλ γεγνλφησλ ηνπ 1343 Giovanni Villani, αλαθεξφκελνο ζηηο αιιαγέο θαη εθθξάδνληαο κία παξαδνζηαθή γνπέιθηθε ειηηίζηηθε ζεψξεζε, επηθξίλεη ηνπο nove cives, ζρνιηάδνληαο: «ηερλίηεο, ρεηξψλαθηεο εξγάηεο θαη αλφεηνη…πνπ δελ λνηάδνληαη θαζφινπ γηα ηελ Κνηλφηεηα θαη δελ γλσξίδνπλ ηίπνηα γηα ηελ δηαθπβέξλεζή ηεο»57. Όια ηα παξαπάλσ καο ππνδεηθλχνπλ φηη ζηα 1343 απνθξπζηαιιψλεηαη κηα θαηλνχξηα ζεψξεζε γηα ηελ «Κνκκνχλα», ε εγεκνλία ηεο νπνίαο είλαη ζε ζέζε λα ηε κεηαζρεκαηίζεη. ΢πλεπψο δελ έρνπκε λα θάλνπκε κε κία πεξηζηαζηαθή θαη επθαηξηαθή κεηαηφπηζε, αιιά γηα κία αθφκε επαλαζπγθξφηεζε ηεο «Κνκκνχλαο», αλάινγε κε απηή, ε νπνία ζπληειέζζεθε ζηα 1292. Αο επηζηξέςνπκε φκσο ζηε δηεξεχλεζε ηεο έλλνηαο ηεο «αξεηήο», ε νπνία απνηειεί ην επηζηέγαζκα ησλ θξηηεξίσλ γηα ηελ εθινγή θάπνηνπ ζηα αμηψκαηα ηεο «Κνκκνχλαο», πξνθεηκέλνπ λα δηαθξηβψζνπκε πην ιεπηνκεξεηαθά ην ραξαθηήξα ησλ αιιαγψλ. Ο Villani αλαθεξφκελνο ζηα «θξηηήξηα» ηνπ 13ν αηψλα αμηνπνηεί εθηεηακέλα ηελ έλλνηα ηεο «prudenza» (ζχλεζεο). Ο Villani ζπλνιηθά αληηιακβάλεηαη ηελ ηζηνξηθή πνξεία ηεο «Κνκκνχλαο» σο εθδήισζε ή απψιεηαο ηεο αξεηήο ηεο «ζχλεζεο». Απφ ηα ζπκθξαδφκελα ηνπ θεηκέλνπ ηνπ θαηαιαβαίλνπκε φηη ε «ζχλεζε» γηα ηνλ Villani απνηειεί έλα πιέγκα εζηθνθνηλσληθψλ θαη πνιηηηθψλ ραξαθηεξηζηηθψλ, ηα νπνία ζπλαξηψληαη κε ηελ θαηαγσγή θαη ηα νπνία ζπληείλνπλ ζην θαιφ ηεο πφιεο, φπσο απηφ ελλνείηαη απφ ηνλ Villani. Με απηήλ ηελ έλλνηα γηα παξάδεηγκα ν Gianno della Bella «ήηαλ έλαο άμηνο άλδξαο, έλαο παιαηφο θαη επγελήο πνιίηεο» 58. Ζ πεγή ηεο έλλνηαο ηεο «ζχλεζεο» ηνπ Villani ζα πξέπεη λα αλαδεηεζεί κάιινλ ζηε ζεία πξφλνηα θαη ζε 55

παξαηίζεηαη ζην Becker, «Florence in Transition», The John Hopkins Press, Baltimore, p. 178.

56

βι. νπ., p. 214.

57

παξαηίζεηαη νπ., p. 181.

58

Villani Jovanni., «Nuona Cronica», {VIII.1}.

53


καληρατζηηθά ζρήκαηα, ηα νπνία ζπιιακβάλνπλ ηηο αλζξψπηλεο πξάμεηο θαη ζπλεπψο ηελ ηζηνξία σο έθβαζε ηεο δηαπάιεο κεηαμχ θαινχ θαη θαθνχ, παξά ζε κία αληίιεςε, ε νπνία ζπλδέεη ηελ αξεηή κε ηελ εγθφζκηα πξάμε, φπσο απηή εθδειψλεηαη ζηα 1343. Σα πξάγκαηα ζα αιιάμνπλ, φηαλ νη ζηνραζηέο ηεο «Κνκκνχλαο» ζα ζηξαθνχλ θπξίσο πξνο ηε δεκνθξαηηθή Ρψκε, αλαθαιχπηνληαο ζηνλ Κηθέξσλα έλαλ δάζθαιν ξεηνξηθήο θαη πνιηηηθνχ ζηνραζκνχ, ν νπνίνο ζπλδέεη ηελ ειεπζεξία θαη ηελ νξζή δηαθπβέξλεζε κε ηελ αξεηή. Ζ επαλελαθάιπςε απηήο ηεο νπηηθήο ζα ζεκαηνδνηήζεη ηελ απνκάθξπλζε απφ ηελ θιεξνλνκεκέλε απφ ηνλ Άγην Απγνπζηίλν «παξαδνζηαθή» θνζκνζεψξεζε, ζχκθσλα κε ηελ νπνία ε αλαδήηεζε ηεο πιήξνπο ηειεηφηεηαο ηνπ αλζξψπνπ είλαη κηα απαξάδεθηε αιαδνληθή έπαξζε. ΢ηα πιαίζηα απηήο ηεο ζεψξεζεο δελ ζα κπνξνχζε λα θαληαζηεί θαλείο ηελ ηειεηφηεηα παξά κφλνλ δνζκέλε απφ ηε ράξε ηνπ Θενχ. Ζ αλαπνκπή φκσο ζηε γξακκαηεία ηεο ξσκατθήο αξραηφηεηαο πξνκήζεπζε έλα λέν ππφδεηγκα απηνπξαγκάησζεο ηνπ αλζξψπνπ, ην νπνίν έδηλε ηε δπλαηφηεηα ζηνλ άλζξσπν, εμαζθψληαο ηελ αξεηή ηνπ (virtue), αθελφο λα δάκαζεη λα δακάζεη ηελ ηχρε (fortuna) θαη αθεηέξνπ λα απνδεζκεπζεί απφ ηηο επηηαγέο ηεο ζείαο πξφλνηαο.59 Οη παξαπάλσ κεηαηνπίζεηο απνηππψλνληαη κε ζαθήλεηα θαη θαηεγνξεκαηηθφηεηα (έλδεημε φηη έρνπλ θαηαζηεί θπξίαξρε αληίιεςε) ζηα ιφγηα έξγα ησλ αξρψλ ηνπ 15νπ αηψλα. Ο Goro Dati ιφγηνο ηεο επνρήο, ζην δηθφ ηνπ ρξνληθφ, αλαθεξφκελνο ζην πνιηηεηαθφ ζχζηεκα, ην νπνίν θαζηδξχζεθε ζηα 1343, θαηαζέηεη ηε δηθή ηνπ άπνςε: «Λέσ φηη απηή ε πφιε είλαη πξνηθηζκέλε κε ηε δξψζα αξεηή…Απηή ε αξεηή πξνεηνηκάδεη, φπσο έθαλε ε Μάξζα, κε αλήζπρε θξνληίδα φια εθείλα ηα πξάγκαηα, ηα νπνία ππαγνξεχεη ε ζχλεζε. Ζ ελ ιφγσ πφιε φκσο δελ είλαη ιηγφηεξν πξνηθηζκέλε κε ηελ ζηνραζηηθή αξεηή, ε νπνία καο θέξλεη θνληά ζηνλ Θεφ, φπσο ε Μαξία Μαγδαιελή κε απηφλ ηνλ ηξφπν ελψζεθε κε ηνλ Θεφ θαη ν Θεφο καδί ηεο, έηζη θαη ν Θεφο εμνπζηάδεη θαη πξνζηαηεχεη ηελ ελ ιφγσ πφιε»60. Δδψ ε αξεηή πεξηιακβάλεη δχν ζθέιε, αθελφο ην παζεηηθφ, ην νπνίν αθνξά ηε ζρέζε ηνπ αηφκνπ θαη ζπλεπαθφινπζα ηεο ίδηαο ηεο πφιεο κε ην ζείν θαη αθεηέξνπ ην ελεξγεηηθφ (ε δξψζα αξεηή), ην νπνίν έρεη λα θάλεη κε ηελ πξνεηνηκαζία κέζα απφ κηα «αλήζπρε θξνληίδα», ησλ πξαγκάησλ, ηα νπνία ππαγνξεχεη ε ζχλεζε. ΢πλεπψο ε αξεηή ζπλδέεηαη άκεζα κε ηελ ελέξγεηα θαη ηελ πξάμε ηνπ θάζε αηφκνπ θαη γη’ απηφ ην ιφγν ν ζπγγξαθέαο κηιάεη γηα «δξψζα αξεηή» ζε αληηδηαζηνιή κε ηε «ζηνραζηηθή». Με βάζε ηηο παξαπάλσ επηζεκάλζεηο, ζα πξέπεη λα πνχκε φηη ε επηθξάηεζε ησλ nove cives ζηα 1343, ππνδεηθλχεη αλάκεζα ζηα άιια θαη κεηαηνπίζεηο αλαθνξηθά κε ηελ πνιηηηθή θαη εζηθή ζεψξεζε ησλ πξαγκάησλ, νη νπνίεο επεξεάδνπλ ηελ έλλνηα ηεο «Κνκκνχλαο»; Με απηήλ ηελ έλλνηα νη nove cives απνηεινχλ ηελ πξνζσπνπνίεζε ηεο «δξψζαο αξεηήο», ηελ νπνία πεξηγξάθεη ν 59

Γηα ηε ζπγθξφηεζε ηεο έλλνηαο ηεο αξεηήο (virtue) κέζα απφ ηελ αλαπνκπή ζηελ αξραία γξακκαηεία βι. ηε δηεμνδηθή κειέηε ηνπ Skinner «Visions of Politic, University of Cambridge. 60 παξαηίζεηαη ζην Napier, «Florentine History», London: Edward Moxon, Dover Street, pp. 100-102.

54


Dati γηα λα απνδψζεη ην πλεχκα ησλ αιιαγψλ ηνπ 1343, ζηηο νπνίεο απηνί πξσηαγσληζηνχλ. Δίλαη ελδεηθηηθφ γη’ απηφ ην φηη γηα ηελ θαηάθηεζε ηεο εγεκνλίαο εθ κέξνπο ησλ nove cives, ζεκαληηθφ ξφιν δηαδξακάηηζαλ νη γλσζηηθέο θαη ηερληθέο δεμηφηεηεο, ηηο νπνίεο δηέζεηαλ σο επαγγεικαηίεο θαη νη νπνίεο απνηεινχζαλ ερέγγπν γηα κηα πην απνηειεζκαηηθή ιεηηνπξγία ηεο γξαθεηνθξαηίαο ηεο «Κνηλφηεηαο» θαη νη νπνίεο ζπλέηεηλαλ ζηελ εκπέδσζε απηήο ηεο «δξψζαο αξεηήο».61 Σν ηνικεξφ, νξζνινγηθφ θαη ππνινγηζηηθφ πλεχκα ησλ popolani επηρεηξεκαηηψλ, νη γλψζεηο θαη ηα πξνζφληα ησλ δεθάδσλ λνηάξησλ θαη δηθνιάβσλ, νη νπνίνη απνηέιεζαλ βαζηθφ θνηλσληθφ ζηήξηγκα ηνπ θηλήκαηνο θαη θιήζεθαλ λα ζηειερψζνπλ πνιιέο ζέζεηο ηεο δηνίθεζεο, ήηαλ ζηνηρεία, ηα νπνία πξνζέδσζαλ ζηνπο nove cives κεγαιχηεξε επάξθεηα θαη ηθαλφηεηα αλαθνξηθά κε ηε δηεχζπλζε ηεο Κνηλφηεηαο ζε ζρέζε κε ηνπο Γνπέιθνπο magnati, νη νπνίνη ήηαλ πξνζθνιιεκέλνη ζε παιαηφηεξα πξφηππα. Αλ εληάμνπκε ηελ παξαπάλσ ζπιινγηζηηθή ζε έλα ζπλνιηθφηεξν ηζηνξηθφ πιαίζην, έρνληαο ζην λνπ καο ηηο αλαιχζεηο ησλ Jacob Burckhardt62, Παλαγηψηε Κνλδχιε63 θαη Γθξάκζη64, κπνξνχκε λα ζπλδέζνπκε απηέο ηηο αιιαγέο, ηηο νπνίεο εηζεγείηαη ην 1343, κε ηελ εγθαηάιεηςε ηνπ παξαδνζηαθνχ κεζαησληθνχ ζενθξαηηθνχ πξνηχπνπ ζπγθξφηεζεο ηεο εμνπζίαο, ζχκθσλα κε ην νπνίν ην ζεκέιην ηεο πνιηηηθήο εμνπζίαο είλαη ην δίθαην, ην νπνίν πεγάδεη απφ ηηο ζετθέο εληνιέο θαη ν εγθφζκηνο εμνπζηαζηήο απνηειεί ηε δσληαλή ελζάξθσζε ηνπ ζείνπ δηθαίνπ, ζηνλ νπνίν νη 61

βι. Becker, «Florence in Transition», The John Hopkins Press, Baltimore, p. 181.

βι. ζρεηηθή αλάιπζε ζην θιαζζηθφ πιένλ Burckhardt J., «The Civilization of the Renaissance in Italy» (1860), απφ φπνπ παξαζέηνπκε ελδεηθηηθά: «΢ηνλ Μεζαίσλα θαη νη δχν πιεπξέο ηεο αλζξψπηλεο ζπλείδεζεο θαη απηή ε νπνία αλαδηπισλφηαλ θαη απηή ε νπνία μεδηπισλφηαλ, βξηζθφληαλ κηζνθνηκηζκέλεο ή κηζν-μχπληεο θάησ απφ έλα θνηλφ πέπιν. Σν πέπιν είρε πθαλζεί κέζσ ηεο πίζηεο, ηεο ςεπδαίζζεζεο θαη ηεο παηδηθήο πξνθαηάιεςεο, κέζσ ησλ νπνίσλ ν θφζκνο θαη ε ηζηνξίαο γηλφληαλ αληηιεπηνί σο ελδεδπκέλνη κε πεξίεξγα ρξψκαηα. Ο άλζξσπνο αληηιακβαλφηαλ ηνλ εαπηφ ηνπ κφλν σο έλα κέινο κηαο θπιήο, ιανχ, κεξίδαο, νηθνγέλεηαο ή ζπλεηαηξηζκνχ, κφλν δειαδή κέζσ κηαο γεληθήο θαηεγνξίαο. ΢ηελ Ηηαιία ελ πξψηνηο απηφ ην πέπιν δηαιχζεθε ζηνλ αέξα, θαζ’ φζνλ έγηλε δπλαηή κηα aληηθεηκεληθή δηδαζθαιία θαη ζεψξεζε ηνπ θξάηνπο θαη φισλ ησλ εγθφζκησλ πξαγκάησλ. Ζ ππνθεηκεληθή πιεπξά ηεο αλζξψπηλεο ζπλείδεζεο ηελ ίδηα ζηηγκή απηνεπηβεβαηψζεθε κε θαηεγνξεκαηηθή έκθαζε θαη κε απηφλ ηνλ ηξφπν ν άλζξσπνο κεηαηξάπεθε ζε έλα πλεπκαηηθφ άηνκν θαη αλαγλψξηζε ηνλ εαπηφ ηνπ σο ηέηνην». 63 βι. ζρεηηθή αλάιπζε ζην Κνλδχιεο Π., «Δηζαγσγή» ζην «Έξγα, Niccolo Machiavelli», ζζ. 18-38, απφ φπνπ παξαζέηνπκε ελδεηθηηθά: «Σε ζέζε πνπ ζηνλ ηδηφηππν ηνπ Μεζαίσλα θαηέρεη ε πίζηε ζην κεηαθπζηθφ, ζενινγηθφ ζηνηρείν, ζηνλ ηδεφηππν ηεο Αλαγέλλεζεο ηελ θαηέρεη ν Λφγνο. Ζ θαζνιηθή επηθξάηεζε ηεο ζενινγηθήο ζθέςεο πξνυπνζέηεη, ζαλ γήηλα αληηθξχζκαηα ησλ αηψλησλ θη ακεηαθίλεησλ πξνηχπσλ ηεο, θαηαζηάζεηο πνπ δηαξθνχλ ηφζν πνιχ θαη ηφζν αδηαηάξαθηα, ψζηε λα ππνβάινπλ απφ κφλεο ηνπο ηελ ηδέα ηεο αησληφηεηαο, πνπ είλαη βαζηθφ θαηεγφξεκα θαη ηνπ Θενχ. Πξνυπνζέηεη πνιηηηθέο θαηαζθεπέο πνπ θξαηνχλε νιφθιεξα εθαηνληάρξνλα ή ζεζκνχο πνπ αλαηξέρνπλε ηφζν βαζηά ζηελ ηζηνξία, ψζηε ε ηζηνξηθφηεηά ηνπο μερληέηαη θαη παξνπζηάδνληαη ζα κεηαθπζηθέο θαηεγνξίεο…Ο θαηαθεξκαηηζκφο ηεο θνηλσλίαο ζε εκπνξεχκαηα θαη ζε αληαγσληζηηθά άηνκα ζπλεπηθέξεη κηα ζεηξά αδηάθνπσλ κεηαηνπίζεσλ θαη αζηακάηεησλ γξήγνξσλ αιιαγψλ, πνπ ε παξαθνινχζεζή ηνπο ρξεηάδεηαη ηελ αλάπηπμε ελφο άιινπ ηξφπνπ ζθέςεο. Ζ κηα θάζε ηψξα δηαδέρεηαη ηελ άιιε θη ε ηχρε ηνπ αηφκνπ κεηαβάιιεηαη ηφζν γξήγνξα, ψζηε ηα εγθφζκηα δελ πξνιαβαίλνπλ λα ζπζρεηηζηνχλ κε θακηά ππεξβαηνινγηθή θαηεγνξία θαη λα παξνπζηαζηνχλ ζαλ εθπξφζσπνί ηεο. Σφηε ηα κεηαθπζηθά ζπζηήκαηα αλαθνξάο δηαιχνληαη θη ν λνπο απνδεηά αηηίεο δπλακηθέο θαη ρεηξνπηαζηέ, νκφινγεο κε ηα γεγνλφηα πνπ ζέιεη λα εξκελεχζεη. Δθφζνλ έηζη θαηαξξέεη ε ζεία θαη ε ππεξαηνκηθή ηάμε πξαγκάησλ, ηψξα ην έξγν ηεο ξχζκηζεο ηνπ θφζκνπ θαη ηεο δηακφξθσζήο ηνπ ζχκθσλα κε ζθνπνχο ειεχζεξνπο (δειαδή έμσ απφ ηελ παξάδνζε) πεξλάεη ζην άηνκν». 64 Γηα κία θξηηηθή ζηελ «θιαζζηθή αλάιπζε» ηνπ Burckhardt βι. Γθξάκζη Α., «Ρηδνξηδηκέλην», εθδ. ΢ηνραζηήο, ζζ. 35-38, απφ φπνπ παξαζέηνπκε ελδεηθηηθά: «Ση ζεκαίλεη φηη ε Αλαγέλλεζε αλαθάιπςε ηνλ «άλζξσπν», ην φηη έθαλε ηνλ άλζξσπν θέληξν ηνπ θφζκνπ θιπ, θιπ;Μπνξεί λα εηπσζεί φηη ε Αλαγέλλεζε δεκηνχξγεζε κηα λέα θνπιηνχξα ή πνιηηηζκφ, ζ’ αληίζεζε κε φ,ηη πξνυπήξρε πξνεγνχκελα ή φηη αλαπηχρζεθαλ εθείλα πνπ ππήξραλ, αιιά πξέπεη λα νξηνζεηήζνπκε, ζειαδή λα πξνζδηνξίζνπκε αθξηβψο ζε ηη ζπλίζηαηαη απηή ε θνπιηνχξα θιπ. Αιεζεχεη φηη πξηλ απφ ηελ Αλαγέλλεζε ν άλζξσπνο ήηαλ έλα ηίπνηα θαη έγηλε ην παλ; Ή αλαπηχρζεθε κηα δηαδηθαζία πνιηηηζηηθήο δηακφξθσζεο κέζα απφ ηελ νπνία ν άλζξσπνο ηείλεη λα γίλεη ην παλ; Θα πξέπεη ίζσο λα πνχκε φηη πξηλ ηελ Αλαγέλλεζε ην ππεξβαηηθφ απνηεινχζε ηε βάζε ηεο κεζαησληθήο θνπιηνχξαο, αιιά κήπσο νη εθπξφζσπνη απηήο ηεο θνπιηνχξαο ήηαλ «κεδεληθά» ή εθείλε ε θνπιηνχξα δελ ήηαλ ηέηνηα ψζηε λα απνηειεί ην «παλ» γη’ απηνχο; Αλ ε Αλαγέλλεζε είλαη κηακεγάιε πνιηηηζηηθή επαλάζηαζε, δελ είλαη επεηδή άξρηζαλ νη άλζξσπνη λα ζθέπηνληαη φηη απφ «κεδέλ» πνπ ήηαλ έγηλαλ ην «παλ», αιιά επεηδή είρε δηαδνζεί απηφο ν ηξφπνο ζθέςεο, είρε γίλεη θαζνιηθή θίλεζε θιπ. Γελ «αλαθαιχθζεθε» ν άλζξσπνο, αιιά εγθαηληάζηεθε κηα θαηλνχξηα κνξθή θνπιηνχξαο, πξνζπάζεηαο δειαδή λα δηακνξθσζεί έλαο λένο ηχπνπ αλζξψπνπ ζηηο θπξίαξρεο ηάμεηο» (ππνγξάκκηζε ηνπ ζπληάθηε). Απηή ε άπνςε θαη βαζηθφ ην θαηαιεθηηθφ ζπκπέξαζκα απηήο –πηζηεχσ- ηαηξηάδεη ζηε δηθή καο πεξίπησζε, θαζ’ φζνλ ν ραξαθηεξηζηηθφο ηχπνο «λεφθνπνπ», κε ηα θνηλσληθά, επαγγεικαηηθά θαη πνιηηηθά ραξαθηεξηζηηθά, ηα νπνία ηνπ πξνζδψζακε παξαπάλσ, πξνζηδηάδεη ζε απηφλ ηνλ θαηά Γθξάκζη «λέν ηχπν αλζξψπνπ», ν νπνίνο ζπγθξνηείηαη κέζα ζηηο θπξίαξρεο ηάμεηο σο απφξξνηα ηεο Αλαγγέλεζεο, ηδσκέλεο σο δηαδηθαζία εκπέδσζεο κηαο λέαο θνπιηνχξαο. Δπηπιένλ γηα ηελ θξηηηθή ηνπ ηζηνξηνγξαθηθνχ ξεχκαηνο ηνπ «Νένπ Ηζηνξηθηζκνχ» ζηελ «θιαζηθή» αλάιπζε ηνπ Burckhardt θαη ζηηο πξνγελέζηεξεο δνκηζηηθέο πξνζεγγίζεηο βι. Martin J., «Ηnventing Sincerity, Refashioning Prudence: The Discovery of the Individual in Renaissance Europe», Σhe American Historical Review, Vol. 102, No. 5 (Dec., 1997), ζ. 1309-1342. 62

55


ππήθννη νθείινπλ ππνηαγή εθ ηνπ γεγνλφηνο απηνχ θαη κφλν. Με βάζε απηφ κπνξνχκε λα πνχκε φηη νη αιιαγέο ηνπ 1343 ζεκαηνδνηνχλ ηελ θαζηέξσζε ηεο αληίιεςεο, ε νπνία ζέιεη ηελ άζθεζε ηεο πνιηηηθήο εμνπζίαο λα είλαη κία θαηά βάζε εγθφζκηα δξαζηεξηφηεηα. ΢πλεπψο νη nove cives ηνπ 1343 κπνξνχλ λα ηδσζνχλ είηε σο ν πξνπνκπφο ηνπ πλεχκαηνο ηνπ «αηνκηθηζκνχ» ηνπ 15oπ αηψλα, ην νπνίν ζχκθσλα κε ηνλ Burckhardt, απνηέιεζε ηε βαζηθή ζπλζήθε αλάπηπμεο ηνπ αλαγελλεζηαθνχ θαηλνκέλνπ, είηε σο δείγκα ελφο λένπ νξζνινγηζηηθνχ θαη ππνινγηζηηθνχ πλεχκαηνο ζχκθσλα κε ηνλ Κνλδχιε, είηε σο έλαο «λένο ηχπνο αλζξψπνπ» θαηά ηνλ Γθξάκζη. Αλ πξνεθηείλνπκε ηνλ παξαπάλσ ζπιινγηζκφ, ζα είκαζηε ζε ζέζε λα ηζρπξηζζνχκε, φηη ζηα 1343 κπνξνχκε λα εληνπίζνπκε ηηο απαξρέο κηαο δηαδηθαζίαο, ε νπνία νδεγεί ζηελ εκπέδσζε ηεο εζηθήο απηνλνκίαο ηεο πνιηηηθήο, ηελ νπνία εμέθξαζε ζε δηαλνεηηθφ θαη ζεσξεηηθφ επίπεδν ν Μαθηαβέιιη. ΢ε ηειηθή αλάιπζε ινηπφλ, ζηα 1343 έρνπκε λα θάλνπκε κε κία δηαθνξεηηθή ζεκειίσζε ηεο «Κνκκνχλαο», ε νπνία εγθαηαιείπεη ηε κεζαησληθή ζεψξεζε, θαηά ηελ νπνία ε εζηθή ζηέθεη πάλσ απφ ηελ εγθφζκηα εμνπζία θαη ε εγθφζκηα εμνπζία δελ είλαη ηίπνηα άιιν παξά κέζν επηβνιήο ηεο ζενθξαηηθά πξνζδηνξηζκέλεο εζηθήο θαη δηθαηνζχλεο. Μέζα απφ απηή ηε δηαδηθαζία ε «Κνκκνχλα» απηνλνκείηαη απφ ηελ ζενθξαηηθά πξνζδηνξηζκέλε αηνκηθή/ηδησηηθή εζηθή θαη απνθηά κηα δηθή ηεο δεκφζηα/θνηλνηηθή εζηθή. O ραξαθηήξαο ηεο ηδενινγηθήο επίζεζεο, ηελ νπνία δέρνληαη κεηά ην 1343 νη nove cives απφ ινγίνπο ηεο επνρήο θαη ε νπνία έρεη ζηνλ ππξήλα ηεο ηελ ππεξάζπηζεο ηεο «Κνκκνχλαο», ηδσκέλεο σο κία εζηθή ηάμε, ε νπνία απεηιείηαη κε αλαηξνπή απφ ηελ εγεκνλία ησλ nove cives, ζπλεγνξεί ππέξ ησλ παξαπάλσ δηαπηζηψζεσλ. Δλδεηθηηθή είλαη ε αληίδξαζε ηνπ Boθάθηνπ ζηελ αλαξξίρεζε ησλ nove cives, ν νπνίνο ζεσξνχζε φηη απηνί νη άλζξσπνη ζα επηθέξνπλ πιήγκα ζηελ εζηθή ππφζηαζε ηεο πφιεο θαη αλαπνινχζε ηηο «ρξπζέο εκέξεο ηεο δίθαηεο δηαθπβέξλεζεο», ε νπνία αζθνχηαλ απφ κηα νκνγελή θαη ζπλεθηηθή εγεηηθή νκάδα, ρσξίο ηελ απεηιή ηεο δηρφλνηαο θαη «ηπράξπαζησλ αλζξψπσλ», φπσο απνθαιεί ηνπο nove cives. ΢ρνιηάδεη ν πνηεηήο αλαθνξηθά κε ηνπο nove cives: «Σα κπαιά ηνπο είλαη γεκάηα απφ αθφξεζηε θηιαξγπξία θαη πεξεθάληα γεκάηε έπαξζε θαη έηζη επηδηψθνληαο φρη ην δεκφζην θαιφ, αιιά ην ηδησηηθφ ηνπο φθεινο, έρνπλ επηθέξεη θαηαζηξνθή ζηελ πφιε θαη ηψξα επηδηψθνπλ λα ηε ζθιαβψζνπλ». Αληίζηνηρα ν Villani ζεσξεί φηη απφ απηνχο ηνπο αλζξψπνπο έιεηπαλ νη αξεηέο ησλ «antichi moderati» (εγθξαηψλ αξραίσλ, ελλνψληαο ηνπο εγέηεο ηεο πφιεο ζηνλ πξνεγνχκελν αηψλα) νη νπνίνη είραλ θπβεξλήζεη ηελ πφιε κε ηφζε ζνθία ζην καθξηλφ παξειζφλ».65 ΢πλνιηθφηεξα ν Villani επηζεκαίλεη κέζα απφ ην ρξνληθφ ηνπ κηα εζηθή κεηαηφπηζε, κηα απνκάθξπλζε απφ ηηο παξαδνζηαθέο αμίεο, ε νπνία θαη’ απηφλ αξρίδεη θαη ζπληειείηαη κέζα ζηελ «Κνκκνχλα» απφ ηα 1343 θαη δηαρέεηαη ζε νιφθιεξν ην θνηλσληθφ ζψκα66, σο απφξξνηα ηεο επηθξάηεζεο ηνπ δηαθνξεηηθνχ θαη θαηλνηφκνπ πλεχκαηνο, ην νπνίν 65

παξαηίζεληαη ζην Becker, «Florence in Transition», The John Hopkins Press, Baltimore, pp. 182-183.

66

Γηα ηηο εζηθέο θαη δηαλνεηηθέο κεηαηνπίζεηο πνπ επέθεξαλ νη θνηλσληθέο αλαηαξάμεηο θαη ε παλνχθια ζε κεξίδα ησλ ινγίσλ βι. ηε

56


επέθεξε ε εγεκνλία ησλ nove cives θαη ε νπνία θνξπθψλεηαη κε ηελ επηδεκία ηεο παλνχθιαο, ε νπνία πιήηηεη ηελ πφιε ζηα 1348. Δλδεηθηηθά γη’ απηή ηνπ ηελ αληίιεςε είλαη ηα αθφινπζα ιφγηα: «Σν ρέξη ηνπ Θενχ θνπξάζηεθε θαη νη άλζξσπνη γεκίδνπλ ηηο δσέο ηνπο κε ιαγλεία, ιαηκαξγία, ραξηνπαημία θαη ηεκπειηά»67. Ζ «ΚΟΜΜΟΤΝΑ» Χ΢ ΓΗΑΝΟΖΣΗΚΖ ΢ΤΛΛΖΦΖ ΢ην θεθάιαην απηφ επηδηψθνπκε λα εληνπίζνπκε ην πψο ε «Κνκκνχλα» θαη επξχηεξα ε έλλνηα ηεο πνιηηηθήο εμνπζίαο θαη ηεο αλζξψπηλεο δηαθπβέξλεζεο, θαζίζηαλην αληηθείκελν αλάγλσζεο θαη δηαλνεηηθήο ζχιιεςεο. Σί αλαθαηαηάμεηο επηθέξεη ε εκθάληζε θαη νη κεηακνξθψζεηο ηεο «Κνκκνχλαο» ζην ζηνραζκφ, ζηελ πνιηηηθή ζθέςε θαη ζηελ πνιηηηθή θηινζνθία ηεο επνρήο; Ή απφ ηελ άιιε πψο αλαπαξάγεηαη ε «Κνκκνχλα» ζε δηαλνεηηθφ θαη ζεσξεηηθφ επίπεδν; Ζ δηαθξίβσζε απηψλ ησλ δεηεκάησλ είλαη ρξήζηκε, γηα λα είκαζηε ζε ζέζε λα εληνπίζνπκε ην βαζχηεξν λφεκα ησλ επηινγψλ, ζηηο νπνίεο πξνβαίλνπλ ηα ζπιινγηθά ππνθείκελα ην θαινθαίξη ηνπ 1378, θαηά ηε δηάξθεηα δειαδή ηεο «Αλαηαξαρήο». Πξνεγνπκέλσο είδακε θάπνηεο βαζηθέο φςεηο ηεο δηαιεθηηθήο, ε νπνία αλαπηχζζεηαη, κεηαμχ ηεο «Κνκκνχλαο» θαη ηνπ θνηλσληθνχ αληαγσληζκνχ, νχησο ψζηε λα δηακνξθψζνπκε κηα νπηηθή γηα ην πψο ζα πξνζεγγίζνπκε ην 1378 σο κία θνξπθαία έθθξαζε απηνχ ηνπ αληαγσληζκνχ ζηνλ 14ν αηψλα. Σψξα ζα πξέπεη λα δνχκε ηε δηαπινθή ηεο θίλεζεο ησλ ηδεψλ κε ηελ έλλνηα ηεο «Κνκκνχλαο», κε ζηφρν λα κπνξνχκε λα αλαδείμνπκε ηηο ηδενινγηθέο δηαζηάζεηο ηεο «Κνκκνχλαο» θαη ηεο «Αλαηαξαρήο». ……………………… Πξνο ηα ηέιε ηνπ 13νπ αηψλα παξαηεξείηαη εληφο ηεο «Κνκκνχλαο» ε αλάπηπμε κηαο πνιπδηάζηαηεο εθπαηδεπηηθήο δξαζηεξηφηεηαο, ε νπνία δηαζέηεη δηάθνξα θέληξα κε δηαθνξεηηθνχο ηδενινγηθνχο πξνζαλαηνιηζκνχο θαη ραξαθηεξηζηηθά ην θαζέλα, κέζα απφ ηα νπνία δηεμάγεηαη ζε ζρεηηθή αλάιπζε γηα ην «Γεθαήκεξν» ηνπ Βνθάθηνπ ζην Bakhtin, «Rabelais and his World», Indiana University Press, pp. 271-272: «Ζ ζθέςε θαη ν ιφγνο έπξεπε λα ηεζνχλ ππφ ηέηνηεο ζπλζήθεο, ψζηε ν θφζκνο λα κπνξεί λα εθζέζεη ηελ άιιε ηνπ πιεπξά, ηελ πιεπξά ε νπνία ήηαλ θξπκκέλε, γηα ηελ νπνία δελ κηινχζε θαλέλαο, ε νπνία δελ ηαίξηαδε κε ηηο ιέμεηο θαη ηηο κνξθέο ηεο θπξίαξρεο θηινζνθίαο...Καη ην εξψηεκα ηέζεθε: «Σί βξίζθεηαη θάησ απφ ηα πφδηα καο;» Ζ ζθέςε θαη ν ιφγνο αλαδήηεζαλ κηα λέα πξαγκαηηθφηεηα πίζσ απφ ηνλ εκθαλή νξίδνληα ηεο επίζεκεο θηινζνθίαο. ΢πρλά πνιιέο ιέμεηο πεξηζηξέθνληαλ, πξνθεηκέλνπ λα αλαθαιπθζεί ηί πξαγκαηηθά θξπβφηαλ, ηί βξηζθφηαλ ζηελ άιιε πιεπξά. Ο ζηφρνο ήηαλ λα αλεπξεζεί ε ζέζε, ε νπνία λα επηηξέπεη κηα νπηηθή ζηελ άιιε πιεπξά ησλ θαζηεξσκέλσλ αμηψλ, ψζηε λα δηακνξθσζνχλ λένη πξνζαλαηνιηζκνί. Έλαο απφ ηνπο πξψηνπο, ν νπνίνο έζεζε απηφ ην δήηεκα κε κεγάιε αλεζπρία ήηαλ ν Βνθάθηνο. Σν Γεθαήκεξν γξάθηεθε ζε πεξίνδν παλνχθιαο, ε νπνία δεκηνχξγεζε λέλεο ζπλζήθεο γηα ηελ αλάδπζε κηαο λέαο εηιηθξίλεηαο, αλεπίζεκσλ θαη αληηζπκβαηηθψλ ιέμεσλ θαη εηθφλσλ». 67

Villani Jovanni., «Nuona Cronica», {XII.4}.

57


κεγάιν βαζκφ ε θίλεζε ησλ ηδεψλ. Μέζα απφ απηή ηε δξαζηεξηφηεηα αξρίδνπλ θαη δηακνξθψλνληαη άλζξσπνη ιφγηνη, νη νπνίνη επηδίδνληαη είηε ζε θάπνηα ζπγγξαθηθή δξαζηεξηφηεηα είηε αλαιακβάλνπλ κηα επαγγεικαηηθή ελαζρφιεζε, ε νπνία πξνυπνζέηεη έλα ειάρηζην εμεηδηθεπκέλσλ γλψζεσλ, κε πην ραξαθηεξηζηηθέο απηέο ησλ λνηάξησλ θαη ησλ δηθνιάβσλ, νη νπνίνη έπξεπε λα γλσξίδνπλ ην ξσκατθφ δίθαην ηνπ Ηνπζηηληάλεηνπ Κψδηθα θαη απηέο ησλ ηξαπεδηηψλ θαη ησλ εκπφξσλ κε δηεζλή δξαζηεξηνπνίεζε, νη νπνίνη ζα έπξεπε λα θαηέρνπλ ππνινγηζηηθέο, νξγαλσηηθέο θαη δηαπξαγκαηεπηηθέο ηθαλφηεηεο. Κνηλφο ηφπνο θαη γηα ηηο δχν θαηεγνξίεο ησλ κνξθσκέλσλ αλζξψπσλ είλαη ε θαηά θαλφλα εκπινθή ηνπο ζηελ δηνίθεζε ηεο «Κνκκνχλαο» θαη ζηελ πνιηηηθή αληηπαξάζεζε, ε νπνία δηεμαγφηαλ εληφο ηεο. Με απηήλ ηελ έλλνηα κπνξνχκε λα κηιήζνπκε γηα ηε δηακφξθσζε ελφο ζψκαηνο αλζξψπσλ, νη νπνίνη πξνζηδηάδνπλ ζε κηα ηδηαίηεξε θνηλσληθή θαηεγνξία θαη ζα κπνξνχζαλ λα απνθιεζνχλ σο νη νξγαληθνί δηαλννχκελνη ηεο «Κνκκνχλαο» θαηά ηελ γθακζηαλή έλλνηα ηνπ φξνπ θαη φπσο ηελ εμέζεζε ν Jacques Le Goff ζην νκψλπκν έξγν ηνπ. Μέζα απφ ηηο γξακκέο απηψλ ησλ αλζξψπσλ αλαδεηθλχνληαη πεξηπηψζεηο ινγίσλ, νη νπνίνη ζπιιακβάλνπλ θαη πξνηείλνπλ ελαιιαθηηθέο πξνηάζεηο ζπγθξφηεζεο ηεο «Κνκκνχλαο» ή εθθξάδνπλ ζε ζεσξεηηθφ επίπεδν ηηο ήδε ππάξρνπζεο. Ζ δηαδηθαζία απηή είλαη ζηελά δεκέλε κε ηελ εθάζηνηε δηακνξθνχκελε εληφο ηεο «Κνκκνχλαο» πνιηηηθή ζπγθπξία θαη ην πψο ηνπνζεηείηαη ν θάζε ιφγηνο απέλαληη ζε απηήλ. Με απηήλ ηελ έλλνηα ζην έξγν ηνπ θάζε ινγίνπ κπνξνχκε λα παξαηεξήζνπκε ηνλ δηάινγν ηεο ζεσξίαο κε ηελ επίθαηξε πνιηηηθή πξαθηηθή, θάηη ην νπνίν καο δηεπθνιχλεη λα δηαγλψζνπκε κε έλαλ πην ζθαηξηθφ ηξφπν ηελ πνιηηηθή πξαγκαηηθφηεηα ηεο «Κνκκνχλαο». Απφ ηελ άιιε εληνπίδνπκε θαη πεξηπηψζεηο ινγίσλ, νη νπνίνη κε βάζε ηελ ζπγθπξία πξνβαίλνπλ ζηελ θαηαζθεπή επξχηεξσλ ζεσξεηηθψλ ζρεκάησλ θαη ζπκπαγψλ ζεσξήζεσλ, νη νπνίεο πξνζηδηάδνπλ ζε κηα πνιηηηθή ζεσξία. Μέζα ινηπφλ απφ ηελ ελδεηθηηθή ηρλειάηεζε βαζηθψλ ζεσξήζεσλ, είκαζηε ζε ζέζε λα παξαηεξήζνπκε ηελ αλάπηπμε αθφκα ελφο θαηλνκέλνπ δηαιεθηηθήο έληαζεο, ην νπνίν αθνξά ηε ζρέζε ηδεψλ θαη γεγνλφησλ. Μηα δηαδηθαζία δειαδή, θαηά ηελ νπνία ε πξαγκαηηθφηεηα φρη κφλν αληαλαθιάηαη κε έλαλ ζπκππθλσηηθφ θαη αθεξεκέλν ηξφπν ζε κηα ηδέα, αιιά ε γέλλεζε ηεο ηδέαο ζπκπίπηεη κε ηελ ζπληέιεηα ησλ γεγνλφησλ θαη απφ ηελ άιιε νη θνξείο ηεο ηζηνξηθήο θίλεζεο πξνζθεχγνπλ ζηηο ηδέεο, πξνθεηκέλνπ λα αιιάμνπλ ηελ πξαγκαηηθφηεηα, πξψηα απ’ φια ηεο ίδηαο ηεο «Κνκκνχλαο». Αο δνχκε φκσο πξψηα ηνπο θνξείο ηεο εθπαηδεπηηθήο δξαζηεξηφηεηαο ηεο Φισξεληίαο, φπσο απηή δηακνξθψζεθε ζηα ηέιε ηνπ 13νπ αηψλα. Δλ πξψηνηο βιέπνπκε ηε ζρνιή θαλνληθνχ δηθαίνπ, ε νπνία ιεηηνπξγνχζε ζηνλ θαζεδξηθφ λαφ ηνπ San Giovanni θαη ν βαζηθφο ζηφρνο ηεο νπνίαο ήηαλ ε ζηειέρσζε ηεο εθθιεζηαζηηθήο 58


γξαθεηνθξαηίαο. ΢ηνλ αληίπνδα ππήξραλ πνιιέο ηδησηηθέο ζρνιέο γηα ηελ θαηάξηηζε ησλ λνηάξησλ θαη κία ζρνιή ξσκατθνχ δηθαίνπ ζηα πξφηππα ηνπ παλεπηζηεκίνπ ηεο Μπνιφληα ζην Αξέηζν, κία πφιε θνληά ζηε Φισξεληία. Ήηαλ ηέηνηα ε δήηεζε γηα λνκηθά επαγγέικαηα ζηελ πφιε, ψζηε ζηα 1321 επηρεηξήζεθε λα ηδξπζεί κηα ζρνιή αλάινγε ηεο Μπνιφληα, πξνθεηκέλνπ λα κελ αλαγθάδνληαη νη θισξεληηλνί επίδνμνη λνκηθνί λα ηαμηδεχνπλ κέρξη εθεί γηα λα κάζνπλ λνκηθά. Δπίζεο ήδε απφ ηα ηέιε ηνπ 13νπ αηψλα εκθαλίδνληαη πνιιά ηδησηηθά ζρνιεία ξεηνξηθήο κε θνξπθαίν απηά ησλ Bruno Casini θαη Brunetto Latini, ηα νπνία ζηαδηαθά κέζα ζην ρξφλν αξρίδνπλ θαη πξνζαλαηνιίδνληαη ζηε κειέηε ηεο θηθεξψλεηαο ξεηνξηθήο θαη άιισλ πεγψλ ηεο ιαηηληθήο γξακκαηείαο. Σα δχν φκσο βαζηθά θέληξα εθπαίδεπζεο κε πξνζαλαηνιηζκφ ζηε ζενινγία θαη ηε θηινζνθία ήηαλ ε θξαγθηζθαληθή ζρνιή ηεο Santa Croce, ην πεξηερφκελν ηεο νπνίαο ήηαλ έληνλα επεξεαζκέλν απφ ηε δηδαζθαιία ηνπ Μπνλαβεληνχξα θαη ζηελ νπνία δίδαμαλ θνξπθαίνη θξαγηζθαλνί ζηνραζηέο ηεο επνρήο, φπσο ν Πέηξνο Οιίβηνο θαη ν Οπκπεξηίλνο ηεο Καδάιε θαη ε δνκεληθαληθή ζρνιή ηεο Santa Maria Novella, ζηελ νπνία ν θνξπθαίνο δάζθαινο ήηαλ ν Remigio de Girolami, θαη ε νπνία είρε επηδξάζεηο απφ ηε ζσκηζηηθή θηινζνθία θαη ηνλ αξηζηνηειηθφ ζρνιαζηηθηζκφ. Σα δχν ηειεπηαία θέληξα ελζσκάησλαλ ηηο γεληθφηεξεο ηάζεηο ηεο θηινζνθίαο θαη ηνπ ζηνραζκνχ ηεο επνρήο θαη απνηέιεζαλ ηα βαζηθά ζεκεία αλαθνξάο γηα ηε δηαλνεηηθή θίλεζε ηεο «Κνκκνχλαο». Mέζα απφ ηε δηαλνεηηθή δξαζηεξηφηεηα, ε νπνία ζπληεινχηαλ ζηα παξαπάλσ θέληξα, άξρηζε λα παξάγεηαη ζηνραζκφο, ηνπ νπνίνπ κία βαζηθή ζπληζηψζα απνηεινχζε ε ζπιινγηζηηθή πεξί «Κνκκνχλαο». Ο Skinner, αλαηξψληαο ηελ παξαδνζηαθή αλάιπζε ηνπ Baron, ν νπνίνο δηαβιέπεη σο ρξνληθφ ζεκείν γέλλεζεο κηα ηδενιoγίαο, ε νπνία αλαθέξεηαη ζηελ «Κνηλφηεηα», δειαδή απηήο ηνπ πνιηηηθνχ νπκαληζκνχ, ηηο αξρέο ηνπ 15νπ αηψλα, ζεσξεί φηη λέεο ηδενινγηθέο κνξθέο δεκηνπξγνχληαη απφ ηα ηέιε ηνπ 13νπ αηψλα κε βαζηθή ζπλζήθε αλάπηπμήο ηνπο ηελ «ππεξάζπηζε ηεο ειεπζεξίαο» ηεο «Κνκκνχλααο». ΢ε έλα αλάινγν ζπκπέξαζκα γηα ηελ ελεξγνπνίεζε καο «αζηηθήο ηδενινγίαο» (urban ideology), δειαδή κηαο ηδενινγίαο, ε νπνία έρεη σο αλαθνξά ηνλ αζηηθφ ρψξν ηεο «Κνκκνχλαο» θαηαιήγεη θαη ν Holmes. ΢ην ίδην κήθνο θχκαηνο θηλνχκελνο ν Rubinstein επηθξίλεη ηελ παξαδνζηαθή άπνςε γηα δηακφξθσζε πνιηηηθήο ηδενινγίαο κφλν ζηνλ 15ν αηψλα, ζεσξψληαο φηη απηή ε δηαδηθαζία εθθηλά ήδε απφ ηνλ 13 ν αηψλα θαη απνθξπζηαιιψλεηαη κέζα απφ ηελ ηζηνξηνγξαθία ηεο επνρήο. ΢ρνιηάδεη ραξαθηεξηζηηθά: «Ζ ηζηνξία ησλ ηηαιηθψλ θνηλνηήησλ καο απνθαιχπηεη κηα ηφζν έληνλε πνιηηηθή δσή, κηα ηφζν αμηνπξφζεθηε αλάπηπμε ησλ δεκνζίσλ ζεζκψλ, κία ηφζν ηζρπξή ζπλείδεζε ησλ γεγνλφησλ θαη ησλ ζρέζεσλ, πνπ θαζνξίδνπλ ηελ πνιηηηθή, ψζηε ε ζρεδφλ απνθιεηζηηθή απνπζία πνιηηηθψλ ζεσξηψλ καο εθπιήζζεη…Απηή ε άπνςε ηεθκεξηψλεηαη απφ ηελ έιιεηςε πεγψλ. Ωζηφζν ζα πξέπεη λα ηξνπνπνηεζεί χζηεξα απφ πην ελδειερή εμέηαζε ησλ πεγψλ ηεο επνρήο…Ζ ηζηνξηνγξαθία πνπ είλαη κηα πξσηνγελήο πεγή γηα ηελ πνιηηηθή ζθέςε ηεο επνρήο, ζπρλά παξαγλσξίδεηαη. Ωζηφζν ζηε Φισξεληία καο 59


απνθαιχπηεη ηελ έλαξμε κηαο πνιηηηθήο ηδενινγίαο, φηαλ φιεο νη άιιεο πεγέο παξακέλνπλ ζησπειέο»68.

Αο δνχκε φκσο θάπνηεο βαζηθέο πηπρέο απηψλ ησλ λέσλ κνξθψλ ηδενινγηθήο

έθθξαζεο, νη νπνίεο δεκηνπξγνχληαη κέζα ζηελ «Κνκκνχλα» ζηα ηέιε ηνπ 13νπ θαη ζηηο αξρέο ηνπ 14νπ αηψλα θαη αλαθέξνληαη ζε απηήλ. α. Δίδακε πξνεγνπκέλσο ηελ αλαγφξεπζε ηεο «Κνκκνχλαο» κέζα απφ ηηο αιιαγέο ηνπ 1292 ζε κία ζπγθεληξσηηθή έλλνκε ηάμε, ζηε δηθαηνδνζία ηεο νπνίαο ππάγνληαη φινη νη θάηνηθνη ηεο Φισξεληίαο θαη κέζα απφ ηελ νπνία δηαζθαιίδεηαη ν ξφινο ηνπ popolo σο ην ζεκέιην ηεο εμνπζίαο. Απηή ε δηαδηθαζία αθνξά θαηά θχξην ιφγν ηε ζπγθξφηεζε ηεο «Κνκκνχλαο» ζε ζρέζε κε ην εζσηεξηθφ ηεο, έρεη λα θάλεη κε ηελ εζσηεξηθή ηεο ππφζηαζε, δειαδή κε ην πεδίν εθείλν, ζην νπνίν εθδειψλνληαη θαη αλαπηχζζνληαη νη ζρέζεηο ηεο «Κνκκνχλαο» κε ηνπο ηδηψηεο. Απηφο ν ηξφπνο λνκηθήο, θαλνληζηηθήο θαη θαηαζηαιηηθήο θαηνρχξσζεο ηεο «Κνκκνχλαο» ζα έκελε εκηηειήο, αλ δελ επεθηεηλφηαλ θαη ζην εμσηεξηθφ ηεο «Κνκκνχλαο», δειαδή ζην πεδίν εθείλν, ζην νπνίν εθδειψλνληαη θαη αλαπηχζζνληαη νη ζρέζεηο ηεο κε άιια ππνθείκελα θαη θνξείο πνιηηηθήο εμνπζίαο, ζε απηφ δειαδή, ην νπνίν ζήκεξα ζα απνθαινχζακε «δηεζλείο ζρέζεηο» θαη «δηεζλέο δίθαην». Ήδε απφ ηνλ 11ν αηψλα ν πάπαο θαη ν απηνθξάηνξαο είραλ επηδνζεί ζε έλαλ αγψλα, επηζηξαηεχνληαο ν θαζέλαο ηνπο δηθνχο ηνπ νξγαληθνχο δηαλννχκελνπο, αθελφο ν πάπαο ηνλ Γξαηηαλφ θαη χζηεξα απφ απηφλ ηνπο ζπλερηζηέο ηνπ έξγνπ ηνπ, ηνπο ιεγφκελνπο «Νηεθξεηηζηέο» θαη αθεηέξνπ ν απηνθξάηνξαο ηνπο λνκνδηδάζθαινπο ηεο Μπνιφληα, κε ζηφρν λα πξνζδψζνπλ κηα λνκηθή θαη θαλνληζηηθή ηζρχ ζηελ πνιηηηθή ηνπο επηδίσμε γηα επέθηαζε ηεο πνιηηηθήο ηνπο θπξηαξρίαο ζηνλ επξσπατθφ ρψξν. Ζ «Κνκκνχλα» επέιεμε ηε λνκηθνζεζκηθή απηνλνκία ηεο θαη ηελ «ειεπζεξία» ηεο, ηελ νπνία θάζε ηφζν ππεξαζπηδφηαλ θαη θαηνρχξσλε αθελφο ζηα πεδία ησλ πνιεκηθψλ ζπγθξνχζεσλ κε ηα ζηξαηεχκαηα ηνπ απηνθξάηνξα θαη αθεηέξνπ κε ηνλ εζσηεξηθφ αγψλα ελάληηα ζηνπο Γηβειίλνπο. Μέζα απφ απηή ηε δηαδηθαζία ε «Κνκκνχλα» θαηάθηεζε κηα de facto θαηάζηαζε ειεπζεξίαο. Χζηφζν ζηε ζρεηηθή ηδενινγηθή δηαπάιε, ε νπνία δηεμαγφηαλ κε ηηο δπλάκεηο, νη νπνίεο ζηήξηδαλ ηνλ απηνθξάηνξα, απηφο δηέζεηε έλα ηδενινγηθφ ζπγθξηηηθφ πιενλέθηεκα, θαζψο κπνξνχζε λα επηθαιεζηεί ηελ de jure ππνηέιεηα ηεο «Κνκκνχλαο» ζηελ θπξηαξρία ηνπ. Με απηήλ ηελ έλλνηα δεκηνπξγνχηαλ γηα ηελ «Κνηλφηεηα» έλα λνκηθφ πξφβιεκα κε νμπκέλεο θαη έληνλεο πνιηηηθντδενινγηθέο πξνεθηάζεηο, ην νπνίν είρε λα θάλεη κε πνηφλ ηξφπν ζα λνκηκνπνηεζεί θαη ζα θαηνρπξσζεί λνκηθά ε de facto ειεπζεξία, δειαδή ην πψο απηή ζα κεηαηξαπεί θαη ζε de jure. 68

Rubinstein, «The Beginnings of Political Thought in Florence: A Study in Medieval Historiography», Journal of the Warburg and

Courtauld Institutes, Vol. 5 (1942), ζ. 198.

60


Σε ιχζε ζε ζεσξεηηθφ επίπεδν ηελ πξνζέθεξε έλαο πξσηνπνξηαθφο ηηαιφο λνκηθφο ηεο επνρήο, νλφκαηη Μπαξηφινο ηνπ ΢αμνθεξάηνπ (1313-1357), ν νπνίνο απαληψληαο ζην παξαπάλσ εξψηεκα, θαηάθεξε λα δηακνξθψζεη κηα λνκηθή ζεκειίσζε ηεο «ειεπζεξίαο» ηεο «Κνκκνχλαο», λα εηζάγεη κηα πξσηνπφξα λνκηθή κεζνδνινγία θαη λα δηακνξθψζεη κηα ζπλνιηθφηεξε πνιηηεηαθή ζεψξεζε. Ο Μπαξηφινο είρε ζπνπδάζεη ξσκατθφ δίθαην ζην παλεπηζηήκην ηεο Πεξνχηδηα θαη ηεο Μπνιφληα, απφ φπνπ απνθνίηεζε ζηα 1334. ΢ηα 1339 άξρηζε λα δηδάζθεη πξψηα ζηελ Πίδα θαη κεηά ζηελ Πεξνχηδηα, αλπςψλνληαο ηελ εθεί λνκηθή δηδαζθαιία ζην επίπεδν ηεο Μπνιφληα. Αθξνγσληαίνο ιίζνο ηεο δηδαζθαιίαο ηνπ γηα ην δεκφζην δίθαην είλαη ε έλλνηα ηεο «απηνλνκίαο ηεο civitas», ηελ νπνία «civita» ηελ ελλνεί, φπσο ν ίδηνο δηεπθξηλίδεη, είηε σο ην «populus» είηε σο ην κέξνο, ζην νπνίν απηφ δηακέλεη. Ζ «απηνλνκία» δίλεη ζηελ «civitas» ηελ εμνπζία λα δηακνξθψζεη κηα δηθή ηεο αλεμάξηεηε λνκνζεηηθή δηαδηθαζία θαη ηελ αληίζηνηρε δηθαηνδνζία, ρσξίο απηφ ην δηθαίσκα λα ηειεί ππφ ηελ αίξεζε ηεο έγθξηζεο ηνπ απηνθξάηνξα ή θάπνηνπ άιινπ θνξέα πνιηηηθήο εμνπζίαο. «Civitas sibi princeps» (Ζ «πνιηηεία» είλαη εγεκφλαο ηνπ εαπηνχ ηεο) αλαθεξχζζεη ν Μπαξηφινο. ΢πλεπψο ν Μπαξηφινο αληηιακβάλεηαη ηελ «πνιηηεία/civitas» σο έλα απηφλνκν ππνθείκελν, ην νπνίν έρεη ηελ ηδηφηεηα ηνπ λνκηθνχ πξνζψπνπ (persona), ην νπνίν κπνξεί λα λνκνζεηεί θαη λα δηθαηνδνηεί απφ κφλν ηνπ, ξπζκίδνληαο φια ηα δεηήκαηα, ηα νπνία ην απαζρνινχλ.69 Σν απηεμνχζην απηφ ηεο «Κνκκνχλαο» ζεκειηψλεηαη ζχκθσλα κε ηνλ Μπαξηφιν είηε ζην έζηκν, ηδσκέλν σο κία καθξνρξφληα θνηλσληθή πξαθηηθή (long usus-vetusta-αξραηφηεηα), γχξσ απφ ηελ νπνία έρεη ζρεκαηηζζεί κηα ζπλαίζζεζε δηθαίνπ-κία γεληθή ζπλαίλεζε (opinion iurisconsensus omnium) είηε ζε κία καθξνρξφληα νηνλεί λνκνζεηηθή πξαθηηθή, ε νπνία αλαπηχζζεηαη ζην έδαθνο κηαο de facto θαηάζηαζεο.70 Ζ ζεσξεηηθή παηξφηεηα ηεο ηδέαο, ε νπνία αθνξά ην δηθαίσκα ελφο ζψκαηνο πνιηηψλ λα πξνβαίλνπλ ζε κηα απηφλνκε λνκνζεηηθή δηαδηθαζία αλήθεη ζηνλ Μαξζίιην ηεο Πάδνβαο (1275-1342). Χζηφζν ν Μαξζίιηνο ζεκειηψλεη ηελ «απηνλνκία» θηινζνθηθά, ζηεξηδφκελνο ζηα «Πνιηηηθά» ηνπ Αξηζηνηέιε. Ο Μπαξηφινο επηρεηξεί ην ίδην, έρνληαο σο βάζε ηνλ Ηνπζηηληάλεην Κψδηθα (Corpus Ηuris). Mε απηήλ ηελ έλλνηα ε ζεκειίσζε ηεο απηνλνκίαο δελ είλαη θηινζνθηθή, αιιά λνκηθή ηερληθν-δνγκαηηθή71. Ο Μπαξηφινο ζηεξίδνληαο ηα επηρεηξήκαηά ηνπ κέζα απφ ηελ επίθιεζε ηνπ Κψδηθα, ηνπ νπνίνπ ζπληάθηεο είλαη ν ίδηνο ν απηνθξάηνξαο Ηνπζηηληαλφο θαη ησλ Γξαθψλ, απηφ ην νπνίν θαηαθέξλεη, είλαη λα πξνζδψζεη κεγαιχηεξν θχξνο ζηα επηρεηξήκαηά ηνπ θαη λα θέξεη ηνπο δηαλννχκελνπο ηνπ απηνθξάηνξα ζε αδηέμνδν, θαζψο επηθαιείηαη ηελ ίδηα πεγή δηθαίνπ κε απηνχο, πξνθεηκέλνπ λα απνδείμεη ην 69

βι. Cesar, «Popular Autonomy and Imperial Power in Bartolus of Saxoferrato: An Intrinsic Connection», Journal of the History of Ideas, Vol. 65, No. 3 (Jul., 2004), ζ. 375. 70 βι. Skinner, «Σα Θεκέιηα ηεο Νεφηεξεο Πνιηηηθήο ΢θέςεο», εθδ. Αιεμάλδξεηα, ζζ. 36-37. 71

΢ε απηφ ην θεθάιαην, φπνπ εμεηάδεηαη ην έξγν ηνπ Μπαξηφινπ, ρξεζηκνπνηνχληαη πνιινί φξνη, νη νπνίνη αλήθνπλ ζηελ «επηζηήκε ηνπ δηθαίνπ» θαη γη’ απηφ ηίζεληαη κε πιάγηα γξάθε. Γηα κηα πην αλαιπηηθή δηαζαθήληζε ησλ φξσλ βι. ΢νχξιαο Π., «Δηζαγσγή ζηελ Δπηζηήκε ηνπ Γηθαίνπ», εθδ. ΢άθθνπια.

