__MAIN_TEXT__
feature-image

Page 1


11

คมความคิด ...ของ...

ศาสตราจารยสญ ั ญา ธรรมศักดิ์

กองทุนศาสตราจารยสญ ั ญา ธรรมศักดิ์ ธรรมสภาและสถาบันบันลือธรรม จัดพิมพเผยแพรในโครงการศาสตราจารยสญ ั ญาฯ สัมพันธ


2 2

วรธรรมคติ

สมเด็จพระญาณสังวร สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก

“...ฯพณฯ ประธานองคมนตรีสญ ั ญา ธรรมศักดิ์ เจริญชนมายุมาถึง ๙๐ ป ในบัดนี้ เรียกวากาลเวลาไดกนิ ทานไปแลวเปนอันมาก เทากับจำนวน ปทกี่ นิ ตัวเอง คือ ๙๐ ป สิง่ ทีก่ าลเวลากินไมไดคอื สิง่ ทีท่ า นไดทำแลวในชีวติ อันยืนนานของทาน ทีจ่ ะไมมสี งิ่ ใดลบลางได จักเปนเครือ่ งประดับชีวติ ทาน สืบไปทุกภพชาติ”


33

คมความคิด ...ของ...

ศาสตราจารยสญ ั ญา ธรรมศักดิ์ พระพุทธศาสนามีดีอยูจริงๆ ทำใหเรามีความสุขและความ สำเร็จในชีวติ ไดจริงๆ เราจึงอยากใหพๆี่ นองๆ ลูกๆ หลานๆ ไดรจู ักไว รจู กั แลวจะเปนสมบัตมิ หาศาลทีห่ าทีเ่ ปรียบมิไดเลยจริงๆ

ค ว า ม อ ย า ก ... ระยะนีม้ อี ะไรใหเราสังเกตวา มีขอ ธรรมอันใดปรากฏขึน้ สอนเราบาง ผมคิดวากำลังมีบทเรียนทางธรรมะใหเราเห็นชัด คือ ความอยาก... อยากได อยากมี อยากเปน ความอยากนีท้ ำใหมที กุ ขหรือเปลา? เปนทุกขแน ถึงขนาดทำใหมติ ร กลายเปนอมิตรไปทีเดียว ถาเราระงับความอยากเสียได เราจะดีขึ้นไหม? สบายใจขึน้ ไหม? ขอใหทา นตอบเอาเองเถิด ! ๑๘ เม.ย. ๓๕ 3


4 4

เ ค รี ย ด ! เมือ่ วันศุกรที่ ๑๒ มิถนุ ายน ๒๕๓๕ เวลาเชา ไดรบั บันทึกใหปรึกษา เพื่อถวายความเห็นในขอกฎหมายสำคัญ ในเรื่องของนายกรัฐมนตรี เปน เรือ่ งดวนมาก เพราะนายกฯ จะเขาเฝาเย็นนี้ การคิดและการปรึกษาเสร็จลงในเทีย่ ง รางบันทึกความเห็นเสร็จเวลา เกือบบายโมง พิมพทานเสร็จสงเจาหนาที่เฉพาะการบายสองโมงกวา ... เหนือ่ ย (เพราะรีบและเปนหวง) กลับถึงบานสีโ่ มง...รถติด...เหนือ่ ยไมหาย งีบไปในรถ ถึงบานเกือบหาโมงเย็น - รอน อยากอาบน้ำเย็นๆ ใหสบาย โดย ขอเดินเพือ่ สุขภาพตามคำสัง่ หมอเสียกอน ๑๕ นาที แตยงั ไมทนั จะออกเดิน ก็มผี ขู บั รถปราดเขามาในบาน ซักถามและปรารภขอของใจของเขารุนแรง ดวยอารมณรา ย - ประสาททีอ่ ยากพักอักเสบขึน้ มา จนพูดไมคอ ยออก เขา จึงกลับไป พอเขาเคลือ่ นรถ เบนซอกี คันก็ขับเขามา รายนีเ้ คยไปเคยมาก็จริง แตกต็ อ งรับรองคุยกับเขาทัง้ ๆ ทีร่ อ น เหนือ่ ย และประสาทเครียดยังไมหาย คืนนีส้ วดมนตไหวพระตามปกติแลวนอน แตดนิ้ ๆ รนๆ อยางไรไมรู ไมสบาย ตืน่ เชาขึน้ มีงานสำคัญควรตองไปเวลา ๐๙.๐๐ น. และมีงานทีไ่ ด รับปากเขาไวแลววาจะไปเวลา ๑๐.๓๐ น. แตกไ็ ปไมไหว - ไมไหวจริงๆ เพราะผลของความเครียดเมือ่ เย็นวานนี้ ใจหวิวๆ รางกายออนเพลียเหมือน ความดันลดต่ำลงไปกวาปกติ จนกระทัง่ สายจึงไปอาน “ชาวพุทธ” พบวา โดยความหมายของ “ปรมัตถสัจจะ” จุดหมายปลายทางของชีวติ ยอมไปสทู เี่ ดียวกัน ตาม ความหมายของ “ไกวัลยธรรม” คือ ของจริงมีเพียงสิง่ เดียว คือ ตัวเรา ของเรา ไมมีชีวิตจะตั้งอยูในความสงบ เรียกวา “สุญญตาวิหาร”