61


εληειψο αληίζεην, απφ απηφ, ην νπνίν απηνί πξνβάιινπλ. Με απηφλ ηνλ ηξφπν ν Mπαξηφινο θαηαζθεπάδεη έλα λνκηθφ ζρήκα, ζχκθσλα κε ην νπνίν, νη εμνπζίεο ηνπ απηνθξάηνξα θαη ηεο «civitas» είλαη δηαθξηηέο θαη απηφλνκεο, ρσξίο λα ηεινχλ ζε θάπνηα ζρέζε εζσηεξηθήο ηεξαξρίαο ή εμάξηεζεο κεηαμχ ηνπο, θαζψο νη πεγέο ηνπο είλαη δηαθνξεηηθέο. Γηα ηνλ Μπαξηφιν ε εμνπζία ηνπ απηνθξάηνξα έρεη ιατθή θαηαγσγή, θη απηφ γηαηί ε απηνθξαηνξηθή εμνπζία είλαη ζετθή. Βάζε απηήο ηεο άπνςεο απνηειεί έλα βηβιηθφ απφζπαζκα, ζχκθσλα κε ην νπνίν: «Αθνχ εηζέιζεο εηο ηήλ γήλ, ηελ νπνία δίδεη εηο ζε Κχξηνο ν Θεφο ζνπ, θαη θιεξνλνκήζεο απηήλ θαη θαηνηθήζεο ελ απηή θαη είπεο, Θέισ θαηαζηήζεη βαζηιέα επ’ εκέ, θαζψο πάληα ηα έζλε ηα πέξημ εκνχ, ζέιεηο βέβαηα θαηαζηήζεη βαζηιέα επί ζε, φληηλα εθιέμε Κχξηνο ν Θεφο ζνπ, εθ ησλ αδειθψλ ζνπ ζέιεηο θαηαζηήζεη βαζηιέα επί ζε, δελ δχλαζαη λα θαηαζηήζεο άλζξσπνλ μέλνλ επί ζε, φζηηο δελ είλαη αδειθφο ζνπ» (Γεπηεξνλφκηνλ ΗΕ΄.14-15). ΢ρνιηάδνληαο απηφ ην απφζπαζκα, θαηαιήγεη φηη ε επί φισλ ησλ αλζξψπσλ εμνπζία ηνπ απηνθξάηνξα εγθαζηδξχζεθε απφ ηνλ ίδην ηνλ Θεφ. Με απηφλ ηνλ ηξφπν ν Θεφο επεθχιαμε γηα ηνπο αλζξψπνπο έλαλ εξγαιεηαθφ ξφιν, απηφλ ησλ εθιεθηφξσλ ησλ απηνθξαηφξσλ θαη ησλ κνλαξρψλ ηνπο, δεδνκέλνπ φηη απηφο ζα παξέκβεη μαλά ζηελ έζραηε αλάγθε γηα λα επαλαξπζκίζεη ηελ εγθφζκηα εμνπζία.72 Απφ ηελ άιιε ε εμνπζία ηεο civitas βαζίδεηαη είηε ζην έζηκν είηε ζηελ χπαξμε κηαο de facto θαηάζηαζεο, ηελ νπνία ν λνκηθφο πξέπεη λα αλαγλσξίζεη, πξνθεηκέλνπ λα εξκελεχζεη ην λφκν ζχκθσλα κε απηήλ θαη κε απηφλ ηνλ ηξφπν απφ de facto κεηαηξέπεηαη ζε de jure. H ζεσξεηηθή απηή θαηαζθεπή ηεο κεηαηξνπήο κηαο de facto θαηάζηαζεο ζε de jure ππάξρεη ζην ξσκατθφ ηδησηηθφ δίθαην θαη αλαγλσξίδεηαη απφ ηνλ ίδην ηνλ «Κψδηθα» κε ηελ θαζηέξσζε ηνπ ζεζκνχ ηεο ρξεζηθηεζίαο (usus). Αληίζηνηρα ζηνπο Παλδέθηεο (Digestia), θαηνρπξψλεηαη ην έζηκν σο πεγή αλαγθαζηηθνχ δηθαίνπ (ius cogens), δειαδή δηθαίνπ πνπ δεζκεχεη ηα ππνθείκελα. Με βάζε απηά ζα κπνξνχζακε λα παξαηεξήζνπκε φηη ν Μπαξηφινο κεηαθέξεη ιχζεηο, ηηο νπνίεο ππνδεηθλχεη ν «Κψδηθαο» γηα ηε δηεπζέηεζε ησλ ηδησηηθψλ ζρέζεσλ ζην επίπεδν ηνπ δεκνζίνπ δηθαίνπ, δειαδή ηεο δηακφξθσζεο θαη ηεο ιεηηνπξγίαο ηεο πνιηηηθήο εμνπζίαο. Oη παξαπάλσ επηινγέο ηνπ Μπαξηφινπ δηακνξθψλνπλ ηελ πξσηνπνξηαθή κεζνδνινγία ηνπ γηα ην ξσκατθφ δίθαην ζε ζρέζε κε ηνπο πξνεγνχκελνπο δηδαζθάινπο. Σν ξσκατθφ δίθαην ηνπ «Κψδηθα» πεξηειάκβαλε αλαιπηηθέο θαη ζπγθεθξηκέλεο ιχζεηο ζε πξνβιήκαηα, ηα νπνία αθνξνχζαλ ηελ πξαγκαηηθφηεηα ηνπ 6νπ αηψλα. Με απηήλ ηελ έλλνηα ζηνλ 11ν αηψλα, φηαλ άξρηζε ε «αλαβίσζε» ηνπ ξσκατθνχ δηθαίνπ, νη λνκηθνί, φπσο θαη ζπλνιηθά ηα ζπζηήκαηα εμνπζηψλ ηεο επνρήο, βξέζεθαλ αληηκέησπνη κε ην πξφβιεκα ηνπ πψο ζα εθαξκφζνπλ έλα δηθατθφ ζχζηεκα, ην νπνίν αληηζηνηρεί ζε κία πξαγκαηηθφηεηα, ε νπνία πθίζηαην πέληε αηψλεο πξηλ. Ο ζεκειησηήο ηεο 72

βι. Cesar, «Popular Autonomy and Imperial Power in Bartolus of Saxoferrato: An Intrinsic Connection», Journal of the History of

Ideas, Vol. 65, No. 3 (Jul., 2004), ζ. 378-379.

62


κειέηεο ηνπ «Κψδηθα» ζηνλ 11ν αηψλα, λνκνδηδάζθαινο ηνπ παλεπηζηεκίνπ ηεο Μπνιφληα Ηξλέξηνο, αμηνπνηψληαο ηε «sic et no» κέζνδν ηνπ Αβειάξδνπ, θαηάθεξε λα μεθχγεη απφ ηελ θαηά γξάκκα εξκελεία ηνπ «Κψδηθα» θαη λα ππνδείμεη ην πψο πξέπεη λα εξκελεχεηαη κε απνηειεζκαηηθφ θαη ιεηηνπξγηθφ ηξφπν. Χζηφζν ζην επίπεδν ηεο δηθαηνδνηηθήο πξαθηηθήο, δειαδή ηεο δηθαζηεξηαθήο εθαξκνγήο ηνπ «Κψδηθα» ηα πξάγκαηα ήηαλ πην δχζθνια, κε απνηέιεζκα, φπσο παξαηεξεί ν Γθξάκζη «νη λνκηθέο ζπνπδέο, επεηδή πεξηζηξέθνληαλ γχξσ απφ ηα ξσκατθφ δίθαην λα ππνβαζκίδνληαη ξαγδαία ζε ιεπηνκεξεηαθέο πεξηπησζηνινγίεο, αθξηβψο επεηδή ην ακηγέο ξσκατθφ δίθαην δελ κπνξεί λα βάιεη ζε ηάμε ηηο λέεο, πνιχπινθεο ζρέζεηο: ζηελ πξαγκαηηθφηεηα, κέζα απφ ηελ πεξηπησζηνινγία ησλ εξκελεπηψλ (glνssatores) θαη ησλ κεηεξκελεπηψλ (post-glossatores) ζρεκαηίδνληαλ ηνπηθέο λνκνινγίεο, ζχκθσλα κε ηηο νπνίεο δηθαηψλεηαη ν πην ηζρπξφο (είηε επγελήο είηε αζηφο), θη απηέο απνηεινχλ ην κνλαδηθφ δίθαην πνπ ππάξρεη: νη αξρέο ηνπ ξσκατθνχ δηθαίνπ φιν θαη πην πνιχ μερληνχληαη ή παξαπέκπνληαη ζε γιψζζα εξκελεπηηθή πνπ, κε ηε ζεηξά ηεο, εξκελεχεηαη θη απηή, ζαλ έλα πξφζθαην πξντφλ ζην νπνίν ηίπνηα ξσκατθφ δελ πεξηέρεηαη, εθηφο απφ ηελ απιή θαη θαζαξή αξρή ηεο ηδηνθηεζίαο»73. Κνληνινγίο εηίζεην ην εξψηεκα: πξέπεη ε πξαγκαηηθφηεηα λα πξνζαξκφδεηαη ζην λνκηθφ θείκελν ή ην θείκελν ζηελ πξαγκαηηθφηεηα; Ο Μπαξηφινο είλαη ν πξψηνο, ν νπνίνο απαληά κε ζαθήλεηα θαη θαηεγνξεκαηηθφηεηα φηη, φηαλ ην θείκελν δελ αληηζηνηρεί ζηελ πξαγκαηηθφηεηα, ηφηε είηε πξέπεη λα αιιάδεη ην θείκελν είηε πξέπεη λα εξκελεχεηαη κε ηέηνηνλ ηξφπν ψζηε λα ζπκκνξθψλεηαη κε ηελ πξαγκαηηθφηεηα. ΢ην πλεχκα απηφ αλαθσλεί ζηα «΢ρφιηα ζηνπο Παλδέθηεο»: «Γελ πξέπεη λα πξνθαιεί έθπιεμε αλ δελ αθνινπζψ θαηά γξάκκα ηα ζρφιηα (glosses), φηαλ κνπ θαίλνληαη αληίζεηα πξνο ηελ αιήζεηα ή αληίζεηα πξνο ηελ ινγηθή ή πξνο ην λφκν» 74. Με βάζε απηφ κπνξνχκε λα πνχκε φηη ν Μπαξηφινο ζπληζηά κηα κεζνδνινγηθή ππέξβαζε ηεο ζρνιαζηηθήο γξακκαηηθήο-θαηά γξάκκα λνκηθήο εξκελείαο, δηαλνίγνληαο θαηλνχξηνπο δξφκνπο πξνο ηελ θαζηέξσζε ηεο βνπιεηηθήο, ηεο ηεινινγηθήο, θαη ηεο ηζηνξηθήο λνκηθήο εξκελείαο. Απηή ε εμέιημε αλάκεζα ζηα άιια κπνξεί λα καο ππνδείμεη φηη εληφο ησλ κνξθσκάησλ ζαλ ηελ «Κνηλφηεηα» ηνπ 14νπ αηψλα έρνπλ δηακνξθσζεί νη ζπλζήθεο ή ηα ζπέξκαηα απηψλ, ψζηε λα μεπεξαζζνχλ νη δηεπζεηήζεηο, ηηο νπνίεο επέβαιιε ν αλαβησκέλνο απφ ηνλ 11ν αηψλα «Κψδηθαο» θαη λα νδεγεζνχκε ζε λέεο λνκηθέο θφξκεο, νη νπνίεο ζπληείλνπλ ζηελ θαζηέξσζε ελφο θαηλνχξηνπ ηδησηηθνχ δηθαίνπ (civil law), ην νπνίν αθελφο αληηζηνηρεί ζηελ θαηλνχξηα απηή πξαγκαηηθφηεηα, ε νπνία πθίζηαηαη εληφο ησλ «Κνηλνηήησλ» ζηνλ 14ν αηψλα θαη αθεηέξνπ έξρεηαη λα επηηαρχλεη απηή ηε δηαδηθαζία δηακφξθσζεο κηαο λέαο πξαγκαηηθφηεηαο. Με απηήλ ηελ έλλνηα ν Μπαξηφινο ζπληάζζεη ηε δηδαζθαιία ηνπ, έρνληαο ζην κπαιφ ηνπ ηηο απαηηήζεηο θαη ηηο αλάγθεο ησλ 73

Γθξάκζη, «Ρηδνξηδηκέλην», εθδ. ΢ηνραζηήο, ζ. 47.

74

παξαηίζεηαη ζην Skinner, «Σα Θεκέιηα ηεο Νεφηεξεο Πνιηηηθήο ΢θέςεο», εθδ. Αιεμάλδξεηα, ζ. 35.

63


«Κνηλνηήησλ» είηε ζην επίπεδν ζπγθξφηεζεο ηεο εμνπζίαο ηνπο είηε ζην επίπεδν ησλ ηδησηηθψλ ζρέζεσλ, νη νπνίεο αλαπηχζζνληαη εληφο ησλ. Αο επηζηξέςνπκε φκσο ζην δεκφζην δίθαην ηνπ Μπαξηφινπ, πξνθεηκέλνπ λα δηαγλψζνπκε θαη άιιεο πηπρέο ηεο «Κνκκνχλαο». ΢ην έξγν ηνπ κε ηίηιν De Regimine Civitatis (Γηα ην Καζεζηψο ησλ πνιηηεηψλ/θνηλνηήησλ) ζέηεη εξσηήκαηα πνιηηεηαθήο θχζεσο, φπσο «πφζνη ηξφπνη ππάξρνπλ γηα λα θπβεξλεζεί κηα πφιε;», «πνηνο είλαη ν θαιχηεξνο θαη πνηνο ν ρεηξφηεξνο;»75. Οη απαληήζεηο ζηα παξαπάλσ εξσηήκαηα ηεθκεξηψλνληαη κε αλαθνξέο ζηνλ «Κψδηθα», ηηο Γξαθέο, ηνλ Αξηζηνηέιε, ην Θσκά ηνλ Αθηλάηε, ηνλ Γξεγφξην ηνλ 1ν θαη ζηνλ Γίιην ηεο Ρψκεο. Ο Μπαξηφινο δηεπθξηλίδεη φηη ήδε ν Αξηζηνηέιεο θαη ν Γίιηνο ηεο Ρψκεο έρνπλ αζρνιεζεί κε απηά ηα ζέκαηα, φκσο απηφο, γηα ην ιφγν φηη απεπζχλεηαη ζε λνκηθνχο, νη νπνίνη πηζαλφλ λα κελ γλσξίδνπλ ηηο απαληήζεηο, ηηο νπνίεο έδσζαλ νη πξναλαθεξφκελνη, δε ζα ρξεζηκνπνηήζεη αηφθηα ηα επηρεηξήκαηά ηνπο, αιιά ζα πξνζπαζήζεη λα ηα ππνζηεξίμεη λνκηθά, κέζα απφ ην δίθαην (per iura). Ο Μπαξηφινο δηαθξίλεη κία θιηκάθσζε ζηα δηάθνξα είδε εμνπζηψλ (potestas), ε νπνία απφ ην αλψηεξν ζην θαηψηεξν έρεη σο εμήο: imperium merum, imperium mixtum θαη iurisdictio simplex. Δπίζεο ζεσξεί φηη ην ελδεδεηγκέλν πνιίηεπκα γηα κία «civitas» έρεη λα θάλεη κε ην κέγεζφο ηεο. Έηζη ζε κία πφιε κε κηθξφ πιεζπζκφ ην αξκφδνλ πνιίηεπκα είλαη ην «regimen ad populum» (πνιίηεπκα γηα ην ιαφ), ην νπνίν κάιινλ πξνζηδηάδεη ζε έλα θαζεζηψο ιατθήο απηνδηνίθεζεο. Καη’ αθνινπζία κία πφιε κε κεζαίν πιεζπζκφ είλαη θαιχηεξν λα θπβεξλάηαη «απφ ιίγνπο, νη νπνίνη πξέπεη λα είλαη νη πινχζηνη θαη άμηνη άλδξεο ηεο πφιεο» θαη κία πφιε κε κεγάιν πιεζπζκφ πξέπεη λα δηνηθείηαη απφ έλαλ.76 Σν παξαπάλσ κνληέιν ηνπ Μπαξηφινπ, ην νπνίν έιθεη ηε ζεσξεηηθή ηνπ θαηαγσγή απφ ηνλ αξηζηνηειηζκφ θαη ηνλ ζσκηζκφ ζρεκαηηθά είλαη νκφθεληξν, ππνλνψληαο φηη ε αλψηαηε «civitas» είλαη ε απηνθξαηνξία, θαζψο είλαη απηή, ε νπνία πξέπεη λα δηνηθείηαη απφ έλαλ θαη ζηελ νπνία φιεο νη ππφινηπεο ππάγνληαη. Γη’ απηφ ην ιφγν κπνξνχκε λα πνχκε φηη ν Μπαξηφινο εηζάγεη κία παξέθθιηζε απφ ηελ αξρή ηεο «απηνλνκίαο» απφ ηνλ απηνθξάηνξα, θάηη ην νπνίν κπνξεί λα ζπλδέεηαη κε ην φηη ζηα 1355 ν απηνθξάηνξαο Κάξνινο Γ΄ ηνλ δηφξηζε σο «consiliarus» (ζχκβνπινο). Χζηφζν ν Μπαξηφινο αλαθεξφκελνο ζην δεχηεξν επίπεδν πφιεο δελ μερλάεη λα θαηνρπξψζεη ηα εζσηεξηθά θεθηεκέλα ηεο «Κνκκνχλαο». Αλαθνξηθά κε ην δεχηεξν επίπεδν πφιεσλ κε κέζεο θιίκαθαο πιεζπζκφ έρεη ζην λνπ ηνπ ηηο «Κνηλφηεηεο» κε πην ραξαθηεξηζηηθέο απηέο ηεο Φισξεληίαο, ηεο Πάδνβαο, ηεο Πεξνχηδηαο θαη ηεο Ρψκεο. Δδψ ινηπφλ βιέπνπκε ηελ επηβεβαίσζε ηεο θνξπθαίαο ηζηνξηθήο ιεηηνπξγίαο ηνπ δηθαίνπ, ε νπνία δελ είλαη άιιε απφ ηελ αλαγφξεπζε ησλ ζπκθεξφλησλ ηεο θπξίαξρεο ηάμεο ζην επίπεδν ηνπ λφκνπ. Απηφ ην ζψκα ησλ 75

βι. Cesar, «Popular Autonomy and Imperial Power in Bartolus of Saxoferrato: An Intrinsic Connection», Journal of the History of

Ideas, Vol. 65, No. 3 (Jul., 2004), pp. 370. 76

βι. νπ, p. 379.

64


πινπζίσλ θαη άμησλ αλδξψλ, νη νπνίνη πξέπεη λα θπβεξλνχλ κηα πφιε κε κέζν κέγεζνο, δειαδή κία «Κνηλφηεηα», δελ είλαη ηίπνηα άιιν απφ έλα πνιηηεηαθφ φξγαλν, ην νπνίν πξνζηδηάδεη ζηε θισξεληηλή ΢ηληνξία. Σελ ίδηα ιεηηνπξγία επηηειεί ην έξγν ηνπ Μπαξηφινπ, φηαλ ζην «Γνθίκην γηα ηε δηαθπβέξλεζε ησλ πφιεσλ» πξνβάιιεη ηελ άπνςε, φηη ν ηδησηηθφο πινχηνο «ηείλεη λα πξνάγεη ηελ αξεηή». Ο Μπαξηφινο δειαδή έξρεηαη λα αλαπαξάγεη θαη λα θαηνρπξψζεη ζην επίπεδν ηεο ζεσξίαο δηθαίνπ κία εμέιημε, ε νπνία έρεη ήδε ζπληειεζζεί κέζα ζηελ «Κνηλφηεηα» απφ ηα 1282 σο απφξξνηα ηεο θνηλσληθήο ζχγθξνπζεο. ΢πλεπψο ν Μπαξηφινο, απηφ ην νπνίν πεηπραίλεη, είλαη λα απνζπλδέζεη ηε ζεσξία απφ ηελ ακεηάβιεηε κέζα ζην ρξφλν ζενθξαηηθή ηεο ηεθκεξίσζε θαη λα ηε ζπλαξηήζεη κε ηηο ζχγρξνλεο πνιηηηθέο εμειίμεηο, κία ηάζε ηελ νπνία είρε ήδε δηακνξθψζεη ν Θσκάο ν Αθηλάηεο ζεκειηψλνληαο εζηθά, ζενινγηθά θαη ζην επίπεδν –θη απηφο- ηεο ζεσξίαο δηθαίνπ ηελ αλαπαξαγσγή ηεο θπξίαξρεο ηάμεο ηεο επνρήο ηνπ. ΢ην έξγν ηνπ κε ηίηιν «De Guelphis et Ghibellinis» ν Μπαξηφινο αλαδεηά ην λφεκα απηψλ ησλ θαηεγνξηνπνηήζεσλ κέζα ζην ρξφλν θαη ην πνηά απφ απηέο ηηο ηνπνζεηήζεηο αληαπνθξίλεηαη ζηε λνκηκφηεηα θαη κε πνηα θξηηήξηα. ΢ην «De Tyranno» εμεγεί ηελ ηζηνξηθή θαηαγσγή ηεο ιέμεο θαη ηα ραξαθηεξηζηηθά ηεο ηπξαλληθήο δηαθπβέξλεζεο. Έρνληαο εμεηάζεη, αλ κπνξεί θάπνηνο λα είλαη ηχξαλλνο ζε πνιιαπιά επίπεδα, φπσο πέξα απφ ηελ πφιε, ζηε γεηηνληά θαη ζηνλ νίθν, δηαθξίλεη ηνπο ηπξάλλνπο, νη νπνίνη έρνπλ σο ζεκείν αλαθνξάο ηελ «civitas» ζε ηπξάλλνπο «απφ δηαθήξπμε» (into manifest), «θξππηφκελνπο» θαη «ζησπεξνχο» (tacit). Γηα ηνλ Μπαξηφιν ηχξαλλνο είλαη θάπνηνο, φηαλ δηνηθεί, ρσξίο λα έρεη ζηελ θαηνρή ηνπ θάπνηνλ λνκηκνπνηεηηθφ ηίηιν. Με απηήλ ηελ έλλνηα ε ηπξαλλία είλαη ε «non iure» (άλεπ δηθαίνπ) δηαθπβέξλεζε.77 Ο πξνβιεκαηηζκφο απηφο πεξί ηπξαλλίαο ηνλ νπνίν δηακνξθψλεη ν Μπαξηφινο, αλαπηχζζεηαη ζε κηα πεξίνδν, θαηά ηελ νπνία ζηηο πην πνιιέο Κνηλφηεηεο ε δηαθπβέξλεζε απφ ζπιινγηθά φξγαλα αληηθαζίζηαηαη απφ εγεκνληθέο κνλνπξφζσπεο δηαθπβεξλήζεηο. ΢ην «Γνθίκην γηα ηελ δηαθπβέξλεζε ησλ πφιεσλ» αζθεί μεθάζαξε θξηηηθή εηο βάξνο απηψλ ησλ θαζεζηψησλ, ππνζηεξίδνληαο φηη «ε Ηηαιία ζήκεξα είλαη γεκάηε ηχξαλλνπο…κηα ηειείσο ηεξαηψδε θαηάζηαζε, ζηελ νπνία ππάξρνπλ πάξα πνιινί ηχξαλλνη, ν θαζέλαο απφ ηνπο νπνίνπο είλαη ηζρπξφο ζε δηαθνξεηηθή πεξηνρή, ελψ θαλείο δελ είλαη αξθεηά ηζρπξφο ψζηε λα θπξηαξρήζεη πάλσ ζηνπο άιινπο»78. Με απηήλ ηελ έλλνηα ν Μπαξηφινο ηνπνζεηείηαη επί ηνπ δεηήκαηνο, εθθξάδνληαο ηελ άπνςε ηνπ. Πέξα φκσο απφ ην ζηνηρείν ηεο ζπγθπξηαθήο ηνπνζέηεζεο, ε άπνςε φηη ε ηπξαλλία ζπληζηά δηαθπβέξλεζε «άλεπ δηθαίνπ» καο ππνδεηθλχεη ηε ζεκειίσζε ηεο «Κνκκνχλαο» σο κηα ζπγθεληξσηηθήο έλλνκεο ηάμεο, ε νπνία δεζκεχεηαη ε ίδηα θαη δεζκεχεη ηα ππνθείκελα, ηα νπνία αλαθέξνληαη ζε απηήλ δηακέζνπ ηεο θαλνληζηηθήο ηεο δξαζηεξηφηεηαο θαη εκβέιεηαο. Απηή ε θαηλνηφκα ζεψξεζε απνηειεί κηα ηνκή

77

βι. νπ, p. 370.

78

παξαηίζεηαη ζην Skinner, «Σα Θεκέιηα ηεο Νεφηεξεο Πνιηηηθήο ΢θέςεο», εθδ. Αιεμάλδξεηα, ζ. 84.

65


ζπλνιηθά γηα ηε ζεσξία ηνπ δηθαίνπ θαη ηνλ πνιηηηθφ ζηνραζκφ ηεο επνρήο, θαζψο κπνξεί λα ηδσζεί σο έλαο καθξηλφο, αιιά επθξηλήο πξνπνκπφο ηεο δηθαηνθξαηηθήο αξρήο ζπγθξφηεζεο ηεο πνιηηηθήο εμνπζίαο. Σν ζέκα είρε ηεζεί ήδε απφ ηνλ 13ν αηψλα κε έλα ζαθή ηξφπν απφ ηνλ θισξεληηλφ λνκνδηδάζθαιν ηεο Μπνιφληα Αθνχξζην, ν νπνίνο αλέζηξεςε ηελ αξρή ηνπ «Κψδηθα» «princeps legibus solutus» (ν εγεκφλαο είλαη ππεξάλσ ηνπ λφκνπ), ε νπνία ήηαλ ην ζεκέιην ηεο απηνθξαηνξηθήο ηδενινγίαο, ππνζηεξίδνληαο φηη «ν εγεκφλαο δελ είλαη αλεμάξηεηνο απφ ηνπο λφκνπο» θαη κε έλαλ έκκεζν ηξφπν απφ ηνλ Θσκά ηνλ Αθηλάηε, ν νπνίνο ζηε «Summa Theologia» ζεκειίσζε ηελ erga omnes δεζκεπηηθφηεηα θαη θαλνληζηηθή ηζρχ ηνπ δηθαίνπ θαη εληφπηζε ηελ χπαξμε (ή επέδεημε ηελ αλάγθε ζπγθξφηεζεο) κηαο ηδηαίηεξεο κνξθήο δηθαίνπ, ηνπ ιεγφκελνπ «δηθαίνπ θπξηαξρίαο», ηνπ νπνίνπ ην ηζηνξηθφ ζεκέιην είλαη ε δηεπζέηεζε ηεο ζρέζεο αθέληε θαη δνχινπ.79 ΢ε απηέο ηηο επηζεκάλζεηο βξίζθνληαη ζχκθσλα κε ηνλ Skinner νη ζεσξεηηθέο απαξρέο ηνπ «ζπληαγκαηηζκνχ», ν νπνίνο αλαπηχρζεθε ζηε δπηηθή Δπξψπε ζηνλ 16ν θαη 17ν αηψλα. Τπέξ ησλ παξαπάλσ επηζεκάλζεσλ ζπλεγνξεί ην γεγνλφο φηη ν ίδηνο ν Μπαξηφινο ζην ίδην έξγν θαηαζθεπάδεη θάπνηεο αζθαιηζηηθέο πνιηηεηαθέο δηθιείδεο, πξνθεηκέλνπ ε δηαθπβέξλεζε κηαο πφιεο λα κελ εθηξέπεηαη ζε ηπξαλλία. Καηά ηνλ Μπαξηφιν ν θάζε πνιίηεο, ν νπνίνο αζθεί δεκφζηα εμνπζία, απφ ηνλ ηειεπηαίν ιεηηνπξγφ ηεο γξαθεηνθξαηίαο έσο ηνλ εγεκφλα, ζα πξέπεη λα δηνξίδεηαη κε λέα εθινγή θαη φρη κε θιεξνλνκηθή δηαδνρή, ε νπνία ζα είλαη εζεινληηθή θαη φρη πξντφλ εθθνβηζκνχ θαη απεηιψλ. Ο εγεκφλαο ζα πξέπεη λα ππφθεηηαη ζην λφκν, ψζηε φιεο νη πνιηηηθέο απνθάζεηο «λα ιακβάλνληαη ζχκθσλα κε ην λφκν θαη φρη κε ηε δηαθξηηηθή επρέξεηα ηνπ θάζε θξηηή». Σέινο ν Μπαξηφινο εηζεγείηαη ηελ θαζηέξσζε ελφο ζπζηήκαηνο ειέγρνπ, ην νπνίν ζα πξέπεη λα επηβάιιεηαη ζηνπο αμησκαηνχρνπο θαη ηηο θπβεξλψζεο αξρέο, ηνπ νπνίνπ βαζηθφο θνξέαο ζα είλαη ην γεληθφ ιατθφ ζπκβνχιην, ην ιεγφκελν «parlamentum».80 Ο Skinner ζρνιηάδνληαο ηηο παξαπάλσ πξνηάζεηο ηνπ Μπαξηφινπ θαη ηηο παξφκνηεο ηνπ Μαξζίιηνπ ηεο Πάδνβαο, θάλεη ιφγν γηα δηακφξθσζε ηεο ζεσξίαο ηεο «ιατθήο θπξηαξρίαο», ε νπνία «έκειιε λα παίμεη κεγάιν ξφιν ζην ζρεκαηηζκφ ηεο ξηδνζπαζηηθήο εθδνρήο ηνπ ζπληαγκαηηζκνχ ηεο πξψηκεο λεσηεξηθφηεηαο»81. Χζηφζν δελ λνκίδσ φηη κπνξνχκε λα κηιήζνπκε γηα ηε ζπγθξφηεζε κηαο ζχκθσλα κε ηνλ Skinner ζεσξίαο «ιατθήο θπξηαξρίαο», φπσο απηή άξρηζε λα δηακνξθψλεηαη ζηνλ 17ν αηψλα, θαζψο απφ ηε ζεψξεζε ηνπ Μπαξηφινπ ιείπνπλ ηα ηξία βαζηθά ζπζηαηηθά ζηνηρεία ηεο «πξψηκεο λεσηεξηθήο ζεσξίαο ηεο ιατθήο θπξηαξρίαο», ηα νπνία δελ είλαη άιια απφ ηνλ αληηπξνζσπεπηηζκφ, ην ζεσξεηηθφ πξφπιαζκα ηεο δηάθξηζεο ησλ ιεηηνπξγηψλ/εμνπζηψλ θαη ηελ επίθιεζε ηνπ θπζηθνχ δηθαίνπ. Ο Μπαξηφινο δελ αληηιακβάλεηαη ηα ζψκαηα δηαθπβέξλεζεο σο 79

βι. Summa {II-II Q57a4}.

80

παξαηίζεληαη ζην Skinner, «Σα Θεκέιηα ηεο Νεφηεξεο Πνιηηηθήο ΢θέςεο», εθδ. Αιεμάλδξεηα, ζζ. 92-93.

81

Βι. νπ., ζ. 94.

66


αληηπξνζψπνπο ησλ πνιηηψλ ηεο «Κνκκνχλαο» (αξγφηεξα ζηε λεσηεξηθή ζπληαγκαηηθή ζεσξία ην ξφιν ηεο «Κνκκνχλαο» ζα ηνλ επηηειέζεη ε έλλνηα ηνπ έζλνπο θαη ηνπ Commonwealth), αιιά σο θνξείο, ζηνπο νπνίνπο ζπγθεληξψλνληαη θαη ζπλαληψληαη νη άμηνη θαη ελάξεηνη πνιίηεο-θάηνρνη ηνπ ηδησηηθνχ πινχηνπ. Απφ ηελ άιιε νη ιεηηνπξγίεο ηεο πνιηηηθήο εμνπζίαο ζπγρένληαη ζηνπο θνξείο ηεο θαη δελ απνηεινχλ δηαθξηηνχο πφινπο, πξνθεηκέλνπ λα δηαζθαιίδεηαη ν έιεγρνο ηνπ ελφο απφ ηνλ άιινλ. Γειαδή δελ ππάξρεη ε απφζπαζε ηεο λνκνζεηηθήο ιεηηνπξγίαο απφ ηελ εθηειεζηηθή θαη ε αλάζεζή ηεο ζε έλαλ ηδηαίηεξν αηξεηφ θνξέα, αιιά κε ηελ εθπιήξσζε θαη ησλ δχν ιεηηνπξγηψλ επηθνξηίδεηαη ην ίδην φξγαλν. Δπίζεο ιείπεη απφ ηνλ Μπαξηφιν ε επίθιεζε ηνπ θπζηθνχ δηθαίνπ γηα λα ηεθκεξηψζεη ηηο πξνηάζεηο ηνπ θαη λα ηνπο πξνζδψζεη κία θαζνιηθή ηζρχ, θάηη ην νπνίν είλαη θπζηνγλσκηθφ ραξαθηεξηζηηθφ ηνπ πνιηηεηαθνχ θαη λνκηθνχ ζηνραζκνχ ηνπ 17νπ αηψλα. Παηψληαο κάιινλ ζηε ζεψξεζε ηνπ Θσκά, ν νπνίνο πξνέβαιε ηελ άπνςε φηη ην αλζξψπηλν δίθαην (jus) είλαη πάληα ζεηηθφ θαη θάηη δηαθξηηφ απφ ην ζετθφ (fas) θαη ην θπζηθφ, αληιεί ηα επηρεηξήκαηά ηνπ απνθιεηζηηθά απφ ην λνκηθφ ζψκα ηνπ «Κψδηθα», ηηο πξνγελέζηεξεο απζεληίεο θαη ηελ de facto θαηάζηαζε ησλ «Κνηλνηήησλ», ρσξίο λα επηθαιείηαη θάπνηεο θπζηθνδηθατθέο αξρέο θαζνιηθήο ηζρχνο, πξναηψληεο θαη ακεηάβιεηεο. Χζηφζν δελ πξέπεη λα παξαγλσξίζνπκε ην ζηνηρείν ππέξβαζεο, ην νπνίν ππάξρεη ζην έξγν ηνπ Μπαξηφινπ, αλαθνξηθά κε ην πνιηηεηαθφ ζχζηεκα ηεο «Κνκκνχλαο» ηνπ 14νπ αηψλα. Ζ πξνζπάζεηα θαζηέξσζεο θάπνησλ βαζηθψλ θαη ζηαζεξψλ αξρψλ γηα ην πψο πξέπεη λα ζπγθξνηείηαη ε «Κνκκνχλα», ε κεηαθνξά ηνπ πξνβιεκαηηζκνχ απφ ην επίπεδν ηεο ζεσξίαο δηθαίνπ ζην επίπεδν ηεο πνιηηεηαθήο ζεσξίαο, καο ππνδεηθλχνπλ φηη ν Μπαξηφινο δηαβιέπεη θαη πξνηείλεη ηελ εκπέδσζε κηαο λέαο πνιηηεηαθήο ηάμεο, κηαο λέαο θξαηηθήο νξγάλσζεο, ε νπνία δηαζπά ην πνιηηεηαθφ θαη πνιηηηθφ θέιπθνο ηεο «Κνκκνχλαο» θαη καο απνθαιχπηεηαη σο

πξνζπάζεηα

θαζηέξσζεο ελφο πξψηκνπ θξάηνπο δηθαίνπ, κε ηελ λνκηθν-ηερληθή έλλνηα ηνπ φξνπ. β. Ζ πεξίνδνο, ε νπνία θαιχπηεη ηα ηέιε ηνπ 13νπ αηψλα ήηαλ κηα ηαξαρψδεο πεξίνδνο γηα ηελ «Κνκκνχλα». Οη δηαζπάζεηο θαη νη αληηζέζεηο, νη νπνίεο πξνεγνχκελα είραλ θαζνξίζεη ηελ πξαγκαηηθφηεηά ηεο κε θπξίαξρε απηή κεηαμχ ησλ Γνπέιθσλ θαη ησλ Γηβειίλσλ, ηίζεληαη ζε δεχηεξε κνίξα θαη αλαθχνληαη θαηλνχξηεο, νη νπνίεο αλαθέξνληαη κε άκεζν ηξφπν ζηα ζπιινγηθά ππνθείκελα ηεο «Κνκκνχλαο». ΢ρεκαηηθά ζα κπνξνχζακε λα πνχκε φηη ε αληίζεζε Γνπέιθσλ θαη Γηβειίλσλ έηεκλε θαη δηαζπνχζε θάζεηα ην θνηλσληθφ ζψκα ηεο «Κνκκνχλαο», ελψ απφ ηα 1282 παξαηεξνχκε κηα νξηδφληηα δηάζπαζε, ε νπνία αθνξνχζε ηε ζχγθξνπζε κεηαμχ popolani θαη magnati, δηαδηθαζία ε νπνία θνξπθψλεηαη ζηα 1292. Μέζα απφ απηή ηε ζχγθξνπζε ε «Κνκκνχλα» έδεζε νμπκέλεο εζσηεξηθέο δηακάρεο, εθπαηξηζκνχο ζηειερψλ ηεο, απφηνκεο πνιηηεηαθέο θαη πνιηηηθέο αιιαγέο, δεκφζηεο εθηειέζεηο, ζπλνκσζίεο θαη πξνδνζίεο, δειαδή έλαλ έληνλν εζσηεξηθφ

67


αγψλα γηα ην πνηά κεξίδα απφ ην ζψκα ηεο «Κνκκνχλαο» ζα θπξηαξρήζεη θαη δεδνκέλνπ φηη ηα πιεζπζκηαθά κεγέζε, ζηα νπνία αλαθεξφκαζηε είλαη ηεο ηάμεο ησλ θάπνησλ ρηιηάδσλ, ε θπξηαξρία ηνπ ηάδε ή ηνπ δείλα ζπιινγηθνχ ππνθεηκέλνπ ηαπηηδφηαλ κε ηελ θπξηαξρία ηεο ηάδε ή ηεο δείλα νηθνγέλεηαο, ή ελφο ζπλαζπηζκνχ νηθνγελεηψλ, απφ ηηο νπνίεο κε ηε ζεηξά ηνπο αλαδεηθλχνληαλ θάπνηα ζπγθεθξηκέλα άηνκα σο εγέηεο ηεο νηθνγέλεηαο θαη αληίζηνηρα σο εγέηεο ηνπ θνηλσληθνχ αληαγσληζκνχ. Ζ παξαπάλσ δηαδηθαζία νμχλζεθε, φηαλ ζηηο αξρέο ηνπ 14νπ αηψλα ε δηακάρε ησλ «Λεπθψλ» θαη ησλ «Μαχξσλ» Γνπέιθσλ, νη νπνίνη απνηεινχληαλ ζηε ζπληξηπηηθή ηνπο πιεηνςεθία απφ νηθνγέλεηεο ησλ ειίη, γχξσ απφ ηηο νπνίεο ζπζηξαηεχνληαλ πεξηζηαζηαθά δηάθνξα θνκκάηηα απφ ην popolo, είρε σο απνηέιεζκα νη «Λεπθνί» λα πάξνπλ ην δξφκν ηεο πνιηηηθήο εμνξίαο κέζα απφ ηελ εθδίσμή ηνπο απφ ηελ πφιε. ΢πλεπψο ζηνλ θνηλσληθφ αληαγσληζκφ ηεο «Κνκκνχλαο», ζηελ πεξίνδν πνπ αλαθεξφκαζηε, ππάξρεη έλα έληνλν νηθνγελεηαθφ θαη αηνκηθφ/ηδησηηθφ ζηνηρείν, ηα νπνία ζπλδένληαη άξξεθηα κεηαμχ ηνπο, θάηη ην νπνίν, φπσο πξναλαθέξακε, ζηνλ 15ν αηψλα απνθιήζεθε «θξαηξηαζκφο». Ζ παξαπάλσ θαηάζηαζε πξνζέθεξε ην έδαθνο, πξνθεηκέλνπ ζηνλ πνιηηηθφ θαη ζεσξεηηθφ πξνβιεκαηηζκφ, ν νπνίνο αλαπηπζζφηαλ κέζα ζηελ «Κνκκνχλα», λα ηεζεί ην δήηεκα ηνπ πψο απηή ε θαηάζηαζε ζα αξζεί. Σν πψο δειαδή ην αηνκηθφ/ηδησηηθφ ζηνηρείν ζα ππνηαρζεί ζην ζπιινγηθφ/θνηλνηηθφ ζηνηρείν, πξνο ράξηλ ηεο εκπέδσζεο ηνπ «θαινχ ηεο Κνκκνχλαο», κε ζθνπφ ηε δηαζθάιηζε ηεο εζσηεξηθήο ηεο εηξήλεο. Μέζα ζε απηφ ην θιίκα, φπσο παξαηεξεί ν Γθξάκζη, αλαδχνληαη «νπηνπηθέο πνιηηηθέο ζεσξίεο», ή ζπέξκαηα απηψλ, φπσο γίλεηαη κε ηελ πεξίπησζε ηνπ Γάληε, ν νπνίνο είλαη έλαο εμφξηζηνο «Λεπθφο» θαη ν νπνίνο «πέξα απφ ηηο εζσηεξηθέο θνηλνηηθέο δηακάρεο, πνπ ήηαλ ελαιιαγή θαηαζηξνθψλ θαη εμνληψζεσλ, νλεηξεχεηαη κηα θνηλσλία αλψηεξε απφ ηελ Κνηλφηεηα, αλψηεξε απφ ηελ Δθθιεζία…νλεηξεχεηαη έλα ζρήκα πνπ λα επηβάιιεη έλαλ αλψηεξν λφκν ζηηο θξαηξίεο θιπ. Δίλαη έλαο εηηεκέλνο ηεο πάιεο ησλ ηάμεσλ πνπ νλεηξεχεηαη ηελ θαηάπαπζε απηνχ ηνπ πνιέκνπ ππφ ηελ αηγίδα κηα δηαηηεηηθήο εμνπζίαο»82. ΢ε απηφ ην ζεκείν φκσο ηεο εξγαζίαο καο δε ζα αζρνιεζνχκε κε ηνλ Γάληε, αιιά κε έλαλ άιιν ζηνραζηή, δάζθαιν θαη εκπλεπζηή ηνπ Γάληε, ν νπνίνο πξφηεηλε ιχζεηο ζην παξαπάλσ πξφβιεκα, πνπ έζεζε ν Γάληεο. Ο Ρεκίγηνο ηνπ Γηξνιάκνπ, θισξεληίλνο δνκεληθαλφο κνλαρφο, καζεηήο ηνπ Θσκά ηνπ Αθηλάηε, απνθνίηεζε απφ ην παλεπηζηήκην ηνπ Παξηζηνχ ζηα 1260 θαη απφ ηα 1273 έσο ηα 1319 δίδαμε ζηε Santa Maria Novella σο lector θαη κέζα απφ απηή ηνπ δξαζηεξηφηεηα ζπλέηαμε ην έξγν ηνπ, ην νπνίν ηνπνζεηείηαη ζε θξίζηκα δεηήκαηα, ηα νπνία απαζρνινχζαλ ηελ «Κνηλφηεηα» ηεο επνρήο ηνπ. Θεκέιην ηεο ζθέςεο ηνπ Ρεκίγηνπ απνηεινχλ ηα «Πνιηηηθά» θαη ηα «Ζζηθά 82

Γθξάκζη, «Ρηδνξηδηκέλην», εθδ. ΢ηνραζηήο, ζζ. 29-30.

68


Νηθνκάρεηα» ηνπ Αξηζηνηέιε θαη ν ζρνιαζηηθηζκφο ηνπ Θσκά. Πξνκεησπίδα ηνπ έξγνπ ηνπ είλαη ε πξνζπάζεηα εμηδαλίθεπζεο ηεο «Κνκκνχλαο» θαη ε ππφδεημε ελφο πιαηζίνπ, κέζα ζην νπνίν απηή ζα «ηειεησζεί», κε ηελ αξηζηνηειηθή έλλνηα ηνπ φξνπ. Απηή ηνπ ηελ ηάζε ν Davis, αζθψληαο ηεο θξηηηθή ηελ νλνκάδεη «extreme corporationalism». Ο Ρεκίγηνο εθθηλά απφ ηνλ αξηζηνηειηθφ ηφπν φηη ν άλζξσπνο είλαη νλ πνιηηηθφ θαη κέζα απφ ην έξγν ηνπ θαη ην θήξπγκά ηνπ ηνλ παξαθξάδεη σο εμήο: «Si non est civis, non est hom» (Απηφο πνπ δελ είλαη πνιίηεο, δελ είλαη άλζξσπνο). ΢πλεπψο ζηνλ ππξήλα ηεο ζθέςεο ηνπ ηίζεηαη ε εμέηαζε ηεο πνιηηηθήο θνηλσλίαο θαη δε ηεο «Κνηλφηεηαο». Κνκβηθή έλλνηα γχξσ απφ ηελ νπνία αλαπηχζζεηαη ν ζηνραζκφο ηνπ είλαη απηή ηνπ «θνηλνχ θαινχ» (bonum commune). Γηα ηνλ Ρεκίγην ην «θνηλφ θαιφ» ζπληζηά κηα κεηαθπζηθή αξρή ηεο «θαινζχλεο» (bonum in communi) ή νπνία ζπλδέεηαη κε ηελ «ηεξαξρηθή ηάμε ηεο αγάπεο» (ordo caritatis). Όια ηα πξάγκαηα θαηά ηνλ Ρεκίγην έρνπλ κηα θπζηθή «αγάπε» γηα ην «θαιφ» θαη θαη’ αθνινπζία ε «θαζνιηθή θαινζχλε» (bonum sumptum in communi) ζπλάδεη πεξηζζφηεξν κε ην «θνηλφ θαιφ» παξά κε ην «ηδησηηθφ θαιφ» θαη ζπλεπψο ην «θνηλφ θαιφ» είλαη αλψηεξν απφ ην «ηδησηηθφ». Γηα λα ζεκειηψζεη ηελ αξρή απηή ν Ρεκίγηνο επηζηξαηεχεη ηα αθφινπζα επηρεηξήκαηα: Παξαιιειίδεη ην «θνηλφ θαιφ» κε ηε δηαηήξεζε ησλ «εηδψλ». Ζ δηαηήξεζε ελφο αηφκνπ –ζεσξείείλαη ην απνηέιεζκα ηεο ζρέζεο ηεο «αγάπεο» κε ηα είδε. Χζηφζν απηή ε δηαηήξεζε εθπνξεχεηαη απφ ην «ζχλνιν», ηνπ νπνίνπ ην θάζε «είδνο» απνηειεί κέξνο ηνπ, παξά απφ ην ίδην ην «είδνο». Με απηήλ ηελ έλλνηα θαηά ηνλ Ρεκίγην, κία θιφγα θηλείηαη απφ ηε θχζε ηεο ζε κηα αλνδηθή πνξεία, πξνθεηκέλνπ λα δηαηεξήζεη ηνλ εαπηφ ηεο, φκσο θσηηά δε γίλεηαη γηα ινγαξηαζκφ ηεο, αιιά πξνο ράξηλ ηνπ θαινχ, απφ ην νπνίν παξάγεηαη (πξφθεηηαη γηα ηε δηαδηθαζία δηαηήξεζεο ηεο κνξθήο ηεο) θαη πξνο ράξηλ ηνπ «θνηλνχ θαινχ» (πξφθεηηαη γηα ηε δηαδηθαζία δηαηήξεζεο ηνπ «είδνπο»). Έηζη ε πνηφηεηα, ζηελ νπνία ε θιφγα δηαηεξεί ηνλ εαπηφ ηεο, δειαδή σο θσηηά, θαζνξίδεηαη νινθιεξσηηθά απφ ηε δηαηήξεζε ηνπ ζπλφινπ. Αλ ζηελ παξαπάλσ ζπιινγηζηηθή αληηθαηαζηήζνπκε ηελ έλλνηα ηεο θσηηάο απφ απηήλ ηεο «Κνκκνχλαο», ηφηε ζα έρνπκε ζε αδξέο γξακκέο ηελ πνιηηηθή νπηηθή ηνπ Ρεκίγηνπ. Ζ «Κνκκνχλα» ινηπφλ έρεη κηα δηθή ηεο ελδειέρεηα, ε νπνία θαζνξίδεηαη απφ ηε δηαηήξεζή ηεο θαη ηελ ηειείσζή ηεο, ε νπνία ζπλαξηάηαη κε ηελ εμππεξέηεζε ηνπ «θνηλνχ θαινχ» ηεο «Κνκκνχλαο». Με απηήλ ηελ έλλνηα κεηαμχ ηνπ «ηδησηηθνχ θαινχ» θαη ηνπ «θνηλνχ θαινχ» πξέπεη λα πθίζηαηαη κηα ζρέζε «αγάπεο» δειαδή ζπκθσλίαο θαη ηαχηηζεο θαη φρη ζχγθξνπζεο. Γηα λα ππελζπκίζεη απηή ηελ αλάγθε θαη γηα λα αζθήζεη θξηηηθή ζην ζπγθξνπζηαθφ πλεχκα ηεο επνρήο ηνπ, επηζεκαίλεη ζηελ εηζαγσγή ηνπ έξγνπ «De Bono Communi» (Γηα ην Κνηλφ Καιφ): «Οη πνιίηεο ηεο επνρήο κνπ θαη νη άιινη απφ ηελ χπαηζξν επηβεβαηψλνπλ ηελ εθπιήξσζε ησλ φζσλ είπε ν Παχινο ζηελ πξνθεηεία ηνπ πεξί ηειεπηαίσλ εκεξψλ θαη δίζεθησλ ρξφλσλ, ζηνπο νπνίνπο νη άλζξσπνη ζα αγαπνχλ κφλν ηνπο εαπηνχο ηνπο, ζα είλαη ακαξησινί, αιαδφλεο, θαηαρξεζηηθνί, απείζαξρνη ζηνπο γνλείο ηνπο, αράξηζηνη, αλίεξνη, αζπγθξάηεηνη, ζθιεξνί…κάιινλ εξαζηέο ηεο αηνκηθήο απφιαπζεο παξά εξαζηέο 69


ηνπ Θενχ»83. Σελ παξαπάλσ αξρή, ζχκθσλα κε ηελ νπνία ε «ηειείσζε» ηεο «Κνκκνχλαο» επέξρεηαη κε ηελ ππαγσγή ηνπ «αηνκηθνχ» ζην «θνηλφ θαιφ», ν Ρεκίγηνο ηελ αλαπαξάγεη ζε φια ηνπ ηα έξγα. Σν «Tractatus de Iustitia (Γηδαζθαιία πεξί Γηθαηνζχλεο) είλαη κηα έκκεζε θξηηηθή ζηηο «Ordinances de Guistizia» ηνπ 1292. Κεληξηθή ηδέα ηνπ έξγνπ είλαη ην φηη ε εθάζηνηε ηηκσξία, ηελ νπνία πξέπεη λα επηβάιιεη ε «Κνκκνχλα», ζα πξέπεη λα ζπλαξηάηαη κε ηελ θνηλσληθή ζέζε θαη ηελ ππφιεςε ηνπ ηηκσξνχκελνπ, πξνθεηκέλνπ λα δηαζθαιίδεηαη ην «θνηλφ θαιφ». Με απηφλ ηνλ ηξφπν ν Ρεκίγηνο αλαηξεί (ζε ζεσξεηηθφ επίπεδν πάληα) ηα θεθηεκέλα ηνπ 1292 θαη αληηιακβάλεηαη ηελ «Κνκκνχλα» φρη σο έλα δηαθχβεπκα, ην νπνίν πξνζδηνξίδεηαη θαη κεηαζρεκαηίδεηαη αλάινγα κε ηελ έθβαζε ηνπ θνηλσληθνχ αληαγσληζκνχ, αιιά σο κία αξρή, ε νπνία ζηέθεη πάλσ απφ ηηο εζσηεξηθέο αληηζέζεηο θαη πξνζπαζεί λα ηηο θαηαζηγάζεη θαη λα ηηο ζπκβηβάζεη, πξνζπαζψληαο ζπγρξφλσο λα θαηνρπξψζεη ην θχξνο ησλ παξαδνζηαθψλ ειίη. Με απηήλ ηελ έλλνηα ε «Κνκκνχλα» είλαη ην πεδίν εθείλν, ζην νπνίν νη αληηπαξαηηζέκελεο πιεπξέο ππνηάζζνπλ ην «ηδησηηθφ θαιφ» ζην «θνηλφ θαιφ», ψζηε ην πξψην λα ηειεί ζε ζρέζε «αγάπεο» κε ην δεχηεξν. Χο εθ ηνχηνπ ζηε ζθέςε ηνπ Ρεκίγηνπ, νη αληίπαινη «παξαηνχλ ηα φπια θαη δίλνπλ ηα ρέξηα», πξνθεηκέλνπ λα δηαηεξεζεί ε εηξήλε ηεο «Κνκκνχλαο», αιιηψο θαη’ αλαινγία κε ην αξηζηνηειηθφ επηρείξεκα ηνπ Ρεκίγηνπ ε θιφγα δε ζα δηαηεξήζεη νχηε ηε κνξθή ηεο, νχηε ην είδνο ηεο, δειαδή δε ζα γίλεη πνηέ θσηηά θαη έηζη ε «Κνκκνχλα» ζα ραζεί. Αληίζηνηρα ην «De Bono Communi» ζπγγξάθεηαη, ελζσκαηψλνληαο ηελ ίδηα νπηηθή, σο αληίδξαζε ζηελ εθδίσμε ησλ «Λεπθψλ» απφ ηνπο «Μαχξνπο». Δπίζεο ην «De Bono Pacis» απνηειεί κία αξλεηηθή απάληεζε ζην αλ πξέπεη λα απαιινηξησζεί κέξνο ηεο πεξηνπζίαο ηεο εθθιεζίαο, δήηεκα ην νπνίν εηέζε γηα πξψηε θνξά ζηα 1304 θαη έθηνηε επαλεξρφηαλ ζηελ πνιηηηθή δηακάρε. ΢ην «Γνθίκην γηα ηνπο Γνπέιθνπο θαη ηνπο Γηβειίλνπο» αλαιχεη ην ελδεκηθφ γηα ηελ «Κνηλφηεηα» πξφβιεκα ηνπ θξαηξηαζκνχ. ΢πκπεξαίλεη φηη φπνπ νη δηάθνξεο παξαηάμεηο, νη νπνίεο δεκηνπξγνχληαη εληφο ηεο «Κνκκνχλαο», δελ πξνάγνπλ ην «θνηλφ θαιφ», αιιά έρνπλ κνλαδηθφ ζθνπφ ηελ εθδίσμε ηεο αληίπαιεο παξάηαμεο απφ ηε δηαθπβέξλεζε, ηφηε ζα πξέπεη λα απαγνξεχνληαη, θαζψο απνηεινχλ κεγάιε απεηιή γηα ηελ επηαμία θαη ηελ εηξήλε. Πέξα φκσο απφ ηηο ελζηάζεηο ηνπ Ρεκίγηνπ ζηε ξηδνζπαζηηθή επαλαζπγθξφηεζε ηεο «Κνκκνχλαο» ζηα 1292 θαη ηελ ακεραλία ηνπ απέλαληη ζηελ φμπλζε ηνπ εζσηεξηθνχ αληαγσληζκνχ, κπνξνχκε λα εληνπίζνπκε ζηε ζθέςε ηνπ θαη ηελ ππεξάζπηζε ησλ θεθηεκέλσλ ηεο «Κνκκνχλαο» αλαθνξηθά κε ηελ «ειεπζεξία» ηεο. Δλ πξψηνηο ν Ρεκίγηνο ελζσκαηψλεη κία αληίιεςε, ε νπνία άξρηζε λα αλαπηχζζεηαη ζηνλ 13ν αηψλα ζε θάπνηνπο δηαλννχκελνπο ηεο «Κνκκνχλαο» θαη θιεξνδνηήζεθε θαη ζηνπο κεηαγελέζηεξνπο θαη είρε λα θάλεη κε κία δηαθνξεηηθή 83

Όια ηα ζρεηηθά κε ηνλ Ρεκίγην παξαζέκαηα απηνχ ηνπ θεθαιαίνπ είλαη παξκέλα απφ ην Κempshall, «Σhe Common Good in Late

Medieval Political Σhought», Oxford University Press, ζ. 293-338.

70


ζεψξεζε ηεο ξσκατθήο αξραηφηεηαο, ε νπνία αληίιεςε απνηέιεζε έλα απφ ηα ζεκέιηα αλάδπζεο ηνπ «πνιηηηθνχ νπκαληζκνχ». ΢χκθσλα κε απηήλ ηελ νπηηθή σο ιακπξή πεξίνδνο ηεο Ρψκεο επηιέγεηαη φρη ε πεξίνδνο ηεο Απηνθξαηνξίαο, αιιά ηεο Γεκνθξαηίαο. Αλαθέξεη ζρεηηθά ν Davis: «΢ην Κνηλφ Καιφ ν Ρεκίγηνο εγθσκηάδεη ηνλ Κάησλα θαη ηνλ Κηθέξσλα γηα ηελ παηξησηηθή ηνπο αθνζίσζε ζηε δεκνθξαηία θαη αληίζηνηρα δπζπηζηεί απέλαληη ζηνλ Ηνχιην Καίζαξα θαη ην απηνθξαηνξηθφ ηνπ φξακα»84. ΢πλεπψο γηα ηνλ Ρεκίγην ε ειεπζεξία ηεο «Κνκκνχλαο» ζε εμσηεξηθφ θαη εζσηεξηθφ επίπεδν δελ ηίζεηαη ζε δηαπξαγκάηεπζε. Με βάζε φιε ηελ παξαπάλσ αλάιπζε κπνξνχκε λα πνχκε φηη ν Ρεκίγηνο σο έλαο ζσκηζηήο ζρνιαζηηθφο θαηαζθεπάδεη κία «Κνκκνχλα», ε νπνία απνηειεί ηελ αληηθεηκεληθή ππφζηαζε ηεο έλλνηαο ηνπ «θνηλνχ θαινχ». Ζ «Κνκκνχλα» γηα ηνλ Ρεκίγην ζπγθξνηείηαη κεηαθπζηθά θαη εζηθά. Γηαζέηεη κηα δηθή ηεο ελδειέρεηα, ε νπνία ηελ νδεγεί ζηελ ηειείσζή ηεο, ε νπνία ηειείσζε επέξρεηαη κέζσ ηεο επίηεπμε ηεο εηξήλεο θαη ηεο νκφλνηαο (pax et concordia). Μέζα απφ απηή ηε ινγηθή, απηφ ην νπνίν ππνδεηθλχεη ν Ρεκίγηνο ζηα ζπιινγηθά ππνθείκελα είλαη ε επηινγή ηνπ πνιηηηθνχ ζπκκνξθσηηζκνχ θαη ηεο λνκηκνθξνζχλεο. Πνηά δχλακε φκσο ζα θαζνξίδεη ηελ «Κνκκνχλα», φηαλ ν αληαγσληζκφο ζα έρεη εμαιεηθζεί; Ζ απάληεζε βξίζθεηαη ζηελ ίδηα ηε ζσκηζηηθή ζεσξία. Γηα ην Θσκά ε πνιηηηθή θνηλσλία είλαη κηα ηέιεηα έλσζε, ηεο νπνίαο ηα κέιε είλαη κέιε ζπγρξφλσο θαη κηαο άιιεο ηέιεηαο έλσζεο, απηήο ηεο Δθθιεζίαο. Ζ πνιηηηθή θνηλσλία απηνθαζνξίδεηαη κέζα απφ δηθνχο ηεο λφκνπο, φκσο απηνί νη λφκνη ππφθεηληαη ζε εζηθέο αξρέο. Απηφ ην ζχζηεκα εζηθήο, ζηελ εκπέδσζε ηνπ νπνίνπ πξέπεη λα ζπληείλεη ε δηαθπβέξλεζε θαη ε λνκνζεηηθή δξαζηεξηφηεηα ηεο πνιηηηθήο θνηλσλίαο δελ είλαη ηίπνηα άιιν απφ ηελ αλαπαξαγσγή ηεο θνηλσληθήο ηεξαξρίαο. ΢πλεπψο ε ζεψξεζε ηνπ Ρεκίγηνπ κπνξεί λα ηδσζεί σο κία αληίδξαζε ζηηο πνιηηηθέο θαη πνιηηεηαθέο κνξθέο, ηηο νπνίεο ιάκβαλαλ νη θνηλσληθέο αλαθαηαηάμεηο, νη νπνίεο ζπληεινχληαλ ζηελ «Κνκκνχλα» ζηα ηέιε ηνπ 13νπ αηψλα κε ηελ πξνζπάζεηα θπξηάξρεζεο ησλ popolani έλαληη ησλ magnati. ΢πγρξφλσο ζε απηέο ηηο επηινγέο ζα πξέπεη λα εληνπίζνπκε ηελ πξνζπάζεηα ηεο εθθιεζηαζηηθήο νξγάλσζεο, ηεο νπνίαο βαζηθφο εθπξφζσπνο είλαη ν Ρεκίγηνο, λα δηαηεξήζεη ηελ πξνλνκηαθή ηεο ζρέζε κε ηελ πνιηηηθή εμνπζία, ε νπνία, φπσο είδακε, είρε νξγαληθφ ραξαθηήξα κέζα απφ ην Κφκκα ησλ Γνπέιθσλ, ζε κηα επνρή κάιηζηα θαηά ηελ νπνία απηή ε ζρέζε είρε αξρίζεη λα ακθηζβεηείηαη. Ζ ζθέςε ηνπ Ρεκίγηνπ, φπσο θαη ησλ ππνινίπσλ ζρνιαζηηθψλ ζσκηζηψλ επέδξαζαλ ηδηαίηεξα ζηνλ πνιηηηθφ θαη δηθατθφ ιφγν ηεο «Κνκκνχλαο» ζηνλ 14ν αηψλα. Δίλαη ελδεηθηηθφ φηη, φηαλ ν Villani θαη άιινη ιφγηνη αλαθέξνληαη ζηηο εζσηεξηθέο δηακάρεο, επηθαινχληαη ζπλερψο ηελ έλλνηα ηνπ «θνηλνχ θαινχ». Αληίζηνηρα ζηα θείκελα ηνπ ζπλφινπ ησλ θαηαδηθαζηηθψλ απνθάζεσλ 84

παξαηίζεηαη ζην Skinner, «Σα Θεκέιηα ηεο Νεφηεξεο Πνιηηηθήο ΢θέςεο», εθδ. Αιεμάλδξεηα, ζ. 84.

71


ηνπ 14νπ αηψλα παξαηεξνχκε ηελ ζπλερή πξνζθπγή ζηελ έλλνηα ηνπ «θνηλνχ θαινχ» θαη ησλ «ρξεζηψλ εζψλ» (bona mores) πξνθεηκέλνπ λα ηεθκεξησζεί ην ζθεπηηθφ ηεο απφθαζεο, κε ηελ νπνία ηηκσξείηαη θάπνηνο. Ο Κantorowicz αζθψληαο θξηηηθή ζε θηινζνθηθφ επίπεδν ζηε ζεψξεζε ηνπ Ρεκίγηνπ, ηζρπξίδεηαη φηη ην αμίσκα ηνπ «φπνηνο δελ είλαη πνιίηεο, δελ είλαη άλζξσπνο», ζπληζηά κηα «θαξηθαηνχξα» ηεο αξηζηνηειηθήο ζέζεο «ν άλζξσπνο είλαη νλ πνιηηηθφ», ε νπνία καο απνθαιχπηεη κία έληνλα «αληη-αηνκηθηζηηθή» άπνςε.85 Θεκέιην απηήο ηεο άπνςεο είλαη ε ίδηα ε ζθέςε ηνπ Θσκά, ν νπνίνο ζεσξεί φηη «…φινη νη άλζξσπνη πνπ έρνπλ γελλεζεί απφ ηνλ Αδάκ θαη χζηεξα κπνξνχλ λα ινγηζζνχλ σο έλαο άλζξσπνο, εθ’ φζνλ ζπκπίπηνπλ κε ηε θχζε, ηελ νπνία έρνπλ ιάβεη απφ ηνλ πξψην άλζξσπν, έηζη φπσο ζηελ πνιηηηθή θνηλσλία φινη νη άλζξσπνη ινγίδνληαη σο έλα ζψκα θαη ε πνιηηηθή θνηλσλία σο έλαο άλζξσπνο»86. Ζ εμηδαλίθεπζε απηή ηεο «Κνκκνχλαο», ζηελ νπνία πξνβαίλεη ν Ρεκίγηνο, γηα ηνλ Κantorowicz, ζπληζηά έλαλ «ηδηφηππν ζσκηζηηθφ πξσηνεγειηαληζκφ». Γηα ηνλ Έγειν ην Κξάηνο, ζεκειησκέλν ηδεαιηζηηθά, είλαη ε αληηθεηκεληθή ππφζηαζε ηεο Ηδέαο θαη ηνπ Πλεχκαηνο, έλαο «απφιπηνο ηδηαίηεξνο ζθνπφο, αζάιεπηνο, πνπ κέζα ζ’ απηφλ ε ειεπζεξία πεηπραίλεη ηελ ππέξηαηε αμία ηεο, θη έηζη απηφο ν ηειηθφο ζθνπφο έρεη έλα θπξηαξρηθφ δηθαίσκα απέλαληη ζηα άηνκα, πνπ ην πην πςειφ θαζήθνλ ηνπο είλαη ην λα είλαη κέιε ηνπ Κξάηνπο»87. Καη’ αθνινπζία ν Έγεινο ζε αλαινγία -ζχκθσλα κε ηνλ Κantorowicz- κε ηνλ Ρεκίγην ζεσξεί φηη «…αλ ην Κξάηνο είλαη αληηθεηκεληθφ πλεχκα, ηφηε ην άηνκν, απηφ ην ίδην, δελ έρεη αληηθεηκεληθφηεηα, αιήζεηα θαη εζηθφηεηα, παξά αλ είλαη κέινο εθείλνπ»88. Σελ ζσκηζηηθή αξρή, ζχκθσλα κε ηελ νπνία, ηα άηνκα δελ κπνξνχλ φρη κφλν ηδσζνχλ, αιιά λα ππάξμνπλ έμσ απφ ζχλνια, ν Burcθhardt ζηελ θιαζηθή αλάιπζή ηνπ –φπσο είδακε- ηελ αλάγεη ζε θπζηνγλσκηθφ ραξαθηεξηζηηθφ ηεο ζπλνιηθήο κεζαησληθήο θνπιηνχξαο, ε αλαηξνπή ηνπ νπνίνπ θαη ε αλάδπζε ηνπ αηνκηθηζηηθνχ πλεχκαηνο, απνηειεί ηε βαζηθή πνιηηηζκηθή ζπλζήθε αλάπηπμεο ηνπ αλαγελλεζηαθνχ θαηλνκέλνπ. γ. Δίδακε ζε πξνεγνχκελν θεθάιαην φηη ε «Κνκκνχλα» κε ηελ ίδξπζή ηεο ζηα 1115 αξρίδεη θαη δαλείδεηαη ην πνιηηεηαθφ ηεο ιεμηιφγην απφ ηε ξσκατθή επνρή. ΢πλδέζακε απηή ηε δηαδηθαζία κε ηελ «αλαβίσζε» ηνπ ξσκατθνχ δηθαίνπ, ε νπνία είρε αξρίζεη λα ζπληειείηαη απφ ηνλ 11 ν αηψλα ζηα ηηαιηθά παλεπηζηήκηα. Χζηφζν ζα πξέπεη λα ζπζρεηίζνπκε απηήλ ηελ εμέιημε θαη κε κία δηαλνεηηθή ηάζε, ε νπνία απφ φ,ηη θαίλεηαη εθηπιίζζεηαη απφ ηα ηέιε ηνπ 12νπ αηψλα εληφο ηεο «Κνκκνχλαο» θαη αθνξά ηε ζεκειίσζε ηεο ηζηνξίαο ηεο «Κνκκνχλαο» ζην ξσκατθφ παξειζφλ. Σν πξψην γξαπηφ 85

Γηα ηελ θξηηηθή ηνπ Kantorowicz ζηηο ζεσξίεο ηνπ Ρεκίγηνπ βι. Kantorowicz, «The King’s Two Bodies: Study in Medieval Political

Theology», Princeton University Press, pp. 451-495. 86

παξαηίζεηαη νπ., p. 478.

87

νπ. ζ. 240.

88

Xέγθει, «Φηινζνθία ηνπ Γηθαίνπ», εθδ. Αλαγλσζηίδε, ζζ. 239-240.

72


δείγκα απηήο ηεο ηάζεο είλαη ην ρξνληθφ ηνπ αλψλπκνπ ζπγγξαθέα κε ηίηιν «Cronica de origine civitatis», ην νπνίν ρξνλνινγείηαη πξηλ απφ ηα 1231. Σν ρξνληθφ απηφ, ην νπνίν είλαη «έλαο ζπλδπαζκφο ιατθψλ κχζσλ, κπζνινγηθψλ παξαδφζεσλ θαη ηζηνξηθψλ γεγνλφησλ, ηα νπνία πξνέξρνληαη απφ αξραίνπο θαη κεζαησληθνχο ζπγγξαθείο»,89 επηρεηξεί ηε δηεξεχλεζε ηεο θαηαγσγήο ηεο θισξεληηλήο «civitas». Ο Rubinstein ζπκπεξαίλεη φηη «ε πξφζεζε ηνπ έξγνπ ήηαλ λα ηνληζηεί κε ηνλ πην δπλαηφ ηξφπν ε ξσκατθή θαηαγσγή ηεο Φισξεληίαο». «Ζ Φισξεληία (ζχκθσλα κε ην ρξνληθφ) ήηαλ ε δεχηεξε Ρψκε, είρε ηδξπζεί απφ ηνλ ίδην ηνλ Καίζαξα…είρε θαηνηθεζεί απφ φ,ηη θαιχηεξν δηέζεηε ε ξσκατθή θνηλσλία…Μπνξνχζε θαλείο ππ’ απηέο ηηο πεξηζηάζεηο λα ακθηζβεηήζεη ηνλ νπζηαζηηθά ξσκατθφ ραξαθηήξα ηεο Φισξεληίαο;…Μπνξνχκε ινηπφλ (ζην ρξνληθφ) λα ζπλαληήζνπκε ηνλ ζπλδπαζκφ απηήο ηεο παηξησηηθήο θαη ξσκατθήο ηδενινγίαο σο έλα δσηηθφ ζηνηρείν ηεο θισξεληηλήο πνιηηηθήο ζθέςεο»90. Με βάζε ηελ παξαπάλσ δηαπίζησζε ηνπ Rubinstein κπνξνχκε λα πνχκε φηη κε ηελ αλαγσγή ηεο θαηαγσγήο ηεο πφιεο ζην αξραίν ξσκατθφ παξειζφλ, νη θισξεληηλνί θαηαζθεπάδνπλ κηα θνζκντζηνξηθή βάζε λνκηκνπνίεζεο ηεο «Κνκκνχλαο», σο θάηη ην νπνίν πξνέξρεηαη απφ ηελ αξραία ξσκατθή πεξίνδν θαη δηαηεξεί κέζα ζηνπο αηψλεο απηφλ ην ξσκατθφ ραξαθηήξα. Πξφθεηηαη δειαδή γηα έλα αθφκε ηδενινγηθφ φπιν ή δε ζα αξγήζεη λα γίλεη ηέηνην ζηνλ 13ν αηψλα γηα ηελ ππεξάζπηζε ηεο «ειεπζεξίαο» ηεο πφιεο απέλαληη ζηνλ απηνθξάηνξα. Ζ ρξήζε θαη ε θαζηέξσζε απηνχ ηνπ «κχζνπ», ν νπνίνο ζπλίζηαηαη ζηελ αλαβίσζε ηζηνξηθψλ γεγνλφησλ ηνπ απψηεξνπ παξειζφληνο, ζπκβάιεη ζηελ εκπέδσζε κηαο θνζκντζηνξηθήο εηθφλαο γηα ηελ «Κνηλφηεηα», ε νπνία πιένλ αξρίδεη θαη απνθηά ζηε ζπιινγηθή ζπλείδεζε κηα αίζζεζε ζπλέρεηαο κέζα απφ ηε δηαδξνκή ηεο απφ ην παξειζφλ ζην παξφλ. Ζ εδξαίσζε ηνπ ξσκατθνχ ηζηνξηθνχ ραξαθηήξα ηεο «Κνκκνχλαο» ιεηηνπξγεί σο έλαο «κχζνο», ν νπνίνο παξάγεη πιείζηα απνηειέζκαηα θαη έρεη έληνλεο δηαλνεηηθέο θαη πνιηηηθέο πξνεθηάζεηο, αλάκεζα ζηα νπνία είλαη, φπσο ζρνιηάδεη ν Ginsburg γηα ηνπο «κχζνπο»: «ην πέξαζκα απφ έλαλ θαληαζηηθφ θφζκν ζηελ πξαγκαηηθφηεηα, θαη αληηζηξφθσο, απφ έλαλ θαληαζηηθφ θφζκν ζε έλαλ άιινλ, απφ ην πιαίζην ησλ θαλφλσλ ζ’ εθείλν ησλ κεηαθαλφλσλ»91. Δδψ ινηπφλ κπνξνχκε λα πνχκε φηη έρνπκε λα θάλνπκε κε κηα επηλνεκέλε παξάδνζε, ε νπνία ιεηηνπξγεί ζπλεθηηθά γηα ηνλ πιεζπζκφ ηεο Φισξεληίαο θαη απφ έλα κεραληθφ άζξνηζκα αλζξψπσλ, ην νπνίν παξάγεηαη νηθνλνκηθά, ηνλ θαζηζηά «Κνκκνχλα». Δλδεηθηηθή γηα ηελ παξαπάλσ ηάζε είλαη κία επηγξαθή, ε νπνία ηέζεθε ζηα 1260, φηαλ ρηίζζεθε ην «Palazzo de Popolo» θαη ε νπνία αλαθέξεη: «Ζ Φισξεληία δηαζέηεη φινλ ηνλ πινχην, πνπ κπνξεί θαλείο λα θαληαζηεί/Καηαηξνπψλεη ηνπο ερζξνχο ηεο ζηνλ πφιεκν θαη ζηελ εζσηεξηθή δηακάρε/Απνιακβάλεη ηελ εχλνηα ηεο ηχρεο θαη έρεη έλαλ ηζρπξφ πιεζπζκφ/Με επηηπρία είηε εληζρχεη 89

Rubinstein, «The Beginnings of Political Thought in Florence: A Study in Medieval Historiography», Journal of the Warburg and

Courtauld Institutes, Vol. 5 (1942), p. 199. 90

νπ., pp. 208-209.

91

Ginsbourg, «Ta Ξχιηλα Μάηηα», εθδ. Αιεμάλδξεηα, ζ. 65.

73


είηε θαηαθηά θάζηξα/Κπβεξλά ζηε ζάιαζζα θαη ζηε ζηεξηά θαη ζε φινλ ηνλ θφζκν/Κάησ απφ ηελ εγεζία ηεο φιε ε Σνζθάλε έρεη επθνξία θαη είλαη επηπρηζκέλε/΢αλ ηε Ρψκε έρεη πάληα ζξηάκβνπο»92. Μέρξη ηα κηζά ηνπ 13νπ αηψλα σο «Ρψκε» ζηε θισξεληηλή πνιηηηθή ζθέςε εθιακβαλφηαλ ε απηνθξαηνξηθή πεξίνδνο. Χζηφζν ζην δεχηεξν κηζφ ηνπ 13νπ αηψλα αξρίδεη θαη εκθαλίδεηαη ε ηάζε ζηνπο δηαλννχκελνπο λα πξνηηκάηαη ε δεκνθξαηηθή πεξίνδνο, σο ην θαηάιιειν ηζηνξηθφ πεδίν παξαιιειηζκνχ κε ηελ «Κνκκνχλα» θαη άληιεζεο δηδαγκάησλ, θάηη ην νπνίν εδξαηψλεηαη κε ηνπο νπκαληζηέο ηνπ 15νπ αηψλα θαη ηδηαίηεξα κε ηνλ Bruni θαη ζπλερίδεηαη θαη ζηνλ Μαθηαβέιιη. Σε δηαδηθαζία απηή ζα πξέπεη αθελφο λα ηε ζπλαξηήζνπκε κε ηηο εμειίμεηο, ηηο νπνίεο πεξηγξάθεη ν Skinner, ζηηο γαιιηθέο θαη αξγφηεξα ηηο ηηαιηθέο ζρνιέο ξεηνξηθήο, ζχκθσλα κε ηηο νπνίεο νη κειεηεηέο ηεο ξεηνξηθήο ηέρλεο αξρίδνπλ θαη ζηξέθνληαη απφ ηελ πξνζπάζεηα δηαηχπσζεο θαλφλσλ ζηε κειέηε θαη ηε κίκεζε ησλ θαηάιιεισλ θιαζηθψλ ζπγγξαθέσλ κε θνξπθαίν ηνλ Κηθέξσλα θαη κέζα απφ απηή ηε δηαδηθαζία δηακνξθψλεηαη κηα θαηλνχξηα πνιηηηθή ηδενινγία θαη αθεηέξνπ θαη εηδηθά γηα ηε Φισξεληία κε ηελ αλαπαξαγσγή ηνπ παξαπάλσ «κχζνπ» κέζα απφ ηα ρξνληθά, ην πνιηηεηαθφ ιεμηιφγην θαη ηελ πνιηηηθή θξαζενινγία ηεο επνρήο. Μέζα ζε απηφ ην θιίκα αλαδεηθλχεηαη ε πεξίπησζε ηνπ Brunetto Latini (1220-1294), ηνπ θισξεληηλνχ δηδαζθάινπ ξεηνξηθήο θαη κε ζεηεία ζηα δεκφζηα αμηψκαηα ηεο Κνηλφηεηαο, o νπνίνο ζχκθσλα κε ηνλ Villani δελ ήηαλ απιψο «άςνγνο ηερλίηεο ηεο ξεηνξηθήο», αιιά θαη «κεγάινο θηιφζνθνο», θαζψο ήηαλ «ν πξψηνο πνπ δίδαμε ζηνπο θισξεληηλνχο ηελ εθιέπηπλζε θαη ηελ ηέρλε ηεο ζσζηήο νκηιίαο θαη ηεο δηαθπβέξλεζεο ηεο δεκνθξαηίαο, ζχκθσλα κε ηνπο ζσζηνχο πνιηηηθνχο θαλφλεο»93. Ζ πνιηηηθή δηδαζθαιία ηνπ Brunetto πεξηέρεηαη ζην ηξίην βηβιίν ηνπ έξγνπ ηνπ κε ηίηιν «Li livres dou Tresor» (Σα Βηβιία ηνπ Θεζαπξνχ), ην νπνίν ζπλέηαμε ζηα γαιιηθά ζηηο αξρέο ηεο δεθαεηίαο ηνπ 1260 θαηά ηε δηάξθεηα ηεο εμνξίαο ηνπ ζηε Γαιιία σο απφξξνηα κηαο πξνζσξηλήο επηθξάηεζεο ησλ Γηβειίλσλ ζηε Φισξεληία. Σν έξγν είλαη κηα «εγθπθινπαηδηθή» πξαγκαηεία, ηεο νπνίαο ην πξψην βηβιίν πξαγκαηεχεηαη δεηήκαηα φπσο ε ζξεζθεία, ε ηζηνξία θαη ν θπζηθφο θφζκνο, ην δεχηεξν θαηαπηάλεηαη κε εζηθά δεηήκαηα κε βάζε ηνλ Αξηζηνηέιε θαη θηινζφθνπο ηεο ιαηηληθήο γξακκαηείαο θαη ην ηξίην «Γηα ηε θαιή δηαθπβέξλεζε» εληξπθεί ζηε ξεηνξηθή θαη ζηελ ηέρλε ηεο δηαθπβέξλεζεο κε βαζηθφ άμνλα ηνλ Κηθέξσλα. «Ζ πην ζεκαληηθή επηζηήκε πνπ ζρεηίδεηαη κε ηελ δηαθπβέξλεζε ηεο πφιεο είλαη ε ξεηνξηθή, ε ιεγφκελε επηζηήκε ηνπ νκηιείλ, θη’ απηφ γηαηί αλ δελ ππήξρε ιφγνο, δελ ζα ππήξρε νχηε πφιε, νχηε ε εγθαζίδξπζε ηεο δηθαηνζχλεο ή θάπνηαο αλζξψπηλεο έλσζεο»94. Ο ελαξθηήξηνο απηφο ζπιινγηζκφο ηνπ «Θεζαπξνχ» απνηειεί ηελ πξνκεησπίδα ηεο πνιηηηθήο ζθέςεο ηνπ Brunetto. H ξεηνξηθή 92

παξαηίζεηαη ζην Rubinstein, «The Beginnings of Political Thought in Florence: A Study in Medieval Historiography», Journal of

the Warburg and Courtauld Institutes, Vol. 5 (1942), p. 213. 93 94

παξαηίζεηαη ζην Skinner, «Σα Θεκέιηα ηεο Νεφηεξεο Πνιηηηθήο ΢θέςεο», εθδ. Αιεμάλδξεηα, ζ. 67. παξαηίζεηαη ζην Nederman, «Commercial Society and Republican Government in the Latin Middle Ages: The Economic

Dimensions of Brunetto Latini’s Republicanism», Political Theory, Vol. 31, No. 5 (Oct., 2003), p. 647.

74


ινηπφλ είλαη άξξεθηα δεκέλε κε ηε δηαθπβέξλεζε ηεο πφιεο, ηελ δεκηνπξγία ηεο θάζε αλζξψπηλεο ζπζζσκάησζεο θαη ηε δηθαηνζχλε. Ζ ζεψξεζε απηή αληιείηαη απφ ηνλ ίδην ηνλ Κηθέξσλα, ν νπνίνο ζην «De inventione» (Πεξί εχξεζεο) ζεσξεί φηη ε θάζε αλζξψπηλε ζπζζσκάησζε έρεη σο ζεκέιηφ ηεο ηε γιψζζα θαη φηη ν ξήηνξαο (orator) έρεη κηα ηδηαίηεξε επζχλε, ε νπνία έγθεηηαη ζηε δηαζθάιηζε ηεο επηαμίαο ηεο θνηλσλίαο θαη ηεο πνιηηηθήο δσήο. Καη’ αθνινπζία γηα ηνλ Brunetto ε «πνιηηηθή…αλακθίβνια είλαη ε πςειφηεξε γλψζε θαη ε πην επγελήο αζρνιία, πνπ ππάξρεη αλάκεζα ζηνπο άλδξεο, θαζψο καο δηδάζθεη λα θπβεξλνχκε ηνπο άιινπο…ζχκθσλα κε ηε ινγηθή θαη ηε δηθαηνζχλε»95. Με απηήλ ηελ έλλνηα ν Brunetto αληηιακβάλεηαη ηελ πνιηηηθή θαη ηελ δηαθπβέξλεζε ηεο Κνηλφηεηαο σο κία κνξθή ξεηνξηθήο, ε νπνία ζηφρν έρεη ηελ εκπέδσζε ηεο δηθαηνζχλεο. ΢πλεπψο ε εμνπζία ζρεηίδεηαη κε ηε ξεηνξηθή ηέρλε, δειαδή ζε ηειηθή αλάιπζε κε ηνλ απψηεξν ζηφρν ηεο ξεηνξηθήο, ν νπνίνο δελ είλαη άιισο απφ ηελ πεηζψ. Μπνξνχκε ινηπφλ βάζεη ησλ παξαπάλσ λα πνχκε φηη ν Brunetto αληηιακβάλεηαη ηελ εμνπζία θαη ηελ πνιηηηθή αληηπαξάζεζε φρη σο κία κε ηε βία επηβνιή ησλ ζπκθεξφλησλ θαη ησλ αληηιήςεσλ ελφο ππνθεηκέλνπ πάλσ ζηα άιια ή σο κία θαηαζηαιηηθή δηαδηθαζία καηαίσζεο πξνζδνθηψλ ππνθεηκέλσλ, ηα νπνία αληηηίζεληαη ζην θπξίαξρν, αιιά σο έλαλ αγψλα γηα λα πεηζζεί ην ζψκα, ην νπνίν πξέπεη λα ππαρζεί ζηελ εμνπζία, λα ην θάλεη, δειαδή σο κηα ξεηνξηθή/ηδενινγηθή πξνζπάζεηα απφζπαζεο ηεο ζπλαίλεζεο ησλ θπβεξλσκέλσλ ζην ίδην ην γεγνλφο ηεο δηαθπβέξλεζήο ηνπο, πξνθεηκέλνπ απηή ε δηαθπβέξλεζε λα γίλεηαη κε «ινγηθή θαη δηθαηνζχλε». Μπνξνχκε δειαδή λα πνχκε φηη ε καθηαβειιηθή αληίιεςε φηη «ν εγεκφλαο πξέπεη λα είλαη πέξα απφ ιηνληάξη θαη αιεπνχ», δειαδή πέξα απφ ηελ ηθαλφηεηα ηεο επηβνιήο λα δηαζέηεη θαη ηελ ηθαλφηεηα ηεο πεηζνχο θαη ηεο επειημίαο, ππάξρεη ζε εκβξπαθή κνξθή ζηνλ Brunetto, κέζα απφ ηελ αλαγφξεπζε ηεο ξεηνξηθήο ζε βαζηθφ ζπζηαηηθφ ηεο πνιηηηθήο. Mεηά ηαχηα γηα ηνλ Brunetto ε «Κνηλφηεηα» πξέπεη λα είλαη ην πεδίν ελφο αγψλα πεηζνχο, θαη φρη κηαο βίαηεο αληηπαξάζεζεο, αιιηψο δελ κπνξεί λα δηαζθαιηζζεί ε «δηθαηνζχλε». Με απηήλ ηελ έλλνηα ε «Κνκκνχλα» πξνυπνζέηεη έλα ηδενινγηθφ consensus, ζην έδαθνο ηνπ νπνίνπ δηεμάγεηαη ε ξεηνξηθή/πνιηηηθή δηαδηθαζία. Σν πεξηερφκελν απηνχ ηνπ consensus είλαη νη ίδηεο νη πνιηηηθέο αξρέο, νη νπνίεο απνθξπζηαιιψλνληαη ζηνλ Κηθέξσλα θαη πξέπεη ε Κνηλφηεηα λα ηηο θιεξνλνκήζεη θαη λα ηηο εκπεδψζεη. ΢ε απηά ηα πιαίζηα ν Brunetto θαηαζθεπάδεη «θάηνπηξα εγεκφλσλ» (ζχκθσλα κε ηελ έθθξαζε ηνπ Skinner), δειαδή έλα ζπλεθηηθφ πιέγκα εζηθνπνιηηηθψλ αξρψλ θαη αξεηψλ, ηηο νπνίεο πξέπεη λα δηαζέηεη θαη λα επηδεηθλχεη ν εγεκφλαο ζηελ άζθεζε ηεο εμνπζίαο. Σν «θάηνπηξν» ηνπ Brunetto ζπληείλεη ζηε κέγηζηε δπλαηή απφζπαζε ζπλαίλεζεο απφ ην θνηλσληθφ ζψκα ζην γεγνλφο ηεο εμνπζίαζήο ηνπ, πξνθεηκέλνπ λα εμαιεηθζεί ν «θξαηξηαζκφο». Με απηήλ ηελ έλλνηα θαη ζχκθσλα κε ηελ θαηάηαμε ηνπ Skinner o εγεκφλαο «πξέπεη λα δηαζέηεη ζχλεζε, ηελ πξψηηζηε αξεηή, 95

παξαηίζεηαη νπ., p. 648.

75


ε νπνία πεξηιακβάλεη ηελ πξνλνεηηθφηεηα, ηε κέξηκλα θαη ηε γλψζε. Πξέπεη λα δηαζέηεη κεηξηνπάζεηα, ε νπνία ζπκπεξηιακβάλεη ηελ εληηκφηεηα, ηε λεθαιηφηεηα θαη ηελ εγθξάηεηα. Υξεηάδεηαη ην ζζέλνο, πνπ ζα ηνπ εμαζθαιίζεη κεγαινπξέπεηα ζηνλ πφιεκν θαη ηελ εηξήλε…Σέινο πξέπεη λα έρεη αίζζεζε ηεο δηθαηνζχλεο, κηα ηδηαίηεξα ζχλζεηε ηδηφηεηα, ε νπνία πεξηιακβάλεη ηε γελλαηνδσξία, ηελ επζέβεηα, ην έιενο, ηελ αλεμηθαθία, ηε θηιαλζξσπία, ηε θηιία, ηελ επιάβεηα θαη ηελ επηζπκία γηα νκφλνηα»96. ΢πλεπψο θαη εδψ έρνπκε λα θάλνπκε κε αθφκα κία «νπηνπηθή πνιηηηθή ζεσξία», ηεο νπνίαο ην βαζηθφ πξφηαγκα είλαη ε εμαζθάιηζε ηεο θνηλσληθήο εηξήλεο. Δίλαη ινγηθφ γηα έλαλ άλζξσπν ζαλ ηνλ Brunetto, ν νπνίνο ζε πξνζσπηθφ επίπεδν ηαιαλίζζεθε απφ ηηο ελδνθνηλνηηθέο ζπγθξνχζεηο, νη νπνίεο είραλ σο απνηέιεζκα ηνλ πνιχρξνλν εθπαηξηζκφ ηνπ, λα ζέηεη, ζπληάζζνληαο ηελ πνιηηηθή ηνπ ζεψξεζε, απηφ ην ζηφρν, ηελ ππέξβαζε δειαδή ηεο θξαηξηαζηηθήο ζχγθξνπζεο, ηελ νπνία ζα ηελ δηαδερζεί κηα ειάρηζηε ηδενινγηθή νκνθσλία, γηα ην πψο πξέπεη λα είλαη ε «Κνκκνχλα». Ζ ξεηνξηθή απνηειεί ην ελδεδεηγκέλν κέζν γηα ηελ εκπέδσζε απηήο ηεο νκνθσλίαο.

IV. Ο ΑΠΟΚΛΕΙ΢ΜΟ΢ ΣΟΤ POPOLO MINUTO Δίδακε κέρξη ηψξα θάπνηεο βαζηθέο φςεηο ησλ δηαζηάζεσλ, κέζα απφ ηηο νπνίεο καο απνθαιχπηεηαη ε «Κνκκνχλα» κέρξη θαη ηα κηζά ηνπ 14νπ αηψλα. Χζηφζν απφ ηελ κέρξη ηψξα 96

Skinner, «Σα Θεκέιηα ηεο Νεφηεξεο Πνιηηηθήο ΢θέςεο», εθδ. Αιεμάλδξεηα, ζ. 74.

76


αλάιπζε δελ έρεη απαληεζεί ην εξψηεκα γηαηί ην popolo minuto δελ εληαζζφηαλ ζηα κέιε ηεο «Κνκκνχλαο». Μία θαηάζηαζε, ε νπνία μεθηλνχζε απφ ην φηη δελ κπνξνχζε λα ζπζηήζεη ηηο δηθέο ηνπ ζπληερλίεο, άξα θαη λα έρεη πξφζβαζε ζην πνιηηεηαθφ θαη πνιηηηθφ ζχζηεκα ηεο «Κνκκνχλαο» θαη επεθηεηλφηαλ κέρξη θαη ζην φηη ην popolo minuto κε εμαίξεζε ηελ πεξίνδν ηεο ηπξαλλίδαο ηνπ Γνχθα, δελ δηθαηνχηαλ λα ζπγθξνηεί αδειθφηεηεο ή αθφκα θαη λα ζπκκεηέρεη κε απηφλνκν ηξφπν ζηνπο δεκφζηνπο ενξηαζκνχο ηεο «Κνκκνχλαο». Οη ζεζκηθέο πεγέο ηεο επνρήο δελ καο παξαδίδνπλ θάπνηνπ είδνπο ξεηήο θαη επθξηλνχο απάληεζεο ζην εξψηεκα, δελ ππάξρεη δειαδή απφ θάπνπ θάπνηα ηδηαίηεξε δηθαηνιφγεζε απηήο ηεο θαηάζηαζεο, γεγνλφο ην νπνίν καο αλαγθάδεη λα αλαδεηήζνπκε ίρλε θαη ζρεηηθέο ελδείμεηο απφ ην ζχλνιν ησλ πεγψλ θαη λα ηηο ζπλδπάζνπκε κεηαμχ ηνπο, πξνθεηκέλνπ λα δηαηππψζνπκε κέζα απφ ζπλαγσγέο έλα εξκελεπηηθφ πιαίζην γηα ηνλ απνθιεηζκφ ηνπ popolo minuto. Με απηήλ ηελ έλλνηα ζα πξέπεη λα αληιήζνπκε ελδείμεηο απφ ηηο απφςεηο ηνπ popolo ζε ζρέζε κε ην εζηθφ θαη πνιηηηζκηθφ επίπεδν ηνπ popolo minuto, ζα πξέπεη λα θαζνξίζνπκε ην ηί ζεκαηνδνηεί ή πψο ηεθκεξηψλεηαη ε λνκηθή ζέζε ηνπ popolo minuto θαη ηέινο ζα πξέπεη λα ζπλδέζνπκε απηέο ηηο επηινγέο κε ηηο ζρεηηθέο πνιηηηθέο δηδαζθαιίεο ηεο επνρήο. Σν βαζηθφ δήηεκα, ην νπνίν ζα πξέπεη λα δηεξεπλήζνπκε κεηά ηαχηα είλαη ην πιαίζην ζπγθξφηεζεο ηεο έλλνηαο ηνπ «πνιίηε», απφ ην νπνίν εμαηξείηαη ην popolo minuto. Γειαδή ην πνηνί θαη ππφ πνηέο πξνυπνζέζεηο απνηεινχλ ηελ πνιηηηθή θνηλσλία, πνηνη απνηεινχλ ηνπο θνηλσλνχο ηεο «Κνκκνχλαο». O Richard Σrexler ζηε κειέηε ηνπ γηα ηε ζπγθξφηεζε ηνπ δεκφζηνπ βίνπ ζηε Φισξεληία, δηαπηζηψλεη ηελ χπαξμε κίαο βαζηθήο πνιηηηζκηθήο δηρνηνκίαο κέζα ζηελ πφιε. Θεσξεί φηη ζηνλ έλα πφιν πεξηιακβαλφηαλ ν αξζεληθφο πιεζπζκφο ηεο πφιεο, ν νπνίνο ζπληζηνχζε ην popolo θαη ζηνλ άιιν, ηνλ νπνίν απνθαιεί «νη απνθιεηζκέλνη» (the excluded) εληάζζνληαλ ηα κέιε ηνπ popolo minuto, ηα παηδηά, νη έθεβνη θαη νη γπλαίθεο. Ο Σrexler θάλεη ιφγν γηα κηα εδξαησκέλε αληίιεςε ζην θισξεληίληθν popolo πεξί εζηθνπνιηηηζκηθήο θαησηεξφηεηαο ηνπ popolo minuto έλαληη απηνχ. Σα κέιε ηνπ popolo minuto πεξηγξάθνληαη σο αλίδενη άλζξσπνη, κε πιήξε έιιεηςε ζηνηρεηψδνπο κφξθσζεο θαη γλψζεο, ε νπνία ηνπο θαζηζηά ππνδεέζηεξνπο θαη δελ ηνπο επηηξέπεη λα γίλνπλ θνηλσλνί θαη ζπκκέηνρνη ζηελ θνπιηνχξα ηεο «Κνκκνχλαο» θαη ησλ δηαδηθαζηψλ, κέζα απφ ηηο νπνίεο απηή μεδηπιψλεηαη θαη εθθξάδεηαη.97 Έλαο θισξεληηλφο έκπνξνο ζηα ηέιε ηνπ 14νπ αηψλα ζρνιηάδεη ζρεηηθά, ζε έλα ζχγγξακκά ηνπ: «Μελ εκπηζηεχεζζε ηνπο Ciompi, ηνπο αλίδενπο Ciompi. Ζ θιχαξε θαη παξάινγε ζπκπεξηθνξά ηνπο είλαη ζαλ έλα ραιαζκέλν κνπζηθφ φξγαλν, ην νπνίν πνηέ δελ βγάδεη ην ζσζηφ ήρν»98 θαη ζην ίδην πλεχκα αλαθέξεη θάπνηνο άιινο: «Οη γπλαίθεο θαη νη λεαξνί 97

Γηα κηα πην ιεπηνκεξεηαθή αλάιπζε ησλ αληηιήςεσλ ησλ ειίη γηα ην popolo minuto βι. Kent, «Be Rather Loved than Fared» ζην

ζπιινγηθφ «Society and Individual in Renaissance Florence», University of California Press, 2002. 98

παξαηίζεηαη ζην Dubreton, «Daily Life in Florence in Time of Medici», The Macmillan Company, 1961, ζ. 69.

77


είλαη ζπγθξίζηκνη κε ηελ αξζεληθή σκφηεηα θαη ην πιήζνο ησλ εξγαηψλ, θαζ’ φζνλ φινη απηνί είλαη αθεκέλνη ζηελ ππεξβνιή θαη ην πάζνο, ηελ άγλνηα θαη ηελ ακαξηία»99. Αλ εμεηάζνπκε ηηο πνιηηηζκηθέο πξαθηηθέο ηνπ popolo minuto, φπσο καο θαλεξψλνληαη κέζα απφ ηνλ ενξηαζκφ ηεο Πξσηνκαγηάο, ηε ιαηξεία ηεο εηθφλαο ηεο Παλαγίαο κε ηελ νλνκαζία «Nostra Donna» (Ζ Κπξά καο) θαη ηηο ειεπζέξηεο εθδειψζεηο, ζηηο νπνίεο πξνέβαηλαλ νη αλεηδίθεπηνη εξγάηεο θαη νη εμαξηεκέλνη ηερλίηεο θαηά ηε δηάξθεηα ηνπ ενξηαζκνχ ηνπ πνιηνχρνπ ηεο πφιεο Αγίνπ Ησάλλε Βαπηηζηή, φηαλ ε ζπκκεηνρή ηνπο ζε απηφλ επηηξεπφηαλ, δειαδή επί θπξηαξρίαο «Γνχθα» θαη νη νπνίεο εθδειψζεηο κπνξνχλ λα εξκελεπζνχλ κέζα απφ ην ζρήκα ηνπ Bakhtin γηα ην ιατθφ θαξλαβάιη100, θαη αληηπαξαβάινπκε απηέο ηηο πξαθηηθέο κε ηα αληίζηνηρα ηειεηνπξγηθά ηεο Κνηλφηεηαο είηε απηά αθνξνχλ ην popolo είηε ηνπο magnati, ηφηε φλησο ζα δνχκε ηελ χπαξμε ηεο παξαπάλσ πνιηηηζκηθήο δηρνηνκίαο. Γειαδή πθίζηαηαη έλα ηδηαίηεξν πνιηηηζκηθφ ξεχκα κέζα ζην popolo minuto, ην νπνίν ζηελ πιεηνςεθία ησλ πεξηπηψζεσλ δελ ηαπηίδεηαη κε ην πλεχκα ηεο «Κνκκνχλαο» θαη ηνπ νπνίνπ ηα θπζηνγλσκηθά ραξαθηεξηζηηθά ζπλίζηαληαη ζηελ ειεπζεξηφηεηα θαη ζε κηα ηδηαίηεξε πξφζιεςε ηνπ ρξηζηηαληζκνχ, ε νπνία ηνλ θαζηζηά κηα «ιατθή ζξεζθεία», ρσξίο βέβαηα απηφ λα ζεκαίλεη, φηη ιφγηνη, φπσο ν Βνθάθηνο ζηνλ 14ν αηψλα θαη ν Poggio ζηνλ 15ν αηψλα δελ κπνξνχλ λα επηθνηλσλήζνπλ κε απηνχ ηνπ είδνπο ηελ θνπιηνχξα θαη λα ελζσκαηψζνπλ ζην έξγν ηνπο πνιιά απφ ηα ζηνηρεία ηεο. Χζηφζν απφ κφλεο ηεο ε χπαξμε απηήο ηεο πνιηηηζκηθήο δηρνηνκίαο, ε νπνία πθίζηαηαη ιίγν έσο πνιχ, έζησ θαη κε δηαθνξεηηθέο κνξθέο ζε φιεο ηηο ηαμηθά νξηνζεηεκέλεο θνηλσλίεο ηεο επνρήο, δελ καο αξθεί, πξνθεηκέλνπ λα ζεκειηψζνπκε ηνλ ζεζκνζεηεκέλν απνθιεηζκφ ηνπ popolo minuto απφ ηελ «Κνκκνχλα». Καιχηεξα ινηπφλ ζα έπξεπε λα πνχκε φηη ε αληίιεςε ηνπ popolo πεξί εζηθνπνιηηηζκηθήο θαησηεξφηεηαο ηνπ popolo minuto δηακνξθψλεηαη πξνο εκπέδσζε θαη αλαπαξαγσγή ηνπ απνθιεηζκνχ, παξά πξνο δεκηνπξγία ηνπ. Απφ ηελ άιιε ε λνκηθή ζέζε ησλ κειψλ ηνπ popolo minuto είλαη ηδηφηππε. Ναη κελ δελ έρνπκε λα θάλνπκε κε αλζξψπνπο, νη νπνίνη πξνζηδηάδνπλ ζηε ζέζε ηνπ δνπινπάξνηθνπ, κε ηελ έλλνηα φηη δελ ππφθεηληαη ζε δεζκνχο λνκηθήο θαη πξνζσπηθήο εμάξηεζεο, άξα έρνπλ ειεπζεξία θίλεζεο θαη θπζηθή απηεμνπζηφηεηα, πιελ φκσο δελ απνιακβάλνπλ πνιηηηθψλ δηθαησκάησλ, κία θαηάζηαζε, ε νπνία πεξηγξάθεηαη ζηα ζεζκηθά θαη θείκελα ηεο «Κνκκνχλαο» κε ηνλ φξν «sottoposti» (πθηζηάκελνη). Ο φξνο κπνξεί λα καο ππνδείμεη ην γεγνλφο φηη ηα κέιε ηνπ popolo minuto ππάγνληαη ζηελ θαλνληζηηθή αξκνδηφηεηα ηεο «Κνκκνχλαο», φρη φκσο σο κέιε ηεο, φπσο ην popolo, αιιά κε έλαλ ππνδεέζηεξν ηξφπν, δειαδή σο «sottoposti». ΢ηα λνηαξηαθά έγγξαθα ηεο επνρήο νη εξγάηεο ραξαθηεξίδνληαη σο «locati» (εγθαηαζηεκέλνη, ηνπνζεηεκέλνη, ελνηθηαζκέλνη), φξν ηνλ νπνίν ν Trexler ζεσξεί φηη δειψλεη ην φηη ηα κέιε ηνπ popolo minuto ήηαλ αληηθείκελα 99

παξαηίζεηαη ζην Trexler R., «Public Life in Renaissance Florence», Academic Press, 1980, ζ. 16.

100

Γηα κηα πεξηγξαθή ησλ πνιηηηζκηθψλ πξαθηηθψλ ηνπ popolo minuto ζηνπο δεκφζηνπο ενξηαζκνχο βι. νπ, ζ. 215-224.

78


εκπνξηθήο ζπλαιιαγήο. Χζηφζν απφ πνπζελά δελ πξνθχπηεη φηη oη minuti ήηαλ ζην επίπεδν ηνπ res (δνχινπ) θαη ζπλεπψο ν φξνο -πξέπεη λα δερζνχκε φηη- ρξεζηκνπνηείηαη ηερληθά, πξνθεηκέλνπ λα πεξηγξάςεη λνκηθά ηνπο εξγάηεο σο θνξείο εξγαζίαο, ε νπνία κηζζσλφηαλ. ΢ην ξσκατθφ δίθαην ν δνχινο δελ απνηειεί ππνθείκελν δηθαίνπ, δειαδή νη ζρέζεηο ηηο νπνίεο ζπλάπηεη δελ ελδηαθέξνπλ ηελ έλλνκε ηάμε θαη δελ ξπζκίδνληαη απφ απηήλ, επίζεο δελ είλαη ν ίδηνο ππεχζπλνο λνκηθά γηα ηηο πξάμεηο ηνπ, αιιά νη πξάμεηο ηνπ επηζχξνπλ ηελ επζχλε ηνπ θπξίνπ ηνπ. Δλ αληηζέζεη νη ηδησηηθέο ζρέζεηο ηνπ popolo minuto (γάκνη, ζπκβάζεηο, ζπλαιιαθηηθέο δηθαηνπξαμίεο θιπ) ξπζκίδνληαη απφ ην δηθατθφ ζχζηεκα ηεο «Κνκκνχλαο» κε ηνλ ίδην ηξφπν, φπσο ηνπ popolo. Αληίζηνηρα νη εξγάηεο εκπιέθνληαη λνκηθά ζην δεκφζην δίθαην ηεο «Κνκκνχλαο», γη’ απηφ θαη θνξνινγνχληαη ή έρνπλ ην δηθαίσκα ηεο παξάζηαζεο θαη ηνπ δηθνινγείλ ελψπηνλ ησλ δηθαζηηθψλ αξρψλ. Μεηά ηαχηα ζα πξέπεη λα πνχκε φηη ν απνθιεηζκφο ηνπ popolo minuto δελ έρεη λα θάλεη κε θάπνηα δηθατθή ζεψξεζε, ζχκθσλα κε ηελ νπνία ην popolo minuto πξέπεη λα αληηκεησπηζηεί κε έλαλ ηειείσο δηαθνξεηηθά λνκηθφ ηξφπν ζε ζρέζε κε ην popolo. Mε απηή ηελ έλλνηα ν απνθιεηζκφο ηνπ popolo minuto, αθφκα θαη ζηε λνκηθή ηνπ δηάζηαζε είλαη πνιηηηθφο, ελλννχκελνο δειαδή σο απνθιεηζκφο απφ ηελ πξφζβαζε ζηε δηαθπβέξλεζε ηεο «Κνκκνχλαο» θαη φρη σο κε ππαγσγή ζηηο πνιηηηθέο ζρέζεηο, νη νπνίεο ηελ δηέπνπλ. Άξα αλ ζέινπκε κε έλαλ πην νινθιεξσκέλν ηξφπν λα ζεκειηψζνπκε απηφλ ηνλ απνθιεηζκφ ζα πξέπεη λα αλαηξέμνπκε γηα άιιε κηα θνξά ζηνπο πνιηηηθνχο φξνπο ζπγθξφηεζεο ηεο «Κνκκνχλαο» θαη δε, φπσο πξναλαθέξακε, ζηελ θαηαζθεπή ησλ νξίσλ ηεο έλλνηαο ηνπ «πνιίηε». «Civitas sibi faciat civem» (Ζ Πνιηηεία απφ κφλε ηεο θαηαζθεπάδεη ηνλ πνιίηε) δηαθεξχζζεη ν Μπαξηφινο ηνπ ΢αμνθξάηνπ, αλαγλσξίδνληαο κε απηφλ ηνλ ηξφπν ηελ απνθιεηζηηθή αξκνδηφηεηα ηεο «Κνκκνχλαο» ζην πνηνχο ζεσξεί απηή πνιίηεο ηεο θαη απνζπλδένληαο ηελ απνλνκή ηεο ηδηφηεηαο ηνπ πνιίηε (civilitas, cittadinanza) απφ πξνεγνχκελα πξφηππα, ηα νπνία ζεκειηψλνληαλ ζην θπζηθφ δίθαην. Δδψ ινηπφλ βιέπνπκε γηα άιιε κία θνξά ηελ εηθφλα ηεο «Κνκκνχλαο» σο απηφλνκν ππνθείκελν, ην νπνίν είλαη αλεμάξηεην απφ ηνπο εμσηεξηθνχο θνξείο εμνπζίαο θαη ην νπνίν ζηέθεηαη πάλσ απφ ηα εζσηεξηθά ηεο ζπιινγηθά ππνθείκελα θαη κε απηφλ ηνλ ηξφπν κπνξεί λα ηα ξπζκίδεη. Αλαπηχζζνληαο ηνλ ηζρπξηζκφ ηνπ ν Μπαξηφινο αλαθέξεη: «Απαληψληαο ην παξαπάλσ εξψηεκα (πνηφο πξέπεη λα είλαη πνιίηεο), πξέπεη λα γίλεη γλσζηφ, φηη θάπνηνο δελ κπνξεί λα ζεσξεζεί πνιίηεο κέζα απφ κία πξάμε ηεο θχζεο, αιιά κέζα απφ ην ηδησηηθφ (civil) δίθαην, ην νπνίν είλαη εκθαλέο. Πξψηνλ, απφ κφλε ηεο ε έλλνηα ηνπ πνιίηε (civis) πξνέξρεηαη απφ ηελ έλλνηα ηεο πνιηηείαο (civitas). Γεχηεξνλ, γηα ην ιφγν φηη ε πνιηηεία δελ δηακνξθψζεθε απφ ην θπζηθφ δίθαην, έηζη θαη θάπνηνο δελ γίλεηαη πνιίηεο εθ ηνπ γεγνλφηνο ηεο γέλλεζήο ηνπ θαη κφλν, ε ππεξνρή ηνπ ηδησηηθνχ δηθαίνπ είλαη πνπ θαζηζηά θάπνηνλ πνιίηε, ηνλ θαζέλα αλάινγα ηνπ ηφπνπ γέλλεζεο, ηεο ηάμεο ή ηεο ππφιεςεο…΢πλεπψο δελ κπνξνχκε λα πνχκε φηη θάπνηνη είλαη πνιίηεο κε 79


ην θπζηθφ θαη θάπνηνη κε ην ηδησηηθφ δίθαην. Αληηζέησο φινη είλαη πνιίηεο ράξηλ ηνπ ηδησηηθνχ δηθαίνπ»101. Ο Μπαξηφινο θαηαζθεπάδεη έλα ζπγθεθξηκέλν, ζηαζεξφ θαη «ζεηηθφ» πιαίζην θαηαζθεπήο ηεο έλλνηαο ηνπ πνιίηε, ην νπνίν έρεη λα θάλεη θαζαξά θαη απνθιεηζηηθά κε ηε βνχιεζε ηεο «Κνκκνχλαο». ΢ε απηφ ην πιαίζην ηα θξηηήξηα, βάζεη ησλ νπνίσλ πξέπεη λα απνλέκεηαη απηή ε ηδηφηεηα ζρεηίδνληαη θαηά ηνλ Μπαξηφιν κε ηνλ ηφπν γέλλεζεο, ηελ ηάμε θαη ηελ ππφιεςε. Όλησο, αλ κειεηήζνπκε ηηο ζρεηηθέο λνκνζεηηθέο επηινγέο ησλ Κνηλνηήησλ ζηνλ 14ν αηψλα, ζα δνχκε φηη γηα ηελ απνλνκή ηεο ηδηφηεηαο ηνπ πνιίηε, νη βαζηθέο πξνυπνζέζεηο ηηο νπνίεο έζεηαλ, εηδηθά ζηνπο πξνεξρφκελνπο απφ ηηο εμαξηεκέλεο αγξνηηθέο πεξηθέξεηεο, ήηαλ ε θαηαβνιή θφξσλ, ε θαηνρή ηδηνθηεζίαο θαη ν εθ κέξνπο ησλ εηζεξρνκέλσλ ζεβαζκφο ηεο λνκνζεζίαο θαη ηεο εμνπζίαο ηεο Κνηλφηεηαο. Αληίζηνηρα αλ θάπνηνο λενεηζεξρφκελνο ζηελ Κνηλφηεηα θαηαγφηαλ απφ πινχζηα θαη κε θαιή θήκε νηθνγέλεηα, ή ήηαλ θάπνηνο θέξειπηο αιινδαπφο ζπνπδαζηήο, ή θάπνηνο πνιχ ηθαλφο ηερλίηεο, νη πξνυπνζέζεηο ραιάξσλαλ θαη ηα απνδηδφκελα πξνλφκηα δηεπξχλνληαλ. Δπίζεο ηελ αλαπαξαγσγή ησλ ίδησλ θξηηεξίσλ ηελ εληνπίδνπκε θαη ζηελ θαηά θαλφλα ζπλήζε δηάθξηζε ησλ πνιηηψλ, άιινηε νπζηαζηηθήο ζεκαζίαο, άιινηε θαζαξά ζπκβνιηθή, κεηαμχ εληφπησλ, νη νπνίνη απνθαινχληαλ «veri et originarii cives civitatis» θαη απηψλ, νη νπνίνη πξνέξρνληαλ απφ θάπνην άιιν κέξνο. Με βάζε ηα παξαπάλσ κπνξνχκε λα πνχκε φηη ζηνλ 14ν αηψλα απνηεινχζε θεθηεκέλν ησλ Κνηλνηήησλ ν εθ κέξνπο ηνπο θαλνληζηηθφο θαζνξηζκφο θαη πξνζδηνξηζκφο ηεο έλλνηαο θαη ηεο ηδηφηεηαο ηνπ πνιίηε, βάζεη θξηηεξίσλ, ηα νπνία κπνξνχλ νη ίδηεο λα επηιέμνπλ, φπσο θαη λα δηαθνξνπνηήζνπλ. ΢πλεπψο ν απνθιεηζκφο ηνπ popolo minuto ζα πξέπεη λα αλαδεηεζεί ζε θάπνηα «ζεηηθή» επηινγή ηεο «Κνκκνχλαο», ζηελ νπνία νδεγήζεθε κέζσ ηεο πηνζέηεζεο αληίζηνηρσλ θξηηεξίσλ, νπφηε ζα πξέπεη λα αλαδεηήζνπκε απηά ηα θξηηήξηα. Δπίζεο ε πνιεκηθή ηνπ Μπαξηφινπ εηο βάξνο ηεο επηινγήο ηνπ θπζηθνχ δηθαίνπ σο ζεκειίνπ ζπγθξφηεζεο ηνπ πνιίηε θαη ε πξνζπάζεηα ηεθκεξίσζεο ηεο θαηίζρπζεο ηνπ ζεηηθνχ δηθαίνπ επ’ απηνχ, κπνξεί λα καο ππνδείμεη κηα δηεμαγφκελε ηδενινγηθή δηαπάιε, ε νπνία δηεμαγφηαλ ηελ επνρή απηή γχξσ απφ ην δήηεκα. Με άιια ιφγηα ππήξραλ θάπνηνη πνπ πίζηεπαλ ζε κηα θπζηθνδηθατθή ζεκειίσζε ηεο civilitatis, ε νπνία εθπνξεχεηαη απφ έλα «δίθαην ηεο γέλλεζεο» θαη ζηνλ αληίπνδα ησλ νπνίσλ ππήξραλ νη δηαλννχκελνη ησλ Κνηλνηήησλ, νη νπνίνη πξνέθξηλαλ ηελ ππεξνρή ησλ ζρεηηθψλ επηινγψλ ησλ Κνηλνηήησλ, νη νπνίεο απνηεινχζαλ ήδε ζεηηθφ δίθαην. Αλ δερζνχκε απηήλ ηελ επηζήκαλζε, ηφηε ζα πξέπεη, φηαλ εμεηάζνπκε ηελ αμίσζε ηνπ popolo minuto, ε νπνία εγέξζεθε θαηά ηε δηάξθεηα ηεο «Αλαηαξαρήο» θαη είρε λα θάλεη κε ηελ είζνδφ ηνπ ζηελ πνιηηηθή θνηλσλία ηεο Κνηλφηεηαο, λα ζπλδέζνπκε απηή ηελ αμίσζε κε θάπνηα απφ ηηο δηάθνξεο παξαιιαγέο απηήο ηεο θπζηθνδηθατθήο 101

παξαηίζεηαη ζην Kirshner, «Civitas Sibi Faciat Civem: Bartolus of Sassoferato’s Doctrine on the Making of a Citizen», Speculum,

Vol. 48, No. 4 (Oct., 1973), ζ. 699.

80


ζεψξεζεο. Χζηφζν κέρξη λα έιζεη ε ψξα λα ην επηρεηξήζνπκε απηφ, κπνξνχκε ζηε ζπλέρεηα λα δνχκε (ή λα ππνςηαζζνχκε γηα) ηα θξηηήξηα, ηα νπνία επηιέγεη ε «Κνκκνχλα» γηα λα θαηαζθεπάζεη ηνπο πνιίηεο ηεο. O Βrunetto, ελζσκαηψλνληαο ηελ θηθεξψλεηα αληίιεςε γηα ην θπζηθφ θαζήθνλ ηνπ αλζξψπνπ λα λνηάδεηαη θαη λα θξνληίδεη ηνπο ζπλαλζξψπνπο ηνπ, αληηιακβάλεηαη ηελ «Κνκκνχλα» σο έλα πεδίν θάιπςεο ησλ αλζξψπηλσλ αλαγθψλ. Με απηήλ ηελ έλλνηα γηα ηνλ Brunetto ε «Κνκκνχλα» είλαη ην θαηεμνρήλ επηζηέγαζκα ηεο αληαιιαθηηθήο δξαζηεξηφηεηαο, κέζα απφ ηελ νπνία ν άλζξσπνο απνθνκίδεη φθεινο θαη βνεζάεη ηνλ πιεζίνλ ηνπ. Αλαθέξεη ζρεηηθά: «Σα αλζξψπηλα πιάζκαηα βνεζνχλ ην έλα ην άιιν, θαη γη’ απηφ ζα πξέπεη λα αθνινπζνχκε ηε θχζε θαη λα ηνπνζεηνχκε ην θνηλφ φθεινο πάλσ απφ φια ηα ππφινηπα, θαη λα ζπληεξνχκε ηελ αλζξψπηλε έλσζε κε ην λα ηελ εμππεξεηνχκε, θη απηφ γίλεηαη κε ην λα δίλνπκε θαη λα παίξλνπκε απφ ηα νθέιε ηεο θαη ηηο ηέρλεο ηεο θαη ηνλ πινχην ηεο. Γίλεηαη επίζεο θαη κε ην λα δίλνπκε θαη λα αθήλνπκε ζηνπο άιινπο αλζξψπνπο αμηνκλεκφλεπηε ηδηνθηεζία. Έηζη ινηπφλ ην λα δίλνπκε απφ ηα απνθηήκαηα θάπνηνπ άιινπ δελ είλαη απιά κηα πξάμε επγέλεηαο, αιιά κπνξεί λα καο απνθέξεη κεγάιν φθεινο». ΢πλεπψο «νη πνιίηεο πνπ δνπλ καδί ζε κηα πφιε, εμππεξεηνχλ ν έλαο ηνλ άιινλ, θαζψο, αλ έλαο άλζξσπνο ρξεηάδεηαη θάηη, ην νπνίν δηαζέηεη θάπνηνο άιινο, ηφηε ην παίξλεη απφ απηφλ θαη ηνπ δίλεη ηελ αληακνηβή ηνπ θαη ηελ πιεξσκή ηνπ, αλάινγα κε ηελ πνηφηεηα ηνπ πξάγκαηνο»102. Αληίζηνηρα νη δεζκνί αιιειεγγχεο ζε κηα πφιε είλαη βαζηζκέλνη πάλσ ζην εκπφξην θαη ηελ αληαιιαγή πξντφλησλ: «Ζ ελδεδεηγκέλε θαηεχζπλζε ηεο θηιίαο ηνπνζεηεί ζε ηάμε ηηο πεξηνρέο εθείλεο ηεο θηιίαο, νη νπνίεο είλαη δηαθνξεηηθέο κεηαμχ ηνπο, φπσο ζπκβαίλεη θαη κε ηηο πφιεηο. Έηζη ν ππνδεκαηνπνηφο πνπιάεη ηα παπνχηζηα ηνπ αλάινγα κε ην πνηα είλαη ε αμία ηνπο θαη νη ππφινηπνη θάηνηθνη θάλνπλ ην ίδην»103. Με βάζε απηά κπνξνχκε λα πνχκε φηη ζηε ζεψξεζε ηνπ Brunetto νη δηαπξνζσπηθέο ζρέζεηο, νη νπνίεο αλαπηχζζνληαη κέζα ζηελ «Κνκκνχλα» θαη ζπλεπαθφινπζα θαη νη πνιηηηθέο ζρέζεηο έρνπλ σο ζηφρν ηελ εμππεξέηεζε ησλ αλζξψπηλσλ αλαγθψλ κέζα απφ ηελ εκπνξηθή δξαζηεξηφηεηα. Ο θαζέλαο παξάγεη έλα εκπφξεπκα, πξνθεηκέλνπ λα ην αληαιιάμεη κε θάπνην άιιν, ην νπνίν ρξεηάδεηαη, θαη φιν απηφ ην πιέγκα ησλ ζρέζεσλ θαη ηεο ακνηβαίαο εμππεξέηεζεο ζπληζηά ζε ηειηθή αλάιπζε ηελ «Κνκκνχλα». Απηνχ ηνπ είδνπο ε ζχιιεςε ηεο «Κνκκνχλαο» κπνξεί λα πεξηγξαθεί κε ηα ιφγηα ηνπ Έγεινπ, ηα νπνία αλαιχνπλ ηελ πξψηε «ζηηγκή αλάπηπμεο ηεο πνιηηηθήο θνηλσλίαο», ε νπνία ζπληζηά «ηελ κεζνιάβεζε ηεο αλάγθεο θαη ηελ ηθαλνπνίεζε ηνπ αηφκνπ κέζσ ηεο εξγαζίαο ηνπ θαη κέζσ ηεο εξγαζίαο ηεο θαη ηεο ηθαλνπνίεζεο ησλ αλαγθψλ φισλ ησλ άιισλ: απηφ είλαη ην ζχζηεκα ησλ αλαγθψλ»104. 102

παξαηίζεηαη ζην Nederman, «Commercial Society and Republican Government in the Latin Middle Ages: The Economic

Dimensions of Brunetto Latini’s Republicanism», Political Theory, Vol. 31, No. 5 (Oct., 2003), ζ. 650. 103

παξαηίζεηαη νπ. pp. 650-651.

104

Xέγθει, «Φηινζνθία ηνπ Γηθαίνπ», εθδ. Αλαγλσζηίδε, ζ. 198.

81


Μεηά ηαχηα γηα ηνλ «Βrunetto» πθίζηαηαη έλα ηδηφηππν ζχζηεκα «πνιηηηθήο νηθνλνκίαο», ην νπνίν θαζνξίδεη ηα ζεκέιηα θαη ηε ιεηηνπξγία ηεο «Κνκκνχλαο» θαη ην πιαίζην θαηαζθεπήο ηεο έλλνηαο ηνπ πνιίηε. Πνιίηεο ινηπφλ είλαη απηφο, ν νπνίνο κπνξεί λα αληαιιάμεη εκπνξεχκαηα, βαζηθή πξνυπφζεζε, πξνθεηκέλνπ λα εμππεξεηεί ηνπο ζπλαλζξψπνπο-ζπκπνιίηεο ηνπ θαη λα εμππεξεηεζεί κε ηε ζεηξά ηνπ απφ απηνχο. Με βάζε απηή ηελ παξαδνρή είλαη εχθνιν λα εξκελεχζνπκε ηνλ απνθιεηζκφ ηνπ popolo minuto. Οη εξγάηεο δελ ήηαλ ηδηνθηήηεο ηνπ πξντφληνο ηεο εξγαζίαο ηνπο, θαζψο απηφ άλεθε ζηα αθεληηθά ηνπο. Χο άκεζε απφξξνηα απηνχ, δελ θαηείραλ εκπνξεχκαηα, πξνθεηκέλνπ λα ηα αληαιιάμνπλ θαη απηφ πνπ θέξδηδαλ κε ηελ εξγαζία ηνπο, αλαισλφηαλ ζηελ επηβίσζή ηνπο, κε απνηέιεζκα λα κελ έρνπλ ηδηνθηεζία. Αλ δερζνχκε ινηπφλ, φηη ε αληίιεςε ζηελ Κνηλφηεηα, ε νπνία δηθαηνινγνχζε ηνλ απνθιεηζκφ, ήηαλ παξφκνηα κε απηή ηνπ Brunetto, ηφηε κπνξνχκε λα πνχκε, φηη ε κε θαηνρή ηδηνθηεζίαο εθ κέξνπο ηνπ popolo minuto θαη ε εθ ησλ πξαγκάησλ αδπλακία ηνπ λα επηηειέζεη ην ξφιν ηνπ πσιεηή ζηηο αληαιιαθηηθέο ζρέζεηο, δεκηνπξγνχζε έλα ζηαζεξφ ππφβαζξν γη’ απηφλ ηνλ απνθιεηζκφ. Ζ ππφζεζε απηή απνθηάεη έξεηζκα θαη κε βάζε ηα αξρεία. Τπάξρνπλ δειαδή πεξηπηψζεηο, ζηηο νπνίεο έλαο άλζξσπνο απφ ην popolo minuto γίλεηαη πνιίηεο θαη εγγξάθεηαη ζε θάπνηα ζπληερλία, κε ην αηηηνινγηθφ φηη απέθηεζε πεξηνπζία θαη φηη ζα εκπιαθεί ζην εκπφξην. Με απηφλ ηνλ ηξφπν γηα παξάδεηγκα ζηα 1399 ε αίηεζε εγγξαθήο ζηελ Arte della Lana ηνπ βαθέα Βraccio di Giovanni Bernardi, ν νπνίνο «απφ παηδί θαη γηα πάλσ απφ 25 ρξφληα δνχιεπε πάληα ππφ ηελ Arte della Lana» θαη ν νπνίνο «ειπίδεη λα βειηηψζεη ηε ζέζε ηνπ θαη λα θαηαθηήζεη έλα κεγαιχηεξν θχξνο», ζα γίλεη δεθηή απφ ηελ εγεζία ηεο ΢πληερλίαο, θαζ’ φζνλ ν αηηψλ «έρεη πιεξνθνξεζεί γηα πνιινχο θαηαζθεπαζηέο, νη νπνίνη ζα ήζειαλ λα ζπλεξγαζηνχλ καδί ηνπ» θαη εθ’ φζνλ «πιεξψζεη 10 θηνξίληα (ζεκαληηθφ πνζφ γηα ηελ επνρή, πεξίπνπ δηπιάζην απφ ηηο κεληαίεο απνδνρέο ελφο εξγάηε ζε πεξίνδν πιήξνπο απαζρφιεζεο) ζην ζεζαπξνθπιάθεην ηεο ΢πληερλίαο»105. Ζ παξαπάλσ πεγή καο ππνδεηθλχεη φηη γηα ηελ εγγξαθή ελφο απφ ην popolo minuto ή θαη θάπνηνπ μέλνπ ζε κία ζπληερλία, άξα θαη γηα ηελ είζνδφ ηνπ ζηελ πνιηηηθή θνηλσλία -ζην popolo-, βαζηθή πξνυπφζεζε ήηαλ ε δπλαηφηεηα εκπινθήο ζηελ εκπνξηθή δξαζηεξηφηεηα θαη ε θαηνρή κηαο ειάρηζηεο ηδηνθηεζίαο. ΢πλεπψο απφ απηήλ ηελ πεγή επηβεβαηψλεηαη ε δηδαζθαιία ηνπ Μπαξηφινπ, γηα ην απνθιεηζηηθφ δηθαίσκα ηεο «Κνκκνχλαο» λα θαζνξίζεη ηνπο πνιίηεο ηεο θαη ηα θξηηήξηα ηνπ Brunetto γηα ην πνηνη «θάλνπλ» γηα πνιίηεο, νη νπνίνη ζα δηαζέηνπλ νινθιεξσκέλα δηθαηψκαηα.

105

ASF, Arte della Lana, 48, fol. 34v ζην Βrucker, The Society of Renaissance Florence, A Documentary Study, Renaissance Society

of America, 1998, ζ. 17-18.