55

ทันใดนั้นเอง จิตก็ซาบซานขึ้นมาดวยอรรถรสแหงพุทธธรรม พระ สุรเสียงของสมเด็จพระญาณสังวร สมเด็จพระสังฆราช ซึ่งปรากฏอยูใน เทปทีท่ า นกรรมการ พ.ส.ล. อัดแจก เรือ่ ง “สุญญตาวิหาร” ก็คอ ยแววออก มาในความทรงจำหนักขึน้ ๆ เปนลำดับ ความเครียดหายไป หายไปไดจริงๆ ! ๑๗ มิ.ย. ๒๕๓๕

ปลูกเมตตาจิต ... เมือ่ เร็วๆนี้ (ปลายเดือนสิงหาคม ๒๕๓๕) มีผโู ทรศัพทมาทีบ่ า นผม ๔ ครัง้ ระยะหางกันวันสองวัน ผมไมอยบู าน ไมไดรับสายเอง แตผมใหผรู บั เขาบันทึกมาใหดวู า เขาโทรมาวาอยางไร ผูรับบันทึกเหมือนๆ กันทุกคนวา เปนเสียงผูชายหาวๆ คลายเสียง ผสู งู อายุ ไมยอมบอกชือ่ วาเปนใคร วาจาโฮกฮากดุรา ย ๓ ครัง้ ตอครัง้ ที่ ๔ จึงใชวาจาสุภาพหนอย แตกก็ งั วาลแบบผมู อี ำนาจ เขาวาอยางไร? เขาวา ใหบอกนายสัญญาวา ใหอานจดหมายลับเฉพาะของ เขาใหดี และใหทำตามทีเ่ ขาสัง่ ครัง้ ที่ ๓ เขาวา ถาไมทำ ลูกบอมบหลนเขามาในบานเมือ่ ไหรไมรนู ะ ทีแรกผมไมไดอา นจดหมายของเขา ไมรเู อาไปไวทไี่ หน ตอมาพบเขา ก็เอามาอาน เขาบอกวา คนทีผ่ มคนุ เคยรักใครนบั ถือมากคนหนึง่ เปนคนไมดี ใหผมรีบขจัดเขาออกจากหมเู สีย ผมก็งงไปหมด เพราะผมไมมอี ำนาจบาตร ใหญเทาใด จึงจะทำอยางนัน้ ได และไมเห็นเกีย่ วกับทีจ่ ะเอาบอมบมาหยอน ลงในบานผมอยางไร


66

ตอมาผใู หญในสันติบาลมาอานจดหมายและมาดูบนั ทึกรับโทรศัพท แลวเลาอะไรใหผมฟง ผมจึงพอเขาใจอะไรบาง แตกไ็ มแนใจนัก ผมมานึกๆ ดูก็แปลก ผมเปนเพียงคนธรรมดาๆ นับถือพระ ไมได ยงุ เกีย่ วการบานการเมืองกับเขาสักนิดเลย และทานผโู ทรศัพทเขาไมไดอา น กฎหมายหรือรอู ะไรในรัฐธรรมนูญเลยหรือ จึงเสียเวลาโทรศัพทสาธารณะ ถึง ๔ ครัง้ ๆ ละ ๓ บาท ก็เปนเงินถึง ๑๒ บาท นึกมาถึงอยางนี้ นึกตอไปถึงพุทธภาษิตบทหนึง่ ซึง่ สอนใหปลูก เมตตาจิต คิดจะใหเปนสุข อยางไมคบั แคบ ไมมเี วร ไมมศี ตั รู แผไป ในชีวิตทุกชีวิต แผไปในโลกทั้งโลก ไมจำกัดปริมาณและทิศทาง แสดงใหเห็นดวงประทีปแหงสันติในพระพุทธศาสนาวา สองสวาง มี ความหมายแกชวี ติ ทุกชีวติ จริงๆ