82


…………………………

V. H ΢ΤΓΚΤΡΙΑ ΣΟΤ 1378 Δίλαη ρξήζηκν λα επηζεκάλνπκε ηα ζπζηαηηθά ζηνηρεία, ηα νπνία ζπλζέηνπλ ηε ζπγθπξία, ε νπνία «θνηινπνλάεη» ηελ «Αλαηαξαρή» ηνπ θαινθαηξηνχ ηνπ 1378. Σν πψο θαη κε 83


πνηφλ ηξφπν φιεο νη ππνβφζθνπζεο αληηζέζεηο ηεο πφιεο νμχλζεθαλ θαη νδήγεζαλ ζηα γεγνλφηα ηνπ θαινθαηξηνχ είλαη έλα εξψηεκα, ην νπνίν αλ δελ πξνζπαζήζνπκε λα απαληήζνπκε, δελ ζα είκαζηε ζε ζέζε λα αληηιεθζνχκε oχηε ην ραξαθηήξα ηεο «Αλαηαξαρήο», νχηε ηε ζθαηξηθφηεηα ηεο «Κνκκνχλζο». Ο θαηαιπηηθφο παξάγνληαο γηα ηε δηακφξθσζε ηεο παξαπάλσ ζπγθπξίαο είλαη ν πφιεκνο, ηνλ νπνίν δηεμήγαγε ε «Κνκκνχλα» απφ ην 1375 έσο ην 1378 ελαληίνλ ηνπ πάπα. Απηφο θαζ’ εαπηφο ν πφιεκνο είλαη έλα πνιχ ζεκαληηθφ θαη ζχλζεην γεγνλφο, ην νπνίν γηα λα ην αλαιχζνπκε ιεπηνκεξεηαθά, ζα έπξεπε λα γξάςνπκε κηα μερσξηζηή εξγαζία, σζηφζν είλαη αλαγθαίν λα αλαθέξνπκε θάπνηα βαζηθά δεδνκέλα θαη ηδίσο ην πψο απηά επηδξνχλ ζην εζσηεξηθφ ηεο «Κνκκνχλαο» θαη ζπκβάιινπλ ζηε δηακφξθσζε ηεο θαηάζηαζεο ηνπ 1378. Με βάζε ηα παξαπάλσ ζα πξέπεη λα δηαθξηβψζνπκε ην πνηέο αλαθαηαηάμεηο ζπλεπάγεηαη ν πφιεκνο γηα ηελ ίδηα ηε ζπγθξφηεζε ηεο «Κνκκνχλαο» θαη ηε ζχιιεςε ηεο έλλνηάο ηεο. Μέζα απφ απηή ηελ πξνζπάζεηα ζα κπνξέζνπκε λα δνχκε φηη γηα ηελ «Κνκκνχλα» ην γεγνλφο ηνπ πνιέκνπ απνθηά κηα «θνζκντζηνξηθή» ζεκαζία, ε νπνία νδεγεί ην θνηλσληθφ ζψκα ηεο θαη ηα δηάθνξα ζπιινγηθά ππνθείκελα, ηα νπνία ην ζπλζέηνπλ, λα εξσηεζνχλ γηα αθφκα κία θνξά γηα ην πψο πξέπεη λα είλαη ε «Κνκκνχλα» θαη λα πξνζπαζήζεη ην θαζέλα απφ απηά λα πξνηείλεη ιχζεηο, ηηο νπνίεο ζα επηρεηξήζεη λα επηβάιεη ζην πεδίν ηεο θνηλσληθήο ζχγθξνπζεο κέζα απφ ηελ θαηάθηεζε ηεο πνιηηηθήο θπξηαξρίαο. Ζ ξήμε δειαδή ηεο «Κνκκνχλαο» κε ηνλ παηξνπαξάδνην ζχκκαρφ ηεο, ηνλ πάπα, ηελ νδεγεί ζε κία δηαδηθαζία επαλαθαζνξηζκνχ. ΢πλεπψο ν πφιεκνο είλαη έλα γεγνλφο, ην νπνίν ζεκαηνδνηεί, φπσο ζα δνχκε, εζηθνπνιηηηθέο αλαηξνπέο θαη αλαδηαηάμεηο, απέλαληη ζηηο νπνίεο ην θάζε θνηλσληθφ ππνθείκελν ζα πξέπεη λα ηνπνζεηεζεί. Σν δηαθνξεηηθφ πνηνηηθφ ζηνηρείν ζε ζρέζε κε αλάινγεο δηεξγαζίεο ηνπ παξειζφληνο είλαη ην φηη ζηελ παξαπάλσ δηαδηθαζία ζα εκπιαθεί κε δπλακηθφ ηξφπν θαη ην popolo minuto, πξνηείλνληαο ηηο δηθέο ηνπ ελαιιαθηηθέο γηα ηελ επαλαζπγθξφηεζε ηεο «Κνκκνχλαο». Ζ ηνκή απηή, ηελ νπνία επηηπγράλεη ην popolo minuto ζηε δηαδξνκή ηνπ σο έλα απηνηειέο θνηλσληθφ ππνθείκελν, απφηνθν αθ’ ελφο ηεο ζπγθπξίαο, ηελ νπνία δεκηνπξγεί ν πφιεκνο θαη αθ’ εηέξνπ ηεο φζκσζεο ηνπ popolo minuto κε θάπνηεο ζπγθεθξηκέλεο νπηηθέο γηα ηελ αλζξψπηλε δηαθπβέξλεζε, θαηά βάζε ζξεζθεπηηθήο πξνέιεπζεο, ζα είλαη ν απνθαζηζηηθφο παξάγνληαο, γηα ηηο επηινγέο ηνπ, νη νπνίεο ζα ζπγθξνηήζνπλ ηελ «Αλαηαξαρή ησλ Ciompi». Έλα πιήζνο αληηζέζεσλ, νη νπνίεο έρνπλ λα θάλνπλ κε ην εζσηεξηθφ ηεο «Κνκκνχλαο», αιιά θαη κε ηνλ εμσηεξηθφ πεξίγπξν, νδεγνχλ ζηα 1375 ζηελ έλαξμε ηνπ πνιέκνπ. Ήδε κεηά ηελ εθδίσμε ηεο θπξηαξρίαο ηνπ Γνχθα ζηα 1343 νη ζρέζεηο ησλ nove cives κε ηνλ πάπα θαη ηελ ηνπηθή εθθιεζία ήηαλ νμπκέλεο. Ο πάπαο Κιήκεο ν 6νο είρε ππνζηεξίμεη έληνλα ηνλ «Γνχθα» θαη κε απηφλ ηνλ ηξφπν πξνθάιεζε ηελ αληηπάζεηα ησλ nove cives ηεο Κνηλφηεηαο. Δπίζεο ην θίλεκα ησλ nove cives ζηξάθεθε έλαληη ησλ Γνπέιθσλ magnati, νη νπνίνη είραλ νξγαληθέο ζρέζεηο κε ηελ Αγία 84


Έδξα, απνθιείνληάο ηνπο απφ ηα δεκφζηα αμηψκαηα. Ο Villani παξαηεξεί φηη ε πξνζπάζεηα ησλ nove cives λα πξνσζήζνπλ λνκνζεηηθά κέηξα, ηα νπνία ζα έπιεηηαλ ηα πξνλφκηα ηεο Δθθιεζίαο νθεηιφηαλ ζην φηη «ζπγθεθξηκέλνη θιεξηθνί απφ αξηζηνθξαηηθέο θαη ηζρπξέο popolani νηθνγέλεηεο είραλ δηαπξάμεη αδηθήκαηα εηο βάξνο απιψλ πνιηηψλ ππφ ηελ αλνρή ηεο εθθιεζίαο» 106. Χο απφξξνηα ηεο νηθνλνκηθήο θξίζεο, ε νπνία έπιεηηε ηελ πφιε, πξνβάιιεηαη εθ κέξνπο ησλ nove cives ε άπνςε φηη ν θιήξνο ζα πξέπεη λα θνξνινγεζεί θαη ηα έζνδα λα ηα θαξπσζεί ε «Κνκκνχλα». Δπίζεο ε αληηπαξάζεζε γηα ην αλ ε δηθαηνδνζία ησλ δηθαζηεξίσλ ηεο «Κνκκνχλαο» ζα πξέπεη λα θαηηζρχεη ηεο δηθαηνδνζίαο ησλ εθθιεζηαζηηθψλ δηθαζηεξίσλ ήηαλ έλα δήηεκα, ην νπνίν ππνδαχιηδε ηε ζχγθξνπζε. Όζνλ αθνξά ηελ εκπινθή ηεο «Κνκκνχλαο» ζηνλ δηεζλή αληαγσληζκφ, ε κείσζε ηεο νηθνλνκηθήο ηεο δχλακεο ζηα κηζά ηνπ 14νπ αηψλα είρε σο απνηέιεζκα λα ληψζεη σο κηα ζίγνπξε απεηιή γηα ηε ζέζε ηεο ζην δηεζλή ζπζρεηηζκφ, αθ’ ελφο ηελ επέθηαζε ηεο επηξξνήο ησλ παπηθψλ θξαηψλ ζηελ θεληξηθή Ηηαιία θαη αθ’ εηέξνπ ηελ θαηάθηεζε θαιχηεξσλ ζέζεσλ εθ κέξνπο ηνπ Μηιάλνπ ζην Βνξξά. Καζ’ φιε ηε δηάξθεηα ησλ δεθαεηηψλ ηνπ ’50 θαη ηνπ ’60 νη αληηπαξαζέζεηο ζηνπο εγεηηθνχο θχθινπο ηεο «Κνκκνχλαο» ζα είλαη έληνλεο γηα ην πνηέο ζα πξέπεη λα είλαη νη ζπκκαρίεο απηήο θαη ην πνηά ζα πξέπεη λα είλαη ε ζηάζε ηεο απέλαληη ζηελ Αβηληφλ. Με βάζε ηα παξαπάλσ δεδνκέλα ήδε κπνξνχκε λα πνχκε φηη ν πφιεκνο ηεο «Κνκκνχλαο» ελαληίνλ ηνπ πάπα ελζσκαηψλεη νηθνλνκηθέο ζηξαηεγηθέο, γεσπνιηηηθέο επηδηψμεηο ηεο επνρήο, νη νπνίεο αθνξνχλ ηελ θπξηαξρία ζηνλ ηηαιηθφ ρψξν, ηνλ αγψλα γηα εζσηεξηθή εγεκνλία εληφο ηεο «Κνκκνχλαο» θαη ηελ ηδενινγηθή δηαπάιε γηα ην πνηα πξέπεη λα είλαη ε ζρέζε κεηαμχ θνζκηθήο εμνπζίαο θαη Δθθιεζίαο. ΢ε απηφ ην πιαίζην ν πάπαο Γξεγφξηνο ν 11νο (1370-1378) κε ηελ αλάιεςε ηνπ αμηψκαηφο ηνπ δείρλεη ηηο πξνζέζεηο ηνπ γηα επέκβαζε ζηα εζσηεξηθά δεηήκαηα ησλ πφιεσλ θαη γηα εδαθηθή επέθηαζε ησλ παπηθψλ θξαηψλ ζηνλ ππφινηπν ηηαιηθφ ρψξν. Ήδε απφ ην 1371 ν πάπαο αληηθαζηζηψληαο ηνπο θισξεληηλνχο ηεξνεμεηαζηέο κε άιινπο δηθήο ηνπ πξνηίκεζεο, νη νπνίνη πξνέξρνληαη απφ ηνπο Γνπέιθνπο, ηνπνζεηείηαη αξλεηηθά απέλαληη ζηελ «Κνκκνχλα» θαη θαζηζηά ηηο ζρέζεηο ηεο κε ηελ Αγία Έδξα δπζκελέζηεξεο. ΢ηα 1375 ν πάπαο ηεξκαηίδεη ηνλ πφιεκφ ηνπ κε ηνλ κηιαλέδν εγεκφλα Βernabφ Visconti, ζηνλ νπνίν πφιεκν ε «Κνηλφηεηα» είρε επαλεηιεκκέλα αξλεζεί λα βνεζήζεη νηθνλνκηθά ηνλ πάπα. Ο παπηθφο ζηξαηφο, ν νπνίνο δηεμήγαγε ηνλ πφιεκν απνηεινχηαλ απφ κηζζνθνξηθά ζψκαηα κε επηθεθαιήο ηνλ άγγιν κηζζνθφξν John Hawkwood. Με ηε ιήμε ηνπ πνιέκνπ ν Hawkwood βξέζεθε «άλεξγνο» θαη κάιινλ κε ηελ πξνηξνπή ηνπ Γξεγνξίνπ θηλήζεθε πξνο ηελ Σνζθάλε ιεειαηψληαο ηηο πεξηνρέο, απφ φπνπ πεξλνχζε. Ζ Φισξεληία αλαγθάζζεθε λα ππνζρεζεί ζηνλ Hawkwood ην ππέξνγθν πνζφ ησλ 130.000 ρξπζψλ 106

παξαηίζεηαη ζην Becker, «Church and State in Florence on the Eve of the Renaissance (1343-1382)», Speculum, Vol. 37, No. 4.

(Oct., 1962), ζ. 511-512.

85


θηνξηληψλ γηα λα ζηακαηήζεη λα απεηιεί ηελ πφιε. Σνλ Ηνχλην ηνπ ίδηνπ έηνπο απνθαιχθζεθε κηα ζπλσκνζία θιεξηθψλ ζηελ πφιε Prato, ε νπνία είρε σο ζθνπφ λα βνεζήζεη παπηθά ζηξαηεχκαηα απφ ηε Μπνιφληα λα εηζβάινπλ ζηε Φισξεληία. Οη εκπιεθφκελνη ζηε ζπλνκσζηα θιεξηθνί, νη νπνίνη ζπλειήθζεζαλ, εθηειέζζεθαλ δεκφζηα ζηε Φισξεληία, ε νπνία είρε ήδε αξρίζεη λα πξνεηνηκάδεηαη γηα πφιεκν κε ηνλ πάπα θαη απφ εθείλε ηε ζηηγκή πεξλάεη ζηελ αληεπίζεζε. Ο ηξφπνο κε ηνλ νπνίν ε «Κνκκνχλα» νξγάλσζε πνιηηηθά θαη ηερληθά ηνλ πφιεκν είλαη ελδεηθηηθφο γηα ην πνιηηηθφ πλεχκα, ην νπνίν επηθξαηνχζε ζηνπο nove cives ηελ επνρή εθείλε θαη ην νπνίν δξνκνινγεί ηελ αλάδπζε ηνπ πνιηηηθνχ νπκαληζκνχ. ΢ηηο 7/7/1375 εμειέγε κηα επηηξνπή απφ νθηψ κέιε, νη νπνίνη αλέιαβαλ λα θνξνινγήζνπλ ηνπο θιεξηθνχο, λα δεκεχζνπλ ηελ εθθιεζηαζηηθή πεξηνπζία θαη λα ηελ εθπνηήζνπλ. Απηνί νλνκάζηεθαλ «Οtto dei Preti» («Οη Οθηψ ησλ Παπάδσλ»). ΢ηηο 14/8 ζπζηήζεθε θαη άιιε κία επηηξνπή, νη ιεγφκελνη «Otto della Guera» («Οη Οθηψ ηνπ Πνιέκνπ»), νη νπνίνη απνηεινχζαλ ην πνιηηηθφ επηηειείν ηνπ πνιέκνπ, επηθνξηηζκέλνη κε ην θαζήθνλ ηεο πνιεκηθήο-ζηξαηησηηθήο νξγάλσζεο, ηεο πξνπαγάλδαο θαη ηεο πξνζπάζεηαο θαη νη ππφινηπεο ηηαιηθέο Κνηλφηεηεο λα ζπκκαρήζνπλ κε ηε Φισξεληία ζηνλ πφιεκν κε ηνλ πάπα. Σα παξαπάλσ καο ππνδεηθλχνπλ φηη ν πφιεκνο γηα ηε «Κνκκνχλα» ήηαλ έλα θαηεμνρήλ πνιηηηθφ γεγνλφο, ην νπνίν αληηκεησπίδεηαη θαη νξγαλψλεηαη πνιηηηθά. Σα θξηηήξηα γηα ηελ εθινγή ζηηο παξαπάλσ επηηξνπέο δελ είλαη «ηππνηηθά», αλάινγα κε ηε ζηξαηησηηθή αλδξεία θαη ηηκή ηνπ θάζε ζπκκεηέρνληα, αιιά ε δεκνθηιία, ην θχξνο, νη νξγαλσηηθέο θαη πνιηηηθέο δεμηφηεηεο, ε ηθαλφηεηα λα επεξεάζεη πνιηηηθά θαη ηδενινγηθά ηηο άιιεο ηηαιηθέο πφιεηο ζηνλ αγψλα θαηά ηνπ πάπα, ε επάξθεηα ζην λα ζηξαηεχζεη ην θνηλσληθφ ζψκα ηεο «Κνκκνχλαο». Eλδεηθηηθφ γη’ απηέο ηηο επηζεκάλζεηο είλαη έλα απφζπαζκα απφ έλα ρξνληθφ ηνπ 15νπ αηψλα, ην νπνίν πεξηγξάθεη κία δεκφζηα ηειεηνπξγία, ε νπνία ηειέζζεθε ηνλ Απξίιην ηνπ 1376 πξνο ηηκήλ ησλ «Οθηψ ηνπ Πνιέκνπ»: «΢ηα ηέιε ηνπ Απξίιε ε Κνκκνχλα ηεο Φισξεληίαο θαη ηα κέιε ηεο ΢ηληνξίαο βιέπνληαο ηηο επηδφζεηο ησλ «Οθηψ» θαη κε ην πφζε ελεξγεηηθφηεηα θαη θξνληίδα είραλ ππεξαζπηζζεί ηελ ειεπζεξία ηεο πφιεο καο, έδσζαλ ζε θαζέλαλ απφ απηνχο κία αζπίδα θαη έλα ιάβαξν, ζην νπνίν αλαπαξηζηψληαλ ηα νηθφζεκά ηνπο θαη ην ζήκα ηεο «Διεπζεξίαο». Ο θαζέλαο επίζεο παξέιαβε έλα ρξπζφ θχπειιν, δχν θχπειια κε 12 πηξνχληα θαη ηνπιάρηζηνλ 100 θηνξίληα. Δπίζεο ηνπο δφζεθε ην δηθαίσκα λα θέξνπλ φπια γηα ηελ απηνάκπλά ηνπο. Καη ηνπο ζπλφδεςε ζηα ζπίηηα ηνπο κία κεγάιε πνκπή θαη ενξηαζκνί θαη ην ρηχπεκα ησλ θακπαλψλ…»107. Αλαπφδξαζηα ινηπφλ ν πφιεκνο, γηλφκελνο κε βάζε ηα παξαπάλσ αληηιεπηφο σο έλα πνιηηηθφ γεγνλφο, ζα επεξεάζεη θαη ηελ εζσηεξηθή πνιηηηθή πξαγκαηηθφηεηα ηεο «Κνκκνχλαο» θαη ηνπο ηδενινγηθνχο πξνζαλαηνιηζκνχο. Ζ «ειεπζεξία» ηεο «Κνκκνχλαο» ζα απνθηήζεη θαη αθφκα κία δηάζηαζε, ζχκθσλα κε ηελ νπνία πξνυπφζεζε γηα ηελ δηαζθάιηζε ηεο «ειεπζεξίαο» είλαη ε 107

παξαηίζεηαη ζην Trexler, «Who Were the Eight Saints», Renaissance News, Vol. 16, No. 2 (Summer, 1963), ζ. 90.

86


πάιε φρη κφλν ελάληηα ζηνλ απηνθξάηνξα αιιά θαη ελάληηα ζηελ εθθιεζηαζηηθή εμνπζία, είηε απηή εθθξάδεηαη κε ηνλ πάπα είηε κε ηνλ ηνπηθφ θιήξν. Ζ πξνζπάζεηα ηεο θισξεληηλήο πνιηηηθήο ηα ρξφληα ηνπ πνιέκνπ λα παξαθηλήζεη θαη ηηο άιιεο ηηαιηθέο πφιεηο ζηνλ πφιεκν θαη λα ζπγθξνηεζεί κε απηφλ ηνλ ηξφπν έλα «αληηπαπηθφ» κπινθ Κνηλνηήησλ κε εγέηηδα ηε Φισξεληία ζα ελδπλακψζεη ηελ παξαπάλσ νπηηθή. Δίλαη ραξαθηεξηζηηθή ε επηζηνιή, ηελ νπνία απέζηεηιε ε Κνηλφηεηα ηνλ Γεθέκβξε ηνπ 1376 «ζηνπο έλδνμνπο άλδξεο, ηνπο αμηνζέβαζηνπο αδειθνχο, ηνπο ΢εκαηνθφξνπο (αμίσκα αληίζηνηρν ησλ κειψλ ηεο ΢ηληνξίαο) ηεο Ρψκεο» θαη ηελ νπνία ζπλέηαμε ν ηφηε Καγθειάξηνο ηεο «Κνκκνχλαο» (αμίσκα πνπ πξνζηδηάδεη ζε θαζήθνληα γξακκαηηθνχ ηεο ΢ηληνξίαο) θαη πξψηνο εθπξφζσπνο ηνπ πνιηηηθνχ νπκαληζκνχ Coluccio Salutati: «Παξφιν πνπ έρνπκε ήδε αλψθεια πςψζεη ηε θσλή καο γηα λα ζαο παξνηξχλνπκε λα ππεξαζπηζζείηε κε θνπξάγην ηε δηθηά ζαο, αιιά θαη ηελ ειεπζεξία ηεο Ηηαιίαο θαη παξφιν πνπ ν κφλνο θαξπφο ησλ πξνζπαζεηψλ καο είλαη θάπνηεο επηζηνιέο, γξακκέλεο ζε έλα εθιεπηπζκέλν χθνο θαη ζηνιηζκέλεο κε θάπνηεο θνκςέο πξνηάζεηο, σζηφζν απηή ηε ζηηγκή πνπ παξαηεξνχκε φηη ε ειεπζεξία ζαο βξίζθεηαη ζε άκεζν θίλδπλν, δελ θνβφκαζηε λα επαλαιάβνπκε γηα αθφκα κία θνξά ηελ εηιηθξηλή θαη σθέιηκε ζπκβνπιή καο: Γελ κπνξνχκε λα ακθηβάιινπκε, σ αγαπεκέλνη αδειθνί, θαη αλ εζείο δελ ηπθιψζεηε ηνπο εαπηνχο ζαο, ζα ην αληηιεθζείηε εχθνια, φηη ν παλίζρπξνο πνληίθεθαο, ηνλ νπνίν εζείο πξνζέρεηε κε ηφζν γελλαηφδσξε δηάζεζε, δελ αλέρεηαη θακία κέξηκλα γηα ηελ πφιε ζαο…΋ηαλ απηφο απαηηεί ηελ θαζαίξεζε ησλ αξρψλ ζαο, ηί επηδηψθεη ζη’ αιήζεηα; Γελ ειπίδεη ζε ηίπνηα άιιν απφ ην λα θαηεδαθίζεη ηνλ ζηχιν ηεο ειεπζεξίαο ζαο…Καη παξφιν πνπ παπάο ζα κπνξνχζε λα επαληδξχζεη ηελ αξραία ππφιεςε θαη ηε γνεηεία ηεο πφιεο, παξφιν πνπ ζα κπνξνχζε λα αλπςψζεη φινπο ηνπο θαηνίθνπο ηεο ζηελ κεγαιεηφηεηα ηεο αξραίαο απηνθξαηνξίαο, παξφιν πνπ ζα κπνξνχζε λα ρηίζεη ηα ηείρε ζαο κε ρξπζφ, αθφκα θαη ηφηε γηα ράξε ηεο ειεπζεξίαο ην θαζήθνλ ζαο ζα ήηαλ λα ην αξλεζείηε…»108. Δίλαη εχθνιν λα αληηιεθζνχκε κε βάζε ηα παξαπάλσ φηη θαηά ηε δηάξθεηα ηνπ πνιέκνπ αξρίδεη θαη ζθπξειαηείηαη εληφο ησλ θφιπσλ, αλζξψπσλ, φπσο ν Salutati, κία θαηλνηφκα ζεψξεζε γηα ηελ «ειεπζεξία» ηεο «Κνκκνχλαο». Μφλν θαη κφλν ην γεγνλφο φηη ν πάπαο απνθαιείηαη «ηχξαλλνο» θαη θαηαπηεζηήο» είλαη ελδεηθηηθφ γα ηηο ηδενινγηθέο θαη πνιηηηθέο αλαθαηαηάμεηο, ηηο νπνίεο επηθέξεη ν πφιεκνο. Ζ ελαληίσζε απέλαληη ζηνλ πάπα θαη ηελ Δθθιεζία ζεκαηνδνηεί ηελ αλάδπζε κηαο «Κνκκνχλαο», ε νπνία ινγνδνηεί κφλν απέλαληη ζηνλ εαπηφ ηεο, κπνξεί λα απηνξπζκίδεηαη απεξηφξηζηα θαη λα δεζκεχεη θαη’ απνθιεηζηηθφηεηα ηα άηνκα θαη ηνπο θνξείο, νη νπνίνη ππάξρνπλ ζην εζσηεξηθφ ηεο, ζπκπεξηιακβαλνκέλνπ θαη ηνπ θιήξνπ. ΢χκθσλα κε ηελ αληίιεςε απηή, ην ζεηηθφ δίθαην ηεο «Κνκκνχλαο» θαηηζρχεη φισλ ησλ ππνινίπσλ είηε ζε εζσηεξηθφ είηε ζε εμσηεξηθφ επίπεδν. Αθφκα θαη ην εθθιεζηαζηηθφ δίθαην ππφθεηηαη ζηελ 108

παξαηίζεηαη ζην ζην Napier, Florentine History, London: Edward Moxon, Dover Street, ζ. 402-403.

87


αλσηεξφηεηα θαη ηελ ππεξνρή ηεο «Κνκκνχλαο», ε νπνία επηθπιάζζεη πιένλ ζηνλ εαπηφ ηεο ην δηθαίσκα λα θνξνινγεί ηνπο θιεξηθνχο, λα δεκεχεη ηελ εθθιεζηαζηηθή πεξηνπζία θαη λα ηελ εθπνηεί, γηα λα πεηχρεη ηνπο πνιηηηθνχο ηεο ζηφρνπο. Ζ νπηηθή απηή δελ απνηειεί απιά κηα ζπγθπξηαθή θαη πεξηζηαζηαθή θαηαζθεπή πξνο εμππεξέηεζε ησλ πνιεκηθψλ ζθνπψλ, αιιά ήδε είρε δηαθαλεί κε ην έξγν δηαλννπκέλσλ φπσο ν Μαξζίιηνο ηεο Πάδνβα, ν Πεηξάξρεο θαη ν Salutati, ν νπνίνο ππνζηήξημε φηη ζηνλ κφλν θνξέα, ζηνλ νπνίν ν πνιίηεο νθείιεη ππαθνή είλαη ε πφιε ηνπ. Σν γεγνλφο ηνπ πνιέκνπ φκσο δίλεη ηε δπλαηφηεηα ζε απηήλ ηελ νπηηθή λα δηαηππσζεί κε ηέηνηα ζαθήλεηα θαη θαηεγνξεκαηηθφηεηα. Χζηφζν θαη ν πάπαο δε ζα κείλεη ακέηνρνο φζνλ αθνξά ηελ ηδενινγηθή δηάζηαζε ηνπ πνιέκνπ θαη ηνλ Μάξηε ηνπ 1376 ζα ζέζεη αξρηθά ηηο επηηξνπέο ησλ «Οθηψ» θαη χζηεξα νιφθιεξε ηελ Κνηλφηεηα ζε αθνξηζκφ (interdict). Mπνξνχκε λα ππνζέζνπκε φηη ην γεγνλφο ηνπ αθνξηζκνχ ζα πξνθάιεζε εζηθέο θαη πλεπκαηηθέο αλαθαηαηάμεηο ζηα κπαιά ησλ Φισξεληηλψλ, θαζ’ φζνλ ζεκαηνδνηεί ηε δηαζάιεπζε κηαο επί καθξφλ πθηζηάκελεο πλεπκαηηθήο ηάμεο, ε νπνία ήηαλ άξξεθηα ζπλδεδεκέλε κε ηελ ζπγθξφηεζε θαη ηελ άζθεζε ηεο πνιηηηθήο εμνπζίαο. Απηή δειαδή, βάζεη ηεο νπνίαο, ε αλζξψπηλε πξάμε εληφο ηεο «Κνκκνχλαο», φπσο θαη ε πξάμε ηεο ίδηαο ηεο «Κνκκνχλαο» ελαξκνληδφηαλ κε ηε ζεία ράξε. Με ηνλ αθνξηζκφ ην πξνλφκην ηεο ζείαο ράξεο απνκαθξχλεηαη θαη απνκέλεη κφλε ηεο ε πξάμε. Με απηήλ ηελ έλλνηα κεγάια θαη θεθαιαηψδε εζηθά δηιήκκαηα θαη αλεζπρίεο εγείξνληαη ελψπηνλ ηνπ ζψκαηνο ηεο «Κνκκνχλαο» σο απφξξνηα ηνπ πνιέκνπ θαη ηνπ αθνξηζκνχ.109 Γελ είλαη ηπραίν φηη νη Γνπέιθνη ζηα ρξφληα ηνπ πνιέκνπ ζε κηα πξνζπάζεηα αληεπίζεζήο ηνπο έλαληη ησλ popolani, επηθαιέζζεθαλ κε ζξεζθεπηηθήο πξνέιεπζεο επηρεηξήκαηα εζηθά παξαπηψκαηα εθπξνζψπσλ ησλ popolani γηα λα ελεξγνπνηήζνπλ ηηο «επηπιήμεηο» (ammonizione), πξνθεηκέλνπ λα ηνπο απνθιείζνπλ απφ ηα αμηψκαηα, θάηη ην νπνίν απνηέιεζε ηε ζξπαιιίδα γηα ηελ «Αλαηαξαρή». Απφ ηελ άιιε ε επίκνλε κέζσ δηαπξαγκαηεχζεσλ πξνζπάζεηα ηεο «Κνκκνχλαο» απφ ηηο αξρέο ηνπ 1378, φηαλ πέζαλε ν Γξεγφξηνο θαη αλαδείρζεθε σο θαηλνχξηνο πάπαο ν Οπξβαλφο ν 6νο θαη πξαγκαηνπνηήζεθε ην ζρίζκα ηεο Δθθιεζίαο, λα ιήμεη ν πφιεκνο, ζα πξέπεη λα απνδνζεί θαη ζηελ εληεηλφκελε θαηά ηε δηάξθεηα ηνπ πνιέκνπ εζηθή θαη κεηαθπζηθή αλεζπρία ηνπ πιεζπζκνχ ηεο «Κνκκνχλαο» σο απφξξνηα ηνπ αθνξηζκνχ. Σν φηη ν Bruni ππνδεηθλχεη σο αηηία ηεο «Αλαηαξαρήο» ηελ απψιεηα ηεο δεκνθηιίαο ησλ «Οθηψ», άξα θαη ηνπ πνιέκνπ, ζηα πην θησρά ζηξψκαηα ηεο πφιεο, ε νπνία έδσζε ηε δπλαηφηεηα ζηνπο Γνπέιθνπο λα αληεπηηεζνχλ, ζπλεγνξεί ππέξ ηεο παξαπάλσ άπνςεο.110 Αληίζηνηρα ν αθνξηζκφο θαη νη εζηθέο θαη κεηαθπζηθέο αλεζπρίεο, ηηο νπνίεο επέθεξε, είλαη πηζαλφλ λα επέδξαζαλ ζηε δηάδνζε 109

Γηα κηα πην ιεπηνκεξεηαθή αλάιπζε ησλ επηπηψζεσλ ηνπ πνιέκνπ θαη εηδηθφηεξα ηνπ αθνξηζκνχ ζηηο αληηιήςεηο θαη ζηε

ςπρνινγία ηνπ θνηλσληθνχ ζψκαηνο βι. Trexler, The Spiritual Power. Republican Florence under Interdict, E.J.Brill, ζ. 163-165. 110

Γηα ηελ εγθαηάιεηςε εθ κέξνπο ηνπ popolo minuto θαη ησλ θησρψλ ζηξσκάησλ ηεο ππφζεζεο ηνπ πνιέκνπ βι. Becker,

«Florentine Politics and the Diffusion of Heresy in the Trecento: A Socioeconomic Inquiry», Speculum, Vol. 34, No. 1, (Jan., 1959), ζ. 72.

88


ρηιηαζηηθψλ κελπκάησλ θαη πξνθεηεηψλ ζε κάδεο αλζξψπσλ, νη νπνίεο είραλ ηε ζέιεζε λα πξνζιάβνπλ ηέηνηνπ είδνπο κελχκαηα, φπσο απηά απνθξπζηαιιψζεθαλ κέζα απφ ην θήξπγκα ηεο Αγίαο Αηθαηεξίλεο ηεο ΢ηέλα θαηά ηελ παξακνλή ηεο ζηε Φισξεληία ηελ άλνημε θαη ην θαινθαίξη ηνπ 1378 θαη ηηο δξαζηεξηφηεηαο θξαγθηζθαληθψλ αηξεηηθψλ νκάδσλ. ΢πλνςίδνληαο ζα κπνξνχζακε λα πνχκε φηη ν πφιεκνο δεκηνπξγεί κηα θαηάζηαζε, θαηά ηελ νπνία «φια είλαη δπλαηά» γηα ην πψο ζα πξέπεη λα επαλαζπγθξνηεζεί ε «Κνκκνχλα». Μέζα απφ απηφλ ηνλ ηξφπν ε εζσηεξηθή δπλακηθή ηεο «Κνκκνχλαο» απειεπζεξψλεηαη θαη ηελ νδεγεί ζηνπο θινληζκνχο ηνπ θαινθαηξηνχ ηνπ 1378. Οη popolani nove cives επηζπκνχλ λα επηβάινπλ κηα ξηδνζπαζηηθή ζχιιεςε γηα ηελ ειεπζεξία ηεο «Κνκκνχλαο», ε νπνία, φπσο είδακε επεξεάδεη θαη ηελ εζσηεξηθή ηεο δηάξζξσζε θαη λα επηθξαηήζνπλ νινθιεξσηηθά επί ησλ magnati Γνπέιθσλ. Οη Γνπέιθνη κεηαηνπίδνληαη ζε πην αληηδξαζηηθέο θαη ζπληεξεηηθέο θαηεπζχλζεηο επηδηψθνληαο λα πεξηζψζνπλ ηελ πνιηηηθή νξζνδνμία ηεο «Κνκκνχλαο», ε νπνία ζπλίζηαηαη ζηελ απνθαηάζηαζε ηεο ζπκκαρίαο ηεο κε ηνλ πάπα θαη ζπγρξφλσο λα επηθξαηήζνπλ ησλ popolani εγεηψλ. ΢ε απηά ηα πιαίζηα ηα θαηψηεξα ζηξψκαηα ηνπ popolo θαη ην popolo minuto δελ ζα κείλνπλ ακέηνρα, θαζψο νη ίδηνη νη popolani θαη πνιηηηθνί, φπσο ν ΢ηιβέζηξνο ησλ Μεδίθσλ, ν νπνίνο έρεη ζπκκαρήζεη κε απηνχο, επηδηψθνπλ λα ζηξαηεχζνπλ απηά ηα ζηξψκαηα γηα ηελ επίηεπμε ησλ ζθνπψλ ηνπο θαη λα ηνπο παξαρσξήζνπλ θάπνην πνιηηηθφ ξφιν. Δίλαη ελδεηθηηθφ γη’ απηφ φηη ζηα 1507, φηαλ ν νπκαληζηήο ζπγγξαθέαο θαη πνιηηηθφο Guicciardini ζπγγξάθεη ηελ «Φισξεληηλή Ηζηνξία» ηνπ, σο βαζηθή αηηία γηα ηελ «Αλαηαξαρή» ηνπ 1378 ππνδεηθλχεη ην φηη νη «Οθηψ» πξνζπάζεζαλ κε έλαλ παξάηνικν ηξφπν λα εμππεξεηήζνπλ ηηο επηδηψμεηο ησλ θαηψηεξσλ ζηξσκάησλ, θάηη γηα ην νπνίν ηνπο ςέγεη.111 Μέζα απφ απηήλ ηε δηαδηθαζία ε εκπινθή ησλ θαηψηεξσλ ζηξσκάησλ ζηελ ζπληεινχκελε πνιηηηθή αληηπαξάζεζε ζα ηνπο πξνζδψζεη κηα απηνηειή δπλακηθή, ε νπνία ζα ηνπο θέξεη ζην επίπεδν λα δηεθδηθήζνπλ ηελ επηβνιή ησλ αμηψζεψλ ηνπο γηα ην πψο πξέπεη λα είλαη ε «Κνκκνχλα». ΢ε φ,ηη καο αθνξά ινηπφλ, ε βαζηθή απφξξνηα ηνπ πνιέκνπ είλαη ε ξεπζηνπνίεζε θαη ε απνζηαζεξνπνίεζε ησλ πνιηηηθψλ ζεκειίσλ, επί ησλ νπνίσλ εξεηδφηαλ ε Κνηλφηεηα θαη κέζα ζε απηφ ην πιαίζην δελ ζα αξγήζεη λα ηεζεί ην δήηεκα ηνπ πξνο πνηα θαηεχζπλζε ε «Κνκκνχλα» ζα κεηαηνπηζζεί, πξνθεηκέλνπ λα πεηχρεη κηα θαηλνχξηα επαλαζπγθξφηεζε. ΢ρεκαηηθά ζα ιέγακε φηη νη αληηθαηηθέο κεηαμχ ηνπο απαληήζεηο, ηηο νπνίεο έδσζε ην θάζε ζπιινγηθφ ππνθείκελν ζε απηφ ην δήηεκα, δηακνξθψλνπλ ηελ «Αλαηαξαρή» ηνπ θαινθαηξηνχ. VI. ΣΑ ΓΕΓΟΝΟΣΑ ΣΗ΢ «ΑΝΑΣΑΡΑΥΗ΢»112 111

βι. Peterson, «The War of the Eight Saints in Florentine Memory and Oblivion» ζην ζπιινγηθφ William J Conell, Society and

Individual in Renaissance Florence, University of California Press, ζ 176. Όιεο νη πιεξνθνξίεο, νη νπνίεο παξαηίζεληαη εδψ ζρεηηθά κε ηελ «Αλαηαξαρή» πξνέξρνληαη απφ ηα ρξνληθά ηνπ 14 νπ θαη 15νπ αηψλα θαη απφ ηηο Φισξεληηλέο Ηζηνξίεο ηνπ 19νπ αηψλα, νη νπνίεο αμηνπνηνχληαη εδψ σο πεγέο. 112

89


Ζ εμέιημε θαη ε θιηκάθσζε ηεο «Αλαηαξαρήο» δελ είλαη γξακκηθή, νχηε κνλνζήκαληε. Απφ ηνλ Ηνχλην έσο ηνλ ΢επηέκβξην ηνπ 1378 ζηε Φισξεληία φιεο νη θνηλσληθέο νκάδεο ηεο πφιεο εκπιέθνληαη ζηελ πνιηηηθή αληηπαξάζεζε θαη ηελ θνηλσληθή ζχγθξνπζε, κε απνηέιεζκα ε πνιηηηθή πξαγκαηηθφηεηα, ε νπνία δηακνξθψλεηαη θαηά ηε δηάξθεηα ησλ ηξηψλ απηψλ κελψλ λα είλαη αξθεηά ξεπζηή θαη δηαξθψο κεηαβαιιφκελε. ΢ηηο 1/5 ηνπ 1378, φηαλ ε λέα ΢ηληνξία κε επηθεθαιήο ηνλ ΢ηιβέζηξν ησλ Μεδίθσλ αλαιάκβαλε ηελ εμνπζία, ε αληηπαξάζεζε κεηαμχ ησλ popolani θαη ησλ εθπξνζψπσλ ηνπ Κφκκαηνο ησλ Γνπέιθσλ ζα έθηαλε ζην απφγεηφ ηεο θαη ζα ιεηηνπξγνχζε σο ζξπαιιίδα γηα ηηο ζπγθξνχζεηο θαη ηηο αλαθαηαηάμεηο, νη νπνίεο ζα ζπγθινλίζνπλ ηελ πφιε ηηο επφκελεο εβδνκάδεο θαη κήλεο. Σν δίκελν ηνπ Μαΐνπ θαη ηνπ Ηνπλίνπ ζα ζηηγκαηηζζεί απφ ηελ νμπκέλε αληηπαιφηεηα κεηαμχ ησλ Γνπέιθσλ θαη ηνπ ΢ηιβέζηξνπ, κε ηηο δχν πιεπξέο λα σζνχλ ηα πξάγκαηα ζηα άθξα θαη λα πξνζπαζνχλ λα πνιψζνπλ ην θνηλσληθφ ζψκα ηεο «Κνηλφηεηαο». Δίλαη ραξαθηεξηζηηθφ επίζεο φηη νη φπνηεο κεηξηνπαζείο θσλέο κέζα ζηελ εγεζία ησλ Γνπέιθσλ πνπ αγσλίδνληαη γηα ηελ επίηεπμε ελφο ζπκβηβαζκνχ κε ηνπο popolani απνηπγράλνπλ θαη νη Καπηηάλνη ηνπ «Κφκκαηνο» επηκέλνπλ ζηελ αμηνπνίεζε ησλ επηπιήμεσλ, γηα λα ηηκσξνχλ ηνπο αληηπάινπο ηνπο θαη λα ηνπο απνθιείνπλ απφ ηα δεκφζηα αμηψκαηα. ΢ηηο 18/6 ν ΢ηιβέζηξνο κε κηα ηνικεξή ελέξγεηα πεξλάεη ζηελ αληεπίζεζε θαη θαιεί ζπλέιεπζε ησλ πνιηηψλ (parlamentum) ζηε κεγάιε αίζνπζα ηνπ Παιαηηνχ ηεο ΢ηληνξίαο, πξνθεηκέλνπ λα πξνσζήζεη λνκνζεηηθά κέηξα εηο βάξνο ησλ επηθεθαιήο ησλ Γνπέιθσλ, ηα νπνία απνζθνπνχζαλ ζηνλ απνθιεηζκφ ηνπο απφ ηα αμηψκαηα κέζσ ηεο ελεξγνπνίεζεο ησλ «Γηαηαγκάησλ ηεο Γηθαηνζχλεο». Ο λφκνο ηειηθά θάησ απφ ηε ζθνδξή αληίδξαζε ησλ Γνπέιθσλ, νη νπνίνη είλαη κέιε ηεο ΢ηληνξίαο, δελ ςεθίδεηαη θαη ε αληηπαξάζεζε, φπσο θαη ε θνηλσληθή πφισζε νμχλεηαη. Σηο επφκελεο εκέξεο νη Καπηηάλνη πξαγκαηνπνηνχλ κπζηηθέο ζπλαληήζεηο, πξνθεηκέλνπ λα ζρεδηάζνπλ ηελ πνιηηηθή ηνπο επηθξάηεζε, ελψ ην ίδην θάλνπλ κέζα απφ ζπιινγηθέο ζπλεπξέζεηο ελ είδεη ζπλειεχζεσλ θαη νη ζπληερλίεο. Θα κπνξνχζακε λα πνχκε φηη ε ελέξγεηα ηνπ ΢ηιβέζηξνπ κε ηε ζχγθιεζε ηεο ζπλέιεπζεο ηνπ popolo ζα ιεηηνπξγήζεη σο ν αζθφο ηνπ αηφινπ γηα φ,ηη ζα επαθνινπζήζεη, θαζψο ζπλέβαιε ζηελ φμπλζε ηεο πνιηηηθήο θξίζεο θαη ζηελ θνηλσληθή πφισζε, κε απνηέιεζκα θνηλσληθά ζηξψκαηα ζαλ ην popolo minuto λα αξπάμνπλ ηελ επθαηξία θαη λα εηζέιζνπλ ζην πνιηηηθφ πξνζθήλην. Ζ έλαξμε ηεο παξαπάλσ δηαδηθαζίαο ζπληειείηαη ζηηο 22/6, φηαλ νη ζπληερλίεο νξγαλσκέλεο ζε έλνπια ζψκαηα καδί κε ηα ιάβαξά ηνπο ζπγθεληξψλνληαη ζηελ Πιαηεία ηεο ΢ηληνξίαο, απαηηψληαο ηε ιήςε κέηξσλ εηο βάξνο ησλ Καπηηάλσλ, θαη έλα πιήζνο, ην νπνίν απνηειείηαη θαηά θχξην ιφγν απφ κέιε ησλ ειαζζφλσλ ζπληερληψλ θαη ην popolo minuto αξρίδεη θαη πνιηνξθεί, πξαγκαηνπνηψληαο εκπξεζκνχο θαη ιεειαζίεο, δεθάδεο αξρνληηθά θαη θηήκαηα ησλ magnati 90


νηθνγελεηψλ ηεο πφιεο. ΢πγρξφλσο ην νξγηζκέλν πιήζνο πνιηνξθεί ηηο θπιαθέο ηεο πφιεο θαη εηζβάιιεη ζε εθθιεζίεο θαη κνλαζηήξηα, ζηα νπνία θπιαζζφηαλ θνηλνηηθή θαη ηδησηηθή ρξεκαηηθή πεξηνπζία. Πιένλ ν θχβνο είρε ξηθζεί θαη ζηε ζθαθηέξα ησλ ελδνδεκνηηθψλ θνηλσληθψλ αληαγσληζκψλ θαη πνιηηηθψλ ζπγθξνχζεσλ πέξα απφ ηηο δχν θπξίαξρεο «παξαηάμεηο» (απφ ηε κηα νη magnati θαη απφ ηελ άιιε νη popolani) εηζέξρεηαη σο βαζηθφο παίθηεο ην πιήζνο, ην νπνίν απνηειείηαη απφ ηνπο πην θησρνχο ηερλίηεο θαη ηνπο εξγάηεο. Σελ επφκελε κέξα ε ηξνκνθξαηεκέλε εγεζία ηεο πφιεο ζε κηα απνηπρεκέλε πξνζπάζεηα απνθαηάζηαζεο ηεο ηάμεο θαη πεξηθξνχξεζεο ηεο πεξηνπζίαο θαη ηεο θπξηαξρίαο ησλ ειίη, ζα ηνπνζεηήζεη έλνπιεο θξνπξέο ζην Παιάηη ηεο ΢ηληνξίαο θαη ζηηο θαηνηθίεο ησλ Καπηηάλσλ, ελψ πνιινί επηθεθαιήο πινπζίσλ νηθνγελεηψλ ζα πξνζπαζήζνπλ λα ζπγθξνηήζνπλ ηδησηηθνχο ζηξαηνχο, ζηξαηνινγψληαο ρσξηθνχο, πξνθεηκέλνπ λα πεξηζψζνπλ ηηο πεξηνπζίεο ηνπο απφ ηελ νξγή ηνπ πιήζνπο. Χζηφζν ηα πλεχκαηα δελ εξεκνχλ θαη κέρξη ηα ηέιε ηνπ Ηνπλίνπ ε δσή ηεο πφιεο ζα έρεη παξαιχζεη, ηα καγαδηά ζα είλαη θιεηζηά θαη νη δξφκνη γεκάηνη νδνθξάγκαηα. Ζ λέα ΢ηληνξία, ε νπνία αλαιακβάλεη ηελ εμνπζία ζηηο 1/7 απνηειείηαη απφ δεκνθηιείο θαη πξνβεβιεκέλνπο άλδξεο θαη απφ ηηο πξψηεο εκέξεο ζα επηδνζεί ζην έξγν ηεο απνθαηάζηαζεο ηεο ηάμεο θαη ηεο επαλαθνξάο ηεο πφιεο ζηελ νκαιφηεηα. Απνθαζίζηαληαη νη δεκίεο ζηα κέγαξα, απνκαθξχλνληαη ηα νδνθξάγκαηα, επαλαιεηηνπξγνχλ ηα καγαδηά, απνρσξνχλ απφ ηελ πφιε νη ζηξαηνινγεζέληεο ρσξηθνί, αθφκα θαη ε αλάιεςε ηεο εμνπζίαο απφ ηελ θαηλνχξηα αξρή γίλεηαη ρσξίο ηηο ηπκπαλνθξνπζίεο ηνπ παξειζφληνο, πξνθεηκέλνπ λα θαηεπλαζζεί ε νξγή ησλ minuti. ΢ηηο 11/7 κάιηζηα ε ΢ηληνξία θάησ απφ ηελ πίεζε ελφο νπιηζκέλνπ πιήζνπο κπξνζηά απφ ην Παιάηη απνθαζηζηά ηνπο πνιίηεο, νη νπνίνη είραλ επηπιερζεί απφ ηνπο Γνπέιθνπο θαη ε γαιήλε επαλέξρεηαη ζηελ πφιε. Παξ’ φιεο φκσο ηηο θηιφηηκεο πξνζπάζεηεο ηεο λέαο ΢ηληνξίαο, απηή ζπλερίδεη λα δέρεηαη πηέζεηο απφ ηηο ζπληερλίεο πξνθεηκέλνπ λα ηηκσξεζνχλ θαη λα εμνξηζζνχλ ηα κέιε ηνπ «Κφκκαηνο» ησλ Γνπέιθσλ θαη λα επηζπεπζζεί ε ζχλαςε εηξήλεο κε ηνλ πάπα. ΢ηηο 18/7 νη αγγειηνθφξνη απφ ηε Ρψκε εηζέξρνληαη ζηελ πφιε κε θιαδί ειηάο θαη πξνηείλνπλ ηε ιήμε ηνπ πνιέκνπ κε ηνλ φξν λα απνδνζνχλ 2.500 ρξπζά θηνξίληα εθ κέξνπο ηεο Φισξεληίαο ζηελ Αγία Έδξα, θάηη ην νπνίν γίλεηαη δεθηφ θαη πξνθαιεί ελζνπζηαζκφ θαη επραξίζηεζε ζηηο ιατθέο κάδεο ηεο Κνηλφηεηαο. Σελ επφκελε εκέξα ζηηο 19/7 κηα ζσξεία θεκψλ θαη δηαδφζεσλ θαηαθιχδεη ηελ πφιε, νη νπνίεο θάλνπλ ιφγν φηη ε ΢ηληνξία δελ ζα απνρσξήζεη κεηά ηε ιήμε ηεο ζεηείαο ηεο θαη φηη επίθεηηαη κία θαηλνχξηα βίαηα ζχγθξνπζε. Δθείλε ηελ εκέξα ε ΢ηληνξία ζνξπβεκέλε απφ ηηο θήκεο ζπιιακβάλεη έλαλ minutν νλφκαηη Simoncino, ηνλ θιείλεη ζηνλ Παιάηη θαη ηξία κέιε ηεο δηεμάγνπλ εηο βάξνο ηνπ αλάθξηζε κε ρξήζε βαζαληζηεξίσλ, απαηηψληαο απφ απηφλ λα ηνπο ππνδείμεη πνηνί νξγαλψλνπλ ηελ «Αλαηαξαρή». Ο Simoncinν ιπγίδεη θαη ππνδεηθλχεη σο νξγαλσηέο ηεο επηθείκελεο «Αλαηαξαρήο» δχν minuti θαη ηνλ ΢ηιβέζηξν. Με ηελ απφζπαζε ηεο νκνινγίαο ε ΢ηληνξία ιακβάλεη έθηαθηα κέηξα γηα ηελ 91


απνηξνπή ηεο «Αλαηαξαρήο», γηα θαθή ηεο ηχρε φκσο ην γεγνλφο ηνπ εγθιεηζκνχ θαη ηνπ βαζαληζκνχ ηνπ Simoncino δηαδίδεηαη ζηηο θησρνγεηηνληέο ηεο πφιεο, φπνπ ήδε ήηαλ ζπγθεληξσκέλνη νη minuti. Μέζα ζε έλα ηέηαξην απφ ην άθνπζκα ηεο είδεζεο ε πιεηνςεθία ησλ κεγάξσλ ζηελ πφιε είρε παξαδνζεί ζηηο θιφγεο θαη έλα πιήζνο απφ 6.000-9.000 αλζξψπνπο μερχζεθε ζηνπο δξφκνπο, κε απνηέιεζκα ηα γεγνλφηα ηεο 26/6 λα επαλαιεθζνχλ κε κεγαιχηεξε νμχηεηα. Όπνηα θαηαζηαιηηθή πξνζπάζεηα θαη αλ επηρείξεζε ε ΢ηληνξία εθείλε ηε λχρηα, φπσο ε θηλεηνπνίεζε ηππηθνχ, απέηπρε παηαγσδψο κπξνζηά ζηελ νξκή ηνπ πιήζνπο. Δπίζεο απνηπρεκέλεο ήηαλ νη απφπεηξεο ηεο ΢ηληνξίαο λα δεηήζεη έκπξαθηε ππνζηήξημε γηα ηελ θαηαζηνιή ηεο «Αλαηαξαρήο» απφ ηνπο popolani πινχζηνπο εκπφξνπο ηεο πφιεο. Ήηαλ ηέηνηα ε νξγή θαη ε απνθαζηζηηθφηεηα ηνπ πιήζνπο, ψζηε έζηεζε ζε θνκβηθά ζεκεία ηεο πφιεο θξεκάιεο γηα λα εθθνβίζεη φπνηνλ ζα ζηξεθφηαλ ελαληίνλ ηνπ. Σελ επφκελε εκέξα ζηηο 21/7 ην εμεγεξκέλν πιήζνο θάιεζε ηηο ζπληερλίεο λα παξαδψζνπλ ζε απηφ ηα ιάβαξά ηνπο θαη λα δψζνπλ φξθν ζπκκαρίαο θαη ππνζηήξημήο ηνπ, θάηη ζην νπνίν ππάθνπζαλ. Σελ ίδηα εκέξα έμσ απφ ην πνιηνξθνχκελν απφ ην πιήζνο παιάηη ηνπ Πνδέζηα, νη ζπκκεηέρνληεο ζηελ «Αλαηαξαρή» απέζηεηιαλ ζηε ΢ηληνξία θαηάινγν κε ηα αηηήκαηά ηνπο. Σελ ίδηα ζηηγκή ε ΢ηληνξία πιήξσο απνκνλσκέλε πξνζπαζνχζε αλεπηηπρψο λα πείζεη ηνλ Πνδέζηα ηεο πφιεο θαη ηνπο «Οθηψ» λα ελεξγνπνηεζνχλ ππέξ ηεο θαηαζηνιήο ηεο «Αλαηαξαρήο». ΢ηηο 22/7 νη εμεγεξκέλνη ζπγθεληξψζεθαλ ζηελ Πιαηεία ηεο ΢ηληνξίαο. Κάησ απφ ηηο απεηιέο ηνπ πιήζνπο γηα εηζβνιή θαη πνιηνξθία ζην Παιάηη ε ΢ηληνξία παξαηηήζεθε απνρσξψληαο θαη έηζη νη ζπγθεληξσκέλνη εηζρψξεζαλ ζξηακβεπηέο κέζα ζην Παιάηη, φπνπ αλαθήξπμαλ έλαλ μάληε, ν νπνίνο εξγαδφηαλ ζε θάπνην εξγαζηήξην εξηνπξγίαο, νλφκαηη Michele di Lado ζε επηθεθαιήο ηεο πφιεο, επεηδή θαηά ηε δηάξθεηα ηεο ζπγθέληξσζεο θαη ησλ δηαδειψζεσλ ήηαλ απηφο, ν νπνίνο θνπβαινχζε ηε «΢εκαία ηεο Γηθαηνζχλεο». Ο Michele γηα 24 ψξεο, φηαλ θάζε κνξθή ηεο παιηάο εμνπζίαο ζηελ πφιε είρε θαηαιπζεί, απνηέιεζε ηελ κφλε αξρή, αιιά ηειηθά δέρζεθε λα ζρεκαηηζζεί κηα θαηλνχξηα ΢ηληνξία, ηεο νπνίαο ηξία κέιε πξνέξρνληαλ απφ ηηο κείδνλεο ζπληερλίεο, ηξία απφ ηηο ειάζζνλεο θαη ηξία απφ ην popolo minuto. Καζ’ φιε ηε δηάξθεηα ηνπ Απγνχζηνπ ε λέα ΢ηληνξία παξάγεη λνκνζεηηθφ έξγν θαη πξνβαίλεη ζε κεηαξξπζκίζεηο, Όζν πιεζηάδεη ε κέξα εθινγήο ηεο λέαο ΢ηληνξίαο θάπνηνη απφ ην popolo minuto θαη απφ πινχζηεο νηθνγέλεηεο ηεο πφιεο πξνβαίλνπλ ζηελ αλάιεςε κηαο θαηλνχξηαο πξσηνβνπιίαο ζε αληίζεζε κε ηηο επηδηψμεηο ηεο ΢ηληνξίαο, ε νπνία επηβιήζεθε ζηα ηέιε ηνπ Ηνπιίνπ. Έηζη ζηα ηέιε ηνπ Απγνχζηνπ έλα πιήζνο 500 αλζξψπσλ εθιέγεη ζηελ εθθιεζία ηεο Santa Maria Novella ηνπο ιεγφκελνπο «Οθηψ ηνπ Λανχ ηνπ Θενχ» (Οtto di Popolo di Dio), δειαδή ηνπο νθηψ εγέηεο ηεο ζπζζσκάησζεο ηνπ popolo minuto κε ηελ νλνκαζία «Λαφο ηνπ Θενχ». ΢ηηο 29/8 ην «Popolo di Dio» απαηηεί απφ ηηο ζπληερλίεο λα απνζηείινπλ ζηελ Πιαηεία ηεο ΢ηληνξίαο δχν αληηπξνζψπνπο ηνπο, πξνθεηκέλνπ λα εθιεγεί ε θαηλνχξηα ΢ηληνξία. Σν «Popolo di Dio» ζπγθεληξψλεηαη ζηελ Πιαηεία, φπνπ πξνζπαζεί δηά βνήο λα εθιέμεη λέα ΢ηληνξία θαη λα ζεζπίζεη 92


θαηλνχξηνπο λφκνπο. Eλδεηθηηθφ ηνπ θιίκαηνο, ην νπνίν επηθξαηνχζε εθείλεο ηηο εκέξεο αλάκεζα ζηα κέιε ηνπ «Popolo di Dio» είλαη ην φηη θαηά ηε δηάξθεηα ηεο ζπγθέληξσζεο έθαςαλ ηνπο ζάθνπο, νη νπνίνη πεξηείραλ ηα νλφκαηα ησλ εθιεθηφξσλ ηεο ΢ηληνξίαο, ε νπνία ζα αλαιάκβαλε ηελ εμνπζία ηνλ ΢επηέκβξε, δειαδή χζηεξα απφ ιίγεο εκέξεο. ΢ηηο 1/9 ν Michele θαιεί ζπλέιεπζε ηνπ popolo ζηελ Πιαηεία. Οη ζπληερλίεο ζπγθεληξψλνληαη θαη παξαδίδνπλ ζε έλδεημε ππαθνήο ζηε ΢ηληνξία ηα ιάβαξά ηνπο. To απείζαξρν «Popolo di Dio» εηζέξρεηαη ζηελ Πιαηεία, έρνληαο ηε δηθή ηνπ ζεκαία κε ηε θηγνχξα ελφο αγγέινπ, ηελ νπνία αξλείηαη λα παξαδψζεη. Δπαθνινπζνχλ ζπγθξνχζεηο κεηαμχ ησλ κειψλ ηνπ «Popolo di Dio» θαη ησλ ππφινηπσλ ζπληερληψλ, ζηηο νπνίεο εγείηαη ν ίδηνο ν Michele θαη κέζα απφ ηηο νπνίεο ε αληίζηαζε ηνπ «Popolo di Dio» θάκπηεηαη θαη ηα κέιε ηνπ εηηψληαη. Σηο επφκελεο εκέξεο θαη κήλεο ιακβάλνληαη κέηξα θαηαζηνιήο ησλ εγεηψλ ηνπ «Popolo di Dio» θαη δηάιπζεο ηεο νξγάλσζεο θαη ηίζεληαη ηα ζεκέιηα ζπγθξφηεζεο ηνπ πνιηηηθνχ θαζεζηψηνο ηεο πεξηφδνπ 1378-1382, ην νπνίν ζα κπνξνχζακε λα πνχκε φηη ζεκαηνδνηεί ηελ εγεκνλία ησλ ζπληερληψλ ζηελ πφιε, ε νπνία φκσο ήηαλ εχζξαπζηε θαη ζχληνκε, θαζ’ φζνλ ζηαδηαθά νη απνζπαζκέλεο ην θαινθαίξη ηνπ 1378 θαηαθηήζεηο ησλ ζπληερληψλ, ζηγά-ζηγά κέζα απφ ηνλ δηακνξθνχκελν ζπζρεηηζκφ αλαηξνχληαη, κε απνηέιεζκα ζηα 1383 λα νδεγεζνχκε ζηελ παιηλφξζσζε ησλ ειίη. VII. ΟΙ ΕΝΑΛΛΑΚΣΙΚΕ΢ ΣΟΤ POPOLO MINUTO Όπσο πξναλαθέξζεθε, ζηνλ ππξήλα ηεο «Αλαηαξαρήο» βξίζθνληαη νη πξνζπάζεηεο εθ κέξνπο ηνπ popolo minuto λα πξνσζήζεη θαη λα επηβάιεη ηηο δηθέο ηνπ ζεσξήζεηο γηα ηε ζπγθξφηεζε ηεο «Κνκκνχλαο». Με δεδνκέλν απηφ, ζα πξέπεη λα δηαθξηβψζνπκε ζε ηί ζπλίζηαληαη απηέο νη ζεσξήζεηο θαη ζε πνηεο δηαδηθαζίεο απηέο ζα πξέπεη λα απνδνζνχλ. Αλ δειαδή δερζνχκε φηη νη νπηηθέο ησλ nove cives θαη ησλ magnati είραλ λα θάλνπλ αθελφο κε έλα ξηδνζπαζηηθφ πλεχκα, ην νπνίν πξνήιζε σο απφξξνηα ελφο πξσηνπφξνπ λνκηθνχ θαη πνιηηεηαθνχ ζηνραζκνχ θαη ηεο αλαπνκπήο ζηε γξακκαηεία ηεο ξσκατθήο δεκνθξαηηθήο πεξηφδνπ, θαη αθεηέξνπ ζηελ πεξίπησζε ησλ magnati κε ηελ πξνζθφιιεζε ζε θάπνηα ζηεγαλά, ηα νπνία αθνξνχλ ηε γνπέιθηθε πνιηηηθή παξάδνζε ηεο «Κνκκνχλαο» ζηνλ 13ν αηψλα, ηφηε ζα πξέπεη λα εξεπλήζνπκε κέζα ζε πνηφ ηδενινγηθφ θαη δηαλνεηηθφ πιαίζην ζθπξειαηήζεθαλ νη αληίζηνηρεο αληηιήςεηο ηνπ popolo minuto θαη ηί απηέο ζεκαηνδνηνχζαλ γηα ηελ έλλνηα ηεο «Κνκκνχλαο». Πξνηνχ φκσο επηρεηξήζνπκε θάηη ηέηνην, ζα πξέπεη αθελφο λα ηεθκεξηψζνπκε ην πψο ε δξαζηεξηφηεηα ηνπ popolo minuto ην θαινθαίξη ηνπ 1378 ζπληείλεη ζηελ επαλαζπγθξφηεζε ηεο «Κνκκνχλαο» θαη αθεηέξνπ λα πξνζδηνξίζνπκε ην πεξηερφκελν ησλ ελαιιαθηηθψλ γηα ηελ «Κνκκνχλα», ηηο νπνίεο αλαζχξεη ζηελ επηθάλεηα ε παξαπάλσ δξαζηεξηφηεηα.

93


……………………………… 1. «Απηή είλαη ε θαηαδίθε, ηελ νπνία ν Καπηηάλνο ηνπ popolo θαη ν δηθαζηήο…εμέδσζαλ…εηο βάξνο ηνπ Ciuto Brandini, απφ ηελ ελνξία ηνπ S. Piero Maggiore, ελφο αλζξψπνπ ηαπεηλήο θαηαγσγήο θαη ρεηξίζηεο δηαγσγήο…Απηφο καδί κε πνιινχο άιινπο, νη νπνίνη ηνλ πιαηζίσλαλ, ζρεδίαδε λα ζπζηήζεη κηα νξγάλσζε…μαληψλ, πθαληψλ θαη άιισλ εξγαηψλ ζηε βηνκεραλία καιιηνχ. Με ζθνπφ λα απνθηήζνπλ ηα κέζα λα εθιέγνπλ ζπκβνχινπο θαη εγέηεο ηεο νξγάλσζήο ηνπο…νξγάλσζε ζπλάμεηο ζε δηάθνξεο πεξηζηάζεηο θαη ζε δηαθνξεηηθέο εκέξεο, κεηαμχ αηφκσλ απφ ηα ρακειφηεξα ζηξψκαηα ηεο πφιεο. Καη αλάκεζα ζηα ππφινηπα πνπ ηνπο απαζρνινχζαλ ζε απηέο ηηο ζπλάμεηο απηφο επέδεημε ηε ζπιινγή ρξεκάησλ απφ ηνπο παξεπξηζθφκελνπο, ψζηε ε νξγάλσζε λα γηλφηαλ πην δπλαηή θαη λα άληερε πεξηζζφηεξν…απνδεηψληαο πάληνηε λα δεκηνπξγήζεη ηαξαρέο, λα βιάςεη θαη λα θαηαζηξέςεη ηνπο πνιίηεο ηεο Φισξεληίαο, ηνπο νηθείνπο ηνπο θαη ηελ πεξηνπζία ηνπο θαη ηε ζηαζεξφηεηα ηνπ θαζεζηψηνο απηήο ηεο πφιεο»113. Σν παξαπάλσ παξάζεκα είλαη απφζπαζκα απφ ηελ θαηαδηθαζηηθή απφθαζε, ε νπνία ειήθζε απφ ηηο θνηλνηηθέο αξρέο ζηα 1345 εηο βάξνο ηεο πξνζπάζεηαο ησλ minuti λα απειεπζεξσζνχλ απφ ηα δεζκά ησλ κεηδφλσλ ζπληερληψλ θαη λα ζπζηήζνπλ κία δηθή ηνπο απηφλνκε ζπληερλία. Σν πην ελδηαθέξνλ ζην παξαπάλσ θείκελν είλαη ε παξνπζίαζε ηνπ εγρεηξήκαηνο ησλ minuti σο κίαο θαηαζηξνθηθήο απεηιήο γηα ηε ζηαζεξφηεηα ηνπ θαζεζηψηνο ηεο πφιεο. Με απηήλ ηελ έλλνηα νη ίδηεο νη αξρέο ηεο πφιεο δέρνληαη φηη ην βαζηθφ αίηεκα ησλ θηλήζεσλ ηνπ popolo minuto, ην νπνίν δελ είλαη άιιν απφ ηε ζχζηαζε απηφλνκεο ζπληερλίαο, έρεη λα θάλεη κε ηελ ίδηα ηελ ππφζηαζε ηεο «Κνκκνχλαο», θαζ’ φζνλ αλ απηφ πξαγκαηνπνηνχηαλ, αθφκα έλα ζπιινγηθφ ππνθείκελν πέξα απφ ηνπο magnati θαη ην popolo ζα εηζεξρφηαλ ζηελ πνιηηηθή θνηλσλία θαη ζα απνθηνχζε νινθιεξσκέλα πνιηηηθά δηθαηψκαηα, κε ηα νπνία ζα κπνξνχζε λα θαζνξίδεη ηελ «Κνκκνχλα». ΢πλεπψο ην αίηεκα γηα ίδξπζε απηφλνκσλ ζπληερληψλ απφ κφλν ηνπ απνηειεί κηα αλαηξνπή γηα ηνλ πθηζηάκελν εζσηεξηθφ ζπζρεηηζκφ ηεο «Κνκκνχλαο», κε δεδνκέλν φηη αλ απηφ πινπνηνχηαλ, ζα έπξεπε λα κεηαβιεζεί θαη ην πνιηηεηαθφ ζχζηεκα ηεο πφιεο, κε ην λα γίλεη πην αληηπξνζσπεπηηθφ θαη λα ζπκπεξηιάβεη ζηα φξγαλα θαη ηα αμηψκαηα, ηα νπνία ην ζπλαπάξηηδαλ, αλζξψπνπο θαη απφ ην popolo minuto. Δπνκέλσο νη δχν βαζηθνί θαη ζεζκνζεηεκέλνη παίθηεο ηνπ πνιηηηθνχ παηρληδηνχ, ην popolo θαη νη magnati, αλαγθαζηηθά ζα έπξεπε λα ππνρσξήζνπλ απφ ηα θεθηεκέλα ηνπο θαη λα πξνβνχλ ζε πνιηηεηαθέο, πνιηηηθέο θαη νηθνλνκηθέο παξαρσξήζεηο πξνο φθεινο ηνπ popolo minuto, νη νπνίεο ζα ζπλεπαγφηαλ κηα δηαθνξεηηθή θαηαλνκή ηζρχνο κέζα ζηελ «Κνκκνχλα». Ζ πινπνίεζε δειαδή ηεο αμίσζεο απηήο 113

παξαηίζεηαη ζην Βrucker, The Society of Renaissance Florence, A Documentary Study, Renaissance Society of America, 1998, ζ.

235-236.

94


ηνπ popolo minuto ζα επέθεξε κηα έληνλε ππνλφκεπζε ηεο πθηζηάκελεο λνκνθαηεζηεκέλεο θνηλσληθήο δηάξζξσζεο, θαζ’ φζνλ επί ηεο νπζίαο, φινη νη θάηνηθνη ηεο «Κνκκνχλαο» (εμαηξνπκέλσλ ησλ γπλαηθψλ, ησλ παηδηψλ θαη ησλ εθήβσλ) ζα θαζίζηαλην πνιίηεο θαη εθ’ φζνλ ε ππαγσγή ησλ magnati ζηε δηθαηνδνζία ηεο «Κνκκνχλαο» ήηαλ έλα θεθηεκέλν, ην νπνίν κπνξεί ζπλερψο λα αλαηξνχηαλ, αιιά είρε θαηνρπξσζεί απφ ηα 1292, ζα ήηαλ ηνπιάρηζηνλ ζε πνιηηεηαθφ θαη ζεζκηθφ επίπεδν ηζφηηκνη πνιίηεο θαη κε απηφλ ηνλ ηξφπν ην πιέγκα ησλ λνκνθαηεζηεκέλσλ απνθιεηζκψλ θαη θαηεγνξηνπνηήζεσλ ζα είρε δηαξξερζεί. Οη παξαπάλσ πξνζαλαηνιηζκνί, ηνπο νπνίνπο ελζσκάησλε, ε βαζηθή απηή αμίσζε ηνπ popolo minuto, απνηππψλνληαη ζε ζαθήλεηα θαη επθξίλεηα ζηνλ θαηάινγν ησλ αηηεκάησλ, ηνλ νπνίν απέζηεηιαλ νη ζπκκεηέρνληεο ζηελ «Αλαηαξαρή» ζηε ΢ηληνξία ζηηο 21/7 θαη δε: «Σν πξψην θεθάιαην ησλ αηηεκάησλ αθνξνχζε ην φηη ε ΢πληερλία ησλ Δκπφξσλ Μαιιηνχ δε ζα είρε πηα ζηε δηάζεζή ηεο ην αζηπλνκηθφ ζψκα. Άιιν έλα ην φηη νη πθαληέο, νη μάληεο, νη βαθείο θαη φινη νη εξγάηεο ζηε βηνκεραλία καιιηνχ ζα είραλ ηε δηθή ηνπο ζπληερλία θαη δελ ζα ππέθεηλην άιιν πηα ζηε ΢πληερλία ησλ Δκπφξσλ…»114. Βάζεη ησλ ρξνληθψλ απηά ήηαλ ηα δχν βαζηθά αηηήκαηα, ηα νπνία πξνηάζεθαλ ζηε ΢ηληνξία ζηηο 21/7. Ο θαηάινγνο πιαηζηψλεηαη κε αηηήκαηα, ηα νπνία αθνξνχζαλ ηελ εμαζθάιηζε ηεο ζπκκεηνρήο ησλ minuti ζε φια ηα δεκφζηα αμηψκαηα θαη ηελ απειεπζέξσζε ησλ θπιαθηζκέλσλ ιφγσ ρξεψλ θαη θφξσλ. ΢πγρξφλσο ζηνλ θαηάινγν ππάξρνπλ θαη άιια αηηήκαηα, ηα νπνία απερνχλ θαη ηηο επηδηψμεηο ησλ popolani, φπσο κέηξα, ηα νπνία ζεκαηνδνηνχζαλ ηελ πνιηηηθή ζπληξηβή ησλ Γνπέιθσλ κέζα απφ ηνλ απνθιεηζκφ απφ ηα αμηψκαηα θαη εθπαηξηζκνχο ζηειερψλ ηνπο θαη πξνψζεζε επεξγεηηθψλ ξπζκίζεσλ ζε δεηήκαηα θνξνινγηθά θαη νηθνλνκηθά γηα αλζξψπνπο ζαλ ηνλ ΢ηιβέζηξν ησλ Μεδίθσλ θαη άιινπο εγέηεο popolani, νη νπνίνη ην πξνεγνχκελν βξάδπ θαηά ηε δηάξθεηα ησλ επεηζνδίσλ ηνπο είρε απνδνζεί απφ ην πιήζνο ν ηηκεηηθφο ηίηινο ηνπ «ηππφηε». Σα αηηήκαηα ζε εθείλε ηε δεδνκέλε ζηηγκή εμέθξαδαλ έλα κεηαξξπζκηζηηθφ «πξφγξακκα» γηα ην πνιηηεηαθφ θαη πνιηηηθφ ζχζηεκα ηεο «Κνκκνχλαο». Αθξνγσληαίνο ιίζνο ηνπ εγρεηξήκαηνο είλαη ε δηεχξπλζε ηνπ ζψκαηνο ησλ πνιηηψλ κε ηελ θαζηέξσζε ησλ ζπληερληψλ ησλ minuti θαη ηελ επηβνιή πνζφζησζεο, ε νπνία θαηά θαλφλα αλέξρεηαη ζην 1/3 γηα ηε ζπκκεηνρή ηνπο ζηα δεκφζηα αμηψκαηα. Σα ππφινηπα 2/3 ηα κνηξάδνληαη ηζφηηκα νη ειάζζνλεο θαη νη κείδνλεο ζπληερλίεο. ΢πγρξφλσο ππάξρεη κηα πξνζπάζεηα πεξηνξηζκνχ ηεο εμνπζίαο ησλ αθεληηθψλ ηεο βηνκεραλίαο ηνπ καιιηνχ πάλσ ζηνπο εξγάηεο. Οη forastieri, δειαδή ην φξγαλν εθείλν ηεο ΢πληερλίαο Μαιιηνχ, ην νπνίν ήηαλ επηθνξηηζκέλν κε αζηπλνκηθέο θαη δηθαζηηθέο αξκνδηφηεηεο θαη ζηνπ νπνίνπ ηε δηθαηνδνζία ππάγνλην νη minuti, θαηαξγείηαη. Σέινο κπνξνχκε λα δηαθξίλνπκε ηελ απφπεηξα θνξνινγηθήο ειάθξπλζεο ησλ θησρψλ ζηξσκάησλ θαη βειηίσζεο ηνπ νηθνλνκηθνχ ηνπο επηπέδνπ

114

παξαηίζεηαη ζην Cohn S., Popular Protest in Late Medieval Europe, Μanchester University Press, ζ. 238-240.

95


κέζα απφ κέηξα θνξναπαιιαθηηθά θαη εμάιεηςεο ρξεψλ, φπσο θαη ησλ αληίζηνηρσλ πνηλψλ. 115 Ζ ΢ηληνξία ηνπ Michele di Lado πηνζέηεζε ζε γεληθέο γξακκέο ην παξαπάλσ πνιηηηθφ πιαίζην θαη εξγάζζεθε κέρξη ηα ηέιε ηνπ Απγνχζηνπ πξνο ηελ θαηεχζπλζε ηεο πινπνίεζήο ηνπ.116 Άξρηζε δειαδή ζε επίπεδν ζεζκηθήο ζπγθξφηεζεο λα δηακνξθψλεηαη κηα «Κνκκνχλα», πιήξσο απαιιαγκέλε απφ πνιηηεηαθά πξνλνκηνχρεο νκάδεο, φπσο νη magnati, νη νπνίνη ζε πξνγελέζηεξεο θάζεηο θαη αλάινγα κε ηνλ πνιηηηθφ ζπζρεηηζκφ θαηάθεξλαλ λα αςεθνχλ θαη λα θαηηζρχνπλ ηεο εμνπζίαο ηεο «Κνκκνχλαο» αθφκα θαη κε έκκεζνπο ηξφπνπο φπσο ήηαλ ην «ζχζηεκα ησλ επηπιήμεσλ», εθκεηαιιεπφκελνη ηελ παξαδνζηαθή ηνπο πνιηηηθή επηξξνή θαη ηε ζρέζε ηνπο κε ηελ εθθιεζία. To γεγνλφο φηη ην πιήζνο θαηά ηε δηάξθεηα ησλ νδνκαρηψλ, ησλ ζπγθξνχζεσλ, ησλ δηαδειψζεσλ θαη ησλ ζπγθεληξψζεσλ αθνινπζεί ηε «΢εκαία ηεο Γηθαηνζχλεο», έλα θνηλνηηθφ έκβιεκα, ην νπνίν θαζηεξψζεθε ζηα 1292, σο απφξξνηα ηεο ζπγθξφηεζεο ηνπ ζεζκνχ ηνπ Γθνλθαινληέξε ηεο Γηθαηνζχλεο, είλαη ελδεηθηηθφ γηα ηελ πνιηηηθή βνχιεζε ησλ ζπκκεηερφλησλ ζηελ «Αλαηαξαρή» λα μεθαζαξίζνπλ ηνπο ινγαξηαζκνχο ηνπο κε ηνπο magnati. ΢πγρξφλσο απηή ε αλαδπφκελε «Κνκκνχλα» αλαγλψξηδε φινπο ηνπο θαηνίθνπο ηεο σο πνιίηεο, πηνζεηψληαο πξνθαλψο δηαθνξεηηθά θξηηήξηα γηα ηελ θαηαζθεπή ηεο έλλνηαο ηνπ πνιίηε, απφ απηά πνπ θπξηαξρνχζαλ ζηηο πξνεγνχκελεο δεθαεηίεο θαη ηα νπνία θαηλνχξηα θξηηήξηα επέηξεπαλ ζε αλζξψπνπο ζαλ ηνπο minuti, νη νπνίνη δελ δηέζεηαλ ηδηνθηεζία θαη δελ εκπιέθνληαλ σο πσιεηέο ζηηο εκπνξηθέο ζρέζεηο, λα έρνπλ ηηο δηθέο ηνπο ζπληερλίεο θαη λα εθιέγνπλ αληηπξνζψπνπο ζηε ΢ηληνξία θαη ζηα ππφινηπα ζπιινγηθά πνιηηηθά φξγαλα. Δλ νιίγνηο ζα κπνξνχζακε λα πνχκε φηη έρνπκε λα θάλνπκε κε ηελ πιήξε θπξηαξρία ηνπ popolo ζηα πνιηηηθά πξάγκαηα ηεο «Κνκκνχλαο», κε ηελ πνηνηηθή δηαθνξνπνίεζε φηη ην popolo έρεη δηεπξπλζεί αξθεηά, ζπκπεξηιακβαλνκέλνπ ηνπ popolo minuto. Σν πνιηηηθφ ζεκέιην απηήο ηεο δηεχξπλζεο ήηαλ έλα είδνο ζπκκαρίαο, ην νπνίν είρε επηηεπρζεί κεηαμχ ηνπ popolo θαη ηδηαίηεξα ησλ κειψλ ησλ ειαζζφλσλ ζπληερληψλ κε ην popolo minutν, δηαπίζησζε θεθαιαηψδνπο ζεκαζίαο γηα ηελ κειέηε ηεο «Αλαηαξαρήο», ηελ νπνία αλέδεημε κε ηελ έξεπλά ηνπ ν Cohn. Ζ ζπκκαρία απηή ελ πνιινίο πξντφλ ηεο ζπγθπξίαο ηνπ 1378, 115

Απφ κεξίδα ηζηνξηθψλ ηεο θνηλσληθήο ηζηνξίαο αλαθνξηθά κε ηα παξαπάλσ αηηήκαηα πξνηάζεθε ε άπνςε φηη απηά ήηαλ ακηγψο νηθνλνκηθά, φηη είραλ σο βαζηθφ ππφβαζξν ηελ νηθνλνκηθή αδηθία ηελ νπνία πθίζηαλην νη minuti θαη φηη κπνξνχλ λα ηδσζνχλ σο ζπγθξφηεζε ελφο πξψηκνπ εξγαηηθνχ ζπλδηθαιηζκνχ (γηα έλα ραξαθηεξηζηηθφ δείγκα απηήο ηεο πξνζέγγηζεο βι. Marks L.F., «Fourteenth Century Democracy in Florence», Past and Present, No. 25 (Jul., 1963), ζ. 75-85, απφ φπνπ παξαζέηνπκε ελδεηθηηθά: «Ζ εμέγεξζε ησλ Ciompi εμέθξαζε έλαλ βαζηθφ ηαμηθφ αληαγσληζκφ ζηε Φισξεληία, πνπ ππήξρε απφ ηελ επνρή πνπ ε πθαληνπξγία αλαπηχρζεθε ζηα ηέιε ηνπ πξνεγνχκελνπ αηψλα. Απηή ε κάδα ησλ αλνξγάλσησλ, κε πξνλνκηνχρσλ, ρηππεκέλσλ απφ ηε θηψρεηα αλζξψπσλ, ε νπνία ζπληίζελην ζηελ πιεηνςεθία ηεο απφ μάληεο θαη πθαληέο, πνπ απνηεινχζε ην ¼ ηνπ πιεζπζκνχ ηεο πφιεο, ζπλδεφηαλ κε κηα εξγαζηαθή ζρέζε κε ηνπο εξγνδφηεο ηεο, ε νπνία πξνζηδίαδε κε απηή ησλ πθαληνπξγψλ ηνπ Λαλθαζάηξ ζηνλ πξψηκν 19ν αηψλα. Ζ δξακαηηθή εηζβνιή ελφο βηνκεραληθνχ πξνιεηαξηάηνπ ζην ηζηνξηθφ πξνζθήλην ζηα 1378 έρεη νδεγήζεη νξηζκέλνπο ηζηνξηθνχο λα εληνπίζνπλ ζε απηφ ην λέν επαλαζηαηηθφ θαηλφκελν ηελ αιεζηλή αηηία ηεο θαηάξεπζεο ηνπ θαζεζηψηνο». Χζηφζν απηή ε ελ πνιινίο «νηθνλνκίζηηθε» πξνζέγγηζε δελ κπνξεί λα καο δψζεη απάληεζεηο αλαθνξηθά κε ηελ πνιπδηάζηαηε νξγαλσηηθή ζπγθξφηεζε ηνπ θηλήκαηνο ησλ minuti (αθελφο κέζσ ζπληερλίαο θαη αθεηέξνπ κέζσ ζπζζσκαηψζεσλ κε ζξεζθεπηηθή ζεκεηνινγία), ην είδνο θαη ην πεξηερφκελν ηνπ εθπνξεπφκελνπ ιφγνπ (εμηζσηηζκφο θαη απνζηξνθή πξνο ην θεθηεκέλν ηεο «Κνηλφηεηαο») θαη ην βαζηθφ δηαθχβεπκα ηνπ αγψλα ηνπο (αθελφο ε είζνδνο ζηελ πνιηηηθή θνηλσλία θαη αθεηέξνπ ε αλαηξνπή ηεο πθηζηάκελεο θνηλσληθήο θαη πνιηηηθήο νξγάλσζεο). 116 Γηα ην λνκνζεηηθφ έξγν ηεο ΢ηληνξίαο ηνπ Michele di Lado βι. «Cronaca terza d’ anonimo (1378-1382)» ζην Cohn S., «Popular Protest in Late Medieval Europe», Μanchester University Press, 2004, pp. 242-243.

96


θαζ’ φζνλ νη εγέηεο ηνπ popolo, δελ κπνξνχζαλ λα αλακεηξεζνχλ κε ηνπο magnati, ρσξίο λα ζηξαηεχζνπλ ζε απηφλ ηνλ ζθνπφ ηελ νξκή θαη ηελ απνθαζηζηηθφηεηα ησλ minuti θαη απφ ηελ άιιε νη πινχζηνη popolani έκπνξνη πηζαλφλ λα έλησζαλ φηη δελ ήηαλ ε θαηάιιειε ζηηγκή λα ζηαζνχλ αληηζεηηθά ζηηο επηδηψμεηο ησλ εξγαηψλ ηνπο θαη λα ζπγθξνπζζνχλ καδί ηνπο θαη κε απηφλ ηνλ ηξφπν θαηά ηε δηάξθεηα ηεο «Αλαηαξαρήο» ηήξεζαλ ζηάζε αλακνλήο, ήηαλ ην ζηνηρείν εθείλν, ην νπνίν θαζηζηνχζε ην θαζεζηψο ηνπ 1378 ζλεζηγελέο ελ ηε γελέζεη ηνπ. Όηαλ ινηπφλ νη magnati, φπσο θαη νη ππφινηπεο θηλήζεηο ηνπ popolo minuto, ην νπνίν ζηα ηέιε ηνπ Απγνχζηνπ πξνζπάζεζε λα πεξάζεη ζηε αληεπίζεζε, εηηήζεθαλ, ηφηε ε ζπκκαρία δηεξξήρζε θαη ζηαδηαθά άξρηζαλ λα αλαθαινχληαη κε λνκνζεηηθά δηαηάγκαηα ηεο ΢ηληνξίαο ηα θεθηεκέλα, ηα νπνία είρε θαηνρπξψζεη ην popolo minuto ην θαινθαίξη ηνπ 1378. Σν 1382, φηαλ νη εμφξηζηνη magnati επαλήιζαλ θαη παιηλφξζσζαλ ηελ θπξηαξρία ηνπο, είραλ ήδε θαηαξγεζεί νη ζπληερλίεο ησλ minuti θαη νη αληηπξφζσπνί ηνπο ζηε ΢ηληνξία επηηεινχζαλ θαζαξφ δηαθνζκεηηθφ ξφιν, πιήξσο απνκνλσκέλνη θαη πεξηζσξηνπνηεκέλνη. Πνχ κπνξνχλ λα απνδνζνχλ φκσο νη παξαπάλσ επηινγέο ηνπ popolo minuto, ε επηβνιή ησλ νπνίσλ, νδήγεζε έζησ θαη πεξηζηαζηαθά θαη γηα ζχληνκν ρξνληθφ δηάζηεκα ζε κηα εθ λένπ ξηδνζπαζηηθή επαλαζπγθξφηεζε ηεο «Κνκκνχλαο»; Απφ ην ίδην ην θείκελν ηεο απφθαζεο ηνπ 1345 πιεξνθνξνχκαζηε γηα ηελ πξαγκαηνπνίεζε εληφο ησλ θχθισλ ησλ minuti κπζηηθψλ ζπλαληήζεσλ, ζηηο νπνίεο νη minuti θνπβέληηαδαλ θαη αληάιιαζζαλ απφςεηο, νξγάλσλαλ ηα εγρεηξήκαηά ηνπο θαη αλαδείθλπαλ εγέηεο, φπσο ήηαλ απηφο ν Piero Maggiore. Aληίζηνηρεο ζπλεπξέζεηο θαη ζπλεδξηάζεηο, νη νπνίεο ιακβάλνπλ ρψξα πξηλ θαη θαηά ηε δηάξθεηα ηεο «Αλαηαξαρήο» καο επηβεβαηψλεη ην ζχλνιν ησλ ρξνληθψλ ηνπ 14νπ αηψλα, φπσο θαη νη «ηζηνξίεο» ηνπ Bruni θαη ηνπ Μαθηαβέιιη. Ο Μαθηαβέιιη κάιηζηα ζηε Φισξεληηλή Ηζηνξία αλαπιάζεη εθηεηακέλεο δεκεγνξίεο κειψλ ηνπ popolo minuto, νη νπνίνη επηηεινχλ αλάκεζα ζηνπο ζπληξφθνπο ηνπο ην ξφιν ηνπ «δεκεγέξηε/αγθηηάηνξα» θαη ηνπο σζνχλ ζηελ εμαπφιπζε ηεο θαηαιπηηθήο γηα ηνπο ζεζκνχο θαη ηελ εηξήλε ηεο «Κνκκνχλαο» δξαζηεξηφηεηαο. ΢πλεπψο ζα πξέπεη λα δερζνχκε φηη απφ ην δεχηεξν κηζφ ηνπ 14νπ αηψλα, φηαλ, φπσο πξνεπηζεκάλακε, ζπγθξνηείηαη ην popolo minuto ζε έλα απηφλνκν ζπιινγηθφ ππνθείκελν, ζπγρξφλσο αξρίδεη θαη ε ελεξγνπνίεζε δηθηχσλ θαη ηκάλησλ παξαγσγήο θαη δηάρπζεο ελφο ιφγνπ, ν νπνίνο έρεη λα θάλεη κε ηηο πνιηηηθέο επηδηψμεηο απηψλ ησλ αλζξψπσλ. Πξνεθηείλνληαο ηε δηαπίζησζε απηή, ζα πξέπεη λα πνχκε φηη απηέο νη ζπλεπξέζεηο απνηέιεζαλ ρψξν ζπλ-δηακφξθσζεο κηαο πνιηηηθήο ζπλ-αληίιεςεο αλάκεζα ζηνπο minuti, ηελ νπνία βιέπνπκε λα εθδειψλεηαη γηα πξψηε θνξά κε ηφζε επθξίλεηα ην θαινθαίξη ηνπ 1378. Πνην είλαη φκσο ην ηδενινγηθφ ζηίγκα ηνπ ιφγνπ, ν νπνίνο παξαθηλεί ηνπο minuti ζηε δξαζηεξηφηεηα ηνπ 1378; «Πέξα γηα πέξα πηζηεχσ φηη, αλ αιιηψο δελ δηδαρηνχκε, ε αλάγθε ζα καο δηδάμεη. Οιάθεξε ηνχηε ηελ πφιε ηελ βιέπεηε, πσο είλαη γηνκάηε παξάπνλα θαη κίζνο ελάληηά καο: νη πνιίηεο ζπλαζπίδνληαη θη ε ΢ηληνξία έρεη πάληα ην έλα ηεο κε ηνπο άξρνληεο. Βάιηε θαιά ζην κπαιφ ζαο φηη 97


καο ζηήλνπλε παγίδεο θη φηη εηνηκάδνπλε θαηλνχξηεο δπλάκεηο γηα λα ηηο ξίμνπλε θαηαπάλσ καο…Κη νχηε λα ζαο ηξνκάμεη εθείλε ε αξραηφηεηα ηεο γεληάο ηνπο (αλαθέξεηαη ζηνπο magnati) πoπ καο ηελ πεηάλε θαηάκνπηξα, γηαηί φινη νη άλζξσπνη αθνχ ηελ ίδηα αξρή ιάβαλε, είλαη ην ίδην παιηνί θαη ζε έλα θαινχπη ηνπο έθνςε ε θχζε. Αο γδπζνχκε φινη θαη ζα ηδείηε πνπ είκαζηε φκνηνί ηνπο, θη χζηεξα αο θνξέζνπκε ηα ξνχρα ηνπο θαη θείλνη ηα δηθά καο: ρσξίο άιιν εκείο ζα θαλνχκε επγελείο θη εθείλνη ιανπηδίθνο. Γηαηί κνλάρα ε θηψρεηα θαη ηα πινχηε καο μερσξίδνπλε...Γηαηί ν Θεφο θη ε θχζε φια ηα πινχηε ησλ αλζξψπσλ, ηα ζσξέςαλε θαηακεζίο ηνπο θαη ηά ‘ρνπλ αθεκέλα πην πνιχ ζηηο αξπαγέο παξά ζηε θηινπνλία, πην πνιχ ζηα θαθά παξά ζηα θαιά ηερλάζκαηα: απ’ απηφ νη άλζξσπνη αιιεινηξψγνληαη θη απφ θάησ βξίζθνληαη νη πην αδχλαηνη»117. Σα παξαπάλσ ιφγηα ηα ηνπνζεηεί ν Μαθηαβέιιη ζην ζηφκα ελφο αλψλπκνπ minuti αγθηηάηνξα, ν νπνίνο θαηά ηε δηάξθεηα κηαο κπζηηθήο ζπλεδξίαζεο ησλ minuti πξηλ ηελ «Αλαηαξαρή», παίξλεη ην ιφγν θαη κε ηα παξαπάλσ επηρεηξήκαηα πξνζπαζεί λα πείζεη ηνπο ζπληξφθνπο ηνπ λα μεζεθσζνχλ. Ζ πξνβιεκαηηθή ηεο ρξήζεο ηνπ παξαζέκαηνο σο πεγήο, γηα λα απαληήζνπκε ζην παξαπάλσ εξψηεκα, ζπλίζηαηαη ζην φηη ηα ιφγηα απηά δελ απνηεινχλ κηα ηζηνξηνγξαθηθή πξνζπάζεηα εθ κέξνπο ηνπ Μαθηαβέιιη αλαζχζηαζεο ησλ πεξηζηάζεσλ ηεο «Αλαηαξαρήο», αιιά θαηά ηελ πξνζθηιή ηνπ αθεγεκαηηθή ζηξαηεγηθή ησλ δεκεγνξηψλ, εθθνξά δηθνχ ηνπ πνιηηηθνχ ζηνραζκνχ. ΢πλεπψο ην εξψηεκα ζα πξέπεη λα δηαηππσζεί σο αθνινχζσο: Σν εμηζσηηθφ πλεχκα ην νπνίν εκπεξηέρεη ν ιφγνο ηνπ καθηαβειιηθνχ αγθηηάηνξα αληαπνθξίλεηαη ζηηο ηδενινγηθέο ζπλζήθεο ηεο επνρήο θαη ηνπ ππνθεηκέλνπ, ην νπνίν πεξηγξάθεη ν Μαθηαβέιιη, δειαδή ζηελ «Αλαηαξαρή» θαη ζην popolo minuto ή είλαη κηα εθ ησλ πζηέξσλ-αλαδξνκηθή θαηαζθεπή ηνπ παξειζφληνο, πξνθεηκέλνπ ν Μαθηαβέιιη λα πξνσζήζεη έλα πνιηηηθφ κάζεκα ζηε δηθή ηνπ επνρή ησλ αξρψλ ηνπ 16νπ αηψλα. Με άιια ιφγηα ν Μαθηαβέιιη «θφβεη θαη ξάβεη» ηελ «Αλαηαξαρή» ζηα δηθά ηνπ κέηξα, φπσο ζπλνιηθά θάλεη κε ηε θισξεληηλή ηζηνξία, παξαιιειίδνληάο ηελ κε ηε ξσκατθή ή ν εμηζσηηζκφο ηνλ νπνίν αλαδεηθλχεη κε ην παξαπάλσ απφζπαζκα απνηειεί έλαλ καθξηλφ απφερν ελφο αλάινγνπ εμηζσηηζκνχ ησλ minuti ηνπ 1378, ηνπ νπνίνπ ν θαηάινγνο κε ηα αηηήκαηα ζπληζηά ηελ πνιηηηθή απνθξπζηάιισζε; Σν φηη ν Μαθηαβέιιη θαη ε «Φισξεληηλή Ηζηνξία» επηδέρεηαη κηαο ξηδνζπαζηηθήο αλάγλσζεο, ε νπνία κπνξεί λα πξνζθέξεη λνκηκνπνηεηηθή βάζε ζε εμηζσηηθά εγρεηξήκαηα είλαη αδηακθηζβήηεην. Χζηφζν εδψ δελ απνηειεί δεηνχκελν ε δηαθξίβσζε ηεο εθ κέξνπο ηνπ Μαθηαβέιιη ξηδνζπαζηηθήο θαηαζθεπήο ηνπ παξειζφληνο, πξνθεηκέλνπ ν ηειεπηαίνο λα παξέκβεη ζηε ζπγθπξία ηεο επνρήο ηνπ, αιιά λα θαζνξίζνπκε ην αλ ην παξαπάλσ απφζπαζκα, ην κνλαδηθφ αξρεηαθφ δεδνκέλν γηα ην ηί θνπβεληηαδφηαλ ζηηο ζπλεπξέζεηο ησλ minuti, είλαη ζε ζέζε λα καο απνθαιχςεη θάπνηνλ εμηζσηηθφ ιφγν ησλ minuti. Σν εξψηεκα δελ κπνξεί λα απαληεζεί, αλ δελ 117

Μαθηαβέιιη, Φισξεληηλή Ηζηνξία ζην Έξγα, Niccolo Machiavelli, εθδ. Κάιβνο. ζ. 161-162.

98


αλαηξέμνπκε ζηνλ ίδην ηνλ Μαθηαβέιιη θαη ζηε «Γηαηξηβή» ηνπ γηα ηνλ Σίην Λίβην, θη απηφ γηαηί ε «Γηαηξηβή» ζπληζηά έλα είδνο πνιηηηθνχ θαη ζεσξεηηθνχ δνθηκίνπ, ζην νπνίν ν ζπγγξαθέαο εθζέηεη κηα ζπλνιηθφηεξε θαη πην γεληθεπηηθή άπνςε γηα ηελ ηζηνξηθή δηαδξνκή ηεο θισξεληηλήο republica απφ ηα ρξφληα ηεο ίδξπζήο ηεο έσο ηνλ 16ν αηψλα, αληηπαξαβάιινληάο ηελ κε ηε ξσκατθή δεκνθξαηία. ΢ην έξγν απηφ ν ζπγγξαθέαο ππνδεηθλχεη σο βαζηθή αηηία γηα ηε «δηαθζνξά» θαη ηνλ «εθζειπζκφ» ηεο θισξεληηλήο «δεκνθξαηίαο» ηελ απνζηαζηνπνίεζε ηνπ popolo θαη ηνλ απνθιεηζκφ ηνπ popolo minuto, ησλ θαη’ απηφλ «πιεβείσλ», απφ ηελ δηαθπβέξλεζε ηεο πφιεο. Καηά ηνλ Μαθηαβέιιη ε ηθαλφηεηα ηεο ξσκατθήο δεκνθξαηίαο λα ζπλδηαιέγεηαη, λα ζπκβηβάδεηαη θαη λα εληάζζεη ζηηο ιεηηνπξγίεο ηεο θαη ηνπο ζηφρνπο ηεο ηηο πιεβεηαθέο κάδεο, ήηαλ ην πνηνηηθφ ζηνηρείν εθείλν, ην νπνίν ηεο πξνζέδηδε κηα αμηνινγηθή θαη πνηνηηθή αλσηεξφηεηα ζε ζρέζε κε ηε θισξεληηλή «δεκνθξαηία». Αλαθέξεη ραξαθηεξηζηηθά: «Κη αλ πεη θαλέλαο: « Ήηαλ πξάγκα έμσ απ’ ηα φξηα θη αγξηφηαην λα βιέπεηο φιν ην ιαφ καδί λα θξάδεη ελάληηα ζηε ΢χγθιεην θη φιε ηε ΢χγθιεην ελάληηα ζην ιαφ, λα ηξέρνπλε κε νρινβνή κέζα ζηνπο δξφκνπο, λ’ αθήλνπλε ζθξαγηζκέλα ηα καγαδηά θη νιάθεξε ε πιεκπαγηά λα θεχγεη απφ ηε Ρψκε, κφλν πνπ ηα δηαβάδεηο απηά ζθηάδεζαη, φρη θαη λα ηα βιέπεηο»- αλ ην πεη απηφ θαλέλαο, εγψ ζ’ απνθξηζψ φηη θάζε πνιηηεία πξέπεη λα δίλεη δηέμνδν ζηε θηινδνμία ηνπ ιανχ, θαη πην πνιχ ε πνιηηεία πνπ ζ’ φ,ηη ζνβαξφ ηεο ζπληχρεη πξέπεη λα ζηεξηρηεί ζην ιαφ. Απηφ γηλφηαλ ζηε Ρψκε. Κη φηαλ ν ιαφο ήζειε λα πεηχρεη θάπνην λφκν, ή έθαλε ηα φζα είπακε, ή αξληφηαλε λα πάεη ζηνλ πφιεκν, θη έηζη έπξεπε λα ηνλ ηθαλνπνηήζνπλε θάπσο γηα λα εζπράζεη. ΢πάληα δεκηψλνπλε ηε ιεπηεξηά νη απνζπκηέο ησλ ιεχηεξσλ ιαψλ, αθνχ γελληνχληαη είηε γηαηί θαηαπηέδεηαη ν ιαφο, είηε γηαηί ππνλνηάδεηαη φηη πάλε λα ηνλ θαηαπηέζνπλ»118. Απφ ηελ άιιε ζχκθσλα κε ηνλ Μαθηαβέιιη ε ίδηα ε ζπγθξφηεζε ηεο ξσκατθήο δεκνθξαηίαο ήηαλ πξντφλ αθελφο ηεο πάιεο ησλ πιεβείσλ ελαληίνλ ησλ παηξηθίσλ θαη αθεηέξνπ ηνπ ζπκβηβαζκνχ πνπ επεηεχρζε αλάκεζα ζηηο δχν αληηκαρφκελεο πιεπξέο, ηνπ νπνίνπ ην πνιηηεηαθφ θαη δηθατθφ απνθξπζηάιισκα απνηειεί ε Γσδεθάδειηνο. Με βάζε ηηο παξαπάλσ επηζεκάλζεηο κπνξνχκε λα πνχκε φηη ζηα ζρεηηθά θεθάιαηα ηεο «Γηαηξηβήο» ν Μαθηαβέιιη θαηαπηάλεηαη κε έλα πνιηηεηαθφ θαη πνιηηηθφ δήηεκα, ην νπνίν κέζα απφ ηηο παξαιιαγέο ηνπ θαηαηξέρεη ηελ ηζηνξία ηεο «Κνκκνχλαο», θαζ’ φιε ηε δηάξθεηα ηνπ 14νπ θαη 15νπ αηψλα, απηφ ηεο ελζσκάησζεο ή ηνπ απνθιεηζκνχ ηνπ popolo minuto θαη ησλ θαηψηεξσλ θνκκαηηψλ ηνπ popolo απφ ηηο πνιηηεηαθέο θαη πνιηηηθέο ιεηηνπξγίεο ηεο Κνηλφηεηαο. Οη θπξίαξρεο απαληήζεηο, νη νπνίεο δίλνληαλ θάησ απφ ηελ επηξξνή ηεο πνιηηηθήο θνπιηνχξαο νκάδσλ, φπσο νη magnati

θαη νη πινχζηνη popolani έκπνξνη είραλ λα θάλνπλ κε ηνλ απνθιεηζκφ θαη ηελ

πεξηζσξηνπνίεζε ησλ minuti. Ο «Γνχθαο» ζπγθπξηαθά έδσζε κηα επθαηξία ζην popolo minuto λα 118

Μαθηαβέιιη Γηαηξηβέο γηα ηνλ Σίην Λίβην ζην Έξγα, Niccolo Machiavelli, εθδ. Κάιβνο. ζ. 300-301.

99


εηζέιζεη ζηελ θνηλνηηθή αξέλα ηνπ θνηλσληθνχ αληαγσληζκνχ θαη έθηνηε απηφ άξρηζε λα δηακνξθψλεη ηε δηθή ηνπ νπηηθή. Ο Μαθηαβέιιη δίλεη ηε δηθή ηνπ απάληεζε ζην δήηεκα, έρνληαο ηα κάηηα ζηξακκέλα ζηελ άξζε ησλ αδηεμφδσλ ηεο «Κνκκνχλαο» ζηηο αξρέο ηνπ 16νπ αηψλα. Ζ φιε ζεσξεηηθή θνπβέληα φκσο, απηφ ην νπνίν κπνξεί λα καο απνθαιχςεη είλαη φηη ην ζέκα είρε ηεζεί ζηελ πνιηηηθή εκεξήζηα δηάηαμε ηεο «Κνκκνχλαο» απφ ηα κέζα ηνπ 14νπ αηψλα θαη θαηέζηε θπξίαξρν ην θαινθαίξη ηνπ 1378. Με απηήλ ηελ έλλνηα ν εμηζσηηθφο ιφγνο ηνπ καθηαβειιηθνχ minuti αγθηηάηνξα πέξα απφ ηηο νπηηθέο ηνπ Μαθηαβέιιη, νη νπνίεο αθνξνχλ ηελ πξαγκαηηθφηεηα ηνπ 16νπ αηψλα, ζπκππθλψλεη πιεπξέο θαη φςεηο απφ ην δηαλνεηηθφ ππφβαζξν κηαο ζθνδξήο πνιηηηθήο αληηπαξάζεζεο, ηεο νπνίαο ε θνξπθαία πξάμε δηεμήρζε ην θαινθαίξη ηνπ 1378. Δμάιινπ θαη ν ίδηνο ν Μαθηαβέιιη, πξνζπαζψληαο λα εθζέζεη ηηο αηηίεο ηεο «Αλαηαξαρήο» αλαθέξεη: «Δπεηδή φκσο, φηαλ θαλνληζηήθaλε ηα ζσκαηεία ησλ ΢πληερληψλ, πνιιέο ηέρλεο, απφ θείλεο πνπ θαηαπηάλεηαη ν κηθξφο ιαφο θη ε πιεκπαγηά, μεκείλαλε ρσξίεο δηθέο ηνπο ΢πληερλίεο, θη έηζη πέξαζαλ θάησ απφ ηηο δηάθνξεο άιιεο ΢πληερλίεο, αλάινγα κε ηνλ ραξαθηήξα ηεο ηέρλεο ηνποαπηφ είρε ζαλ απνηέιεζκα λα κελ έρνπλ πνχ αιινχ λα θαηαθχγνπλ, φηαλ ή δελ κέλαλ επραξηζηεκέλνη απ’ ηε δνπιεηά ηνπο ή ηνπο ηπξαλλνχζαλε κε θάπνην ηξφπν ηα αθεληηθά ηνπο, εθηφο απφ ηε δηνίθεζε ηεο ΢πληερλίαο πνπ ηνπο θπβεξλνχζε, Σνπο θαηλφηαλε φκσο πσο εθεί δελ βξίζθαλε ηε δηθαηνζχλε, πνπ θξίλαλε φηη ηαίξηαδε λα βξνπλ. Απ’ φιεο ηηο ΢πληερλίεο, θείλε πνπ είρε θη έρεη ηνπο πηφηεξνπο ηέηνηνπο ππνηαθηηθνχο, ήηαλ θη είλαη ε ΢πληερλία ηνπ καιιηνχ, πνπ φληαο πνιχ δπλαηή θη έρνληαο ηελ πην κεγάιε εμνπζία απ’ φιεο ηηο άιιεο, έδηλε θαη δίλεη ςσκί ζηνπο πεξηζζφηεξνπο απφ ηελ πιεκπαγηά θαη ηνλ κηθξφ ιαφ»119. Με βάζε απηή ηελ αλάιπζε ηνπ Μαθηαβέιιη, κπνξνχκε λα πνχκε φηη ν ζπγγξαθέαο ππνδεηθλχεη σο βαζηθή ζπλζήθε γηα ηελ Αλαηαξαρή θαη ηε ζπκπεξηθνξά ηνπ popolo minuto ηελ εθ κέξνπο ηνπ πξνζπάζεηα γηα ηελ απνθαηάζηαζε ηεο αδηθίαο ηελ νπνία πθίζηαην θαη ε νπνία ζπλέηεηλε, ζχκθσλα κε ηα παξαπάλσ ζηελ εμίζσζε ηνπ popolo minuto κε ην ππφινηπν popolo. Έλα αθφκα επηρείξεκα γη’ απηή ηελ δηαπίζησζε καο δίλεη θαη ε δηδαζθαιία ηνπ Μπαξηφινπ γηα ηελ θαηαζθεπή ηνπ πνιίηε. Γελ είλαη ηπραίν φηη ζηνλ ππξήλα ηεο ζπιινγηζηηθήο ηνπ βξίζθεηαη ε πνιεκηθή ηνπ εηο βάξνο ηεο θπζηθνδηθατθήο αξρήο θαη ε ππεξάζπηζε ηεο απνθιεηζηηθήο ππεξνρήο ηνπ ζεηηθνχ δηθαίνπ. Μπνξνχκε λα πνχκε δειαδή φηη ν Μπαξηφινο κε ηελ επίθιεζε ηνπ ζεηηθνχ δηθαίνπ ηεο Κνηλφηεηαο, ζηελ νπνία βαζίδεηαη, εθθξάδεη κηα εθ δηακέηξνπ αληηζεηηθή άπνςε ζε απηήλ ηνπ καθηαβειιηθνχ αγθηηάηνξα, ν νπνίνο, πξνθεηκέλνπ λα λνκηκνπνηήζεη ηηο αμηψζεηο ησλ «πιεβείσλ» επηθαιείηαη ηνλ «Θεφ θαη ηε Φχζε», θάηη ην νπνίν παξαπέκπεη ζε έλα πιαίζην εμηζσηηθήο πνιηηηθήο ζθέςεο, ην νπνίν εξείδεηαη ζε θπζηθνδηθατθέο αξρέο. 119

Μαθηαβέιιη, «Φισξεληηλή Ηζηνξία» ζην «Έξγα, Niccolo Machiavelli», εθδ. Κάιβνο. ζζ. 160-162.

100


΢ηνλ ππξήλα ινηπφλ ηνπ εγρεηξήκαηνο, ην νπνίν είρε λα θάλεη κε ηελ είζνδν ηνπ popolo minuto ζηελ πνιηηηθή θνηλσλία ηεο Κνηλφηεηαο σο ηζφηηκνπ κέινπο έλαληη ησλ άιισλ ζπιινγηθψλ ππνθεηκέλσλ θαη κε ηελ αλάδπζε κηαο θαηλνχξηαο «Κνκκνχλαο» εληφο ηεο νπνίαο νη λνκνθαηεζηεκέλεο δηαθξίζεηο θαη απνθιεηζκνί έρνπλ ππνρσξήζεη ηνπιάρηζηνλ ζε δηθατθφ θαη πνιηηεηαθφ επίπεδν, κπνξνχκε κάιινλ λα δηαθξίλνπκε έζησ θαη ζνιά έλα εμηζσηηθφ πξφηαγκα, ην νπνίν αθνξνχζε αθξηβψο ην λα πέζνπλ ηα ζεζκηθά ηείρε κεηαμχ ησλ ππνθεηκέλσλ ηεο «Κνκκνχλαο». 2. Mέρξη ηψξα εμεηάζακε ηε δξαζηεξηφηεηα ησλ minuti, φπσο απηή εθδειψλεηαη κέρξη ηα ηέιε ηνπ Ηνπιίνπ κε θχξην ζεκείν αλαθνξάο ηνλ θαηάινγν κε ηα αηηήκαηα, ηνλ νπνίν ην πιήζνο απέζηεηιε ζηε ΢ηληνξία θαη ην έξγν ηεο λέαο ΢ηληνξίαο κε επηθεθαιήο ηνλ Michele di Lado. Χζηφζν θαηά ηε δηάξθεηα ηεο «Αλαηαξαρήο», εθ κέξνπο ηνπ popolo minuto εθπνξεχζεθε θαη άιιε κία θίλεζε, ηεο νπνίαο ε χπαξμε θαη ε δξαζηεξηφηεηα θαζηζηά ηε κειέηε ηεο «Αλαηαξαρήο» θαη ηνπ εγρεηξήκαηνο ησλ minuti πην ζχλζεηε, αιιά θαη πην ελδηαθέξνπζα, απηή ηεο δεκηνπξγίαο ηνπ «Popolo di Dio». Απφ κία κεξίδα θνηλσληθψλ ηζηνξηθψλ πξνβάιιεηαη ε άπνςε φηη ην εγρείξεκα ηνπ «Popolo di Dio» απνηειεί ηελ πην ξηδνζπαζηηθή έθθξαζε ηνπ popolo minuto, ε νπνία επηρείξεζε λα επεθηείλεη ηηο θαηαθηήζεηο ηνπ Ηνπιίνπ θαη λα παξέκβεη δπλακηθά ζηηο θνηλνηηθέο εμειίμεηο ελ φςεη ηεο εθινγήο ηεο λέαο ΢ηληνξίαο ηνλ ΢επηέκβξε. Χζηφζν ε πην ελδειερήο αλάγλσζε ηεο ζεκεηνινγίαο θαη ησλ πξαθηηθψλ ζηηο νπνίεο επηδφζεθε ην «Popolo di Dio», κε ζθνπφ λα αλαζχξνπκε ζηελ επηθάλεηα ην λφεκα απηψλ ησλ επηινγψλ, κπνξεί λα καο απνθαιχςεη φηη απηνχ ηνπ είδνπο ε θίλεζε ζπληζηνχζε κηα ππέξβαζε, κηα δηαθνξεηηθή ελαιιαθηηθή εθ κέξνπο κηαο κεξίδαο ηνπ popolo minuto θαη άιισλ αλζξψπσλ, ζε ζρέζε κε ηηο πξνεγνχκελεο πξσηνβνπιίεο ηνπ popolo θαη ηνπ popolo minuto, ε νπνία αθνξνχζε ηνλ επαλαθαζνξηζκφ ηεο «Κνκκνχλαο». ΢ηα ηέιε ηνπ Απγνχζηνπ έλαο πιήζνο 500 αλζξψπσλ, απνηεινχκελν ζηε ζπληξηπηηθή ηνπ πιεηνςεθία απφ minuti θαη θάπνηνπο γφλνπο επγελψλ νηθνγελεηψλ, ππεξβαίλνληαο ηε ζπληερληαθή νξγάλσζε ηνπ θηλήκαηνο ηνπ Ηνπιίνπ, ε νπνία απνηεινχηαλ απφ ηε λεφηεπθηε ζπληερλία ησλ lanaiuoli θαη ηε ζπληερλία ησλ εξγαηψλ ηεο Calimala, πξνβαίλνπλ ζηελ ίδξπζε κηαο θαηλνχξηαο ζπζζσκάησζεο, ηελ νπνία νλνκαηίδνπλ «Popolo di Dio» (O Λαφο ηνπ Θενχ). Σν «Popolo di Dio» απνηειεί ππέξβαζε ηεο ζπληερληαθήο νξγάλσζεο ηεο πνιηηηθήο, θνηλσληθήο θαη επαγγεικαηηθήο δξάζεο, ηελ νπνία αμηνπνηνχζε ην popolo σο βαζηθή κνξθή ηεο παξέκβαζήο ηνπ ζηνλ 13ν θαη 14ν αηψλα. Δλδεηθηηθφ απηνχ είλαη ην φηη ζην «Popolo di Dio» εληάζζνληαη πέξα απφ minuti θαη κέιε επγελψλ νηθνγελεηψλ120.

120

Σν ζηνηρείν φηη ζην «Popolo di Dio» εληάζζνληαη θαη άλζξσπνη απφ αξηζηνθξαηηθέο νηθνγέλεηεο πξνθχπηεη απφ ηηο

101


΢πλεπψο απηφ θαζ’ εαπηφ ην γεγνλφο ηεο δεκηνπξγίαο ηνπ «Popolo di Dio» κπνξεί λα καο ππνδείμεη ηελ αλάδπζε κηαο εληειψο δηαθνξεηηθή πξνζπάζεηα γηα ηε ζπγθξφηεζε ηεο «Κνηλφηεηαο». Σν «Popolo di Dio» δεκηνπξγείηαη κε δηαθνξεηηθφ ηξφπν θαη ηειεηνπξγηθφ απφ ην «Popolo di Firenze». Ο ζπλεθηηθφο δεζκφο ησλ κειψλ ηνπ «Popolo di Dio» δελ είλαη, φπσο ζηηο ζπληερλίεο, ε θνηλή επαγγεικαηηθή θαη νηθνλνκηθή δξαζηεξηφηεηα, αιιά ε θνηλή αληίιεςε ζρεηηθά κε ηελ «Κνηλφηεηα» θαη ηελ αλζξψπηλε δηαθπβέξλεζε, ε νπνία εθθέξεηαη κε ζξεζθεπηηθή θξαζενινγία θαη ζεκεηνινγία,. Δπίζεο ζηε λέα ζπζζσκάησζε δελ ππάξρεη ην δεκφζην θαη εθθνζκηθεπκέλν ηειεηνπξγηθφ ηεο «Κνκκνχλαο» θαη ησλ ζπληερληψλ, ην νπνίν αληιεί ην ιεμηιφγηφ ηνπ απφ ηε ξσκατθή πεξίνδν, νχηε σο θπξίαξρν έκβιεκα ε «΢εκαία ηεο Γηθαηνζχλεο», αιιά ν ζξεζθεπηηθφο φξθνο θαη ε ζεκαία κε ηνλ άγγειν. Αλαθέξεη ε θαηαδηθαζηηθή απφθαζε εηο βάξνο ησλ «Οθηψ ηνπ Λανχ ηνπ Θενχ» ζρεηηθά κε ηε ζπγθξφηεζε ηνπ Popolo di Dio θαη ηελ εθινγή ησλ «Οθηψ» ζηηο 28/8/1378 ζηελ εθθιεζία ηεο Santa Maria Novella: «...Έηζη φινη καδί, απηνί νη νπνίνη αλαθέξνληαη παξαπάλσ, νη Οθηψ, νη νπαδνί ηνπο θαη απηφο ν Piero, νξθίδνληαλ κε ηα ρέξηα ηνπο αθνπκπηζκέλα ζην Ηεξφ Δπαγγέιην, πεξλψληαο ην απφ ηνλ έλαλ ζηνλ άιινλ, φηη απηνί ζα ήηαλ ελσκέλνη ζηε δσή θαη ζην ζάλαην ζαλ έλα ζψκα…»121. Ζ απνθαζηζηηθφηεηα, κε ηελ νπνία έλαο θησρφο ηερλίηεο ζαλ ην Michele di Lado θαη ηα ππφινηπα minuti κέιε ηεο ΢ηληνξίαο ζηάζεθαλ απέλαληη ζηνπο minuti πξψελ ζπληξφθνπο ηνπο ηνπ «Popolo di Dio» θαη ζπκκάρεζαλ κε ηηο κείδνλεο ζπληερλίεο γηα ηελ θαηαζηνιή ηνπ εγρεηξήκαηνο, θάηη ην νπνίν ν αλψλπκνο ρξνληθνγξάθνο ην απνθαιεί πξνδνζία, κπνξεί λα καο ππνδείμεη φηη ην γεγνλφο ηεο ίδξπζεο ηνπ «Popolo di Dio» δελ ήηαλ κηα επθαηξηαθή πξνζπάζεηα ηεο πην ξηδνζπαζηηθήο πηέξπγαο ησλ minuti λα εδξαηψζεη θαη λα επεθηείλεη ηηο ζέζεηο ηνπ popolo minuto κέζα ζην θαζεζηψο, ην νπνίν δηακνξθψζεθε σο απφξξνηα ησλ ζπγθξνχζεσλ ησλ ηειψλ ηνπ Ηνπιίνπ, αιιά ε πξνβνιή κηαο θαηλνχξηαο θαη εληειψο δηαθνξεηηθήο απφ ηηο πθηζηάκελεο ελαιιαθηηθήο γηα ηνλ κεηαζρεκαηηζκφ ηνπ «Popolo di Firenze», άξα θαη ηεο «Κνκκνχλαο», ζε «Popolo di Dio». Χο εθ ηνχηνπ δελ είλαη ηπραίν φηη ν Michele, ηππεχνληαο ην άινγφ ηνπ κέζα ζηελ πφιε, πξνζπαζεί λα μεζεθψζεη ην popolo ελαληίνλ ηνπ «Popolo di Dio», εθηνμεχνληαο ην ζχλζεκα «Θάλαηνο ζε απηνχο πνπ ζέινπλ ηπξαλλία. Εήησ ην popolo θαη νη ζπληερλίεο». Σν γεγνλφο φηη ε ζπληξηβή ηεο «ηπξαλληθήο» απφπεηξαο ηνπ Popolo di Dio επεηεχρζε ράξηλ ηεο απνθαζηζηηθφηεηαο θαη ηεο πξσηνβνπιίαο ηνπ μάληε Michele di Lado, ζα θαηαζηήζεη ηνλ Michele ζηελ αληίιεςε ησλ ινγίσλ ηεο Κνηλφηεηαο ιακπξφ παηξησηηθφ θαη δεκνθξαηηθφ παξάδεηγκα, ν νπνίνο ζχκθσλα κε ηνλ Μαθηαβέιιη «…μεπέξαζε ηφηε φινπο ηνπο πνιίηεο ζε αλδξεία, θξνληκάδα θαη θαινζχλε θαη ηνπ αμίδεη λα ηνλ ινγαξηάζνπκε αλάκεζα ζηνπο ιίγνπο πνπ επεξγεηήζαλε ηελ παηξίδα ηνπο: γηαηί, αλ εθείλνο είρε θαηαδηθαζηηθέο απνθάζεηο πνπ ππάξρνπλ θαηά ηνπ θηλήκαηνο, ζηηο νπνίεο κπνξνχκε λα εληνπίζνπκε θαη αξηζηνθξαηηθά νλφκαηα. 121 Doc. I, pp. 441-5: ASF, Atti del Capitano del Popolo ζην Cohn S., Popular Protest in Late Medieval Europe, Μanchester University Press, ζ. 245-248.

102


κέζα ηνπ θαξδηά θαθή ή θηιφδνμε, ε Γεκνθξαηία ζα έραλε νισζδηφινπ ηε ιεπηεξηά ηεο θαη ζα πεξλνχζε ζε ηπξαλλίδα ρεηξφηεξε θη απφ ηνπ δνχθα ηεο Αζήλαο. Μα ε θαινζχλε ηνπ δελ άθεζε πνηέ λα ηνπ πεξάζεη απφ ην λνπ ζθέςε αληίζεηε κε ην θνηλφ θαιφ θη ε θξνληκάδα ηνπ ηνλ έθακε λα θνπκαληάξεη ηα πξάκαηα κε ηξφπν πνπ πνιινί απφ ηελ παξάηαμή ηνπ (ελλνεί ηηο ειάζζνλεο ζπληερλίεο θαη ην popolo minuto) ππνρσξήζαλε κπξνζηά ηνπ, ελψ ηνπο άιινπο (αλαθέξεηαη ζην «Popolo di Dio») κπφξεζε λα ηνπο γνλαηίζεη κε η’ άξκαηα»122. Με απηήλ ηελ έλλνηα ην εγρείξεκα ηνπ «Popolo di Dio» γίλεηαη αληηιεπηφ απφ ηελ Κνηλφηεηα» θαη ην popolo, σο θάηη, ην νπνίν αλ επηθξαηνχζε, ζα επέθεξε κηα κεγάιε ηζηνξηθή νπηζζνδξφκεζε θαη αλαίξεζε ησλ θνηλνηηθψλ θεθηεκέλσλ, αλάινγε απηήο, ε νπνία ζεκεηψζεθε θαηά ηελ ηπξαλλίδα ηνπ «Γνχθα». Σν φηη φκσο ην «Popolo di Dio» ηνπνζεηείηαη ζηνλ αληίπνδα ηεο ζχιιεςεο ηεο «Κνηλφηεηαο», αθφκα θαη φπσο απηή εθθξαδφηαλ απφ ηελ πην ξηδνζπαζηηθή πηέξπγα ησλ popolani ινγίσλ, φπσο ήηαλ ν Salutati ή αθφκα θαη απηήο, ηελ νπνίαο πεξηείρε ν θαηάινγνο κε ηα αηηήκαηα, πξνθχπηεη θαη απφ ζπγθεθξηκέλεο ελέξγεηεο ηνπ ίδηνπ ηνπ «Popolo di Dio» θαη δε: Ζ θαηαζηξνθή θαηά ηε δηάξθεηα ηεο ζπγθέληξσζεο ηνπ «Popolo di Dio» ζηελ Πιαηεία κέζσ ηνπ εκπξεζκνχ, ησλ ζάθσλ, νη νπνίνη πεξηείραλ ηα νλφκαηα ησλ εθιεθηφξσλ ηεο λέαο ΢ηληνξίαο ηνπ ΢επηεκβξίνπ, θαηαδεηθλχεη ηελ εθ κέξνπο ηνπ «Popolo di Dio» πιήξε απνζηξνθή θαη απαμίσζή ηνπ ζηνπο θνηλνηηθνχο ζεζκνχο θαη ηηο ζεζκνζεηεκέλεο αξρέο ηεο πφιεο. Μάιηζηα ζηελ ίδηα ζπγθέληξσζε ε ζέιεζε ησλ κειψλ ηνπ «Popolo di Dio» λα απνδνκήζνπλ ην ζχζηεκα δηαθπβέξλεζεο, ην νπνίν πεξηγξάθνπκε κε ηνλ φξν «Κνηλφηεηα», δηαηξαλψζεθε θαη κε πην εχγισηηνπο ηξφπνπο. Αλαθέξεη ζρεηηθά ζην ρξνληθφ ηνπ ν απηφπηεο κάξηπξαο ηεο «Αλαηαξαρήο» Coppo Stefani: «Μηα κέξα θνληά ζην ηέινο ηνπ Απγνχζηνπ έλα κεγάιν πιήζνο ζπγθεληξψζεθε ζηελ Πιαηεία, θέξλνληαο καδί ηνπ έλαλ λνηάξην θαη ηνλ γξακκαηηθφ ηνπ, πξνθεηκέλνπ, φπσο έιεγαλ, λα θηηάμνπλ λφκνπο γηα ην θαιφ ηεο πνιηηείαο. Ο γξακκαηηθφο ήηαλ θάπνηνο Gaspar di Ricco, ν νπνίνο είρε έλα ζρνιείν γηα παηδηά ζηε Via Ghibellina. Ο δάζθαινο κε ηα ζχλεξγα ηεο γξαθήο ηνπνζεηήζεθε ζην ζεκείν κπξνζηά απφ ην Παιάηη, απφ ην νπνίν νη Priors ζπλήζηδαλ λα λνπζεηνχλ ην popolo θαη ηφηε ε δηαδηθαζία ηεο ζέζπηζεο λφκσλ εθηπιίρζεθε κε απηφλ ηνλ ηξφπν: «Έ Gaspar γξάςε, ζα θάλσ έλαλ λφκo»-είπε θάπνηνο-...θη άιινο έλαο πεγαίλνληαο ζην άιιν πιεπξφ ηνπ Gaspar: «Γξάςε ην λφκν πνπ ζα θηηάμσ»' θαη έλαο ηξίηνο, πνπ είρε θξεκαζκέλν ζην ιαηκφ ηνπ έλα ζηηιέην, ηνπνζέηεζε έλα θχιιν ραξηί ζην ρέξη ηνπ θαη θψλαμε: «Σψξα γξάςε, φπσο ζα ζνπ πσ, ν λφκνο πξέπεη λα είλαη....»123. Απφ ηελ παξαπάλσ αθήγεζε θαη κφλν κπνξνχκε λα ππνςηαζζνχκε ζρεηηθά κε ηα θίλεηξα ηνπ εγρεηξήκαηνο ηνπ «Popolo di Dio» θαη ην πνχ ζπλέηεηλε θαη απνζθνπνχζε ε δξαζηεξηφηεηά ηνπ. Σα κέιε ηνπ «Popolo di Dio», έρνληαο θαηαιάβεη ηνλ ρψξν (ηελ Πιαηεία ηεο ΢ηληνξίαο), ν 122

Μαθηαβέιιη, Φισξεληηλή Ηζηνξία ζην Έξγα, Niccolo Machiavelli, εθδ. Κάιβνο. ζ. 172-173.

123

Παξαηίζεηαη ζην Trollope, A History of the Commonwealth of Florence, London: Chapman and Hall, 193, Piccadilly, 1865, ζ. 224-225.

103


νπνίνο ζε ζπλζήθεο πνιηηηθήο εξεκίαο θαη θνηλσληθήο γαιήλεο, ζπκβνιίδεη ηελ πνιηηεηαθή ιεηηνπξγία ηεο Κνηλφηεηαο θαη ηελ απφζπαζε ηεο ζπλαίλεζεο εθ κέξνπο ηεο εγεζίαο ηεο απφ ην popolo, απνδνκνχλ ηηο πνιηηεηαθέο ιεηηνπξγίεο θαη ηνπο ζπκβνιηζκνχο ηνπ ρψξνπ, αιιά θαη ηνπο θνηλνηηθνχο ζεζκνχο, κέζα απφ ηνπο νπνίνπο ε ΢ηληνξία επξηζθφκελε ζην Παιάηη, ην νπνίν πεξηθιείεη ε Πιαηεία, παξάγεη λνκνζεηηθφ έξγν. Οη παξαπάλσ πξαθηηθέο ηνπ «Popolo di Dio» ζεκαηνδνηνχλ ηελ εθ κέξνπο ηνπ αθαίξεζε ηεο θαλνληζηηθήο αξκνδηφηεηαο απφ ηε ΢ηληνξία θαη ην φηη ζηελ πφιε πιένλ ζε λνκνζέηε έρεη αλαρζεί ην ίδην, ην νπνίν ζέιεη λα ζεζπίζεη λφκνπο, πξνθεηκέλνπ λα δεκηνπξγήζεη ηελ Κνηλφηεηα, ε νπνία αληαπνθξίλεηαη ζηηο δηθέο ηνπ ζεσξήζεηο. Θα κπνξνχζακε λα πνχκε φηη

γηα κεξηθέο εκέξεο, φπσο επηζεκαίλνπλ ηα ρξνληθά θαη ε

βηβιηνγξαθία, ππήξρε ζηελ πφιε κηα δπαδηθή εμνπζία.124 Απφ ηε κηα ε ΢ηληνξία ππφ ηελ εγεζία ηνπ Michele di Lando, ε νπνία εθθξάδεη ηελ θπξηαξρία ηνπ popolo ζηελ Κνηλφηεηα θαη πξνζπαζεί λα πεξηθξνπξήζεη απηήλ ηελ θαηάθηεζε, ε νπνία επεηεχρζε ζηα ηέιε ηνπ Ηνπιίνπ θαη απφ ηελ άιιε ην «Popolo di Dio» σο ην πξφπιαζκα κηαο θαηλνχξηαο θαη εληειψο δηαθνξεηηθήο «Κνκκνχλαο», ε νπνία ζέιεη λα επηβιεζεί πάλσ ζηελ ήδε ππάξρνπζα. Ζ ζχγθξνπζε, φπσο θαη ε ήηηα ηνπ «Popolo di Dio» θαηέζηε αλαπφθεπθηε. Όκσο γηα ιίγεο ψξεο ε νπηνπία είρε εγθαηαιείςεη ην ρηιηαζηηθφ λεθέισκα θαη είρε εγθαηαζηαζεί γηα ηα θαιά ζηελ Πιαηεία ηεο ΢ηληνξίαο. Πνηεο ήηαλ φκσο νη ηδενινγηθέο θαη δηαλνεηηθέο αλαθνξέο ησλ πξνηαγκάησλ, ηα νπνία ψζεζαλ ηα κέιε ηνπ «Popolo di Dio» ζηα 1378 λα αληηιεθζνχλ ηελ «Κνκκνχλα» σο έλα δηαθχβεπκα, ην νπνίν πξέπεη λα θαζνξίζνπλ; ΢ε πνηεο πεγέο θαη δεδνκέλα ζα πξέπεη λα ζηξαθνχκε πξνθεηκέλνπ λα ηηο εληνπίζνπκε; Απηή ε πξνβιεκαηηθή θαη νη πηζαλέο απαληήζεηο επ’ απηήο ζα κπνξνχζαλ λα ηεζνχλ εχγισηηα κε ηα παξαθάησ ιφγηα ηνπ Duby: «Καη κπνξνχκε αθφκε λα αλαξσηεζνχκε, απφ πνηφ επεηζφδην πεγάδνπλ ηα ζπέξκαηα ησλ ζπγθξνχζεσλ πνπ ελππάξρνπλ ζηε δηεπζέηεζε ησλ ζρέζεσλ παξαγσγήο. Ζ πνιηηηθή ηζηνξία, πνπ θη απηή επλνείηαη απφ ηε θχζε ησλ πεγψλ, πξνζθέξεη θάπνηα ζηνηρεία απάληεζεο. Μαο θαιεί λα αλαγλσξίζνπκε ζε απηέο ηηο εμεγέξζεηο, απαληήζεηο ζηελ επηβάξπλζε ησλ δνκψλ ηνπ θξάηνπο θαη ηε θνξνινγηθή πίεζε. Ωζηφζν, γηα λα θηάζνπκε ζε πιήξσο ηθαλνπνηεηηθά ζπκπεξάζκαηα, πξέπεη πξνθαλψο λα ιάβνπκε ηδηαηηέξσο ππφςε καο ηελ λνεηηθή αληηκεηψπηζε. Να αλαδεηήζνπκε ηηο ζρέζεηο αλάκεζα ζηελ θαηαγσγή ησλ αλαηαξαρψλ θαη ζην ζχζηεκα δνμαζηψλ θαη κχζσλ πνπ δηαθπβεξλνχζαλ ηηο ιατθέο ζπλεηδήζεηο θαη πνπ δηαθαίλνληαη απηήλ ηελ επνρή γηα πξψηε θνξά. Να αλαξσηεζνχκε αλ απηά ηα θηλήκαηα ηαξαθνπλήζεθαλ απφ ηηο ρηιηαζηηθέο παξαζηάζεηο κηαο αθφκα ακπδξήο ζξεζθεπηηθφηεηαο ή θαη απιά απφ απηήλ ηελ πξννδεπηηθή παηδεία πνπ ζπλφδεπζε αξγά ηελ εθιαΐθεπζε ηνπ Υξηζηηαληζκνχ δηά κέζνπ απηψλ ησλ ηζρπξψλ κέζσλ δηδαζθαιίαο ησλ καδψλ, ησλ θεξπγκάησλ ησλ αδειθψλ ησλ επαηηηθψλ ηαγκάησλ θαη ην ζέαηξν. Απηφ ην πξφβιεκα ηεο θνηλσληθήο ηζηνξίαο δελ κπνξεί λα δηαιεπθαλζεί ρσξίο λα θαηαθχγνπκε ζηε κειέηε ηεο ζξεζθεπηηθήο 124

Βι. Cohn S., Popular Protest in Late Medieval Europe, Μanchester University Press, ζ. 202-203

104


επαηζζεζίαο, ησλ αδειθνηήησλ, ησλ δνγκάησλ, ζηε κειέηε ηέινο ηεο πξνθνξηθήο ινγνηερλίαο θαη ησλ εηθνλνγξαθηθψλ ζεκάησλ»125. Αθνινπζψληαο ηελ παξαπάλσ πξνηξνπή ηνπ Georges Duby, ζα πξέπεη λα αλαηξέμνπκε ζε θάπνην ζχζηεκα πνιηηηθήο ζενινγίαο ή ζε απνζπαζκαηηθέο ζρεηηθέο αληηιήςεηο, νη νπνίεο κπνξεί λα ζπλδένληαη είηε νξγαληθά είηε κε έκκεζν ηξφπν κε ην εγρείξεκα ηνπ Popolo di Dio: Ζ ζπγθεθξηκέλε θίλεζε, βιέπνπκε απφ ηελ πεξηγξαθή ηεο «λνκνζεηηθήο» δηαδηθαζίαο ζηελ Πιαηεία, φηη είρε θάπνηνπο δηαλννχκελνπο νπαδνχο, φπσο απηφλ ην ξηδνζπάζηε δάζθαιν, ν νπνίνο επηηειεί ην ξφιν ηνπ γξακκαηηθνχ ηνπ «Popolo di Dio». Όκσο πεξί ηίλνο πξφθεηηαη απηή ε αηληγκαηηθή θηγνχξα ηνπ Gaspar di Ricco, ηνλ νπνίν ηα κέιε ηνπ «Popolo di Dio» δηαηάδνπλ λα γξάςεη ηνπο λφκνπο ηνπο θαη απηφο πξφζπκα ππαθνχεη; Ξέξνπκε φηη απηφο ν άλζξσπνο θνξνχζε επί 25 ρξφληα ην δηαθξηηηθφ ηνπ αηξεηηθνχ, ηελ θίηξηλε θνξδέια.126 Μήπσο ινηπφλ απηφ ην ζηνηρείν καο πξνζθέξεη έλα λήκα, πξνθεηκέλνπ λα ζπλδέζνπκε ην ελ ιφγσ εγρείξεκα κε θάπνηα ζξεζθεπηηθή θίλεζε ή θάπνηνλ θνξέα πνιηηηθήο ζενινγηθήο ζθέςεο αηξεηηθήο πξνέιεπζεο; α. Ζ πην γλσζηή θαη επξέσο δηαδεδνκέλε αίξεζε ζηε Φισξεληία ηεο επνρήο ήηαλ νη ιεγφκελνη «Fraticelli». Πξφθεηηαη γηα αηξεηηθνχο, νη νπνίνη πξνέξρνληαη απφ ηελ παξάδνζε ησλ Πλεπκαηηθψλ Φξαγθηζθαλψλ θαη δηαθεξχρζεθαλ σο αηξεηηθνί ην 1296 απφ ηνλ πάπα Βνληθάηην ηνλ 8ν. Ζ πξψηε αηξεηηθή νκάδα μεθίλεζε απφ ηνλ Αδειθφ Angelo da Clareno. Απηφο καδί κε έλα πιήζνο απφ αδειθνχο απφ ην Σάγκα ηεο Αγθφλαο ην 1278 είραλ θαηαδηθαζζεί ζε ηζφβηα θάζεηξμε, φκσο απειεπζεξψζεθαλ θαη εζηάιεζαλ ζηελ Αξκελία. Δπέζηξεςαλ ζηελ Ηηαιία ην 1294, φπνπ ν πάπαο ΢ειεζηίλνο ν 5νο ηνπο επέθξηλε γηα ηνλ αζθεηηζκφ ηνπο, αιιά ηνπο επέηξεςε λα δήζνπλ σο εξεκίηεο ηνπ θξαγθηζθαληθνχ ηάγκαηνο. Σφηε απηνί έθπγαλ σο πξφζθπγεο ζηελ Διιάδα θαη άξρηζαλ λα επηηίζεληαη ζηε λνκηκφηεηα ηεο παπηθήο θίλεζεο. Ο πάπαο ζε ζπλεξγαζία κε ηνλ παηξηάξρε ηεο Κσλζηαληηλνχπνιεο ηνπο θπλήγεζε θαη επαλήιζαλ ζηελ Ηηαιία. ΢ηελ αληηπαξάζεζή ηνπο κε ηελ παπηθή Δθθιεζία ππεξαζπίδνληαλ ηνπο εαπηνχο ηνπο, απηνπαξνπζηαδφκελνη σο δεισηέο θξαγθηζθαλνί. Σν 1318 ν Angelo da Clareno ίδξπζε ηνπο Fraticelli σο έλα αλεμάξηεην θξαγθηζθαληθφ ηάγκα. Οη νπαδνί ηνπ απηναπνθαινχληαλ σο «Οη Γλήζηνη Διάζζνλεο Αδειθνί» (Οriginal Friars Minor). Ακθηζβεηνχζαλ ην φηη ν Ησάλλεο ν 22νο ήηαλ έλαο ζη’ αιήζεηα πάπαο, θαζψο είρε απαξλεζεί ηνλ θαλφλα ηνπ Αγίνπ Φξαγθίζθνπ. Σελ δεθαεηία ηνπ 1330 εληάζεθε ε δίσμε ηεο αίξεζεο απφ ηελ Ηεξά Δμέηαζε, ε νπνία απνθαινχζε ηνλ θαλφλα ηνπο σο «Αδειθνχο ηνπ Πέλεηνο Βίνπ» (Fraticelli seu fatres de paupere vita). Aληίζηνηρεο νκάδεο Fraticelli αλαπηχρζεθαλ θαη εμαπιψζεθαλ ζηελ Ηηαιία, κε θχξηεο βάζεηο ηελ Σνζθάλε, ηε ΢ηθειία θαη ηε Νάπνιε. 125

Duby, Mεζαησληθή Γχζε: Κνηλσλία θαη Ηδενινγία, ΔΜΝΔ, ζ. 39.

126

βι. Trollope, «A History of the Commonwealth of Florence», London: Chapman and Hall, 193, Piccadilly, 1865, pp. 224-225,

Becker, «Heresy in Medieval and Renaissance Florence. A Comment», Past and Present, No. 62 (Feb., 1974), p. 156.

105


Ζ αίξεζε ζα πξέπεη λα ήηαλ έλα ηζρπξφ πλεπκαηηθφ θίλεκα ζηελ πεξηνρή ηεο Σνζθάλεο θαη δε ζηε Φισξεληία. ΢ηε δεθαεηία ηνπ 1370 θάπνηνο νλφκαηη Simone Fidati da Cascia επηδηδφηαλ ζε θεξχγκαηα, ηα νπνία ήηαλ νηθεία ζηε ζεψξεζε ησλ Fraticelli θαη ησλ άιισλ Πλεπκαηηθψλ Φξαγθηζθαλψλ. Οη κνλαρνί ηεο Santa Maria Novella, o επίζθνπνο θαη ν ηεξνεμεηαζηήο ζνξπβήζεθαλ απφ ηε δξαζηεξηφηεηα ηνπ Simone θαη πξνζπάζεζαλ λα ηνλ αλαγθάζνπλ λα ζσπάζεη, πξνζπαζψληαο λα απνδείμνπλ φηη ήηαλ αηξεηηθφο. Χζηφζν ν Simone είρε θάπνηνπο πξνζηάηεο ζηε ΢ηληνξία, ε νπνία δηνξγάλσζε κηα δεκφζηα αληηπαξάζεζε ζε θάπνηα εθθιεζία κεηαμχ ησλ εθπξνζψπσλ ηνπ «νξζφδνμνπ» θιήξνπ θαη ηνπ Simone. Απηή ε αληηπαξάζεζε θαηά ηε κία εθδνρή καηαηψζεθε ηειεπηαία ζηηγκή θάησ απφ ηελ αληίδξαζε ηνπ επηζθφπνπ, σζηφζν ε εθθιεζία, ζηελ νπνία είρε πξνγξακκαηηζζεί λα γίλεη ην ζπκβάλ ήηαλ αζθπθηηθά γεκάηε απφ θφζκν. ΢χκθσλα κε ηε δεχηεξε εθδνρή ε αληηπαξάζεζε ηειηθά πξαγκαηνπνηήζεθε, κε απνηέιεζκα ν αηξεηηθφο λα θεξδίζεη ηηο εληππψζεηο ησλ κειψλ ηεο ΢ηληνξίαο, λα θαηαηξνπψζεη κε ηα επηρεηξήκαηά ηνπ ηνπο ζεζκηθνχο θιεξηθνχο θαη λα θαηαθέξεη λα κελ πνηληθνπνηεζεί ην θήξπγκά ηνπ. ΢ε θάζε πεξίπησζε απφ κφλν ηνπ ην γεγνλφο φηη ε ίδηα ε ΢ηληνξία αλέιαβε ηελ πξσηνβνπιία λα δηνξγαλψζεη κηα ηέηνηα δξαζηεξηφηεηα, καο θαηαδεηθλχεη ην φηη απηά ηα θεξχγκαηα είραλ απνθηήζεη έλα καδηθφ αθξναηήξην, ην νπνίν αθνξνχζε φιεο ηηο θνηλσληθέο νκάδεο θαη βξίζθνληαλ ζην επίθεληξν ηεο πλεπκαηηθήο αληηπαξάζεζεο. ΢ε κηα αλάινγε δηαπίζησζε γηα ηελ εδξαίσζε ηνπ θξαγθηζθαληθνχ θεξχγκαηνο πεξί πελίαο, ην νπνίν είρε εκθηινρσξήζεη ζε ιφγηνπο δηαλννχκελνπο ηεο «Κνκκνχλαο» θαηαιήγεη θαη ν Baron ζηε κειέηε ηνπ γηα ηε Φξαγθηζθαληθή πελία θαη ηνλ πινχην ησλ πνιηηψλ. Απφξξνηα ηεο εμάπισζεο ηνπ θεξχγκαηνο ήηαλ ε χπαξμε κηαο γεξά εδξαησκέλεο ερζξφηεηαο θαηά ηνπ ηδησηηθνχ πινχηνπ θαη ησλ εθθξαζηψλ ηεο πνιπηέιεηαο θαη ηεο άλεζεο. Ο Baron ζεσξεί ηε δπζαξέζθεηα γηα ηελ απμαλφκελε πνιπηέιεηα απφ ηνλ χζηεξν 13ν αηψλα θαη κεηά σο νπζηαζηηθά ζπλέπεηα ησλ θξαγηζθαληθψλ θεξπγκάησλ θαη ηεο αληίζηνηρεο δξαζηεξηφηεηαο. Απηή ε αληίιεςε, ζχκθσλα κε ηνλ Baron ελζσκαηψλεηαη ζε ιφγηα έξγα κε αθεηεξία ηνλ Βνθάθην, ν νπνίνο ζεσξεί φηη «ε εζληθή δχλακε εληζρχεηαη κέζσ ηεο απιφηεηαο ζηελ πνιηηηθή δσή» θαη ηελ αλαπαξαγσγή ηεο ηελ εληνπίδνπκε θαη ζηνλ 15ν αηψλα κε ραξαθηεξηζηηθή πεξίπησζε απηή ηνπ νπκαληζηή ζπγγξαθέα Poggio, ηνπ νπνίνπ κφληκε επσδφο ηνπ απνηειεί ε δηαπίζησζε φηη «ε θηψρεηα απνηειεί ην ζίγνπξν θχιαθα ηεο αξεηήο»127. Έλα απφ ηα θνξπθαία γεγνλφηα, ηα νπνία δηεμήρζεζαλ ζηε Φισξεληία ζρεηηθά κε ηνπο Fraticelli ήηαλ ε δεκφζηα εθηέιεζε ηνπ κέινπο θαη εγέηε ησλ Fraticelli Fra Michele da Calci ζηηο 1/5/1389, γηα ηελ νπνία πιεξνθνξνχκαζηε απφ ην ζρεηηθφ ρξνληθφ ηεο εθηέιεζεο, ην νπνίν

127

παξαηίζεληαη ζην Skinner, Σα Θεκέιηα ηεο Νεφηεξεο Πνιηηηθήο ΢θέςεο, εθδ. Αιεμάλδξεηα, ζ. 69-70.

106


ζπλέηαμε έλαο αλψλπκνο ζχληξνθνο ηνπ αηξεηηθνχ. Ο Μichele, «άλζξσπνο ηαπεηλήο θαηαγσγήο, ρεηξίζηεο δηαγσγήο, δσήο θαη θήκεο», ζχκθσλα κε ηελ εηο βάξνο ηνπ θαηαδηθαζηηθή απφθαζε, είρε έιζεη ζηε Φισξεληία ζηηο αξρέο ηνπ έηνπο, πξνθεηκέλνπ λα ζπληνλίζεη ηνπο αηξεηηθνχο ηεο πφιεο. Σν κήθνο θχκαηνο, ζην νπνίν θηλνχηαλ ην θήξπγκά ηνπ πξέπεη λα ήηαλ ην αθφινπζν: «Ο Υξηζηφο, ν ΢σηήξαο καο δελ είρε θαζφινπ ηδηνθηεζία, νχηε αηνκηθή, νχηε θνηλή κε άιινπο, αιιά ζηέξεζε απφ ηνλ εαπηφ ηνπ φια ηα αγαζά, φπσο ε Αγία Γξαθή βεβαηψλεη. Ο Υξηζηφο θαη νη Απφζηνινί ηνπ, ζχκθσλα κε ηηο Γξαθέο αξλήζεθαλ ην λα ιακβάλνπλ, λα θαηέρνπλ θαη λα αληαιιάζζνπλ αγαζά, σο θάηη ελάληηα ζηνλ Θετθφ Νφκν. Ο πάπαο Ησάλλεο ν 22νο ήηαλ έλαο αηξεηηθφο θαη απψιεζε φιε ηελ εμνπζία θαη ηελ εθθιεζηαζηηθή απζεληία. Ωο πάπαο, σο αηξεηηθφο, πνπ ήηαλ, δελ είρε εμνπζία λα δηνξίδεη επηζθφπνπο θαη φινη νη ηεξάξρεο, νη νπνίνη δηνξίζζεθαλ απφ απηφλ, δελ θαηέρνπλ λφκηκα ην αμίσκά ηνπο θαη δηαπξάηηνπλ ακάξηεκα, ππνθξηλφκελνη φηη αζθνχλ ηα θαζήθνληά ηνπο».128 Καηά ηελ παξακνλή ηνπ ζηε Φισξεληία ν Michele θαηάθεξε λα δηνξγαλψζεη ζε ηδησηηθφ θχθιν ηηο ηειεηνπξγίεο ηεο ΢αξαθνζηήο θαη ηνπ Πάζρα, αιιά θάπνηνη θάηνηθνη ηνλ θαηέδσζαλ ζηηο αξρέο θαη ζηνλ επίζεκν θιήξν ηεο πφιεο. Πέξαζε απφ κηα ζπλνπηηθή δίθε κε επηθεθαιήο ηνλ επίζθνπν θαη ηνλ ηεξνεμεηαζηή. ΢ηε δίθε θξάηεζε γελλαία ζηάζε, ππεξαζπηδφκελνο ηα πηζηεχσ ηνπ, ιέγνληαο φηη ν Υξηζηφο δελ ήηαλ βαζηιηάο θαη φηη έδεζε κηα δσή ζηε θηψρεηα, ζε αληίζεζε κε ηνλ πάπα θαη ηελ εθθιεζηαζηηθή ηεξαξρία, ε νπνία δνχζε ζηα πινχηε θαη ηελ πνιπηέιεηα, έρνληαο απαξλεζεί ην Υξηζηφ θαη ην Δπαγγέιην θαη φηη απηνί ήηαλ νη πξαγκαηηθνί αηξεηηθνί. Ζ θαηεγνξία, ε νπνία ηνπ απνδφζεθε θαηέιεγε ζην φηη ππνλφκεπζε ην popolν. Σνλ έθιεηζαλ θπιαθή θαη κεηά απφ δχν εκέξεο ηνλ έζπξαλ ζηελ ππξά. Μπνξνχκε λα πνχκε, φηη βάζεη ηεο παξαπάλσ δηαηχπσζεο, ζηελ θαηεγνξία, ε νπνία απνδφζεθε ζηνλ Michele, ππνιάλζαλε θαη κηα πνιηηηθή δηάζηαζε. Οη δνγκαηηθέο παξεθθιίζεηο ηνπ Michele θαηά ηελ Ηεξά Δμέηαζε θαη ηνλ επίζθνπν είραλ σο ηειηθφ απνηέιζκα ηελ ππνλφκεπζε ηνπ popolo, δειαδή ηνπ ζψκαηνο ησλ πνιηηψλ ηεο θισξεληηλήο θνηλσλίαο, φινπο απηνχο δειαδή, νη νπνίνη ζπλαζπηζκέλνη ηνλ Αχγνπζην ηνπ 1378 είραλ ζηαζεί ελάληηα ζην «Popolo di Dio». Ζ δηαπίζησζε απηή -φρη ηπραία- ησλ θαηεγφξσλ ηνπ αηξεηηθνχ είρε σο βάζε ην ίδην ην πεξηερφκελν ηνπ θεξχγκαηνο θαη ηε δξάζε ησλ Fraticceli, ε νπνία ελζσκάησλε θαη εμέθξαδε ηελ πξνζπάζεηα εζηθήο θαη κεηαθπζηθήο απνλνκηκνπνίεζεο ηεο ζπζζψξεπζεο θνηλσληθνχ πινχηνπ εθ κέξνπο ηεο Δθθιεζίαο θαη ηε δηαθήξπμε ηεο αλάγθεο γηα κηα εζηθή κεηαξξχζκηζε ηεο Δθθιεζίαο ζηα πξφηππα ηνπ Δπαγγειίνπ θαη ηεο δσήο ηνπ Αγίνπ Φξαγθίζθνπ. Μπνξνχκε άξαγε βάζεη απηψλ θαη εθ πξννηκίνπ λα θαηαζθεπάζνπκε κηα ππφζεζε, ε νπνία ζα ζπλίζηαηαη ζην φηη ην εγρείξεκα ηνπ «Popolo di Dio» απνηειεί κηα θαηά θάπνην ηξφπν κεηαθνξά ηνπ θεξχγκαηνο ηνπ Michelle θαη ησλ 128

Όια ηα ζρεηηθά κε ηνλ αηξεηηθφ Michele παξαζέκαηα είλαη παξκέλα απφ ην «Σhe Execution of Fra Michele di Calci» ζην

Βrucker, The Society of Renaissance Florence, A Documentary Study, Renaissance Society of America, 1998, ζ. 253-257.

107


άιισλ Fraticceli ζην επίπεδν ηεο πνιηηηθήο ζχγθξνπζεο, κε βαζηθφ δηαθχβεπκα ηνλ επαλαθαζνξηζκφ ηνπ ζπζηήκαηνο ηεο θνηλσληθήο θαη πνιηηηθήο νξγάλσζεο; Πξηλ απαληήζνπκε φκσο ζην παξαπάλσ εξψηεκα, αο ζηαζνχκε γηα ιίγν αθφκα ζηελ πεξίπησζε ηνπ Michele. Πιεξνθνξνχκαζηε απφ ην αλψλπκν ρξνληθφ, φηη ην πιήζνο θαηά ηε δηάξθεηα ηεο πνκπήο ηνπ Michele ζηνπο δξφκνπο ηεο πφιεο, πξηλ θαηαιήμεη ζηελ ππξά, δελ αθνινχζεζε ηε ζηεξενηππηθή ζπκπεξηθνξά, απέλαληη ζηνπο θαηαδηθαζζέληεο αηξεηηθνχο. Γηα παξάδεηγκα θαλέλαο δελ έθηπζε ηνλ Michele, θαλέλαο επίζεο δελ παξαθνινχζεζε κε επραξίζηεζε ηηο ηειεπηαίεο ηνπ ζηηγκέο, θαλέλαο δελ πξνζέηξεμε λα δηακειίζεη ηα ζαξθηθά ππνιείκκαηά ηνπ. Σν πιήζνο, αξρηθά ηνλ θαιεί λα κεηαλνήζεη. Όηαλ ην πιήζνο βιέπεη φηη ν Michele είλαη ακεηαθίλεηνο, πξνζπαζεί λα ηνλ γεινηνπνηήζεη θαη λα ηνλ εηξσλεπηεί. Όηαλ αληηιακβάλεηαη, φηη απηφο δελ θάκπηεηαη θαη φηη βαδίδεη πξνο ην ζάλαην κε ην θεθάιη ςειά, αξρίδεη θαη ζπγρχδεηαη θαη θάπνηνη πξνβιεκαηίδνληαη: «Καη θαζψο ν θφζκνο επέζηξεθε ζπίηη, ε πιεηνςεθία ζθεθηφηαλ ηελ αδηθία, ε νπνία είρε δηαπξαρζεί. Γελ ην είραλ θαη πνιχ λα θαθνινγήζνπλ ηνλ θιήξν. Έλαο είπε: «Απηφο είλαη κάξηπξαο», «Απηφο είλαη άγηνο» θάπνηνο άιινο. Καη έηζη ππήξρε ε κεγαιχηεξε αλαηαξαρή ζηε Φισξεληία, φζν πνηέ άιινηε», αλαθέξεη ν αλψλπκνο ρξνληθνγξάθνο. Απφ απηέο ηηο αληηθαηηθέο ζπκπεξηθνξέο ηνπ θνηλνχ, κπνξνχκε λα ζπλαγάγνπκε, φηη κέζα ζηε θισξεληηλή θνηλσλία ήηαλ ξηδσκέλε ε χπαξμε θαη ε δξαζηεξηφηεηα ηεο αηξεηηθήο νκάδαο, ηεο νπνίαο εθπξφζσπνο ήηαλ o Michele. Ζ ζηεξενηππηθή θαηεγνξία ηεο Ηεξάο Δμέηαζεο φηη κέζα ζηνλ Michele έρεη εηζρσξήζεη ν δηάβνινο δελ αληαλαθιά ηα ζπλαηζζήκαηα φισλ ησλ θαηνίθσλ, θαζψο έλα κέξνο ηνπ πιήζνπο πξνηξέπεη ηνλ Michele λα δείμεη φηη απνθεξχζζεη ηελ αίξεζε, πξνθεηκέλνπ λα ζσζεί, αθφκα θη αλ πηζηεχεη ζηελ αιήζεηα ησλ αληηιήςεψλ ηνπ, ηαθηηθή, ηελ νπνία, φπσο ηνπ ιέλε, είρε αθνινπζήζεη θαη ν Άγηνο Πέηξνο. ΢ηε θησρνγεηηνληά ηνπ Proconsolo κάιηζηα «έλαο απφ ηνπο πηζηνχο ηνπ θψλαμε: «Αδειθέ Michele πξνζεπρήζνπ ζην Θεφ γηα εκάο». Ζ δεχηεξε γξακκή αληηκεηψπηζεο ηνπ Michele, ε νπνία νξζψλεηαη απφ ην ππφινηπν πιήζνο έρεη λα θάλεη κε ηελ παξνπζίαζή ηνπ σο επίδνμνπ αλαηξνπέα ηεο πθηζηάκελεο πλεπκαηηθήο ηάμεο πξαγκάησλ ηεο Φισξεληίαο θαη ζπγθεθξηκέλα ηνπ θχξνπο ηεο πλεπκαηηθήο εμνπζίαο ηεο πφιεο. «Δίζαη κάξηπξαο ηνπ δηαβφινπ. Θαξξείο φηη μέξεηο πεξηζζφηεξα, απφ φζα, νη πην πνιινί δάζθαινη; Θαξξείο φηη αλ ν δάζθαινο Lucca γλψξηδε φηη ε άπνςή ζνπ είλαη αιεζηλή, ηφηε ζα ήζειε λα ράζεη ηε ςπρή ηνπ; Δπηζπκείο λα γλσξίδεηο πεξηζζφηεξα απφ απηφλ, αιιά δελ κπνξείο λα ζρνιηάζεηο ηίπνηα ζε ζχγθξηζε κε απηφλ» ηνπ θσλάδεη έλαο θισξεληηλφο, εθπξφζσπνο απηήο ηεο δεχηεξεο άπνςεο. «Άθνπζε ην popolo, άθνπζε ην Θεφ», ηνλ εγθαιεί κηα κεξίδα ηνπ πιήζνπο, γηα λα απαληήζεη απηφο: «Ζ θσλή ηνπ popolo έρεη ζηαπξψζεη ην Υξηζηφ θαη ζθνηψζεη ηνλ Άγην Πέηξν». ΢ηελ απάληεζε απηή ηνπ Michele εληνπίδνπκε γηα αθφκα κία θνξά ηελ απνζηξνθή ζην ραξαθηήξα θαη ηε ιεηηνπξγία ηνπ popolo θαη ηελ πξνζπάζεηα απνζχλδεζήο ηνπ απφ ηα εζηθά ζεκέιηα, ηα νπνία ηνπ παξείρε ην ζχζηεκα ηεο «Κνκκνχλαο». Δλ νιίγνηο, ην εξψηεκα, ην νπνίν ηίζεηαη κε βάζε ηελ πεξίπησζε ηνπ 108


Michele θαη ην πψο ε «Κνκκνχλα» θαη ην popolo ηνλ αληηκεησπίδεη, είλαη ην αλ απηή ε δηαπάιε κεηαμχ αηξεηηθνχ θαη «Κνκκνχλαο» κπνξεί λα ζπλδεζεί κε ηελ πξνγελέζηεξε ζχγθξνπζε κεηαμχ «Popolo di Dio» θαη «Popolo di Firenze». Οη θνηλσληθνί ηζηνξηθνί, νη νπνίνη αζρνιήζεθαλ θαη αλέδεημαλ ηελ πεξίπησζε ηνπ Michele, θαηαιήγνπλ φηη ε εθηέιεζή ηνπ ελζσκαηψλεη κηα ζθνδξή πλεπκαηηθή θαη ηδενινγηθή αληηπαξάζεζε, ε νπνία δηεμαγφηαλ ζηελ «Κνκκνχλα» ζην δεχηεξν κηζφ ηνπ 14νπ αηψλα. ΢χκθσλα κε απηήλ ηελ άπνςε ην δίπνιν αηξεηηθφο-«Κνκκνχλα» αληηζηνηρεί ζηελ αληηπαξάζεζε κεηαμχ ηεο ζξεζθεπηηθήο κεηαθπζηθήο ζθέςεο, κε θχξην θνξέα, αιιά φρη απνθιεηζηηθφ, ην θησρφ θαη απνθιεηζκέλν ιατθφ πιήζνο, θαη ηνπ πλεχκαηνο ηνπ πνιηηηθνχ νπκαληζκνχ, ην νπνίν εμέθξαδαλ ηα πην ηνικεξά θαη πξσηνπφξα θνκκάηηα ηνπ popolo.129 Mε δεδνκέλε απηή ηελ εμήγεζε είλαη εχθνιν λα αληηιεθζνχκε ην γηαηί ζηε ζπλείδεζε ελφο κεγάινπ θνκκαηηνχ ηνπ popolo, ην νπνίν είρε αξρίζεη λα πξνζρσξεί ζε αληηιήςεηο, νη νπνίεο πξνζηδηάδνπλ ζηνλ «πνιηηηθφ νπκαληζκφ», ην εγρείξεκα ηνπ «Popolo di Dio» ζεκαηνδνηεί κηα «ηπξαλληθή» εθηξνπή απφ ην θεθηεκέλν ηεο «Κνκκνχλαο». Δπίζεο κε βάζε απηή ηε δηαπίζησζε κπνξνχκε λα εμεγήζνπκε αθφκα θαη ηελ αηηία, γηα ηελ νπνία αθφκα θαη θνηλσληθνί ηζηνξηθνί, ράξηλ κηαο γξακκηθήο πξννδεπηηθφηεηαο ηεο ηζηνξηθήο θίλεζεο, ε νπνία αληηκεησπίδεη ηελ αλάδπζε ηνπ «πνιηηηθνχ νπκαληζκνχ» σο ηελ αληαλάθιαζε ζην επίπεδν ηεο ηδενινγίαο

ηεο θξίζεο ηνπ θενπδαιηζκνχ θαη ηεο αλάπηπμεο

εκπνξνρξεκαηηθψλ ζρέζεσλ, νη νπνίεο κε ηε ζεηξά ηνπο δηαλνίγνπλ ηνλ δξφκν γηα ηελ θαπηηαιηζηηθή νηθνλνκία, εγθαινχλ ην ζπγθεθξηκέλν εγρείξεκα θαη ηηο αμηψζεηο ηνπ σο αληηδξαζηηθέο. Χζηφζν κηα πην ζαθή θαη επθξηλή απάληεζε γηα ηε ζχλδεζε ηνπ εγρεηξήκαηνο κε ηνπο αηξεηηθνχο, κπνξνχκε λα ιάβνπκε, αλ εμεηάζνπκε ηελ αίξεζε ζηα πιαίζηα ηεο «Αλαηαξαρήο». Αο δνχκε ινηπφλ ηη κπνξνχλ λα καο απνθαιχςνπλ νη πεγέο. ΢ηηο 12/12/1382, θαη αθνχ νη αξηζηνθξαηηθέο ειίη είραλ απνθαηαζηήζεη ηελ θπξηαξρία ηνπο αλαηξέπνληαο ην θαζεζηψο ηεο πεξηφδνπ 1378-1382, κηα λνκνζεηηθή πξφβιεςε παξνπζηάζζεθε ζηα ζπκβνχιηα ηεο θνηλφηεηαο θαη αθνξνχζε ηελ πνηληθνπνίεζε ησλ «certos fratres seu fraticellos». ΢ηηο 9/12 ηνπ ίδηνπ ρξφλνπ είραλ θαηαδηθαζζεί νη πξνζπάζεηεο δχν minuti λα επαλνξζψζνπλ ηηο ζπληερλίεο ηνπ popolo minuto. Μηα αληίζηνηρε ζπδήηεζε γηα ηελ δίσμε ησλ Fraticelli είρε δηεμαρζεί ζηα θνηλνηηθά θέληξα ιήςεο απνθάζεσλ ηνλ Οθηψβξε ηνπ 1381. Μάιηζηα ηηο ίδηεο αθξηβψο εκέξεο είρε γίλεη κηα ζπλσκνηηθή απφπεηξα επαλίδξπζεο ηεο minuti ζπληερλίαο, ε νπνία φκσο απέηπρε. Ζ απφθαζε θαηά ησλ αηξεηηθψλ ειήθζε ζηηο 14/12/1381, κία εκέξα πξηλ ηελ έθδνζε ηεο απφθαζεο εηο βάξνο ησλ πξνζπαζεηψλ γηα ηελ επαλαζπγθξφηεζε ηεο ζπζζσκάησζεο. Δίρε πξνεγεζεί ζηηο 8/7/1381 κηα δηαηαγή ηεο ΢ηληνξίαο, ε νπνία ζηξεθφηαλ εηο βάξνο ησλ 129

βι. Brucker, Sorcery in Early Renaissance Florence, Studies in the Renaissance, Vol. 10 (1963), ζ. 8.

109


αηξεηηθψλ θαη ηνπο δηέηαζζε λα εγθαηαιείςνπλ ηελ πφιε. Αληίζηνηρα ζηηο 13/10/1378 νη Priores είραλ ζεζπίζεη έλα ςήθηζκα θαηά ησλ αηξεηηθψλ. Σελ ίδηα πεξίνδν ε «Κνκκνχλα» ειάκβαλε κηα ζεηξά κέηξσλ, πξνθεηκέλνπ λα ηηκσξήζεη ηα κέιε ηνπ «Popolo di Dio» θαη λα απνηξέςεη θάζε κειινληηθή απφπεηξα θνηλσληθήο αλαηαξαρήο. Μπνξνχκε ινηπφλ, λα ππνζέζνπκε φηη ζε απηή ηελ αληηζηνηρία κεηαμχ ησλ απνθάζεσλ, νη νπνίεο αθνξνχλ ηελ πνηληθνπνίεζε ηνπ «Popolo di Dio» θαη άιισλ θηλήζεσλ ηνπ popolo minuto κε απηή ησλ Fraticelli, ππάξρεη κηα δηαζχλδεζε κεηαμχ ησλ δχν θηλεκάησλ, θάηη ην νπνίν εληζρχεηαη απφ ην πξναλαθεξζέλ γεγνλφο, φηη ν γξακκαηηθφο ηνπ «Popolo di Dio» ήηαλ αηξεηηθφο, νπαδφο ησλ Fraticceli. Αθφκα κία έλδεημε γηα απηνχ ηνπ είδνπο ηε ζχλδεζε ηνπ θηλήκαηνο κε ηνπο Fraticelli εληνπίδνπκε θαη ζηηο δηαηππψζεηο ησλ λνκνζεηηθψλ κέηξσλ, ηα νπνία ειήθζεζαλ απφ ηα θνηλνηηθά θέληξα ιήςεο απνθάζεσλ ην θζηλφπσξν ηνπ 1378 εηο βάξνο ηνπ «Popolo di Dio». Αλάκεζα ζε απηέο ππάξρεη θαη κία, ε νπνία αλαθέξεηαη ζηελ αλάγθε ηηκσξίαο «απηψλ πνπ δηαζπείξνπλ θήκεο θαη πξνθεηείεο». Απφ πνιηηηθή άπνςε φια απηά ηα κέηξα εληάζζνληαη ζε κηα πξνζπάζεηα ηνπ θαζεζηψηνο, ην νπνίν πξνήιζε απφ ηε ζπκκαρία ησλ εκπνξηθψλ ειίη κε ηε ΢ηληνξία ηνπ Michele di Lado, ε νπνία θαηάθεξε λα ελψζεη ην popolo, πξνθεηκέλνπ λα εμνβειίζνπλ ηνλ θνηλφ ερζξφ, ν νπνίνο άθνπγε ζην φλνκα «Popolo di Dio», λα νρπξψζεη ηε ζηαζεξφηεηά ηνπ θαη λα εμνπιηζζεί θαηαζηαιηηθά. Με απηήλ ηελ έλλνηα ζηηο άκεζεο πξνηεξαηφηεηεο ηνπ θαζεζηψηνο εηίζεην ε εθκεδέληζε θάζε αληίξξνπεο ζηελ πθηζηάκελε «Κνκκνχλα» ηάζεο, ηεο νπνίαο κηα ζπληζηψζα πξνθαλψο απνηεινχζαλ απηέο νη «θήκεο θαη νη πξνθεηείεο». Όκσο πνηέο κπνξεί λα ήηαλ απηέο; Πξφθεηηαη γηα έλα εξψηεκα, ην δελ κπνξνχκε λα απαληήζνπκε κε ηα ππάξρνληα ζηνηρεία. Χζηφζν μέξνπκε φηη ηελ πεξίνδν 1377-78 ζηε Φισξεληία θπθινθνξνχζε έλα βηβιίν, ην νπνίν πεξηείρε πξνθεηείεο γηα ηνπο πάπεο θαη ην νπνίν είρε γξαθηεί απφ θάπνηα νκάδα ησλ Fraticelli. Μεηά ηαχηα έρεη έιζεη ε ψξα λα ηρλειαηήζνπκε ην ζενινγηθφ/δηαλνεηηθφ ζχκπαλ ησλ Fraticceli, πξνθεηκέλνπ λα ηρλειαηήζνπκε ην ηδενινγηθφ θαη πλεπκαηηθφ πιαίζην, κέζα ζην νπνίν θπνθνξήζεθαλ εγρεηξήκαηα, φπσο απηφ ηνπ «Popolo di Dio». ΢ε απηήλ ηελ πξνζπάζεηα νη ίδηεο νη θεθαιέο ηεο Κνηλφηεηαο κέζα απφ ηα εηο βάξνο ησλ Fraticceli θείκελα ησλ λνκνζεηηθψλ επεμεξγαζηψλ θαη απνθάζεψλ ηνπο, καο θιεξνλνκνχλ ζηνηρεία θαη ελδείμεηο γηα ην ηδενινγηθφ θνξηίν, ην νπνίν έθεξαλ νη νκάδεο ησλ αηξεηηθψλ: «Δλ φςεη ηνπ κεγάινπ πιήζνπο ησλ θισξεληηλψλ θαηνίθσλ, νη νπνίνη θηλεηνπνηνχληαη απφ δήιν γηα ηελ πίζηε θαη γηα άιινπο ιφγνπο, απηή ε αίηεζε εηζάγεηαη ζε Δζάο, άξρνληεο Priores. Δδψ θαη πνιιά ρξφληα, εδψ ζηελ πφιε ηεο Φισξεληίαο θαη ζηα πεξίρσξα έρνπλ ζπγθεληξσζεί δηάθνξνη αδειθνί, νη ιεγφκελνη Fraticelli, απφ ηνπο νπνίνπο θάπνηνη είλαη απνζηάηεο ηνπ θαλφλα ηνπ επινγεκέλνπ Φξαγθίζθνπ θαη νη νπνίνη απνθαινχληαη κε δηάθνξα νλφκαηα, φπσο Mηλνξίηεο θαη θάπνηεο θνξέο Αδειθνί ηνπ Πέλεηνο Βίνο θαη θάπνηεο άιιεο νη Πέλεηεο Κήξπθεο. Απηνί είλαη νπαδνί ηνπ Μηραήι ηεο Σζεδέλα, ελφο αλζξψπνπ θαηαξακέλνπ νλφκαηνο, ν νπνίνο θαηαδηθάζζεθε γηα αίξεζε 110


θαη ήηαλ πξψελ αμησκαηνχρνο ηνπ Φξαγθηζθαληθνχ Σάγκαηνο. Με αζεβή αηνπήκαηα θαη κεζνδεχζεηο, απηνί νη αδειθνί ή Fraticelli, ζηελ πφιε καο θαη ζηελ επξχηεξε πεξηνρή εμαπαηνχλ θαη παξαπιαλνχλ αξθεηνχο απινχο θαη ιατθνχο αλίδενπο αλζξψπνπο, πείζνληάο ηνπο κε αλππφζηαηεο θαη αηξεηηθέο απφςεηο θαη απνκαθξχλνληάο ηνπο απφ ηα επιαβή θαζήθνληα…Απηνί επίζεο ηνικνχλ λα θεξχηηνπλ θαη λα ιεηηνπξγνχλ ζε ζπγθεθξηκέλνπο ρψξνπο, ρσξίο λα έρνπλ ηελ άδεηα ή ηελ εμνπζία γηα θάηη ηέηνην. Δπηπιένλ, καδί κε ηα ππφινηπα αλνκήκαηά ηνπο, απηνί θαηεγνξνχλ ηνλ πάπα Ησάλλε ηνλ 22ν θαη άιινπο πάπεο, πνπ ηνλ δηαδέρζεθαλ φηη ήηαλ θαη είλαη αηξεηηθνί, θαη φηη φινη νη θαξδηλάιηνη πνπ είλαη καδί ηνπο είλαη θαη απηνί αηξεηηθνί θαη φηη θαλέλαο θιεξηθφο δελ κπνξεί λα ηειεί ηηο ζείεο ιεηηνπξγίεο, εθηφο απφ ηνπο εαπηνχο ηνπο, θαη φηη απηνί απφ κφλνη ηνπο κπνξνχλ λα εθιέμνπλ έλαλ πάπα θαη λα κεηαξξπζκίζνπλ φιε ηελ εθθιεζία θαηά ην δνθνχλ. Απηνί ηζρπξίδνληαη φηη δελ ππάξρεη πάπαο θαη φηη απηνί κφλνη ηνπο είλαη ηα κέιε ηεο Ρσκατθήο Δθθιεζίαο θαη απηνί θεξχηηνπλ θαη δηαδίδνπλ θαη άιια αηξεηηθά πξάγκαηα, θαη νξγαλψλνπλ θξπθέο ζπλεπξέζεηο θαη ζπλεδξηάζεηο θαη κέζσ απηψλ δηαδίδνπλ ζθαλδαιψδε πξάγκαηα θαη κε απηφλ ηνλ ηξφπν πξνθαινχλ ηε ζετθή θπξηαξρία θαη ζέηνπλ ζε θίλδπλν ηηο ςπρέο. Αλ δελ παξζνχλ κέηξα γηα απηήλ ηελ αίξεζε, απηή ζα αλαπηπρζεί θαη ζα εμαπιψζεη ηηο ξίδεο ηεο ζε ηέηνηα έθηαζε, ψζηε ε πφιε ηεο Φισξεληίαο ζα απεηιεζεί απφ δηάζπαζε θαη άιια πνιιά θαθά πξάγκαηα ζα πξνθιεζνχλ…»130. Σν παξαπάλσ θείκελν, ην νπνίν έηπρε επεμεξγαζίαο θαη επηθχξσζεο απφ ηηο αξρέο ηεο Κνηλφηεηαο ζηα 1382 θαη απνηέιεζε ηελ θνξχθσζε ησλ πξνεγνπκέλσλ κεηά ηνλ Αχγνπζην ηνπ 1378 θαηαζηαιηηθψλ πξνζπαζεηψλ ηεο Κνηλφηεηαο θαηά ησλ Fraticelli, ζπλεγνξεί ππέξ ησλ δηαπηζηψζεσλ, ηηο νπνίεο εθζέζακε παξαπάλσ θαη είλαη ζε ζέζε λα καο πξνκεζεχζεη κε ζηνηρεία γηα ηε ζεψξεζε ησλ αηξεηηθψλ. Δλ πξψηνηο ην θείκελν δηαπηζηψλεη ηε ζχλδεζε ηεο αίξεζεο κε ηνπο απινχο θαη αλίδενπο ιατθνχο αλζξψπνπο ηεο Φισξεληίαο. Ζ θξάζε «απινί θαη αλίδενη» ηαπηίδεηαη κε ηηο αμηνινγηθέο θξίζεηο ηνπ popolo γηα ηνπο εξγάηεο ηνπ popolo minute, ηηο νπνίεο εμεηάζακε ζε πξνεγνχκελν θεθάιαην. Με απηήλ ηελ έλλνηα κπνξνχκε λα πνχκε φηη ην βαζηθφ ππνθείκελν ζην νπνίν πξαγκαηνπνηνχηαλ ε απεχζπλζε ησλ αηξεηηθψλ θαη επεηπγράλεην ε γείσζε καδί ηνπ, ήηαλ ην popolo minuto θαη νη θησρνί ρσξηθνί ηνπ contado.131 Δπηπιένλ ε επηξξνή ηεο αίξεζεο ήηαλ ηέηνηα, πνπ κπνξνχζε λα πξνθαιέζεη ηε δηάζπαζε ηεο πφιεο κε θαηαζηξνθηθέο ζπλέπεηεο γηα ηελ ίδηα ηελ ππφζηαζή ηεο. ΢πλεπψο νη αξρέο ηεο «Κνκκνχλαο» αληηιακβάλνληαη ην αηξεηηθφ θίλεκα σο κηα απεηιή γηα ηελ ίδηα ηελ «Κνκκνχλα», θαη γη’ απηφ ηνλ ιφγν πξνζπαζνχλ λα ην θαηαζηείινπλ, φπσο έθαλαλ θαη κε ην εγρείξεκα ηνπ «Popolo di Dio». Tέινο –θαη απηφ είλαη ην ζεκαληηθφηεξν-, ην 130

To παξάζεκα είλαη παξκέλν απφ ην ΑSF, Provissioni, 71, fols. 175v-176r ζην Βrucker, The Society of Renaissance Florence, A

Documentary Study, Renaissance Society of America, 1998, ζ. 250-252. 131

Γηα ηελ απεχζπλζε ησλ αηξεηηθψλ θαη ηε ζχλδεζε κε ην popolo minuto βι. Stephens, «A Rejoinder: Ζeresy in Medieval and

Renaissance Florence. A Comment», Past and Present, No. 62, (Feb., 1974), ζ. 163, Becker, «A Comment on Savonarola, Florence and Millenarian Tradition», Church History, Vol. 27, No. 4 (Dec., 1958), ζ. 308.

111


νπνίν κπνξνχκε λα αληιήζνπκε απφ ην ελ ιφγσ θείκελν, νη αηξεηηθνί παξνπζηάδνληαη ή γίλνληαη αληηιεπηνί σο επίδνμνη αλαηξνπείο ηεο ζπλνιηθά πθηζηάκελεο πλεπκαηηθήο ηάμεο πξαγκάησλ, θαζψο αξλνχληαη ηελ παξακηθξή εμνπζία φρη κφλν ηνπ πάπα, αιιά ζπλνιηθά ηεο Δθθιεζίαο κε ηε δεδνκέλε νξγάλσζε θαη ιεηηνπξγία θαη ηα δεδνκέλα ραξαθηεξηζηηθά. Με απηήλ ηελ έλλνηα γηα ηηο αξρέο ηεο «Κνκκνχλαο» νη αηξεηηθνί είλαη θνξείο ελφο πλεπκαηηθνχ πξνηάγκαηνο, ην νπνίν βξίζθεηαη ζε πιήξε αληηδηαζηνιή κε ην θπξίαξρν, ην νπνίν επηδηψθνπλ λα αλαηξέςνπλ θαη ην νπνίν αλ επηβιεζεί, ζα νδεγήζεη ζηελ θαηαζηξνθή ηεο πθηζηάκελεο πλεπκαηηθήο εμνπζίαο, ζε κηα δηαθνξεηηθή δηαθπβέξλεζε ησλ αλζξσπίλσλ ςπρψλ, ζε κηα άλεπ πξνεγνπκέλνπ αλαδηάηαμε ηνπ πλεπκαηηθνχ ζηάηνπο, ην νπνίν ήηαλ έλα ζηαζεξφ εζηθφ θαη ηδενινγηθφ ζεκέιην γηα ηε ζηαζεξφηεηα ηνπ θαζεζηψηνο ηεο «Κνκκνχλαο». Δπίζεο ηελ ηδενινγηθή θαη πλεπκαηηθή αλαθνξά ηνπ αηξεηηθνχ θηλήκαηνο, ηελ νλνκαηίδεη ην θείκελν, ππνδεηθλχνληαο ηνπ Fraticelli σο νπαδνχο θαη ππνζηεξηθηέο ηνπ αηξεηηθνχ θαη πξψελ αμησκαηνχρνπ ηνπ Φξαγθηζθαληθνχ Σάγκαηνο, Μηραήι ηεο Σζεδέλαο. Ο Μηραήι ηεο Σζεδέλαο (1270-1342), θξαγθηζθαλφο κνλαρφο, απφθνηηνο ηεο ζενινγηθήο ζρνιήο ηνπ Παξηζηνχ, απφ φπνπ έιαβε ηελ άδεηα δηδαζθαιίαο, θαη δηδάζθαινο ζενινγίαο ηνπ παλεπηζηεκίνπ ηεο Μπνιφληα θαη επηθεθαιήο απφ ηα 1316 έσο ηα 1329 ηνπ Φξαγθηζθαληθνχ Σάγκαηνο, καδί κε ηνλ άγγιν θξαγθηζθαλφ William ηνπ Ocham ήηαλ ν βαζηθφο ππνζηεξηθηήο ηεο θξαγθηζθαλήο πελίαο θαη ν θχξηνο ηδενινγηθφο αληίπαινο ηνπ πάπα Ησάλλε ηνπ 22νπ, κε ηνλ νπνίν ελεπιάθε ζε κηα ζθνδξή δηαπάιε γηα ην δήηεκα ηεο πελίαο.132 Οη πξνζπάζεηεο ηνπ Μηραήι επηθεληξψζεθαλ ζην λα απνθξνχζεη ηελ παπηθή βνχια ηνπ Ησάλλε κε ηνλ ηίηιν «Quorumdam exigit» (1317), κε ηελ νπνία επεμεγνχζε θαη εξκήλεπε ηα δηαηάγκαηα ηνπ πάπα Νηθνιάνπ ηνπ 3νπ κε ηνλ ηίηιν «Exiit qui seminat» (1279) θαη απηά ηνπ πάπα Κιήκε ηνπ 5νπ κε ηνλ ηίηιν «Exivi de paradiso» (1312). ΢ηα 1327 χζηεξα απφ αιιεπάιιειεο ζπλφδνπο θαη αληηπαξαζέζεηο ησλ ηαγκάησλ θαη ησλ θιεξηθψλ ηεο Αγίαο Έδξαο, ν Μηραήι πξνζεθιήζε λα εκθαληζζεί ζηελ Αβηληφλ ελψπηνλ ηνπ πάπα, κε βαζηθφ ζθνπφ λα κελ παξαζηεί ζηε ζχλνδν ηνπ θξαγθηζθαληθνχ ηάγκαηνο, ε νπνία ήηαλ θαζνξηζκέλε λα γίλεη ζηα 1328 ζηε Μπνιφληα. Χζηφζν παξά ηελ απνπζία ηνπ απφ ηε ζχλνδν, ν Μηραήι, ληθψληαο ηελ ππνςεθηφηεηα ηνπ William, θαηάθεξε λα επαλεθιεγεί επηθεθαιήο ηνπ ηάγκαηνο, θαη ζηα 1329 καδί κε ηνλ William θαη άιινπο θξαγθηζθαλνχο δξαπέηεπζε απφ ηελ Αβηληφλ, κε ζθνπφ θηάζεη ζηε Νάπνιε, γηα λα ηεζεί ππφ ηελ πξνζηαζία ηνπ βαζηιηά Ρνβέξηνπ. Χζηφζν κηα θαηαηγίδα θαηά ηε δηάξθεηα ηνπ ηαμηδηνχ ηνλ αλάγθαζε λα αιιάμεη πινίν θαη λα επηβηβαζζεί ζε έλα, ην νπνίν είρε δηαζέζεη ν απηνθξάηνξαο θαη έηζη ηειηθά απνβηβάζζεθε ζηελ

132

Γηα κία επηζθφπεζε ηεο αληηπαξάζεζεο πεξί απνζηνιηθήο πελίαο βι. Burr D., «The Correctorium Controversy and the Origins of

the Usus Pauper Controversy», Speculum, Vol. 60, No. 2 (Apr., 1985), ζ. 331-342.

112


Πίδα. ΢ηελ Πίδα ζρεκαηίζζεθε γχξσ απφ ηνλ Μηραήι έλαο θχθινο απφ ζρηζκαηηθνχο θιεξηθνχο, ηνπο νπνίνπο ν απηνθξάηνξαο πξνζηάηεπε, κε απνηέιεζκα ν Μηραήι λα αθνξηζζεί απφ ηνλ πάπα. ΢ηα 1329 ν Μηραήι ζπλέγξαςε έλαλ «ιίβειιν», ν νπνίνο ηνηρνθνιιήζεθε ζηελ πφξηα ηνπ θαζεδξηθνχ ηεο Πίδα θαη θπθινθφξεζε ζε αληίηππα ζε φιε ηελ ήπεηξν. ΢ηνλ ελ ιφγσ «ιίβειιν» ν Μηραήι ζπκππθλψλεη θαη ζπλνςίδεη ηελ αληηπαξάζεζε γηα ηελ πελία, αληηθξνχνληαο έλα-έλα ηα επηρεηξήκαηα ηνπ πάπα. Ζ ηεθκεξίσζε ησλ επηρεηξεκάησλ ηνπ πξνέξρεηαη απφ ηηο Γξαθέο θαη ηα έξγα ηνπ Αγίνπ Απγνπζηίλνπ. ΢πγρξφλσο κέζα απφ ηελ ππεξάζπηζε ηεο πελίαο θαη ηελ αληίθξνπζε ησλ παπηθψλ ηζρπξηζκψλ, πεξηγξάθεηαη ε ζπλνιηθή ζεψξεζε ηνπ Μηραήι γηα ηα θιέγνληα δεηήκαηα, ηα νπνία αθνξνχζαλ ηελ ηδενινγηθή δηαπάιε ηνπ 14νπ αηψλα. Με απηήλ ηελ έλλνηα είλαη ρξήζηκν λα εμεηάζνπκε θάπνηεο απφςεηο ηνπ Μηραήι, πξνθεηκέλνπ λα βξνχκε ζπλδέζεηο κεηαμχ ηεο ζεψξεζεο ηνπ Μηραήι, άξα θαη ησλ Fraticelli κε ην εγρείξεκα ηνπ «Popolo di Dio». ΢πλεπψο ην δήηεκα, ην νπνίν ζα πξέπεη λα εξεπλήζνπκε είλαη ην πψο ηνπνζεηείηαη ν Μηραήι γηα ηα δεηήκαηα πνπ αθνξνχλ ηελ αλζξψπηλε δηαθπβέξλεζε θαη ηα ζπζηήκαηα θνηλσληθήο θαη πνιηηηθήο νξγάλσζεο. Βαζηθή αξρή ηεο ζθέςεο θαη ηεο δξάζεο ηνπ Μηραήι, φπσο θαη ησλ ππφινηπσλ Πλεπκαηηθψλ Φξαγθηζθαλψλ, ήηαλ ε κίκεζε ηεο πελίαο ηνπ Υξηζηνχ, ησλ Απνζηφισλ θαη ησλ πξσηνρξηζηηαληθψλ θνηλνηήησλ. Με απηήλ ηελ έλλνηα ν Μηραήι ππνδεηθλχεη δχν θνξπθαίεο επαγγειηθέο θαη απνζηνιηθέο αξρέο, πάλσ ζηηο νπνίεο πξέπεη λα νηθνδνκείηαη ε δσή θαη πξάμε ηνπ αλζξψπνπ: Σελ απφξξηςε ηεο ηδηνθηεζίαο θαη ηε δηαηήξεζε ηεο αγλφηεηαο. Πξνθεηκέλνπ λα ελζαξθσζνχλ απηέο νη αξρέο, ζα πξέπεη ην ζψκα ησλ πηζηψλ λα νξγαλψλεηαη, κε ηνλ ίδην ηξφπν, ν νπνίνο πεξηγξάθεηαη ζηηο Πξάμεηο αλαθνξηθά κε πξψηεο θνηλφηεηεο ρξηζηηαλψλ θαη δε: «Καη πάληεο νη πηζηεχνληεο ήζαλ νκνχ θαη είρνλ ηά πάληα θνηλά, θαη ηα θηήκαηα θαη ηα ππάξρνληα απηψλ επψινπλ θαη δηεκνίξαδνλ απηά εηο πάληαο, θαζ’ ήλ έθαζηνο είρε ρξνία. Καη θαζ’ εκέξαλ εκκέλνληεο νκνζπκαδφλ ελ ησ ηεξψ θαη θφπηνληεο ηνλ άξηνλ θαη’ νίθνπο, κεηειάκβαλνλ ηελ ηξνθή ελ αγαιιηάζεη θαη απιφηεηη θαξδίαο…» (Πξάμεηο Β΄:44-46). Θα κπνξνχζακε λα πνχκε φηη ε πιήξεο απνπζία ηδησηηθήο πεξηνπζίαο θαη ν θνηλφο βίνο ησλ πηζηψλ, είλαη γηα ηνλ Μηραήι, ηα ζεκέιηα ηνπ ελδεδεηγκέλνπ ηξφπνπ νξγάλσζεο ησλ ρξηζηηαλψλ θαη ζπλεπαθφινπζα ηεο θνηλσλίαο, ηεο νπνίαο απηνί απνηεινχλ κέιε ηεο. Ο Μηραήι μεθηλψληαο απφ ηελ παξαπάλσ αθεηεξία, πξνεθηείλεη ηνπο ζπιινγηζκνχο ηνπ, ζεσξψληαο φηη ν θιήξνο δελ ζα πξέπεη λα είλαη κηα μερσξηζηή νκάδα απνζπαζκέλε απφ ηνπο ππφινηπνπο πηζηνχο, αιιά φ,ηη ηζρχεη γηα ηνλ θιεξηθφ λα ηζρχεη θαη γηα ηνπο άιινπο πηζηνχο θαη αληίζηξνθα. ΢ηεξηδφκελνο ζην ζρεηηθφ ρσξίν απφ ηηο Πξάμεηο, ην νπνίν αλαθέξεη: «Σνπ δε πιήζνπο ησλ πηζηεπζάλησλ ήλ ή θαξδία θαη ε ςπρή κία θαη νπδε εηο ηη ησλ ππαξρφλησλ απησ έιεγελ ηδίνλ είλαη, αιι’ ελ απηνίο άπαληα θνηλά…νπδέ γαξ ελδεήο ηηο ππήξρελ ελ απηνίο, φζνη γαξ θηήηνξεο ρσξίσλ ή νηθίσλ ππήξρνλ, πσινχληεο έθεξνλ ηαο ηηκάο ησλ πηπξαζθνκέλσλ θαη εηίζνπλ παξά ηαο 113


πφδαο ησλ απνζηφισλ» (Πξάμεηο Γ΄:32, 34-35), αλαπηχζζεη ηνλ ηζρπξηζκφ ηνπ σο αθνινχζσο: «Ο θνηλφο βίνο είλαη αλαγθαίνο γηα φινπο, εηδηθά γη’ απηνχο πνπ επηζπκνχλ λα κάρνληαη…γηα ηνλ Θεφ θαη επηζπκνχλ λα κηκνχληαη ην βίν θαη ηηο αξρέο ησλ Απνζηφισλ. Γηα ηε ρξήζε φισλ ησλ πξαγκάησλ, ηα νπνία ζε απηφλ ηνλ θφζκν ζα έπξεπε λα ήηαλ θνηλά, αιιά κε ηελ αδηθία, έλα άηνκν είπε φηη θάπνην πξάγκα είλαη δηθφ ηνπ, θαη έλα άιιν άηνκν φηη απηφ ην πξάγκα ήηαλ δηθφ ηνπ. Καη κε απηφλ ηνλ ηξφπν κηα δηάζπαζε έγηλε αλάκεζα ζηνπο ζλεηνχο. Καη φπσο ν αέξαο δελ κπνξεί λα ρσξηζζεί, νχηε ε ιάκςε απφ ηνλ ήιην, έηζη θαη ηα αγαζά, ηα νπνία δφζεθαλ ζηνπο αλζξψπνπο, πξέπεη λα κελ ρσξίδνληαη, αιιά λα θαηέρνληαη απφ θνηλνχ. Με ην έζηκν απηήο ηεο πξαθηηθήο, νη απφζηνινη θαη νη αθφινπζνί ηνπο δηήγαλ φινη καδί θνηλφ βίν…Απφ ηα παξαπάλσ ιφγηα είλαη θαζαξφ φηη ηα αγαζά, ηα νπνία αλαθέξνληαη ζηηο Πξάμεηο, ήηαλ θνηλά, ήηαλ δειαδή ηα θνηλά αγαζά ηεο θαζνιηθήο θαη παγθφζκηαο θνηλφηεηαο ησλ πηζηψλ θαη φρη ηεο μερσξηζηήο θνηλφηεηαο ή ηνπ θνιιεγίνπ ησλ Απνζηφισλ. Κη απηφ γηαηί, αλ νη Απφζηνινη, νη νπνίνη ζπκπεξηιακβάλνληαλ ζε απηφ ην πιήζνο ησλ πηζηψλ σο ην πην επγελέο ηκήκα ηνπ, θαηείραλ θάπνηα αγαζά πξννξηζκέλα γηα ην δηθφ ηνπο ηδηαίηεξν θνιιέγην, ηφηε απηά ηα αγαζά δελ ζα ήηαλ θνηλά θαη γηα ηνπο ππφινηπνπο πηζηνχο, θη απηφ γηαηί απηά πνπ είλαη ηδηνθηεζία ηνπ κέξνπο δελ είλαη θαη ηδηνθηεζία ηνπ ζπλφινπ. Καη απφ ηε ζηηγκή πνπ θαλέλαο απφ απηφ ην πιήζνο δελ είρε ηίπνηα δηθφ ηνπ, ζπλεπάγεηαη φηη θαη νη Απφζηνινη πνπ ήηαλ κέζα ζε απηφ ην πιήζνο, θάηη ζαλ κέξνο ηνπ, δελ θαηείραλ θη απηνί ηίπνηα είηε αηνκηθά είηε σο έλα ηδηαίηεξν θαη μερσξηζηφ θνιιέγην»133. Με βάζε ηα παξαπάλσ ν Μηραήι εμαπνιχεη κία πνιεκηθή εηο βάξνο ηεο ζπζζψξεπζεο πινχηνπ θαη ηεο αηνκηθήο ηδηνθηεζίαο, πξνηείλνληαο ηελ εμάιεηςή ηεο ζχκθσλα κε ηα επαγγειηθά πξφηππα. ΢ε απηήλ ηελ θαηά ηνλ Μηραήι «θνηλσλία» κάιηζηα δελ ππάξρεη θάπνην μερσξηζηφ ζψκα αλζξψπσλ, απνζπαζκέλν απφ ην θνηλσληθφ ζχλνιν, ην νπνίν επηθπιάζζεη ζηνλ εαπηφ ηνπ ην δηθαίσκα λα θαηέρεη πεξηνπζηαθά αγαζά. Ζ θνηλφηεηα ινηπφλ ηνπ Μηραήι είλαη «θαζνιηθή θαη παγθφζκηα», αθνξά φινπο ηνπο πηζηνχο θαη φρη κηα μερσξηζηή θνηλφηεηα ή θάπνην θνιιέγην θιεξηθψλ. Αλ ζειήζνπκε λα εξκελεχζνπκε ηελ παξαπάλσ ινγηθή κε βάζε ηελ επνρή, ζηελ νπνία πξνβιήζεθε, ζα πξέπεη λα πνχκε φηη απηνχ ηνπ είδνπο ε ππεξάζπηζε ηεο απνζηνιηθήο πελίαο απνηειεί αληίδξαζε ζηηο εζηθέο θαη πνιηηηζκηθέο αλαηξνπέο, ηηο νπνίεο επέθεξε ε πξντνχζα επέθηαζε ησλ εκπνξνρξεκαηηθψλ ζρέζεσλ θαη ε εκπνξεπκαηηθή παξαγσγή, σο απφξξνηα ηεο δηάξξεμεο ηεο θπζηθήο νηθνλνκίαο.134 H εθ κέξνπο ηνπ Μηραήι πεηζκαηηθή θαη ζπλερήο πξνβνιή 133

Όια ηα παξαζέκαηα απφ ηνλ «ιίβειιν» ηνπ Μηραήι είλαη παξκέλα απφ ην Σhe Shorter Appeal of Michael of Cesena, Extracted

from the Longer Appeal, translated from G. Gal and D. Flood, eds., Nicolaus Minorita: Cronica, ζ. 429-456. Αληηπαξέβαιε ην θαηά ηνλ Uberto Eco θήξπγκα ελφο θξαγθηζθαλνχ κνλαρνχ ησλ αξρψλ ηνπ 14νπ αηψλα, ην νπνίν παξαηίζεηαη ζην Eco U., Σν ΋λνκα ηνπ Ρφδνπ, εθδ. Διιεληθά Γξάκκαηα, ζζ. 198-199: «΢ηελ Ηηαιία ε πφιε είλαη θάηη δηαθνξεηηθφ απ’ φ,ηη ζηα κέξε κνπ…Γελ είλαη κφλν ν ρψξνο πνπ δεηο: είλαη θαη ρψξνο απνθάζεσλ, φινη βξίζθνληαη δηαξθψο ζηελ πιαηεία, νη πνιίηεο κάγηζηξνη ζεσξνχληαη πην ζεκαληηθνί απφ ηνλ απηνθξάηνξα ή ηνλ πάπα. Δίλαη…ζαλ πνιιά βαζίιεηα…Καη βαζηιείο είλαη νη έκπνξνη. Καη ην φπιν ηνπο είλαη ην ρξήκα. Σν ρξήκα ζηελ Ηηαιία έρεη άιιε ιεηηνπξγία…Σν ρξήκα θπθινθνξεί παληνχ, κεγάιν κέξνο ηεο δσήο φκσο θαηεπζχλεηαη θαη ξπζκίδεηαη απφ ηελ αληαιιαγή αγαζψλ, θνηφπνπια ή δεκάηηα ζηάξη, ή έλα δξεπάλη, ή κηα άκαμα. Καη ην ρξήκα 134

114


ησλ επαγγειηθψλ ρσξίσλ, ηα νπνία θαηαθξίλνπλ ηνπο εθπξνζψπνπο ηνπ πινχηνπ θαη απαγνξεχνπλ ζηνπο Απνζηφινπο λα θαηέρνπλ ρξεκαηηθή πεξηνπζία, ζπλεγνξεί ππέξ απηήο ηεο δηαπίζησζεο θαη δε: «κε θηήζεζζε ρξπζφλ κεδέ άξγπξνλ κεδέ ραιθφλ εηο ηαο δψλαο πκψλ, κελ πήξαλ εηο νδφ κεδέ δχν ρηηψλαο κεδέ ππνδήκαηα κεδέ ξάβδνλ, άμηνο γαξ εζηίλ ν εξγάηεο ηεο ηξνθήο απηνχ». Σελ επηηαγή απηή επηδηψθεη ν Μηραήι λα ηελ αλαγάγεη ζε ξπζκηζηηθή αξρή ηεο αλζξψπηλεο πξάμεο θαη δηαθπβέξλεζεο. Με δεδνκέλεο ηηο απφςεηο απηέο, ήηαλ επφκελν λα ζπγθξνπζζεί κε ηελ εγθφζκηα εμνπζία, είηε απηή πξνεξρφηαλ απφ πάπεο, είηε απφ ζπιινγηθά ζπκβνχιηα απηνδηνηθνχκελσλ θνηλνηήησλ, ε νπνία αλαγθάζζεθε, φπσο είδακε, λα πηνζεηήζεη κέζα απφ ζθνδξέο ζπγθξνχζεηο, θξηηήξηα ζπγθξφηεζεο θαη ιεηηνπξγίαο, ηα νπνία ήιζαλ κεηά ηελ εγθαηάιεηςε ή ηελ ππνρψξεζε ησλ παξαδνζηαθψλ κεζαησληθψλ αξρψλ άζθεζεο ηεο εμνπζίαο, ζχκθσλα κε ηηο νπνίεο ην ζεηηθφ δίθαην είλαη απφιπηα ζπκκνξθσηέν κε ην ζετθφ, δειαδή κε κία εζηθή θαη πλεπκαηηθή ηάμε, ε νπνία πξνζδηνξίδεηαη ζενθξαηηθά. ΢ηνλ 14ν αηψλα ηα εζηθά ζεκέιηα άζθεζεο ηεο εμνπζίαο άξρηζαλ λα αιιάδνπλ. Δλδεηθηηθέο γη’ απηφ είλαη νη ζρεηηθέο αιιαγέο ζηελ Φισξεληία ηνπ 1343, κε ηε κεηάβαζε απφ ηελ εγεκνλία ηεο «αξηζηνθξαηία ηεο γέλλεζεο» ζηελ εγεκνλία ηεο «αξηζηνθξαηίαο ηεο πξάμεο», ε νπνία θνηλσληθά εθθξάδεηαη κε ην δίπνιν magnati θαη nove cines. Σν θξηηήξην γηα ηελ νξζφηεηα ηεο πξάμεο ζηε Φισξεληία ηνπ 14νπ αηψλα ζρεηίδεηαη πξψηα απφ φια κε ηελ επηρεηξεκαηηθή δξαζηεξηνπνίεζε θαη ηελ απφθηεζε πινχηνπ θαη φρη κε ηηο αξρέο ηνπ Μηραήι, βάζεη ησλ νπνίσλ ζα πξέπεη λα νξγαλψλνληαη φρη κφλν νη θιεξηθνί, αιιά ζπλνιηθά ην ζψκα ησλ πηζηψλ θαη ζπλεπαθφινπζα ε αλζξψπηλε θνηλφηεηα. ΢ε έλαλ θφζκν ινηπφλ, απηφλ ησλ αζηηθψλ θνηλνηήησλ, κέζα ζηνλ νπνίν ην ρξήκα θαη ε ζπζζψξεπζε πινχηνπ ηείλεη λα γίλεη αθεηεξία θαη πξννξηζκφο ηεο θνηλσληθήο ζπκπεξηθνξάο θαη δξαζηεξηφηεηαο, ε έθθιεζε ηνπ Μηραήι γηα επαλάθηεζε ηνπ πξσηνρξηζηηαληθνχ ηδεψδνπο ηεο θνηλνθηεκνζχλεο θαη ηεο αλππαξμίαο ηεο αηνκηθήο ηδηνθηεζίαο, απνηειεί κία παξαθσλία, αλ φρη κηα θαηαζηξνθηθή απεηιή, ηελ νπνία νη θπξίαξρνη θχθινη ηνπ 14νπ αηψλα ζα πξέπεη λα απεκπνιήζνπλ, θαζψο γλσξίδνπλ φηη αλ απηφ ην θήξπγκα ζπλδεζεί κε «απινχο θαη αλίδενπο ιατθνχο αλζξψπνπο» ζα επηθέξεη θιπδσληζκνχο ζηελ πθηζηάκελε πνιηηηθή θαη πλεπκαηηθή ηάμε ηεο επνρήο. Δπηπξφζζεηα πξνθχπηεη απφ φια ηα παξαπάλσ θαη εηδηθά απφ ηε ζεψξεζε ηνπ Μηραήι γηα ηε ζρέζε ηνπ θιήξνπ κε ην ιαφ, φηη ν Μηραήι αληίθεηηαη ζηελ απφζπαζε ηνπ θιήξνπ απφ ην ππφινηπν ζψκα ησλ πηζηψλ θαη ηελ αλαγφξεπζή ηνπ ζε έλα είδνο πλεπκαηηθήο εμνπζίαο. Ζ δηρνηφκεζε απηή κεηαμχ θιήξνπ θαη ιανχ, ε νπνία εδξαηψζεθε ζηνλ 11ν αηψλα κέζα απφ ηε ρξεηάδεηαη γηα ηελ απφθηεζε αγαζψλ. Θα ‘ρεηο φκσο πξνζέμεη φηη ζηηο ηηαιηθέο πφιεηο ηα αγαζά ρξεζηκεχνπλ γηα ηελ απφθηεζε ρξήκαηνο. Αθφκα θαη νη ηεξείο, νη επίζθνπνη θαη, ηέινο, ηα ζξεζθεπηηθά Σάγκαηα πξέπεη λα βαζηζηνχλ ζην ρξήκα. Φπζηθά, έηζη, ε εμέγεξζε θαηά ηεο εμνπζίαο εθδειψλεηαη ζαλ επίθιεζε γηα πελία, θαη φζνη απέθιεηζαλ ηηο ζρέζεηο κε ην ρξήκα επαλαζηαηνχλ θαηά ηεο εμνπζίαο, θαη θάζε επίθιεζε γηα πελία πξνθαιεί κεγάιε έληαζε θαη δηακάρεο, θαη ζ’ νιφθιεξε ηελ πφιε, απφ ηνλ επίζθνπν σο ηνλ κάγηζηξν ληψζνπλ γηα ερζξφ φπνηνλ θεξχηηεη ππεξβνιηθά ηελ πελία. Οη ηεξνεμεηαζηέο ληψζνπλ ηε δπζσδία ηνπ Γαίκνλα φηαλ θάπνηνο αληηδξά ζηε δπζσδία ηεο θφπξνπ ηνπ Γαίκνλα».

115


Γξεγνξηαλή κεηαξξχζκηζε θαη ηελ θσδηθνπνίεζε ηνπ θαλνληθνχ δηθαίνπ, απνηέιεζε ην ζεκέιην, πάλσ ζην νπνίν νηθνδνκήζεθε θαη λνκηκνπνηήζεθε ν λένο ξφινο ηεο εθθιεζίαο σο θνξέαο κηαο ζπγθεληξσηηθήο εγθφζκηαο εμνπζίαο. Γηαθεξχζζεη ν Γξαηηαλφο ζην Decretum: «Τπάξρνπλ δχν είδε ρξηζηηαλψλ, ν θιήξνο θαη ν ιαφο». Ζ ίδηα ιεηηνπξγία ηεο απφζπαζεο ελφο ηδηαίηεξνπ ζψκαηνο αλζξψπσλ απφ ην ζχλνιν θαη ε αλαγφξεπζή ηνπ ζε δηεπζπληηθή νκάδα ηεο θνηλσλίαο, απνηειεί ζπζηαηηθφ ραξαθηεξηζηηθφ ησλ ιεηηνπξγηψλ ηεο Κνηλφηεηαο θαζ’ φιε ηε δηάξθεηα ηεο δηαδξνκήο ηεο. Με απηήλ ηελ έλλνηα ν Μηραήι θαη νη ππφινηπνη θξαγθηζθαλνί αηξεηηθνί εκθαλίδνληαη σο αξλεηέο θάζε πθηζηακέλεο κνξθήο εγθφζκηαο εμνπζίαο θαη εηζεγεηέο κίαο θαηλνχξηαο ζεκειίσζεο αλαθνξηθά κε ηελ θνηλσληθή δηεχζπλζε, ε νπνία έρεη λα θάλεη κε ηελ απνθαηάζηαζε ηεο ζρέζεο ηνπ ιανχ κε απηέο ηηο απνζπαζκέλεο θαη ηδηαίηεξεο νκάδεο αλζξψπσλ, νη νπνίνη ζπληζηνχλ ηηο θνξπθέο ηεο δηεχζπλζεο. Με βάζε απηή ηε δηαπίζησζε κπνξνχκε πην εχθνια λα θαηαιάβνπκε ηελ πιήξε αληίζεζε θαη απνζηξνθή ησλ αηξεηηθψλ ζε θάζε έθθαλζε ηεο εθθιεζηαζηηθήο ηεξαξρίαο ηεο επνρήο ηνπο, φπσο απηή ε απνζηξνθή πεξηγξάθεηαη απφ ηα θαηαδηθαζηηθά θείκελα ηεο «Κνηλφηεηαο» θαη ηελ αληηπαξάζεζή ηνπο ηελ κε ηηο θξαηνχζεο αληηιήςεηο γηα ηε ζπγθξφηεζε ηεο «Κνηλφηεηαο». Ο Μηραήι ζίγεη θαη ην δήηεκα ηεο ζρέζεο ζετθνχ θαη ηνπ ζεηηθνχ δηθαίνπ, δήηεκα ην νπνίν φπσο είδακε απαζρφιεζε έληνλα ζηελ παξαιιαγκέλε ηνπ κνξθή θπζηθφ-ζεηηθφ δίθαην, απφ αληηδηακεηξηθή φκσο νπηηθή γσλία έλαλ ραξαθηεξηζηηθφ δηαλννχκελν ησλ «Κνηλνηήησλ», ηνλ Μπαξηφιν. Με βάζε απηφ κπνξνχκε ζε απηφ ην ζεκείν λα επαλεπηζεκάλνπκε κηα δηαπίζησζε, ηελ νπνία ηελ εθζέζακε θαη παξαπάλσ, πξνζπαζψληαο λα εμεγήζνπκε ηνλ εθπνξεπφκελν εμηζσηηθφ ιφγν ηεο «Αλαηαξαρήο», φηη δειαδή θαζ’ φιε ηε δηαξθεηα ηνπ 14νπ αίσλα δηεμάγεηαη κηα ζθνδξή ηδενινγηθή αληηπαξάζεζε κεηαμχ αθελφο ησλ εθπξνζψπσλ ζε δηαλνεηηθφ επίπεδν ηεο εμέιημεο ηεο «Κνκκνχλαο», σο έλα κφξθσκα, ην νπνίν γηα λα αλαπαξαρζεί ρξεηάδεηαη ηελ θπξηάξρεζε ηνπ ζεηηθνχ δηθαίνπ επί ηνπ ζενθξαηηθά πξνζδηνξηζκέλνπ θαη αθεηέξνπ κίαο ηάζεο, ε νπνία ζθπξειαηείηαη θπξίσο κέζα απφ ηε θξαγθηζθαλή αηξεηηθφηεηα θαη ε νπνία αληηηίζεηαη ζηελ ππεξνρή ηνπ ζεηηθνχ δηθαίνπ, θξαδαίλνληαο ηε ζεκαία ηνπ ζετθνχ. ΢ε απηά ηα πιαίζηα ν Μηραήι, σο βαζηθφο εθπξφζσπνο ηεο δεχηεξεο ηάζεο πξνθξίλεη ηελ απφιπηε ππεξνρή ηνπ ζετθνχ πάλσ ζην ζεηηθφ δίθαην. Δπαλαθέξνληαο ην επαγγειηθφ εξψηεκα: «νη βαζηιείο ηεο γεο απφ ηίλσλ ιακβάλνπζη ηέιε ή θήλζνλ; Απφ ησλ πηψλ απηψλ ή απφ ησλ αιινηξηψλ;», ζίγεη έλα απφ ηα βαζηθά, φπσο πξναλαθέξακε, δεηήκαηα ηεο ηδενινγηθήο δηαπάιεο θαη ηνπ δηαλνεηηθνχ ζηνραζκνχ ηεο επνρήο, απηφ ηεο ζρέζεο κεηαμχ ηνπ ζείνπ/θπζηθνχ δηθαίνπ θαη ηνπ ζεηηθνχ. Ζ απάληεζε ηνπ Μηραήι είλαη ζαθήο θαη θαηεγνξεκαηηθή ππέξ ηνπ ζείνπ δηθαίνπ θαη ηεθκεξηψλεηαη κε ζενθξαηηθά επηρεηξήκαηα, παξκέλα απφ ηηο Γξαθέο. Δίλαη ελδεηθηηθφ φηη ηα επηρεηξήκαηα ηνπ πάπα, ηα νπνία πξνζπαζεί ν Μηραήι λα θαηαξξίςεη, ζηεξίδνληαη ζε Decreta, δειαδή ζε δηαηάγκαηα πξνεξρφκελα απφ κία λνκηθή επεμεξγαζία εθθιεζηαζηηθψλ θαλφλσλ, ε νπνία έγηλε κε ηελ ίδηα κεζνδνινγία, ηελ νπνία 116


ππέδεημαλ νη πξσηνπφξνη λνκνδηδάζθαινη ξσκατθνχ δηθαίνπ ηνπ 11νπ αηψλα. Με απηήλ ηελ έλλνηα ην δίθαην, ην νπνίν επηθαιείηαη ν πάπαο θαη πξνζπαζεί ν Μηραήι λα αληηθξνχζεη, είλαη κηα κνξθή ζεηηθνχ δηθαίνπ, θαζψο απηφ έρεη ηεζεί απφ έλαλ εγθφζκην αλζξψπηλν θνξέα θαη κέζα απφ κηα ζπληεηαγκέλε –ζχκθσλα κε ηα κέηξα ηεο επνρήο- δηαδηθαζία. Απέλαληη ζε απηφ ην δίθαην αληηπαξαβάιιεηαη ε αθιφλεηε αιήζεηα ηνπ δηθαίνπ ησλ Γξαθψλ, σο κηα απνθάιπςε ζηνλ άλζξσπν ηνπ ζείνπ δηθαίνπ. Απηνχ ηνπ είδνπο ζείν δίθαην, ην νπνίν επηθαιείηαη ν Μηραήι, πξνζηδηάδεη ζε έλα ηδηαίηεξν ζψκα πηζηψλ, ην νπνίν επηδηψθεη λα απνζπαζζεί απφ ην θχξην ζψκα θαη κέζα απφ ηελ επαλάθηεζε ηνπ επαγγειηθνχ θαη πξσηνρξηζηηαληθνχ ηδεψδνπο λα δεκηνπξγήζεη κηα θαηλνχξηα θνηλσλία/θνηλφηεηα πηζηψλ. Ο Μηραήι επεθηείλνληαο ζε ζεσξεηηθφ επίπεδν ηελ παξαπάλσ ζχγθξνπζε κεηαμχ ζείνπ θαη ζεηηθνχ δηθαίνπ, ζέηεη ην εξψηεκα: απφ πνχ πξνέξρεηαη ε γλψζε θαη ην πλεπκαηηθφ θχξνο; Αθεηεξία ησλ ηζρπξηζκψλ ηνπ είλαη επαγγειηθά απνζπάζκαηα, ηα νπνία επηηίζεληαη ζηελ νξζφηεηα ησλ θνξέσλ ηεο πλεπκαηηθήο εμνπζίαο, φπσο είλαη νη λνκηθνί θαη νη δηθαζηέο, φπσο ην: «νπαί ηνηο λνκηθνίο, φηη ήξαηε ηελ θιείδα ηεο γλψζεσο, απηνί νπθ εηζήιζεηε θαη ηνπο εηζεξρνκέλνπο εθσιχζαηε». Φηάλεη κάιηζηα ζην ζεκείν λα ακθηζβεηεί επζέσο ηελ δηθαηνδνζία θαη ηελ ηθαλφηεηα ησλ δηθαζηεξίσλ ζην λα θξίλνπλ θαη λα δηεπζεηνχλ δεηήκαηα εζηθήο ζπκπεξηθνξάο, επαλαθέξνληαο ην επαγγειηθφ: «Ίζζη επλνψλ ησλ αληηδίθσ ζνπ ηάρπ έσο φηνπ εη ελ ηε νδψ κεη’ απηνχ κεπνηέ ζε παξαδψ ν αληίδηθνο ησ θξηηή θαη ν θξηηήο ζε παξαδψ ησ ππεξεηή θαη ζε θπιαθή βιεζήζε». ΢ηεξηδφκελνο ζην παξαθάησ επαγγειηθφ απφζπαζκα: «θαη δψζσ ζνη ηαο θιεηο ηεο βαζηιείαο ησλ νπξαλψλ, θαη εάλ δήζεο επί ηεο γεο, έζηαη δεδεκέλνλ ελ ηνηο νπξαλνίο, θαη δ’ εάλ ιχζεο επί ηεο γήο, έζηαη ιειπκέλνλ ελ ηνηο νπξαλνίο», θαηαιήγεη φηη: «ν Υξηζηφο κε ην λα πεη ζηνλ Πέηξν «θαη δ’ εάλ δήζεο επί ηεο γήο» ηνπ έδσζε ηα θιεηδηά ηνπ βαζηιείνπ ησλ νπξαλψλ, δίλνληάο ηνπ ελ πξψηνηο ηε γλψζε λα δηαθξίλεη κεηαμχ ιεπξνχ θαη ιεπξνχ θαη χζηεξα δίλνληάο ηνπ ηε γλψζε λα απνξξίπηεη ή λα απνδέρεηαη θάπνηνλ ζηελ εθθιεζία…Απφ απηά ηα ιφγηα απνδεηθλχεηαη φηη ην θιεηδί ηεο γλψζεο είλαη πξψηα απφ φια θιεηδί απφ ηελ εθθιεζία, δηαθξηηφ θαη μερσξηζηφ απφ ην θιεηδί ηεο εμνπζίαο…». ΢πλεπψο ην γηα ηνλ Μηραήι ην «θιεηδί» γηα ηε βαζηιεία ησλ νπξαλψλ έγθεηηαη ζηελ Δθθιεζία, γελφκελε αληηιεπηή σο ε «παγθφζκηα θαη θαζνιηθή θνηλφηεηα ησλ πηζηψλ», θαη φρη ζηελ εμνπζία κε ηελ έλλνηα κηαο απνζπαζκέλεο απφ ην ζψκα ησλ πηζηψλ ηδηαίηεξεο νκάδαο. ΢ην ζεκείν φκσο, ζην νπνίν θαηαδεηθλχεηαη κε θαηεγνξεκαηηθφηεηα θαη ζαθήλεηα ε ζχγθξνπζε, είλαη εθεί, φπνπ ν Μηραήι πξνζπαζεί λα αλαζθεπάζεη ην παπηθφ επηρείξεκα, ζχκθσλα κε ην νπνίν, ε εθ κέξνπο ησλ Διαζζφλσλ Αδειθψλ ρξήζε ελφο «αλαισηνχ» πξάγκαηνο, ζπληζηά έλα ηδησηηθφ/αζηηθφ (individual/civil) δηθαίσκα θαη ζπλεπψο νη αηξεηηθνί ηζρπξηζκνί γηα κίκεζε ηεο απνζηνιηθήο πελίαο είλαη αλππφζηαηνη θαη ππνθξηηηθνί. Θα κπνξνχζακε λα πνχκε, θξίλνληάο ην παπηθφ επηρείξεκα απφ κηα λνκηθνηερληθή άπνςε, φηη απηφ εξείδεηαη επί ηνπ ξσκατθνχ ηδησηηθνχ δηθαίνπ, ζχκθσλα κε ην νπνίν ε θπζηθή εμνπζίαζε ελφο πξάγκαηνο, δειαδή ε ιεγφκελε «λνκή» 117


ζπληζηά εκπξάγκαην δηθαίσκα, δειαδή κνξθή ηδηνθηεζίαο. Ο Μηραήι εμαλίζηαηαη απέλαληη ζηνλ παπηθφ ηζρπξηζκφ θαη θαηαθεχγνληαο ζηηο Γξαθέο, απνξξίπηεη ζπιιήβδελ ηελ έλλνηα ηνπ ηδησηηθνχ/αζηηθνχ δηθαηψκαηνο θαη ζπλεπαθφινπζα φιν ην δίθαην θαη ηνπο δηθαηνδνηηθνχο κεραληζκνχο, νη νπνίνη ζπγθξνηνχληαη γηα λα ην πεξηθξνπξήζνπλ, αλαθέξνληαο: «Απηφ (ελλνεί ην παπηθφ επηρείξεκα) αληηηίζεηαη ζηελ αγία γξαθή, ε νπνία αλαθέξεη: «Ηδνχ εκείο αθήθακελ φια», απφ ην νπνίν θαη ζχκθσλα κε ηνπο παηέξεο ηεο εθθιεζίαο, είλαη θαζαξφ φηη απηνί (ελλνεί ηνπο Απνζηφινπο) είραλ εγθαηαιείςεη ην δηθαίσκα…, φπσο θη ν Απφζηνινο ηζρπξίδεηαη ζηελ Πξνο Κνξηλζίνπο 6:7, ιέγνληαο: «ήδε κελ νπλ φισο ήηηεκα πκίλ εζηίλ φηη θξίκαηα έρεηε κεζ’ εαπηψλ». Μέζα απφ ηα παξαπάλσ ιφγηα απφ ηελ επηζηνιή, ν Απφζηνινο Παχινο, απεπζπλφκελνο πξνο ηε λεφηεπθηε Δθθιεζία ηεο Κνξίλζνπ, πξνηξέπεη ηα κέιε ηεο λα κελ αλαγλσξίδνπλ ηε δηθαηνδνζία ησλ εθεί «εηδσινιαηξηθψλ» δηθαζηεξίσλ θαη κελ παίξλνπλ κέξνο ζηηο δίθεο γηα ηελ επίιπζε ησλ ηδησηηθψλ δηαθνξψλ. Με βάζε φια ηα παξαπάλσ κπνξνχκε λα πνχκε φηη ην ηδενινγηθφ ζχκπαλ ησλ Fraticelli, φπσο απηφ εθηίζεηαη απφ ην έξγν ηνπ Μηραήι ηεο Σζεδέλα, κπνξεί λα ζπλδεζεί κε ην εγρείξεκα ηνπ «Popolo di Dio». Σν γεγνλφο φηη ε «Κνκκνχλα» ζηάζεθε ηφζν ερζξηθή απέλαληη ζην θίλεκα ηνπ «Popolo di Dio» θαη αλαγθάζζεθε λα ζπλαζπίζεη φιεο ηεο ηηο δπλάκεηο γηα ηελ θαηαζηνιή ηνπ, απφ ηνπο πινχζηνπο popolani έκπνξνπο κέρξη ηνπο εγέηεο ησλ πην θησρψλ θνκκαηηψλ ηνπ popolo θαη ηνπ popolo minuto, φπσο ν Μichele di Lado θαη νη εθπξφζσπνη ηνπ popolo minuto ζηε ΢ηληνξία, καο ππνδεηθλχεη φηη ην ίδην ην γεγνλφο ηεο ζπγθξφηεζεο ηνπ «Popolo di Dio», ε ζξεζθεπηηθή ζεκεηνινγία ηνπ φινπ εγρεηξήκαηνο, ε θαηάθσξε αληίζεζή ηνπ κε ηηο ιεηηνπξγίεο θαη ηα θεθηεκέλα ηεο «Κνκκνχλαο», ε ζχγρξνλε κε ηελ θαηαζηνιή ηνπ θηλήκαηνο ηνπ «Popolo di Dio» θαηαζηνιή εθ κέξνπο ηεο Κνηλφηεηαο εηο βάξνο ησλ Fraticelli, είλαη ίρλε, πξνθεηκέλνπ λα ζπλδέζνπκε ηηο δχν θηλήζεηο. Μέζα απφ απηήλ ηε ζχλδεζε αθελφο ηνπ αηξεηηθνχ ξεχκαηνο θαη αθεηέξνπ ηνπ πιεζπζκνχ, ν νπνίνο ήηαλ επήθννο ζε απηά ηα θεξχγκαηα, δεκηνπξγήζεθε κία θαηλνχξηα νπηηθή γηα ηελ επαλαζπγθξφηεζε ηεο Κνηλφηεηαο θαη ηνπ popolo ζηα πξφηππα –ίζσο- ησλ πξσηνρξηζηηαληθψλ θνηλσληψλ, νη νπνίεο, φπσο είδακε, απεηέιεζαλ ην βαζηθφ ζεκείν αλαθνξάο ησλ ζεσξεηηθψλ πεγψλ ησλ Fraticelli, φπσο ήηαλ ην έξγν ηνπ Μηραήι ηεο Σζεδέλα. Με απηήλ ηελ έλλνηα ην εγρείξεκα ηνπ «Popolo di Dio» κπνξεί λα ηδσζεί σο κία αληίδξαζε ελφο θνκκαηηνχ απφ ηηο κε ηδηνθηήηξηεο νκάδεο ηεο Κνηλφηεηαο, ην νπνίν νζκψζεθε κε ηνπο θξαγθηζθαλνχο αηξεηηθνχο, απέλαληη ζηα ίδηα ηα ζεκέιηα ζπγθξφηεζεο ηεο «Κνκκνχλαο», φπσο απηά ηέζεθαλ ζηα 1343 κε ηελ εγεκνλία ησλ popolani nove cives θαη φπσο απηά επαλαηέζεθαλ ηελ πεξίνδν 1375-1378 κε ηνλ πφιεκν ελάληηα ζηνλ πάπα θαη ηελ πξνζπάζεηα ζπληξηβήο ησλ Γνπέιθσλ magnati. Δδψ ινηπφλ έρνπκε ηελ αληηδηαζηνιή θαη ηε ζχγθξνπζε ηνπ «Popolo di Dio» κε ηελ «αξηζηνθξαηία ηεο πξάμεο» θαη ζπλεπαθφινπζα κε ην «Popolo di Firenze», φπσο απηφ εθπξνζσπείηαη θαη θαζνδεγείηαη απφ ηνπο 118


popolani nove cives, νη νπνίνη εγεκνλεχνπλ ζην πνιηηηθφ ζθεληθφ ην θαινθαίξη ηνπ 1378. Ζ ξεπζηνπνίεζε ηνπ πνιηηηθνχ ζθεληθνχ σο απφξξνηα ηνπ πνιέκνπ, ζηνλ νπνίν είρε εκπιαθεί ε «Κνκκνχλα», νη κεηαθπζηθέο θαη εζηθέο αλεζπρίεο, ηηο νπνίεο πξνθάιεζε ν εθ κέξνπο ηνπ πάπα αθνξηζκφο ηεο πφιεο, ε πξνζπάζεηα ησλ popolani εγεηψλ λα ζηξαηεχζνπλ ζηηο επηδηψμεηο ηνπο ηα πην θησρά θνκκάηηα ηνπ popolo θαη ηνπ popolo minuto θαη ε κε απηφλ ηνλ ηξφπν απειεπζέξσζε ηεο δπλακηθήο απηψλ ησλ ζηξσκάησλ θαη ε εδξαησκέλε χπαξμε θαη δξάζε εληφο ηεο «Κνκκνχλαο» θαη ε γείσζή ηνπο κε ηνπο θησρνχο θαηνίθνπο, αηξεηηθψλ, φπσο ήηαλ νη Fraticelli, είλαη νη θπξηφηεξνη παξάγνληεο, νη νπνίνη νδήγεζαλ ζην θίλεκα ηνπ «Popolo di Dio» θαη ζηε ζχγθξνπζε ηεο «Κνκκνχλαο» καδί ηνπ, θαζψο αλ απηφ είρε επηθξαηήζεη ζα αλαδπφηαλ κηα εληειψο δηαθνξεηηθή ελαιιαθηηθή βάζε γηα ηε ζπγθξφηεζε ηεο Κνηλφηεηαο, πηζαλφλ ζηα πξφηππα ησλ πξσηνρξηζηηαληθψλ θνηλσληψλ, θαηάθσξα αληίζεηε κε ηηο εθ κέξνπο ηνπ popolo θαηαθηήζεηο ηνπ 1343 θαη ηνπ 1375. β. Παξ’ φιε ηελ παξαπάλσ αλάιπζε, ε νπνία είλαη ζεκαληηθή γηα λα εληνπίζνπκε ην ραξαθηήξα ηνπ εγρεηξήκαηνο ηνπ Popolo di Dio, ηνλ νπνίν πξνζέιαβε κέζα απφ ηε ζχλδεζε ησλ κειψλ ηνπ κε δηδαζθαιίεο θαη αληηιήςεηο, φπσο απηέο ηνπ Μηραήι ηεο Σζεδέλα θαη ησλ Fraticelli, ζα πξέπεη λα επεθηαζνχκε πεξηζζφηεξν ζε δεηήκαηα ρξηζηηαληθήο πνιηηηθήο ζενινγίαο, κε ζθνπφ λα δηαθξηβψζνπκε θαη άιινπο ηδενινγηθνχο παξάγνληεο, νη νπνίνη θαζφξηζαλ ηε γέλλεζε ηνπ θηλήκαηνο. ΢ηελ αληίιεςε ησλ κειψλ ηνπ θηλήκαηνο γηα ην πψο πξέπεη λα επαλαζπγθξνηεζεί ε Κνηλφηεηα, ηδσκέλε σο έλα ζχζηεκα αλζξψπηλεο δηαθπβέξλεζεο ππάξρεη έλαο δπτζκφο, κία αληηπαξαβνιή κεηαμχ ησλ δχν popolo, απηνχ ηεο Φισξεληίαο θαη απηνχ ηνπ Θενχ, εθ ησλ νπνίσλ ην δεχηεξν έξρεηαη ζε αληηθαηάζηαζε ηνπ πξψηνπ. Απηφο ν δπηζκφο απνηειεί θπζηνγλσκηθφ ραξαθηεξηζηηθφ ηεο πνιηηηθήο ζενινγίαο, ηελ νπνία ζεκειίσζε ηνλ 5ν αηψλα ν παηέξαο ηεο Δθθιεζίαο Άγηνο Απγνπζηίλνο, αιιά θαη βαζηθφ ζπζηαηηθφ ηεο ρξηζηηαληθήο αληίιεςεο. Ο Απγνπζηίλνο ζην έξγν ηνπ κε ηίηιν Πεξί ηεο Πνιηηείαο ηνπ Θενχ αληηιακβάλεηαη ηελ αλζξψπηλε ηζηνξία σο ζχγθξνπζε κεηαμχ ηεο «Δπίγεηαο Πνιηηείαο» (civitas terrena) θαη ηεο «Πνιηηείαο ηνπ Θενχ» (civitas Dei). Οη δχν Πνιηηείεο δελ ηαπηίδνληαη απφιπηα κε εγθφζκηνπο ζεζκνχο, νχηε αληηζηνηρίδνληαη κε ην θξάηνο θαη ηελ εθθιεζία, αιιά ζπληζηνχλ παξάγσγα ηεο απηζηίαο θαη ηεο πίζηεο αληίζηνηρα.135 Οη δχν πφιεηο θαη ηα ραξαθηεξηζηηθά ησλ κειψλ, ηα νπνία ηηο απνηεινχλ, πξνζηδηάδνπλ ζε δχν εληειψο αληηδηακεηξηθέο εζηθέο ζπλζήθεο. Ζ ηζηνξηθή θαηαγσγή ηεο «Δπίγεηαο Πνιηηείαο» έρεη λα θάλεη κε ηελ Πηψζε ησλ Αγγέισλ θαη ν πξψηνο αλζξψπηλνο εθπξφζσπφο ηεο είλαη ν αδειθνθηφλνο Κάηλ. ΢χκθσλα κε ηνλ Απγνπζηίλν «…νη δχν πφιεηο έρνπλ ζπγθξνηεζεί απφ δχν δηαθνξεηηθνχο πφζνπο. Ζ επίγεηα απφ ηελ αγάπε γηα ηνλ εαπηφ, ε νπνία 135

βι. Martin, «The Two Cities in Augustine’s Political Philosophy», Journal of the History of Ideas, Vol. 33, No. 2 (Apr.-Jun.,

1972), ζ. 197-198.

119


πεξηθξνλεί αθφκα θαη ηνλ ίδην ηνλ Θεφ…΢ε απηήλ νη εγεκφλεο θαη νη βαζηιηάδεο θαζνδεγνχληαη απφ ηε ιαγλεία ηεο εμνπζίαο (libido autoritas)...΢ηελ άιιε πφιε φκσο δελ ππάξρεη αλζξψπηλε ζνθία, αιιά κφλν ζετθή νπζία, ε νπνία πξνζθέξεη ηελ απαηηνχκελε ιαηξεία ζηνλ αιεζηλφ Θεφ θαη αλαδεηά ηελ αληακνηβή ηεο ζηελ θνηλσλία ησλ αγίσλ, ησλ ηεξψλ αγγέισλ θαη ησλ ηεξψλ αλζξψπσλ, νχησο ψζηε ν Θεφο λα είλαη ηα πάληα κεο ζηα πάληα»136. Ζ θξηηηθή φκσο ηελ νπνία ν Απγνπζηίλνο εμαπνιχεη ζηελ επίγεηα πνιηηεία, πέξα απφ ηνλ εζηθφ ηεο πξνζαλαηνιηζκφ πξνζιακβάλεη θαη έλα έληνλν πνιηηηθφ ραξαθηήξα, κέζα απφ ηνλ νπνίν δηαθαίλεηαη ε αληίιεςε ηνπ ζπγγξαθέα γηα ην δήηεκα ηεο πνιηηηθήο, ηνπ θξάηνπο θαη ηεο δηαθπβέξλεζεο. Με απηφλ ηνλ ηξφπν ν Απγνπζηίλνο θιεξνδνηεί ζηε ρξηζηηαληθή πνιηηηθή ζενινγία κία πνιηηηθή νπηηθή, ε νπνία επηδέρεηαη πνιιαπιψλ αλαγλψζεσλ. Απφ ηε κηα πάλσ ζηελ πνιηηηθή ζενινγία ηνπ Απγνπζηίλνπ ζηεξίρζεθε ηδενινγηθά ε ίδξπζε ηεο Αγίαο Γεξκαληθήο Απηνθξαηνξίαο θαη απφ ηελ άιιε εγρεηξήκαηα, φπσο απηφ ηνπ ΢αβνλαξφια ζηε Φισξεληία ησλ ηειψλ ηνπ 15νπ αηψλα, κε ηελ αλαθήξπμε ηεο Κνηλφηεηαο ζε «Νέα Ηεξνπζαιήκ», αιιά θαη ην κεηαξξπζκηζηηθφ επαγγειηθφ θήξπγκα, αλαδήηεζαλ ηελ λνκηκνπνίεζή ηνπο ζηηο απγνπζηίλεηεο δηδαζθαιίεο γηα ηα πνιηηεηαθά θαη πνιηηηθά δεηήκαηα.137 Ο Απγνπζηίλνο έρνληαο σο βάζε ηνλ Κηθέξσλα νξίδεη ηελ θάζε είδνπο αλζξψπηλε θνηλφηεηα θαη ηελ res publica σο «έλα πιήζνο αλζξψπσλ ζπλδεδεκέλσλ απφ κία θνηλή αληίιεςε γηα ην δίθαην θαη απφ κία θνηλφηεηα ζπκθεξφλησλ…, ε νπνία (res publica) πθίζηαηαη κφλν φηαλ είλαη αγαζή θαη θπβεξλάηαη κε δηθαηνζχλε»138. Με βάζε απηφλ ηνλ αθνξηζκφ απνξξίπηεη σο κε δίθαηα φιεο ηηο κνξθέο θαη ηα ζπζηήκαηα αλζξψπηλεο δηαθπβέξλεζεο πξνγελέζηεξα θαη ζχγρξνλα, ηα νπνία είρε γλσξίζεη σο ηφηε ν θφζκνο, θαηαιήγνληαο φηη: «Ζ Ρψκε δελ ήηαλ πνηέ δεκνθξαηία (res publica), θη απηφ γηαηί πνηέ ε δηθαηνζχλε δελ είρε ζέζε ζε απηήλ». ΢ε αληίζεζε ινηπφλ κε φιεο ηηο εθθάλζεηο ηεο «Δπίγεηαο Πνιηηείαο» «ε αιεζηλή δηθαηνζχλε δελ έρεη θακία χπαξμε εθηφο απφ ηε δεκνθξαηία εθείλε, ηεο νπνίαο ηδξπηήο θαη θπβεξλήηεο είλαη ν Υξηζηφο».139 Ο Απγνπζηίλνο ζέηεη σο εθ ησλ σλ νπθ άλεπ ηελ ελεξγνπνίεζε ηνπ ζηνηρείνπ ηεο δηθαηνζχλεο γηα ηελ χπαξμε ηεο res publica. Γη’ απηφλ φηαλ δελ ππάξρεη δηθαηνζχλε, δελ ππάξρεη res publica. Αλαθέξεη ζρεηηθά: «…αλ ε δεκνθξαηία ζπληζηά ην θαιφ ησλ αλζξψπσλ, δελ ππάξρεη ιαφο ρσξίο θνηλή αληίιεςε δηθαίνπ, θαη δελ ππάξρεη δίθαην, αλ δελ ππάξρεη δηθαηνζχλε θαη εχθνια ζπλεπάγεηαη φηη εθεί πνπ δελ ππάξρεη δηθαηνζχλε, δελ ππάξρεη δεκνθξαηία…Αιιά δηθαηνζχλε είλαη απηή ε αξεηή, ε νπνία δίλεη ζηνλ θαζέλα ηελ αληακνηβή ηνπ. Σφηε ινηπφλ πψο είλαη δπλαηφ λα ππάξρεη αλζξψπηλε δηθαηνζχλε, φηαλ ν άλζξσπνο εγθαηαιείπεη ην 136

Απγνπζηίλνο, De Civitate Dei (ΥΗV.28).

137

116. βι. Loetscher, «St. Augustine’s Conception of the State», Church History, Vol. 4, No. 1 (Mar., 1935), ζ. 16.

138

παξαηίζεηαη νπ. ζ. 21.

139

παξαηίζεληαη νπ. ζ. 25.

120


Θεφ θαη παξαδίδεηαη ζηνπο δαίκνλεο;»140. Απφ ην παξαπάλσ θήξπγκα κπνξνχκε λα ζπλαγάγνπκε φηη ν Απγνπζηίλνο επηδίδεηαη ζε κηα πξνζπάζεηα ζπλνιηθήο εζηθήο απνλνκηκνπνίεζεο ησλ ζπζηεκάησλ πνιηηηθήο εμνπζίαο, είηε απηά είραλ ακηγψο εηδσινιαηξηθφ ραξαθηήξα, είηε αθνξνχλ ηελ εθρξηζηηαληζκέλε Ρψκε ηνπ 5νπ αηψλα. Ζ δηεπξπκέλε απηή θξηηηθή θαη άξλεζε ηνλ θέξλεη ζε ζεκείν λα θαηαιήμεη φηη θάζε ηζηνξηθά γλσζηή εμνπζία ζπληζηά επί ηεο νπζίαο δηαζηξνθή γηα ηνλ άλζξσπν θαη ηελ απνζηνιή, ηελ νπνία επεθχιαμε ν Θεφο γη’ απηφλ. ΢ρνιηάδεη πάλσ ζε απηφ ν Απγνπζηίλνο: «Ο Θεφο φηαλ δεκηνχξγεζε θαζ’ εηθφλα θαη θαζ’ νκνίσζή ηνπ ην έιινγν πιάζκα ζθφπεπε απηφ λα θπξηαξρεί πάλσ ζηα ππφινηπα άινγα πιάζκαηα- φρη άλζξσπνο πάλσ απφ ηνλ άλζξσπν, αιιά ν άλζξσπνο πάλσ απφ ηα δψα. Καη γη’ απηφ εμ άιινπ νη δίθαηνη άλζξσπνη ζηνπο παλάξραηνπο θαηξνχο δελ ήηαλ κνλάξρεο θαη εγεκφλεο, αιιά πνηκέλεο. ΋κσο ιφγσ ηεο ακαξηίαο, θαζψο ην δίθαην εγθαηαιείθζεθε, ήιζε ε ζθιαβηά, καδί κε ηελ ιαγλεία ηεο εμνπζίαο θαη ηα πνιιαπιά θαθά ηεο επίγεηαο πνιηηείαο»141. Ζ εμνπζία ινηπφλ αλζξψπνπ πάλσ ζε άλζξσπν, σο «άκεζε απφξξνηα ηεο ακαξηίαο» είλαη εμ νξηζκνχ θάηη θαθφ θαη αληίζεην ζηε ζετθή βνχιεζε θαη ζπληζηά ηνλ ππξήλα ηεο «επίγεηαο πνιηηείαο». Με απηήλ ηελ έλλνηα γηα ηνλ Απγνπζηίλν θάζε ηζηνξηθή κνξθή θνηλσληθήο θαη πνιηηηθήο νξγάλσζεο ηνπ αλζξσπίλνπ γέλνπο είλαη εζηθά αηειήο θαη γη’ απηφ ζα πξέπεη λα αληηθαηαζηαζεί απφ ηελ «Νέα Ηεξνπζαιήκ» ηεο Απνθάιπςεο, απφ ηελ εγθαζίδξπζε ηεο «Πνιηηείαο ηνπ Θενχ», ε νπνία φρη κφλν απνηειεί ηε κφλε δίθαηε αλζξψπηλε έλσζε, αιιά θαη ηε κφλε αιεζηλή, πξνζαξκνζκέλε θαη ζπκκνξθσκέλε κε ηηο ζετθέο επηηαγέο. Ο θνξέαο απηήο ηεο αλαηξνπήο είλαη φζνη πνιίηεο κέζα ζηελ εζηθή αηέιεηα ηεο «Δπίγεηαο Πνιηηείαο» είλαη ελάξεηνη θαη πηζηνί, ρσξίο απηφ ην ζψκα ησλ πνιηηψλ λα ηαπηίδεηαη ή λα πεξηνξίδεηαη ζηα φξηα ηεο επίζεκεο εθθιεζηαζηηθήο νξγάλσζεο. ΢πλεπψο ν Απγνπζηίλνο πξνζβιέπεη ζηε δξάζε ελφο πνιίηε, ν νπνίνο ζα ζπγθξνηεί ην πξφηππν ηνπ ρξηζηηαλνχ καρεηή θαη ζπγρξφλσο παξαθηλεί φζνπο πηζηνχο ζε κία ηέηνηα δξάζε. Δπηζηέγαζκα απηήο ηεο δξάζεο ζα είλαη κία θνηλσλία, ε νπνία ζα ζέηεη ηέινο ζηηο αλζξψπηλεο ζπγθξνχζεηο, νη νπνίεο εθπνξεχνληαη απφ ηε ιαγλεία ηεο εμνπζίαο (libido autoritatis) θαη ηελ ακαξηία θαη γη’ απηφ αθξνγσληαίνο ιίζνο ηεο ζα είλαη ε αλζξψπηλε νκφλνηα (concordia). Πξφθεηηαη ινηπφλ γηα κηα pactum societatis (θνηλσλία εηξήλεο), ηεο νπνίαο ε ηζηνξηθή θαηαγσγή βξίζθεηαη ζηελ θνηλσλία ησλ πξσηφπιαζησλ. Ζ αλαηξνπή ινηπφλ ηεο «Δπίγεηαο Πνιηηείαο» ζεκαηνδνηεί ηελ επηζηξνθή ζηε «θπζηθή θαηάζηαζε» θαη ηε «θπζηθή θνηλσλία».142 Με βάζε ηελ παξαπάλσ αλάιπζε κπνξνχκε λα πνχκε φηη ζηε ζθέςε ηνπ Απγνπζηίλνπ ε 140

παξαηίζεηαη νπ. ζ. 25.

141

παξαηίζεηαη νπ. ζ. 29-30.

142

Γηα ην εμηζσηηθφ φξακα ηεο «θπζηθήο θαηάζηαζεο» ζηελ Πνιηηεία ηνπ Θενχ θαη ζηελ ελ γέλεη παηεξηθή ζθέςε βι.

Κνλ Ν., Αγψλεο γηα ηελ Έιεπζε ηεο Υηιηεηνχο Βαζηιείαο ηνπ Θενχ: Δπαλαζηάηεο Υηιηαζηέο θαη Μπζηηθηζηέο Αλαξρηθνί ηνπ Μεζαίσλα, εθδ. Νεζίδεο, ζ. 201-202.

121


ζεσξεηηθή ζχγθξνπζε γεληθεχεηαη θαη ζπλνιηθνπνηείηαη. Απέλαληη ζην ηζηνξηθά δηακνξθσκέλν αλζξψπηλν ζεηηθφ δίθαην, ην νπνίν δηακνξθψλεη ηελ εμνπζία αλζξψπνπ πάλσ ζε άλζξσπν αληηπαξαβάιιεηαη ην ζετθφ θπζηθφ δίθαην, ην νπνίν νδεγεί ζηε ζπγθξφηεζε κηαο δηακεηξηθά αληίζεηεο θνηλσλίαο. Ο Απγνπζηίλνο θαη φζνη ζηνπο επφκελνπο αηψλεο ηνλ αθνινπζνχλ θαηά γξάκκα δελ αλαδεηά ηνλ δξφκν, κέζα απφ ηνλ νπνίν ην αλζξψπηλν ζεηηθφ δίθαην ζα ζπκκνξθψλεηαη ζην ζετθφ, φπσο ζα πξνζπαζήζεη λα θάλεη αηψλεο αξγφηεξα ν Θσκάο ν Αθηλάηεο ή ν Γξαηηαλφο, αιιά ππνδεηθλχεη ηελ αλάγθε αλαηξνπήο ηνπ ζεηηθνχ δηθαίνπ θαη ηελ αληηθαηάζηαζή ηνπ απφ έλα ζχζηεκα θνηλσληθήο νξγάλσζεο, ην νπνίν ζα εθπνξεχεηαη κε άκεζν θαη επζχ ηξφπν απφ ην ζετθφ δίθαην, πνπ κε ηε ζεηξά ηνπ νδεγεί ζηελ επαλάθηεζε ηνπ θεθηεκέλνπ ηνπ Κήπνπ ηεο Δδέκ, ζε κηα πξσηφγλσξε εηξεληθή θνηλσλία, ρσξίο εμνπζηαζηηθνχο ζεζκνχο-«΋ρη άλζξσπνο πάλσ απφ άλζξσπν, αιιά άλζξσπνο πάλσ απφ δψα». Πξφπιαζκα απηήο ηεο θνηλσλίαο θαηά ηνλ Απγνπζηίλν, είλαη ε θνηλφηεηα ησλ καρεηψλ πηζηψλ, ν θαηά ην ίδην ην Δπαγγέιην απνθαινχκελνο «Λαφο ηνπ Θενχ». Καη’ αλαινγία ινηπφλ κε ηελ επαγγειηθή δηαπίζησζε γηα ηνπο πηζηνχο φηη: «΢εηο φκσο είζζε γέλνο εθιεθηφλ, βαζίιεηνλ ηεξάηεπκα, έζλνο άγηνλ, ιαφο ηνλ νπνίνλ απέθηεζε ν Θεφο, δηά λα εμαγγήιεηηε ηαο αξεηάο εθείλνπ, φζηηο ζαο εθάιεζελ εθ ηνπ ζθφηνπο εηο ην ζαπκαζηφ απηνχ θσο. Οη πνηέ κε φληεο ιαφο, ηψξα δε ιαφο ηνπ Θενχ, Οη πνηέ κε ειεεκέλνη, ηψξα δε ειεεζέληεο», ν Απγνπζηίλνο ζρνιηάδεη: «Έηζη ινηπφλ, φπσο ε δσή ηεο ζάξθαο είλαη ε ςπρή, έηζη θαη ε επινγεκέλε δσή ηνπ αλζξψπνπ είλαη ν Θεφο, γηα ηνλ νπνίν νη ηεξέο γξαθέο ησλ Δβαίσλ ιέλε: «Δπινγεκέλνο ν ιαφο πνπ αθέληεο ηνπ είλαη ν Θεφο». Γη’ απηφ ινηπφλ είλαη άζιηνη, φζνη απνμελψζεθαλ απφ ηνλ Θεφ. Γηαηί αθφκα θη αλ απηνί νη άλζξσπνη έρνπλ κηα δηθηά ηνπο γαιήλε, ε νπνία δελ πξέπεη λα ππνηηκάηαη, σζηφζν πξάγκαηη απηή δελ ζα δηαξθέζεη σο ην ηέινο, θη απηφ επεηδή απηνί δελ θάλνπλ θαιή ρξήζε απηήο πξηλ ην ηέινο»143. Σν εξψηεκα, ην νπνίν ηίζεηαη κεηά ηελ παξαπάλσ αλάιπζε είλαη ην θαηά πφζν νη απγνπζηίλεηεο δηδαζθαιίεο κπνξνχλ λα ζπλδεζνχλ κε ην εγρείξεκα ηνπ «Popolo di Dio». Πξνθαλψο δελ είκαζηε ζε ζέζε λα πνχκε φηη νη εγέηεο ηνπ εγρεηξήκαηνο θξαηνχζαλ αλά ρείξαο ην θείκελν ηεο «Πνιηηείαο ηνπ Θενχ», νχηε ην φηη, φηαλ πξνέηξεπαλ ηα κέιε ηνπ «Popolo di Dio» ζηελ θαηαιπηηθή γηα ηνπο θνηλνηηθνχο ζεζκνχο δξαζηεξηφηεηα επηθαινχληαλ κε άκεζν ηξφπν ηνλ Απγνπζηίλν. Χζηφζν κπνξνχκε λα πνχκε φηη ν Απγνπζηίλνο δηακφξθσζε κηα παξάδνζε ρξηζηηαληθήο πνιηηηθήο ζενινγίαο, ε νπνία θαίλεηαη φηη έρεη ζρέζε κε ην θίλεκα ηνπ «Popolo di Dio» θαη ηηο αμηψζεηο ηνπ. Ζ δηρνηφκεζε ηνπ θνηλσληθνχ ζψκαηνο ηεο «Κνκκνχλαο», ε ίδηα ε νλνκαζία ηνπ θηλήκαηνο, ε αληηπαξάζεζε κεηαμχ ζετθνχ θαη ζεηηθνχ δηθαίνπ, ε νπνία πξνβιήζεθε ζεσξεηηθά απφ ην έξγν ηνπ Μηραήι ηεο Σζεδέλαο θαη πξαθηηθά ζην πεδίν ηεο θνηλσληθήο ζχγθξνπζεο απφ ην «Popolo di Dio», κπνξεί λα καο απνθαιχςεη έλα επηπιένλ ραξαθηεξηζηηθφ ηνπ θηλήκαηνο σο κηα κνξθήο ελζσκάησζεο θαη πξφζιεςεο ζηηο ζπλζήθεο ηνπ 14νπ αηψλα ηνπ 143

Απγνπζηίλνο, De Civitate Dei (ΥXVI.36).

122


απγνπζηίλεηνπ πξνηάγκαηνο, αθφκα θη αλ απηφ κεηαθέξζεθε ζε απηνχο ηνπο αλζξψπνπο κέζα απφ ηνλ παξακνξθσηηθφ θαθφ ησλ αηξεηηθψλ θξαγθηζθαληθψλ θεξπγκάησλ. γ. Δληνπίδνπκε βάζεη ησλ πεγψλ δηάθνξεο ελδείμεηο, απφ ηηο νπνίεο πξνθχπηεη φηη ην εγρείξεκα ηνπ «Popolo di Dio» ελζσκάησλε έλα ρηιηαζηηθφ κήλπκα. Γελ είλαη ηπραίν φηη ε πεξίνδνο, θαηά ηελ νπνία αλαπηχρζεθε ην θίλεκα ηνπ «Popolo di Dio», απηή απφ ηα ίδηα ηα κέιε ηνπ ζπγθξηλφηαλ κε ηελ πεξίνδν ησλ Παζψλ ηνπ Υξηζηνχ.144 Καζ’ φιε ηε δηάξθεηα, θαηά ηελ νπνία ην θίλεκα εκθαλίζζεθε θαη αλαπηχρζεθε, δηάθνξεο θήκεο θαη πξνθεηείεο δηαδίδνληαλ ζηνλ πιεζπζκφ ηεο πφιεο, νη νπνίεο είραλ λα θάλνπλ κε ηελ πξαγκαηνπνίεζε ζαπκάησλ θαη ηελ εκθάληζε πξνθεηψλ. Δπίζεο ζηε ζεκεηνινγία, ηελ νπνία εμέθξαδε ε θηγνχξα ηνπ αγγέινπ ζην ιάβαξν ηνπ «Popolo di Dio», αλάκεζα ζηα άιια κπνξνχκε λα εληνπίζνπκε ηε ρξήζε ηνπ αγγέινπ σο έλα έκβιεκα, ην νπνίν δειψλεη κηα ζετθή επαγγειία.145 Αλ ιάβνπκε ππ’ φςε ηηο εζηθέο θαη κεηαθπζηθέο αλεζπρίεο, ηηο νπνίεο, φπσο πξναλαθέξακε, πξνθάιεζε ν πφιεκνο θαη ν αθνξηζκφο, ζηνλ πιεζπζκφ ηεο «Κνκκνχλαο», νη θξαγθηζθαληθέο αηξεηηθέο πξνθεηείεο, ήηαλ εχθνιν λα δηαδνζνχλ ζηνπο αλζξψπνπο, νη νπνίνη ζπλέζηεζαλ ην «Popolo di Dio» θαη κε απηφλ ηνλ ηξφπν ν ρηιηαζκφο λα απνηειέζεη κία βαζηθή ηδενινγηθή θαη δηαλνεηηθή ζπληζηψζα ηνπ εγρεηξήκαηνο. Ζ πεξίνδνο 1375-1378, φπσο πξνείπακε, δηακφξθσζε κηα άλεπ πξνεγνπκέλνπ εζηθνπνιηηηθή θξίζε. Οη θάηνηθνη είδαλ ηελ «Κνκκνχλα» λα έξρεηαη ζε επζεία ξήμε κε ηελ Αγία Έδξα θαη ηελ Δθθιεζία, ζηελ νπνία άλεθαλ, κέζα απφ ηνλ πφιεκν θαη ηελ δήκεπζε ηεο πεξηνπζίαο ηεο. ΢πγρξφλσο νη nove cives θαη νη «Οθηψ» δέρζεθαλ ηα ππξά ησλ magnati, κε επηθέληξσζε ζηα εζηθά παξαπηψκαηα, ηα νπνία απηνί θαηά θαηξνχο είραλ δηαπξάμεη. Με απηήλ ηελ έλλνηα φια ηα ζέζθαηα, ηα νπνία ζεκαηνδνηνχζαλ ηελ «Κνκκνχλα» σο εκπέδσζε κηαο πλεπκαηηθήο θαη εζηθήο ηάμεο ηέζεθαλ ζε θαζεζηψο θξηηηθήο, ακθηζβήηεζεο θαη δνθηκαζίαο. Μέζα απφ απηή ηε δηαδηθαζία ε ρηιηαζηηθή επαγγειία πξνζέθεξε ηε δπλαηφηεηα αλαδήηεζεο κηαο αηζηφδνμεο πξννπηηθήο, ε νπνία είρε σο βαζηθή πξνυπφζεζε ηελ εζηθνπνιηηηθή ακθηζβήηεζε ηνπ θαζεζηψηνο, ε νπνία κε ηε ζεηξά ηεο ζπλέβαιε ζηελ έκπξαθηε απφπεηξα δηαζάιεπζήο ηνπ κέζα απφ ηελ «Αλαηαξαρή» θαη ην εγρείξεκα ηνπ «Popolo di Dio». Ζ απήρεζε ζηηο ιατθέο κάδεο, ηελ νπνία είραλ νη πνκπέο ησλ απηνκαζηηγσλφκελσλ κειψλ ησλ επαηηηθψλ ηαγκάησλ ζηε Φισξεληία ηνπ 15νπ αηψλα, ηα νπνία αλαπαξήγαγαλ πξνθεηείεο θαη ζηηο νπνίεο πνκπέο ζπλέξεε θαη ηηο αθνινπζνχζε κεγάιν ιατθφ πιήζνο ή αθφκα θαη ε ιατθή πξφζιεςε ηεο ρηιηαζηηθήο επαγγειίαο ηνπ ΢αβνλαξφια ηελ ίδηα πεξίνδν, θαηαδεηθλχνπλ φηη κέζα ζηελ «Κνκκνχλα» θαηά ηε δηάξθεηα ηνπ 14νπ θαη 15νπ αηψλα ππήξρε έλα έληνλν ππνβφζθνλ ρηιηαζηηθφ πλεχκα, ην νπνίν εθδεισλφηαλ ζε επνρέο θαηαζηξνθψλ θαη αλαηαξάμεσλ.146 144

βι. Trexler R., Public Life in Renaissance Florence, Academic Press, 1980, ζ. 341.

145

βι. νπ. ζ. 341.

146

Γηα κία επηζθφπεζε ηεο αλάπηπμεο ηεο ρηιηαζηηθήο παξάδνζεο ζηε Φισξεληία βι. Becker, «A Comment on Savonarola, Florence

123


Χζηφζν ζα πξέπεη λα πξνζδηνξίζνπκε κε κεγαιχηεξε αθξίβεηα ην πεξηερφκελν ηνπ ρηιηαζηηθνχ κελχκαηνο, ην νπνίν ζπλδέζεθε κε ην εγρείξεκα ηνπ «Popolo di Dio», πξνζδίδνληάο ηνπ ηνπο αλάινγνπο πξνζαλαηνιηζκνχο. ΢ε απηήλ ηελ πξνζπάζεηα ηα ρξνληθά απνηεινχλ πνιχηηκν νδεγφ θαη δε: «Μεηαμχ ηεο δεκνθξαηίαο, φπσο εθπξνζσπνχηαλ απφ ηνπο Αγίνπο, ε νπνία ήηαλ παγηδεπκέλε ζην λα πξνσζεί ηνλ πφιεκν ελάληηα ζηνλ πάπα θαη ηελ αξηζηνθξαηία, ε νπνία εθπξνζσπνχηαλ απφ ηνπο Καπεηάληνπο ηνπ Κφκκαηνο ησλ Γνπέιθσλ, ην νπνίν επηζπκνχζε ηελ ππνηαγή θαη ηελ εηξήλε κε ηνλ Πνληίθεθα, ήιζε θαη πεξηδηάβαηλε ζηνπο δξφκνπο ηεο Φισξεληίαο, κηα ιηπφζαξθε, ηζρλή θηγνχξα, ε νπνία είρε κεηαηξαπεί ζρεδφλ ζε ζθέιεζξν, ιφγσ κηαο εθ θχζεσο αδχλακεο θξάζεο θαη ελφο αθξαίνπ, αλήθνπζηνπ αζθεηηζκνχ, κε ηα κάηηα θαξθσκέλα ζην έδαθνο θαη ηα ρέξηα ζθηγκέλν ζηνλ άζαξθν θφξθν ηεο, θνξψληαο ην ξάζν ηεο δνκεληθαλήο κνλαρήο. Απηή ήηαλ ε μαθνπζηή Αγία Αηθαηεξίλε ηεο ΢ηέλα, κάξηπξαο νξακάησλ, δεκηνπξγφο ζαπκάησλ θαη ζχκβνπινο Πνληίθεθσλ, θαξδηλαιίσλ θαη βαζηιηάδσλ»147. (ρξνληθφ Coppo Stefani) «Σψξα είλαη ε ψξα γηα εζάο λα γεκίζεηε ηνπο εαπηνχο ζαο κε απηνγλσζία, κε ζπλερή αγξχπληα θαη πξνζεπρή, θη έηζη ν ήιηνο κπνξεί λα πςσζεί, γηαηί ε απγή έρεη μεθηλήζεη λα ραξάδεη. Ζ απγή έπεηαη ηνπ ιπθφθσηνο ησλ κεγάισλ ακαξηεκάησλ ησλ ζλεηψλ, ηα νπνία δηαπξάρζεθαλ ζηα δεκφζηα αμηψκαηα, θαη ηα νπνία πιένλ ιέγνληαη θαη αθνχγνληαη δεκφζηα. Ζ απγή ηψξα δηαζθνξπίδεηαη, παξφιν πνπ θάπνηνη ζα ήζειαλ λα ηελ παξεκπνδίζνπλ...΢εθσζείηε θαη κελ θνηκάζηε άιιν! ΢εθσζείηε φινη ζαο απφ ηνλ χπλν ηεο αδηαθνξίαο»148. (απφζπαζκα απφ επηζηνιή ηεο Αγίαο Αηθαηεξίλεο ηεο ΢ηέλα) Με βάζε ην παξαπάλσ απφζπαζκα απφ κηα επηζηνιή, ηελ νπνία ζπλέηαμε ε Αγία Αηθαηεξίλε ηεο ΢ηέλα, θαηά ηελ παξακνλή ηεο ζηε Φισξεληία ζηα 1378, κπνξνχκε λα αληηιεθζνχκε ην κήθνο θχκαηνο, ζην νπνίν θηλνχληαλ ηα θεξχγκαηα θαη ε πξνπαγάλδα ηεο Αγίαο, φηαλ απηή έθηαζε ζηε Φισξεληία ζηηο αξρέο ηνπ Μαξηίνπ ηνπ 1378. Λίγα ρξφληα λσξίηεξα, ην 1376, ε Αγία είρε ζηαιεί σο απεζηαικέλε ησλ «Οθηψ ηνπ Πνιέκνπ» ζηελ Αβηληφλ, πξνθεηκέλνπ λα επηηχρεη κηα εηξεληθή ζπκθσλία, ε νπνία ζα ηεξκάηηδε ηνλ πφιεκν κεηαμχ Φισξεληίαο θαη πάπα. Ζ Αγία εξγάζζεθε πξνο απηήλ ηελ θαηεχζπλζε, φκσο ε ζπκπεξηθνξά ησλ «Οθηψ» κε ηε θνξνιφγεζε ηνπ θιήξνπ, ππνλφκεπζε ηηο πξνζπάζεηέο ηεο θαη θαηέζηεζε ηνπο «Οθηψ» αληηπάινπο ηεο θαη ηελ ίδηα εξγαιείν, φπσο αλαθέξνπλ νη θηιειεχζεξνη ηζηνξηθνί ηνπ 19νπ αηψλα, ηνπ «Κφκκαηνο» ησλ and Millenarian Tradition», Church History, Vol. 27, No. 4 (Dec., 1958), ζ. 306-311. 147

παξαηίζεηαη ζην Trollope, A History of the Commonwealth of Florence, Λνλδίλν: Chapman and Hall, 193, Piccadilly, 1865, ζ.

208. 148

Σα παξαζέκαηα απφ ηελ επηζηνινγξαθία ηεο Αγίαο Αηθαηεξίλεο είλαη παξκέλα απφ ην Saint Catherine of Siena as Seen in Her

Letters, Group International INC, 2008.

124


Γνπέιθσλ, θαηά ηελ παξακνλή ηεο ζηε Φισξεληία. Με ην παξαπάλσ παξαηηζέκελν απφζπαζκα απφ κηα επηζηνιή, ηελ νπνία ζπλέηαμε ε Αγία, φηαλ ήηαλ ζηε Φισξεληία, θαηαθέξεηαη ελαληίνλ ησλ εθπξνζψπσλ ηεο εμνπζίαο ηεο «Κνηλφηεηαο», ηνπο εγθαιεί γηα ηα ακαξηήκαηά ηνπο θαη πξνυπαληεί ηελ έιεπζε ηεο απγήο. Σν θήξπγκα απηφ, ηδσκέλν επηθαλεηαθά δελ εκπεξηέρεη θάπνην αλαηξεπηηθφ κήλπκα, φκσο αο πξνζπαζήζνπκε λα δνχκε ηί αληίθηππν κπνξεί λα είραλ ηέηνηα θεξχγκαηα ζηηο κάδεο ηνπ popolo minuto, νη νπνίεο ηνλ Αχγνπζην ηνπ 1378 αλπςψζεθαλ ζε «Popolo di Dio». Καη’ αξράο, φπσο θαηαιαβαίλνπκε θαη απφ ην απφζπαζκα απφ ην ρξνληθφ, ε έιεπζε ηεο Αγίαο ζηε Φισξεληία, ζα πξέπεη λα ήηαλ έλα ζπνπδαίν γεγνλφο κεγάιεο ζεκαζίαο, θαζψο ε ίδηα, φζν δνχζε, απνηεινχζε έλα ιατθφ ζξχιν. Γελλήζεθε ην 1347 ζηε ΢ηέλα ηεο Ηηαιίαο απφ έλαλ βαθέα θαη ηελ θφξε ελφο ηνπηθνχ πνηεηή, ην 24ν απφ ηα 25 ζπλνιηθά παηδηά ηνπο. Ζ νηθνγέλεηά ηεο ήηαλ απφ ηηο ηάμεηο ησλ ηερληηψλ ηεο πφιεο, γλσζηή σο «Κφκκα ησλ Γψδεθα», ην νπνίν θαηέιαβε ηελ εμνπζία ζηελ πφιε κεηά ηελ εμέγεξζε ηνπ 1355. ΢ηελ ειηθία ησλ επηά εηψλ ε Καηεξίλα αθηέξσζε ηελ «αγλφηεηά» ηεο ζην Υξηζηφ θαη ζηα δεθαέμη ηεο ελεηάρζε ζε έλα δνκεληθαληθφ ζψκα, απνηεινχκελν θαηά θχξην ιφγν απφ ρήξεο, νη νπνίεο δελ ήηαλ θαιφγξηεο, αιιά θξφληηδαλ ηνπο θησρνχο θαη νλνκάδνληαλ mantellatae. Σν 1366 βίσζε κηα εμαηξεηηθή πλεπκαηηθή εκπεηξία, ηελ νπνία ε ίδηα πεξηέγξαθε σο «Μπζηηθφο Γάκνο κε ηνλ Ηεζνχ», φπνπ ν Υξηζηφο ηεο είπε λα παξαηήζεη ηε κέρξη ηφηε δσή ηεο θαη λα εηζέιζεη ζηνλ δεκφζην βίν. ΢ηε ΢ηέλα ζρεκαηίζζεθε γχξσ απφ απηήλ κηα νκάδα γπλαηθψλ θαη αλδξψλ, γηα ηελ νπνία ην Σάγκα ησλ Γνκεληθαλψλ ηελ θάιεζε ην 1374 ζηε Φισξεληία λα ηελ εμεηάζεη γηα ηελ ηπρφλ αηξεηηθφηεηα ηεο νκάδαο. Ζ ηπρφλ αηξεηηθφηεηα ηεο Αηθαηεξίλεο, είρε λα θάλεη κε ην φηη ε δξάζε ηεο θαη νη πξαθηηθέο, νη νπνίεο αμηνπνηνχληαλ απφ απηήλ, φπσο ε ζπγθξφηεζε γπλαηθείσλ θνηλνβίσλ θαη ε άξλεζε ιήςεο ηξνθήο, ε ιεγφκελε «αλνξεμία», κπνξνχλ λα ζπλδεζνχλ κε ηελ ελ γέλεη θνηλσληθή θαη ζξεζθεπηηθή αληηζπκβαηηθφηεηα ηεο επνρήο θαη εηδηθφηεξα παξαπέκπνπλ ζηε δξάζε κηαο θίλεζεο ηνπ χζηεξνπ Μεζαίσλα, ηηο Βεγίλεο, ε νπνία αλαπηχζζεηαη ζηνλ 13ν θαη 14ν αηψλα ζηελ Δπξψπε, κε βαζηθά θέληξα ηε βφξεηα Γαιιία, ηηο Κάησ Υψξεο, ηηο παξαξξήληεο γεξκαληθέο πεξηνρέο θαη φπσο πιεξνθνξνχκαζηε απφ ηελ Ηεξά Δμέηαζε θαη ζηελ πεξηνρή ηεο Σνζθάλεο θαη ε νπνία κπνξεί λα ηδσζεί σο κία κνξθή θνηλσληθήο αληηζπκβαηηθφηεηαο θαη γπλαηθείαο πεξηζσξηαθήο δξάζεο. Οη Βεγίλεο δνχζαλ ζε ιατθά θνηλφβηα, ζηα νπνία εληάζζνληαλ κφλν αλχπαλδξεο, ρήξεο θαη δηαδεπγκέλεο γπλαίθεο. ΢ε απηέο ηηο θνηλφηεηεο, νη γπλαίθεο εθδήισλαλ ηε ζξεζθεπηηθφηεηά ηνπο, ρσξίο λα ζπληζηνχλ κηα κνλαζηηθή αδειθφηεηα θαη ηελ επαγγεικαηηθή ηνπο δξαζηεξηφηεηα, ρσξίο λα απνηεινχλ θάπνηνπ είδνπο ζπληερλία. Απέξξηπηαλ θάζε είδνπο ππαθνήο ηφζν ζηνλ πλεπκαηηθφ θαζνδεγεηή, φζν θαη ζηνλ ζχδπγν, αιιά θαη ηνπο επηθεθαιήο ησλ ζπληερληψλ θαη κε απηήλ ηελ έλλνηα απνηεινχλ κηα άξλεζε ηεο επηδίσμεο ειέγρνπ θαη δηαζθάιηζεο ηεο εζηθήο θαη ηεο

125


αθεξαηφηεηαο ηεο γπλαίθαο, φπσο απηή επηρεηξείηαη απφ ην θαζεζηψο ηεο επνρήο. Οη Βεγίλεο εθθξάδνπλ δηάζεζή ηνπο γηα εζηθνθνηλσληθή απηνλνκία κε ηελ άξλεζε ηνπ ζεζκνχ ηνπ γάκνπ, ηνπ κνλαζηεξηνχ θαη ηεο ζπληερλίαο. Ζ ζπγθεθξηκέλε αληηζπκβαηηθή επηινγή απηψλ ησλ γπλαηθψλ ελεξγνπνηείηαη ζηελ εθεβεία ηνπο ή θαηά ηνλ έγγακν βίν ηνπο. Βαζηθή πξαθηηθή, ζηελ νπνία θαηαθεχγνπλ απηέο νη γπλαίθεο ήηαλ ε άξλεζε ηεο ηξνθήο (anorexia), κηα πξαθηηθή, ε νπνία, φπσο είδακε, ήηαλ θπζηνγλσκηθφ ραξαθηεξηζηηθφ ηεο δξάζεο ηεο Αγίαο Αηθαηεξίλεο. Δίλαη ραξαθηεξηζηηθή ε απνινγεηηθή πξνζπάζεηα λνκηκνπνίεζεο απηήο ηεο πξαθηηθήο, ηελ νπνία επηρεηξεί ε Αγία κέζα απφ ηηο επηζηνιέο ηεο, απφ ηελ νπνία κπνξνχκε λα ζπλάγνπκε φηη ε Αγία γλψξηδε φηη απηή ε επηινγή ζρεηίδεηαη κε αληηζπκβαηηθέο πξαθηηθέο. ΢ε έλα γξάκκα ηεο ζε θάπνηνλ πηζηφ ζηε Φισξεληία, ν νπνίνο είρε κείλεη έθπιεθηνο απφ ηελ αλνξεμία ηεο Αηθαηεξίλεο ηνπ γξάθεη: «Αλαθνξηθά κε ην θφβν ζνπ γηα ηελ επηινγή κνπ λα κελ ηξψσ, δελ εθπιήζζνκαη. Γη’ απηφ ζε δηαβεβαηψλσ λα κε θνβάζαη, γηαηί εγψ ηξέκσ απφ ην θφβν ησλ δηαβνιηθψλ βνπιήζεσλ...΢νπ ιέσ φηη κε φιε κνπ ηε δχλακε έρσ εμαλαγθάζεη ηνλ εαπηφ κνπ λα ιακβάλεη θαγεηφ κηα ή δπν θνξέο ηε κέξα». Σειηθά ε Αηθαηεξίλε γιίησζε ηελ θαηεγνξία γηα αηξεηηθφηεηα θαη κε ηηο νπαδνχο ηεο άξρηζε λα νξγψλεη ηε βφξεηα θαη ηελ θεληξηθή Ηηαιία, ππνζηεξίδνληαο ηελ αλάγθε αλακφξθσζεο ηνπ θιήξνπ θαη ηεο εμαπφιπζεο κηαο θαηλνχξηαο ζηαπξνθνξίαο θαη πξνζπαζψληαο λα κεηαδψζεη ηε ζξεζθεία ζην ιαφ. Καηά ηελ παξακνλή ηεο ζηε Φισξεληία, ζηελ νπνία κάιινλ εζηάιε απφ ηνλ πάπα Γξεγφξην, εμαπνιχεη πνιεκηθή θαηά ηεο δηαθπβέξλεζεο ηεο «Κνκκνχλαο», γηα ηνλ πφιεκν, ηνλ νπνίν δηεμήγαγε ελαληίνλ ηνπ πάπα, γηα ηα ακαξηήκαηά απηψλ, νη νπνίνη θαηείραλ ηα δεκφζηα αμηψκαηα θαη πξναλαγγέιιεη ηελ έιεπζε κηαο θαηλνχξηαο επνρήο. Ζ αληίζεζή ηεο ζηνλ πφιεκν θαη ηε δεκφζηα εμνπζία, είλαη ην ζεκείν επαθήο ηεο Καηεξίλαο κε ην Κφκκα ησλ Γνπέιθσλ (κάιινλ άζειά ηεο). Οη Γνπέιθνη αμηνπνίεζαλ ηα θεξχγκαηά ηεο, πξνθεηκέλνπ λα ελεξγνπνηήζνπλ ην ζχζηεκα ησλ επηπιήμεσλ, δειαδή γηα λα απνθιείνπλ αληηπάινπο ηνπο απφ ηα δεκφζηα αμηψκαηα, κε ηελ αηηηνινγία ηνπ ακαξησινχ. Χζηφζν ε αληίζεζή ηεο ζηνλ πφιεκν θαη ε ρηιηαζηηθή παξάδνζε, ηελ νπνία ελζσκαηψλεη ην πεξηερφκελν ηεο δηδαζθαιίαο ηεο, πηζαλφλ λα είλαη ην ζεκείν ζπλάληεζεο κε ηνπο αλήζπρνπο minuti. Αο πξνζπαζήζνπκε λα δηαθξηβψζνπκε ην πψο κπνξεί απηή ε επαθή λα ζπληειέζζεθε. «Ω, αγαπεηά ηέθλα, ν Θεφο άθνπζε ηελ θξαπγή ησλ ππεξεηψλ Σνπ, νη νπνίνη ηφζν πνιχ ζξελνχζαλ δπλαηά κπξνζηά ζην πξφζσπφ Σνπ θαη ν ζξήλνο πςψζεθε θαη αλάκεζα ζηα ηέθλα, ηα νπνία ήηαλ λεθξά. Σψξα απηνί έρνπλ αλαζηεζεί -απφ ην ζάλαην ήιζαλ ζηε δσή θαη απφ ηελ ηχθισζε ζην θσο. Αγαπεηά ηέθλα, ν θνπηζφο βαδίδεη θαη ν θνπθφο αθνχεη, ην ηπθιφ κάηη βιέπεη θαη ν κνπγγφο κηιάεη, θσλάδνληαο δπλαηά κε κηα δπλαηή θσλή: «Δηξήλε, εηξήλε, εηξήλε!» κε κεγάιε επραξίζηεζε-, βιέπνληαο ηνπο εαπηνχο ηνπο λα επηζηξέθνπλ σο ηέθλα ζηελ ππαθνή θαη ηε ράξε ηνπ παηέξα θαη νη 126


ςπρέο ηνπο λα ζπκθηιηψλνληαη. ΋πσο νη άλζξσπνη, νη νπνίνη ηψξα αξρίδνπλ λα βιέπνπλ, ιέλε: «Γφμα Σσ Θεψ, πνπ καο ζπκθηιίσζε κε ηνλ Άγην Παηέξα καο». Σψξα Σνλ Ακλφ Σνπ Θενχ, Σνλ γιπθχ Υξηζηφ, Σνλ ιέλε Ηεξφ, φηαλ πξηλ Σνλ απνθαινχζαλ αηξεηηθφ». Απηή ηελ επηζηνιή ηελ ζπληάζζεη ε Αγία Αηθαηεξίλε ζηηο 18/7, φηαλ ζπλήθζε ε εηξήλε κε ηνλ πάπα. Έλα κήλα πην πξηλ ζηηο 22/6/1378, ηελ πην βίαηε λχρηα ηεο «Αλαηαξαρήο», ε Αηθαηεξίλε πεξλάεη κηα ζθιεξή δνθηκαζία, απφ ηελ νπνία ιίγν έιεηςε λα ράζεη ηεο δσή ηεο θαη ε νπνία ηελ απνγνεηεχεη, ιέγνληαο: «νη ακαξηίεο κνπ, κνπ έρνπλ απνζηεξήζεη ην θφθθηλν ξφδν ηνπ καξηπξίνπ». Μάιηζηα ηελ ίδηα λχρηα, ην ζπίηη ζην νπνίν θηινμελνχηαλ ε Αηθαηεξίλε ζην ιφθν ηνπ Αγίνπ Γεσξγίνπ δέρζεθε ηελ επίζεζε κηαο νκάδαο ζηαζηαζηψλ, νη νπνίνη επηδίσθαλ λα ηηκσξήζνπλ ην «Κφκκα» ησλ Γνπέιθσλ γηα ην φηη είρε επηπιήμεη θάπνηνπο θίινπο ηνπο. Όηαλ απηή ε νκάδα εηζέβαιε ζην ζπίηη, ε Αηθαηεξίλε έπεζε ζηα πφδηα ηνπ επηθεθαιήο θαη είπε: «Δίκαη ε Αηθαηεξίλε. Κάληε ζε κέλα, φ,ηη ζαο πξνζηάδεη ν Θεφο, αιιά ζαο θαζηζηψ ππεχζπλνπο ζην φλνκα Σνπ Παληνδχλακνπ λα κελ θάλεηε θαθφ ζε θάπνηνλ απφ ηνπο ζπληξφθνπο κνπ». Αθνχγνληαο απηά ηα ιφγηα ε νκάδα εγθαηέιεηςε ηελ πξφζεζή ηεο λα θάςεη ην ζπίηη. Χζηφζν ε Αηθαηεξίλε δελ απνρσξεί απφ ηελ πφιε, έσο φηνπ λα ζπλαθζεί ε εηξήλε θαη κφλν κεηά ηε ζπκθσλία απνζχξεηαη ζηε ΢ηέλα, φπνπ ζπληάζζεη απνκνλσκέλε γηα κήλεο ην «Γηάινγφ», ην πην γλσζηφ ζενινγηθφ έξγν ηεο. Βιέπνπκε ινηπφλ φηη θαηά ηε δηάξθεηα ηεο παξακνλήο ηεο ζηε Φισξεληία ε Αγία βξίζθεηαη ζε αλνηρηφ δηάινγν κε ηηο πνιηηηθέο εμειίμεηο θαη κπνξνχκε λα πνχκε φηη ηνπνζεηείηαη επ’ απηψλ, πξνζπαζψληαο λα επεξεάζεη ηα ηεθηαηλφκελα. Σν πεξηερφκελν ηνπ θεξχγκαηφο ηεο έρεη σο βάζε ηελ θξηηηθή ζηνπο «Οθηψ» θαη ηνπο ππφινηπνπο θαηέρνληεο ηα δεκφζηα αμηψκαηα nove cives θαη εκπεξηέρεη έλα θάιεζκα ζηνλ θφζκν λα μππλήζεη, λα αλνίμεη ηα κάηηα ηνπ, γηαηί έξρεηαη ε απγή, κηα λέα επνρή, ηελ νπνία ζα ζεκαηνδνηήζεη ε εηξήλε. Με βάζε απηά είλαη πνιχ πηζαλφλ απηά ηα κελχκαηα λα ελζσκαηψλνληαη ή λα ηξνθνδνηνχλ ηελ βνχιεζε ησλ κειψλ ηνπ «Popolo di Dio», αιιά θαη ζπλνιηθά ηνπ popolo minuto γηα παξέκβαζε ζηηο εμειίμεηο. Σν θήξπγκα ηεο Αηθαηεξίλεο είρε πνιινχο απνδέθηεο, απφ ηνπο νπνίνπο ν θαζέλαο, φπσο είδακε ην αμηνπνηνχζε θαηά ην δνθνχλ. Οη Γνπέιθνη ην ρξεζηκνπνηνχζαλ, πξνθεηκέλνπ λα απνθιείζνπλ ηνπ πνιηηηθνχο ηνπο αληηπάινπο απφ ηελ πξφζβαζε ζηελ εμνπζία. Οη minuti, αθνχγνληαο απηά ηα ιφγηα, θάηη ην νπνίν καο ην απνθαιχπηνπλ θαη ηα ρξνληθά, πηζαλφλ λα έβξηζθαλ κηα εζηθή λνκηκνπνίεζε ηεο θξηηηθήο, ηελ νπνία απηνί εμαπέιπαλ ζην θαζεζηψο, αιιά θαη ηεο απφπεηξαο έκπξαθηεο ακθηζβήηεζήο ηνπ, ζηελ νπνία ζα πξνβνχλ ιίγεο εκέξεο απφ ηε ζχλαςε ηεο εηξήλεο. Απφ απηήλ ηελ άπνςε ηα εγρεηξήκαηα ηνπ popolo minuto θαη ηνπ «Popolo di Dio», ζα κπνξνχζαλ λα παξαιιειηζζνχλ κε ηνλ θνπηζφ, ν νπνίνο αξρίδεη θαη βαδίδεη, ηνλ θνπθφ, ν νπνίνο πιένλ αθνχεη θαη ηνλ κνπγγφ, ν νπνίνο απνθηά ηελ ηθαλφηεηα λα θσλάδεη, φπσο αλαθέξεη ε Αγία ζηελ επηζηνιή ηεο.

127


VIII. ΑΝΣΙ ΕΠΙΛΟΓΟΤ Πξνζπαζήζακε λα θαηαγξάςνπκε, απαληψληαο ζηα εξσηήκαηα, ηα νπνία ζέζακε εηζαγσγηθά, φςεηο ηεο ηζηνξηθήο δηαδξνκήο ηεο «Κνκκνχλαο», έρνληαο σο ζεκείν αλαθνξάο θαη σο πεδίν θαηάιεμεο ηεο πξνζπάζεηάο καο ηελ «Αλαηαξαρή» ηνπ 1378. Χο κηα θαηαιεθηηθή δηαπίζησζε απηήο ηεο θαηαγξαθήο κπνξνχκε λα πνχκε φηη παξαθνινπζήζακε ηνλ ηξφπν κέζα απφ ηνλ νπνίν, νη Φισξεληηλνί ηνπ 13νπ θαη ηνπ 14νπ αηψλα, ηδσκέλνη ζηηο πνηθίιεο δηαζπάζεηο θαη δηαθνξνπνηήζεηο ηνπο, ζηνράζηεθαλ θαη έδξαζαλ γηα ην πψο πξέπεη λα νξγαλψλνληαη θνηλσληθά θαη πνιηηηθά θαη γηα ην πψο ζα πξέπεη απηή ε νξγάλσζε λα δηαθπβεξλάηαη θαη λα δηεπζχλεηαη. Μπνξνχκε λα πνχκε φηη ε εθ κέξνπο ησλ Φισξεληηλψλ θπξίαξρε απάληεζε (παξαιιαγκέλε θάζε θνξά) ζηα αηηήκαηα ηεο ηζηνξηθήο θίλεζεο, ηα νπνία άξρηζαλ λα ηίζεληαη κπξνζηά ηνπο απφ ηνλ 12ν αηψλα, φηαλ ε ρσξνδεζπνηεία θαηαιχζεθε, είρε λα θάλεη κε ηελ «Κνκκνχλα», σο έλα θαζεζηψο, ην νπνίν αληαπνθξηλφηαλ ελ πξψηνηο ζηηο αλάγθεο ηεο πξνδηαγξαθφκελεο νηθνλνκηθήο αλάπηπμεο, ελφο θαηλνχξηνπ θαηακεξηζκνχ εξγαζίαο θαη ηνπ δηεζλνχο ζπζρεηηζκνχ δχλακεο. Κάησ απφ απηέο ζπλζήθεο ηα ππφ δηακφξθσζε (εμαηηίαο ηνπ γεγνλφηνο εκπέδσζεο κηαο θαηλνχξηαο πνιηηηθήο ηάμεο) θνηλσληθά ππνθείκελα αληηιήθζεθαλ ηελ «Κνκκνχλα» σο έλα κφξθσκα, ην νπνίν κπνξνχζαλ θαη έπξεπε λα επεξεάζνπλ θαη απφ ηελ άιιε ε ίδηα ε «Κνκκνχλα» σο κηα ηζηνξηθά πξνζδηνξηζκέλε έθθξαζε ηνπ ζπζηήκαηνο θνηλσληθήο θαη πνιηηηθήο νξγάλσζεο, σο έλα νξγαληθφ ζχλνιν εμνπζηαζηηθψλ δνκψλ θαη ιεηηνπξγηψλ, σο κία ζε ηειηθή αλάιπζε κνξθή θξάηνπο, επηρεηξνχζε αλάινγα κε ηελ εγεκνλεχνπζα θαη δηεπζχλνπζα θνηλσληθή νκάδα λα ζηαζεξνπνηήζεη ηηο δνκέο θαη ηηο ιεηηνπξγίεο ηεο είηε απηέο αθνξνχζαλ ηνλ δηεζλή αληαγσληζκφ είηε ηελ εζσηεξηθή ζχγθξνπζε. ΢ηα πιαίζηα απηά νη δηαθνξεηηθέο πνιηηηθέο απαληήζεηο, νη νπνίεο εμαπνιχνληαλ απφ ηα θνηλσληθά ππνθείκελα, επελδχνληαλ ηδενινγηθά θαη ζπλδένληαλ κε ηηο πθηζηάκελεο ζρνιέο ζθέςεο θαη απφ ηελ άιιε νη ίδηεο νη ζεσξεηηθέο πξνηάζεηο επεξέαδαλ ή θαη δηακφξθσλαλ ηελ πνξεία ησλ γεγνλφησλ. Χζηφζν εθ κέξνπο ηνπ popolo δελ ακθηζβεηήζεθε πνηέ κε θαηεγνξεκαηηθφ θαη εκθαηηθφ ηξφπν ν ππξήλαο ηεο ππφζηαζεο θαη ηεο χπαξμεο ηεο «Κνκκνχλαο». Kη’ απηφ γηαηί, απηφ ην ειάρηζην πνιηηηθντδενινγηθφ consensus αθελφο πξνζέθεξε ηα ερέγγπα γηα ηελ αλαπαξαγσγή ησλ εκπνξνρξεκαηηθψλ

ζρέζεσλ

θαη

επλννχζε

ηελ

πξνλνκηαθή

ζέζε

ησλ

θισξεληηλψλ

επηρεηξεκαηηθψλ θαη «γεσπνιηηηθψλ» ζπκθεξφλησλ ζηνλ ηηαιηθφ θαη δηεζλή πεξίγπξν θαη αθεηέξνπ αλαηαπνθξηλφηαλ ζην δνζκέλν επίπεδν αλάπηπμεο ηεο πνιηηηθήο ζθέςεο θαη θνπιηνχξαο ζηε Φισξεληία ηεο επνρήο, ην νπνίν θαζνξηδφηαλ απφ ηελ απνκάθξπλζε απφ ηα κεζαησληθά ζηεγαλά θαη ηελ αλάδπζε ηνπ πνιηηηθνχ νπκαληζκνχ. Ζ εθηξνπή, ε νπνία ζπληειέζζεθε κε ηελ θπξηαξρία ηνπ Γνχθα, επεηδή αθξηβψο απείιεζε ηελ ππφζηαζε ηνπ θαζεζηψηνο, γη’ απηφ θαη νδήγεζε ζηελ πνιηηηθή ρξεσθνπία ηεο νκάδαο πνπ 128


ζηήξημε ηελ εθηξνπή, ησλ magnati θαη νδήγεζε ζηελ αλαξξίρεζε ησλ nove cives θαη ηελ θπξηάξρεζε ελφο λένπ ηξφπνπ ζθέςεο, ηνπ πνιηηηθνχ νπκαληζκνχ. Απηφ ην επεηζφδην κπνξεί λα καο ππνδείμεη ηε ζηελή ζχλδεζε κεηαμχ ηνπ popolo θαη «Κνηλφηεηαο» θαη ηελ πνιηηηθή ηχρε εγρεηξεκάησλ, ηα νπνία ζα επηδίσθαλ ηελ δηάξξεμε απηήο ηεο ζρέζεο, αλεμαξηήησο ηεο ζθνπηάο, απφ ηελ νπνία απηά ζα αλαπηχζζνληαλ. ΢ε απηφ ην πιαίζην ε εκθαηηθή ακθηζβήηεζε ηεο «Κνκκνχλαο» πξνήιζε απφ ηελ θίλεζε ηνπ «Popolo di Dio». Με βάζε φζα εθζέζακε παξαπάλσ, ε εμήγεζε γη’ απηφ δελ ζα πξέπεη λα απνδνζεί απνθιεηζηηθά ζηελ ελεξγνπνίεζε αληηζεηηθψλ ζρεκάησλ, ηα νπνία αλάγνληαη ζηελ θνηλσληθνηαμηθή δηάξζξσζε ηεο Φισξεληίαο, φπσο αθεληηθά-εξγάηεο, δηεπζπληηθέο νκάδεοεθηειεζηηθή κάδα, ειίη-ππάιιεια ζηξψκαηα, αιιά θαη ζηελ χπαξμε κηαο πνιηηηθήο θνπιηνχξαο, ε νπνία δελ αληινχζε ην ιεμηιφγηφ ηεο απφ ηνλ ζσκηζηηθφ ζρνιαζηηθηζκφ, πφζσ κάιινλ απφ ηελ θηθεξψλεηα ξεηνξηθή, αιιά απφ ηηο Πξάμεηο ησλ Απνζηφισλ, απφ ηνπο θξαγθηζθαλνχο αηξεηηθνχο, ηα ρηιηαζηηθά κελχκαηα θαη ηελ απγνπζηίλεηα δηδαζθαιία. Δπηδίσμε απηήο ηεο θίλεζεο δελ ήηαλ ε επαλαδηαπξαγκάηεπζε ηεο «Κνκκνχλαο», θάηη ην νπνίν πξνυπνζέηεη ηελ πξνζρψξεζε ζην πξναλαθεξφκελν consensus, αιιά ε αλαηξνπή ηεο θαη ε ζεκειίσζε κηαο ελαιιαθηηθήο εζηθνπνιηηηθήο ηάμεο. Δπξφθεηην δειαδή γηα κηα έκπξαθηε ακθηζβήηεζε ηνπ λένπ ηχπνπ εμνπζίαο, ν νπνίνο ήιζε ζε αληηθαηάζηαζε ηεο (θαηά ηνλ Φνπθψ) παξαδνζηαθήο «ηπραίαο θαη πεξηζηαζηαθήο θενπδαιηθήο εμνπζίαο»149 θαη νπνίνο λένο ηχπνο εμνπζίαο είηε πξνεξρφηαλ απφ ηνλ πάπα θαη ηνλ απηνθξάηνξα είηε απφ ηηο αζηηθέο θνηλφηεηεο αμίσλε ηελ εγθαζίδξπζε κηαο πην ζπγθεληξσηηθήο θαη ζπγθεληξνπνηεκέλεο εμνπζίαο ζε ζρέζε κε ην ηί πξνυπήξρε. Σν γεγνλφο φηη ήδε απφ ηηο αξρέο ηνπ 14νπ αηψλα ν Μπαξηφινο ηνπ ΢αμνθεξάηνπ πξφηεηλε «ζπληαγκαηηθέο» αζθαιηζηηθέο δηθιείδεο γηα ηελ θαηνρχξσζε θαη ηελ βειηίσζε απηήο ηεο εμνπζίαο, ή ην φηη ν Μαθηαβέιιη ζηνλ 16 ν αηψλα επέδεημε ην πψο απηή πξέπεη λα αζθείηαη κε απνηειεζκαηηθφηεηα, πξνθεηκέλνπ λα κελ αλαηξαπεί θάησ απφ ηελ πίεζε ησλ ίδησλ ηεο ησλ αληηζέζεψλ ηεο, ζπλεγνξεί ππέξ ηεο παξαπάλσ δηαπίζησζεο, ην φηη δειαδή κηιψληαο γηα ηελ «Κνκκνχλα» κηιάκε κε κηα θαηλνχξηα πνιηηηθή ηάμε, ηελ νπνία, θηλήκαηα, φπσο ηνπ «Popolo di Dio» αμίσζαλ λα θαηαιχζνπλ. Δηδηθά ζηε Φισξεληία ε θαηλνχξηα απηή πνιηηηθή ηάμε δελ δηαθξηλφηαλ απφ ηε κεζαησληθή εμνπζηα κφλν απφ κνξθνινγηθέο δηαθνξέο, αιιά απνηεινχζε ηελ θαζνιηθή ππέξβαζή ηεο, θαζψο ζηεξηδφηαλ ζε εληειψο δηαθνξεηηθέο εζηθνπνιηηηθέο αμηνινγήζεηο θαη ηεξαξρήζεηο ζε ζρέζε κε ηα πξνγελέζηεξα ζπζηήκαηα, κε βαζηθή απηή, ε νπνία έρεη λα θάλεη κε ηε ζρέζε εγθφζκηαο εμνπζίαο θαη ζείνπ. Aλ εληάμνπκε ην εγρείξεκα ηνπ «Popolo di Dio» ζε έλα επξχηεξν ηζηνξηθφ πιαίζην κπνξνχκε λα πνχκε φηη πξαγκαηεχεηαη ηηο απφ ηα θάησ αληηδξάζεηο ζηελ εκπέδσζε κηαο λέαο 149

βι. αλάιπζε γηα ηελ «θξαηνινγία» ηνπ Φνπθψ θαη ηα ραξαθηεξηζηηθά ηεο κεζαησληθήο εμνπζίαο ζην Merquior, Foucault, εθδ.

Παηάθε, ζζ. 193-200.

129


εζηθνπνιηηηθήο ηάμεο, ε νπνία κπνξεί λα πεξηγξαθεί κε ηελ έθθξαζε «εγεκνλία ηεο αξηζηνθξαηίαο ηεο πξάμεο», ηελ εμηζσηηθήο πξνέιεπζεο αμησζε ησλ απνθιεηζκέλσλ γηα είζνδφ ηνπο ζηελ πνιηηηθή θνηλσλία θαη ηελ πξνζπάζεηα εζηθήο θαη κεηαθπζηθήο απνλνκηκνπνίεζεο ηεο εθ κέξνπο ησλ εθπξνζψπσλ ηεο Δθθιεζίαο ζπζζψξεπζεο θνηλσληθνχ πινχηνπ, ε νπνία εξείδεηαη ζηε δηρνηφκεζε ηνπ ρξηζηηαληθνχ ζψκαηνο ζε θιήξν θαη ιαφ. Δλ νιίγνηο ην εγρείξεκα απνδεηά κία λέα εζηθή ζεκειίσζε ηνπ ζπζηήκαηνο θνηλσληθήο θαη πνιηηηθήο νξγάλσζεο, ε νπνία ζα πξνέιζεη απφ ηελ αλαηξνπή ηνπ πθηζηάκελνπ ζπζηήκαηνο. Απφ ηελ άιιε φκσο δελ κπνξνχκε λα ηζρπξηζζνχκε φηη ην «Popolo di Dio» κπνξεί λα ηδσζεί σο έλα «επαλαζηαηηθφ» θίλεκα, ην νπνίν αλ επηθξαηνχζε ζα είρε ηε δπλαηφηεηα θαη ηελ επάξθεηα λα εγθαζηδξχζεη έλα θαηλνχξην ζχζηεκα θπξηαξρίαο θαη εγεκνλίαο ή έλαλ θαηλνχξην ηχπν θξάηνπο, πινπνηψληαο έλα πνιηηηθφ ζρέδην επαλαζηαηηθνχ κεηαζρεκαηηζκνχ. Καη ηνχην δηφηη ιείπνπλ απφ ην ελ ιφγσ θίλεκα φια εθείλα ηα πνιηηηθά, θνηλσληθά θαη πνιηηηζκηθά ραξαθηεξηζηηθά, ηα νπνία πεξηγξάθεη θαη ζεσξεηηθνπνηεί ν Michael Walzer150, πξνθεηκέλνπ λα δηαθξίλεη ηα επαλαζηαηηθά θηλήκαηα ηεο λεσηεξηθφηεηαο απφ ηα πξνγελέζηεξα. Με βάζε απηφ δελ κπνξνχκε λα πνχκε φηη ε δξαζηεξηφηεηα ηνπ «Popolo di Dio» είλαη κηα εκπξφζεηε, κε ζηξαηεγηθνχο ζηφρνπο πνιηηηθή παξέκβαζε, ε νπνία έρεη πξνπαξαζθεπαζζεί θαη δξνκνινγείηαη κέζα απφ κηα κεηνςεθία κε εληαία θνζκναληίιεςε. O παξαπάλσ αλαθεξφκελνο νξίδνληαο πξνζδνθηψλ ησλ «απνθιεηζκέλσλ», πξνθεηκέλνπ λα πξνβιεζεί ζην πεδίν ηεο θνηλσληθήο ζχγθξνπζεο έπξεπε λα απνθξπζηαιισζεί κέζσ ιφγνπ. Ζ θξαγθηζθαληθή αηξεηηθφηεηα, ηα ρηιηαζηηθά κελχκαηα θαη ε ξηδνζπαζηηθή αλάγλσζε ηεο απγνπζηίλεηαο πνιηηηθήο θιεξνλνκηάο ιεηηνχξγεζαλ –πηζηεχσ- σο ηα δηακεζνιαβεηηθά λήκαηα, κέζσ ησλ νπνίσλ ε εκπεηξία ησλ minuti εθινγηθεχζεθε θαη κπφξεζε λα αξζξσζεί σο έλα (ππφξξεην) πνιηηηθφ πξφηαγκα. Ζ φζκσζε θαη ε ζχλδεζε ησλ αηξεηηθψλ κε ην θνηλσληθφ ππνθείκελν ιεηηνχξγεζε σο ηκάληαο απηήο ηεο δηακεζνιάβεζεο, ρσξίο απφ ηελ άιιε λα κπνξνχκε λα πνχκε φηη νη αηξεηηθνί απνηεινχζαλ έλα είδνο θπζηθήο εγεζίαο ή ηδενινγηθήο θαζνδήγεζεο ηνπ θηλήκαηνο, ζηνηρείν ην νπνίν δελ πξνθχπηεη απφ πνπζελά θαη πξψηα απφ φια αληηηίζεηαη ζηνλ ίδην ην ραξαθηήξα ηνπ θξαγθηζθαληζκνχ. Με δεδνκέλν απηφ ζα ήηαλ θαιχηεξα λα πνχκε φηη έρνπκε λα θάλνπκε κε κηα δηδηθαζία ηδηνπνίεζεο εθ κέξνπο ησλ minuti ηνπ αηξεηηθνχ-αλεπίζεκνπ ζξεζθεπηηθνχ θεξχγκαηνο θαη έληαμήο ηνπ ζηνλ δηθφ ηνπο νξίδνληα πξνζδνθηψλ. Σν γεγνλφο φηη ην θίλεκα ηνπ «Popolo di Dio» είρε πεξηνξηζκέλν πνζνηηθά (κφιηο 500 άλζξσπνη ζπγθεληξψζεθαλ ζηελ εθθιεζία ηεο Santa Maria Novela) θαη ρξνληθά (δεκηνπξγείηαη ηνλ Αχγνπζην θαη θαηαζηέιεηαη νινθιεξσηηθά ηνλ ΢επηέκβξε ηνπ 1378) ραξαθηήξα δελ πξέπεη λα καο νδεγήζεη ζην βηαζηηθφ ζπκπέξαζκα φηη πξφθεηηαη γηα θάηη εληειψο πεξηζσξηαθφ θαη κε 150

βι. ζρεηηθή αλάιπζε ζην Walzer M., «The Revolution of the Saints. A Study in the Origins of the Radical Politics», Ζarvard University Press, p. 1-21.

130


αμηνπνηήζηκν γηα ηελ άληιεζε ηζηνξηθψλ ζπκπεξαζκάησλ. Κη απηφ γηαηί, φπσο είδακε, ην θίλεκα ελζσκάησλε βαζηθέο πιεπξέο θαη φςεηο κηα ζθνδξήο ηδενινγηθήο δηαπάιεο θαη ελφο νμπκέλνπ θνηλσληθνχ αληαγσληζκνχ, ν νπνίνο δηαηξέρεη ηελ ηζηνξία ηεο «Κνκκνχλαο» θαζ’ φινλ ηνλ 14ν αηψλα. Πεξαηηέξσ ην θίλεκα καο πξνζθέξεη αθφκα κηα νπηηθή γσλία, απφ ηελ νπνία ε «Κνκκνχλα» καο απνθαιχπηεη αθελφο ηελ πιαζηηθφηεηά ηεο θαη αθεηέξνπ ηα ηζηνξηθά ηεο φξηα σο κία ζπγθεθξηκελε θάζε αλάπηπμεο ηεο θξαηηθήο νξγάλσζεο. Με απηήλ ηελ έλλνηα ην εγρείξεκα ηνπ «Popolo di Dio» ζα κπνξνχζε λα ηδσζεί σο κία απφ ηα θάησ εθπνξεπκέλε αληίδξαζε ζηνλ δξφκν ηνπ πνιηηηθνχ νπκαληζκνχ, ν νπνίνο είρε δηαλνηρζεί απφ ην 1343. Βαζηθφο άμνλαο απηήο ηεο αληίδξαζεο ήηαλ αθελφο ε απνθαηάζηαζε ηεο δηαξξερζείζαο ζρέζεο κεηαμχ ζείνπ θαη εμνπζίαο, ε νπνία είρε ζπληειεζζεί σο απφξξνηα ηνπ πνιέκνπ θαη αθεηέξνπ ε επαλάθηεζε ελφο ρξηζηηαληθνχ ηδεψδνπο, ην νπνίν ζθπξειαηήζεθε απφ ηελ θξαγθηζθαλή αηξεηηθφηεηα θαη άιιεο ξηδνζπαζηηθέο ζξεζθεπηηθέο πηέξπγεο. Απηφ ην ζηνηρείν έθεξλε ην θίλεκα, εμ ίζνπ απέλαληη ζηνπο Γνπέιθνπο magnati, νη νπνίνη θαη’ απηφ ήηαλ ην βαζηθφ ζηήξηγκα κηαο δηεθζαξκέλεο θαη ρξεσθνπεκέλεο Δθθιεζίαο, ε νπνία ρξεηαδφηαλ κηα ξηδηθή κεηαξξχζκηζε, αιιά θαη ζηνπο popolani nove cives, νη νπνίνη ήηαλ νη ππαίηηνη γηα ηε δηαζάιεπζε κηαο επί καθξφλ εδξαησκέλεο εζηθήο ηάμεο. Με απηήλ ηελ έλλνηα κπνξνχκε λα κηιήζνπκε γηα κηα πξψηε ηζρπξή ξσγκάησζε ζηελ αλαγελλεζηαθή δηαδηθαζία ηνπ πνιηηηθνχ νπκαληζκνχ, γηα έλα ξήγκα, ην νπνίν ζπληειέζζε κέζα ζηελ «Κνκκνχλα» θαη ην νπνίν ζα δηαηξέρεη ηελ πνξεία ηεο θαη ζηνλ επφκελν αηψλα είηε κε ππνβφζθνλ είηε κε νμπκέλν ηξφπν θαη ηνπ νπνίνπ θπξίαξρν ζεκείν εκθάληζεο θαη εθδήισζεο ζα είλαη ε ζχληνκε θπξηαξρία ηνπ ΢αβνλαξφια χζηεξα απφ κηα έληνλε ζπγθξνπζηαθή δηαδηθαζία, κέζα απφ ηελ νπνία ε «Κνκκνχλα» αλεηξάπε θαη επαλεζεκειηψζεθε σο «Νέα Ηεξνπζαιήκ».

131


ΠΡΩΣΟΓΕΝΕΙ΢ ΠΗΓΕ΢ -Villani Jovanni., Nuona Cronica. -Cronaca prima d’ anonimo ζην Cohn S., Popular Protest in Late Medieval Europe, Μάληζεζηεξ, Μanchester University Press, pp 244-245 -Cronaca seconda d’ anonimo ζην Cohn S., Popular Protest in Late Medieval Europe, Μanchester University Press, pp 238-240. -Cronaca terza d’ anonimo ζην Cohn S., Popular Protest in Late Medieval Europe, Μanchester University Press, pp 242-243. -Doc. I, pp. 441-5: ASF, Atti del Capitano del Popolo ζην Cohn S., Popular Protest in Late Medieval Europe, Μanchester University Press, pp. 245-248. -ASF, Arte della Lana, 48, fol. 34v ζην Βrucker, The Society of Renaissance Florence, A Documentary Study, Renaissance Society of America, 1998, pp. 17-18. -Le Carte Strozziane del R. Archivio di Stato di Firenze (Florence, 1884-91), I, 98-100 ζην Βrucker, The Society of Renaissance Florence, A Documentary Study, Renaissance Society of America, 1998, pp. 84-86. -ΑSF, Provissioni, 71, fols. 175v-176r ζην Βrucker, The Society of Renaissance Florence, A Documentary Study, Renaissance Society of America, 1998, pp. 250-252. -Σhe Execution of Fra Michele di Calci ζην Βrucker, The Society of Renaissance Florence, A Documentary Study (αλψλπκν ρξνληθφ), Renaissance Society of America, 1998, pp. 253-257. -Σhe Shorter Appeal of Michael of Cesena, Extracted from the Longer Appeal, translated from G. Gal and D. Flood, eds., Nicolaus Minorita: Cronica, pp. 429-456. -Letter to Monna Alessa when the Saint was at Florence ζην Saint Catherine of Siena as Seen in Her Letters, Group International INC, 2008. -Letter to Sano di Maco and to the other sons in Christ while she was in Florenfce ζην Saint Catherine of Siena as Seen in Her Letters, Group International INC, 2008. -Letter to a religious man in Florence who was shocked at her ascetic practices ζην Saint Catherine of Siena as Seen in Her Letters, Group International INC, 2008.

132


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ -Αmelang, «The Lower Classes» ζην ζπιινγηθφ A Companion to the Worlds of Renaissance, Blackwell Publishers, 2002, ζ. 243-258. -Βakhtin, Rabelais and his World, Indiana University Press. -Baron H., «The Social Background of Political Liberty in the Early Italian Renaissance», Comparative Studies in Society and History, Vol.2, No.4, (Jul., 1960), pp. 440-451, The Crisis of Early Italian Renaissance, Princeton University Press, 1993. -Becker, Florence in Transition, The John Hopkins Press, Baltimore, «Some Aspects of Oligarchical, Dictatorial and Popular Signorie in Florence, 1282-1382», Comparative Studies in Society and History, Vol. 2, No.4, (Jul., 1960), pp. 421-439, «Church and State in Florence on the Eve of the Renaissance (1343-1382)», Speculum, Vol. 37, No. 4. (Oct., 1962), pp. 509-527, «The Republican City State in Florence: An Inquiry in its Origin and Survival (1280-1434)», Speculum, Vol. 35, No. 1, (Jan., 1960), pp. 35-50, «Heresy in Medieval and Renaissance Florence. A Comment», Past and Present, No. 62 (Feb., 1974), pp. 153-161., «Florentine Politics and the Diffusion of Heresy in the Trecento: A Socioeconomic Inquiry», Speculum, Vol. 34, No. 1, (Jan., 1959), pp. 60-75, «A Comment on Savonarola, Florence and Millenarian Tradition», Church History, Vol. 27, No. 4 (Dec., 1958), pp. 306-311, «Florentine Essays», University of Michigan Press. -Brucker, «Sorcery in Early Renaissance Florence», Studies in the Renaissance, Vol. 10 (1963), pp. 7-24, «The Society of Renaissance Florence, A Documentary Study», Renaissance Society of America, 1998, «Renaissance Florence», University of California Press, 1983. -Bruni Leonardo, «History of the Florentine People», Harvard University Press, 2007. -Βurckhardt J., «Ο Πνιηηηζκφο ηεο Αλαγέλλεζεο», εθδ. Νεθέιε. -Burr D., «The Correctorium Controversy and the Origins of the Usus Pauper Controversy», Speculum, Vol. 60, No. 2 (Apr., 1985), pp. 331-342. -Cesar, «Popular Autonomy and Imperial Power in Bartolus of Saxoferrato: An Intrinsic Connection», Journal of the History of Ideas, Vol. 65, No. 3 (Jul., 2004), pp. 369-381. -Clure, «The Culture of Profession in Late Renaissance Italy», University of Toronto Press, 2004. -Cohn S., «Popular Protest in Late Medieval Europe», Μanchester University Press, «Lust for Liberty», Harvard University Press, 2006, «Florentine Insurrections, 1342-1385, in Comparative Perspective» ζην Hilton, «The English Rising of 1381», Cambridge University Press, 1987, pp. 143-164, «The Laboring Classes in Renaissance Florence», Harvard University Press, 1978, «Creating the Florentine State», Cambridge University Press, «Community and Conflict in the Renaissance Florence, 1340-1530», Harvard University, 1978. 133


-Davis, «Education in Dante’s Florence», Speculum, Vol. 40, No. 3 (Jul., 1965), pp. 415-435. -Davis NZ, «The Society and Culture in Early Modern France», Ζarvard University Press. -Douie, «The Nature and the Effects of the Heresy of the Fraticelli», ACLS in History, 2006. -Dubreton, «Daily Life in Florence in Time of Medici», The Macmillan Company, 1961. -Duby, «Mεζαησληθή Γχζε: Κνηλσλία θαη Ηδενινγία», ΔΜΝΔ. -Gardner, «Saint Catherine of Siena, Study in Religion, Literature and History of the 14th Century in Italy», Read Books, 2006. -Ginsbourg, «Ta Ξχιηλα Μάηηα», εθδ. Αιεμάλδξεηα. -Hibbert, «The Origins of the Medieval Town Patriciate», Past and Present, No.3 (Feb., 1953), pp. 15-27. -Ζolmes, «The Emergence of an Urban Ideology in Florence, c. 1250-1450», Transactions of the Royal Historical Society, Fifth Series, Vol. 23, (1973), pp. 111-134. -Kantorowicz, «The King’s Two Bodies: Study in Medieval Political Theology», Princeton University Press. -Κempshall, «Σhe Common Good in Late Medieval Political Σhought», Oxford University Press. -Kent, «Be Rather Loved than Feared» ζην ζπιινγηθφ «Society and Individual in Renaissance Florence», University of California Press, 2002, «The District of Green Dragon», Renaissance Quarterly, Jul. 2005. - Kirshner, «Civitas Sibi Faciat Civem: Bartolus of Sassoferato’s Doctrine on the Making of a Citizen», Speculum, Vol. 48, No. 4 (Oct., 1973), pp. 694-713. -Loetscher, «St. Augustine’s Conception of the State», Church History, Vol. 4, No. 1 (Mar., 1935), pp. 16-42. -Marks, «Fourteenth-Century Democracy in Florence», Past and Present, No. 25 (Jul. 1963), pp. 77-85. -Martin, «The Two Cities in Augustine’s Political Philosophy», Journal of the History of Ideas, Vol. 33, No. 2 (Apr.-Jun., 1972), pp. 195-216. -Martines, «Violence and Disorder in Italian Cities», Lightning Source, 1989. - Merquior, «Foucault», εθδ. Παηάθε -Mullet, «Popular Culture and Popular Protest in Late Medieval and Early Modern Europe», Taylor and Francis, 1987. -Munro, «The Rise, Expansion and Decline of the Italian Cloth Industries, 1100-1730», Working Paper No. 29, 2006. -Najemy, «A History of Florence, 1200-1575» Βlackwell Publishing, 2006, «Guild Republicanism in Trecento Florence: Σhe Successes and Ultimate Failure of Corporate Politics», The American Historical Review, Vol.84, No. 1 (Feb., 1979), pp. 35-71. 134


-Napier, «Florentine History», London: Edward Moxon, Dover Street. -Nederman, «Commercial Society and Republican Government in the Latin Middle Ages: The Economic Dimensions of Brunetto Latini’s Republicanism», Political Theory, Vol. 31, No. 5 (Oct., 2003), pp. 644-663. -Nicollini, «A Medieval Florentine, His Family and His Possessions», The American Historical Review, Vol. 31, No. 1 (Oct., 1925), pp. 1-19. -Osheim, «Conversion, Conversi and the Christian Life in Late Medieval Tuscany», Speculum, Vol. 58, No. 2 (Apr., 1983), pp. 368-390. -Papino, «Shifting Roles of Women in the Italian, Lowland and German Regions of Western Europe from the Middle Ages to the Early Modern Period», University of Rhode Island, 2006. -Peterson, «The War of the Eight Saints in Florentine Memory and Oblivion» ζην ζπιινγηθφ «Society and Individual in Renaissance Florence», University of California Press, pp. 173-214. -Philips, «Machiavelli, Guicciardini and the Tradition of Vernacular Historiography in Florence», The American Historical Review, Vol. 84, No. 1 (Feb., 1979), pp. 86-105. -Pocock, «The Machiavellian Moment», Princeton University Press, 2003. -Reichardt, «Ζ Ηζηνξηθή ΢εκαζηνινγία αλάκεζα ζηε Λεμηθνκεηξία θαη ηε Νέα Πνιηηηζκηθή Ηζηνξία», ζην ζπιινγηθφ «Ηζηνξία ησλ Δλλνηψλ. Γηαδξνκέο ηεο Δπξσπατθήο Ηζηνξηνγξαθίαο», ΔΜΝΔ-ΜΝΖΜΧΝ, 2006, ζζ. 157-199. -Reineke, «This is my Body: Reflections on Abjection, Anorexia and Medieval Women Mystics», Journal of the American Academy of Religion, Vol. 58, No. 2 (Summer, 1990), pp. 245-265. -Rubinstein, «The Beginnings of Political Thought in Florence: A Study in Medieval Historiography», Journal of the Warburg and Courtauld Institutes, Vol. 5 (1942), pp. 198-227, «Florentine Studies: Politics and Society in Renaissance Florence», London Faber & Faber. Scribner R., «Popural Culture and Popular Movements in Reformation Germany», Continuum International Publishing Group, 1987. -Skinner, «Ta Θεκέιηα ηεο Νεφηεξεο Πνιηηηθήο ΢θέςεο», εθδ. Αιεμάλδξεηα. -Staley, «The Guilds of Florence», Μethuen and Co., 1906. -Stephens, «A Rejoinder: Ζeresy in Medieval and Renaissance Florence. A Comment», Past and Present, No. 62, (Feb., 1974), pp. 162-166, «Heresy in Medieval and Renaissance Florence», Past and Present, No. 54 (Feb., 1972), pp. 25-60. -Σhomas Aquinas, «Summa Theologiae». -Thompson E.P., «Preface» in «The Making of English Working Class», Penguin Books. - Σigar & Levy, «To Γίθαην θαη ε Άλνδνο ηνπ Καπηηαιηζκνχ», εθδ. Άικπαηξνο -Trexler R., «Who Were the Eight Saints», Renaissance News, Vol. 16, No. 2 (Summer, 1963), ζ. 89-94., Public Life in Renaissance Florence, Academic Press, 1980., «The Spiritual Power. 135


Republican Florence under Interdict», E.J.Brill, Florentine Religious Experience: The Sacred Image, Studies in the Renaissance, Vol. 19 (1972), ζ. 7-41, «Following the Flag» in The Workers of Renaissance Florence, Medieval and Renaissance Texts and Studies, 1993, «Comrades and Neighbours», Social Analysis, 14/1983. -Trollope, A History of the Commonwealth of Florence, Λνλδίλν, Chapman and Hall, 193, Piccadilly, 1865. -Γθξάκζη, Ρηδνξηδηκέλην, εθδ. ΢ηνραζηήο., Γηα ηνλ Μαθηαβέιιε, ηελ Πνιηηηθή θαη ην ΢χγρξνλν Κξάηνο, εθδ. Ζξηδαλφο. -Κνλ Ν., Αγψλεο γηα ηελ Έιεπζε ηεο Υηιηεηνχο Βαζηιείαο ηνπ Θενχ: Δπαλαζηάηεο Υηιηαζηέο θαη Μπζηηθηζηέο Αλαξρηθνί ηνπ Μεζαίσλα, εθδ. Νεζίδεο. -Κνλδχιεο, «Δηζαγσγή» ζην Έξγα, Niccolo Machiavelli, εθδ. Κάιβνο, ζζ. 15-187. -Μαθηαβέιιη, «Φισξεληηλή Ηζηνξία» ζην Έξγα, Niccolo Machiavelli, εθδ. Κάιβνο. ζζ. 131-272, Γηαηξηβέο γηα ηνλ Σίην Λίβην ζην Έξγα, Niccolo Machiavelli, εθδ. Κάιβνο. ζζ. 283-512. -Nάζηνο, Ο Μπζηηθηζκφο ηνπ Γπηηθνχ Υξηζηηαληζκνχ, εθδ. Διιεληθά Γξάκκαηα. -΢θνίλε Α., «Δηζαγσγή» ζην Ηζηνξία ησλ Δλλνηψλ-Γηαδξνκέο ηεο επξσπατθήο ηζηνξηνγξαθίαο, ΔΜΝΔ-ΜΝΖΜΧΝ, 2006, ζζ. 9-41. -Σξσηαλφο, Βειηζαξνπνχινπ, Καξάθσζηα, Ζ Ηζηνξία ηνπ Γηθαίνπ, εθδ. ΢άθθνπια. -Xέγθει, Φηινζνθία ηνπ Γηθαίνπ, εθδ. Αλαγλσζηίδε.

136

Οι μεταμορφώσεις της Κομμούνας της Φλωρεντίας μέσα από την "Αναταραχή" του 1378  

Διπλωματική Εργασία

Advertisement