เกษียณอายุ ... คุณสุขสันต จิรจริยาเวช ผอู ำนวยการจัดทำวารสาร พ.ส.ล. มาบอก ผมวา บทนำหนังสือเลมหนา คณะบรรณาธิการเขาขอใหผมเขียนเรื่อง เกษียณอายุ ผมยังงงๆ อยู ไมทราบวาจะเขียนอยางไร จะโยงไปถึงธรรมะ ขอใดไดเหมาะเจาะ แตผมรักและนับถือคณะบรรณาธิการหนังสือนี้มาก ไมอยากใหทา นตองเสียน้ำใจ จึงพยายามเขียนดังนี้ ถูกผิดประการใด โปรด อภัยเถิด การถึงกำหนดเกษียณอายุวนั ไหน จะสำคัญเทากับวันทีเ่ ราตอง หยุดการไปทำงานไมมี เพราะ ... ๑. ไปทีท่ ที่ ำงาน ก็ไมมโี ตะใหนงั่ เพราะทานผเู ลือ่ นมาแทนเรา ทาน เขามานัง่ แทนแลว


77

๒. รถตำแหนง ก็คนื ใหหลวงทานไปแลว รถสวนตัวเราก็ไมมเี พราะ ไมมเี งินซือ้ จะไปไหนก็ตอ งแท็กซีห่ รือรถเมล ๓. เงินเดือน ก็ไมมแี ลว มีกแ็ ตบำนาญ ซึง่ นอยกวาครึง่ ของเงินเดือน เพียง ๓ ขอนีก้ ็พอแลวทีท่ ำใหปถุ ชุ นตองเสียใจและวาเหว และกลมุ ทีไ่ มรจู ะไปทำอะไรทีไ่ หน อยบู า นเฉยๆ ก็เบือ่ ผมเคยชวนเพือ่ นผพู พิ ากษา ทีเ่ กษียณพรอมๆ กันใหไปชวยงานทีพ่ ทุ ธสมาคมฯ จะไปไหม ทีน่ นั่ เขาไมมี เงินเดือนใหหรอก แตมงี านใหทำ แตไมคอ ยมีใครเชือ่ ผม เพราะทานมีทาง ไปเปนทีป่ รึกษาของออฟฟศทนายความ หรือเปนทีป่ รึกษาของแบงคกย็ งั ได สำหรับผมไมมที างอยางวานี้ ไมชาไมนานจะเปนบุญกุศลอันใดมิทราบ ฯพณฯ นายกรัฐมนตรี ในสมัยนั้น สงคนมาขอใหผมเปนคณบดีคณะนิติศาสตรในมหาวิทยาลัย ธรรมศาสตร แลวจะเปนกุศลผลบุญอันใดอีกมิทราบ มีทา นผใู หญในสำนัก ราชเลขาธิการ มาถามผมในงานมงคลสมรสงานหนึง่ วา ถาจะโปรดเกลาฯ ใหผมเปนองคมนตรี จะขัดของหรือไม ตอนนีผ้ มไมไดคดิ เรือ่ งเงินเรือ่ งทอง หรือเรื่องเกียรติเรื่องยศแตประการใด กราบเรียนตอบทานไปวา “ถาเปน พระเจาอยหู วั แลว ใชใหผมไปตายก็ได” ทั้งนี้ผมมาหวนคิดทีหลัง เห็นวา บุญกุศลนี้มีจริง เราทำกรรม อันใดไว เราตองเสวยกรรมนัน้ ไมชาตินกี้ ช็ าติหนา ผมไมเคยคิดฝน เลยวา จะมีบญ ุ เปนถึงองคมนตรี ยิ่งในกาลเวลาตอๆ มา อายุผมแกมากเขาๆ ผมยิ่งมองเห็น ใหญวา บุญกุศลนีม้ จี ริง และกรรมดี กรรมชัว่ ตามสนิทเหมือนเงา ตามตัว และทีพ ่ ระพุทธเจาทานสอนไววา ... เราทำกรรมอันใดไว เรายอมไดรบั ผลแหงกรรมนัน้ เปนความ จริงแท จริงตลอดไป จนเราปฏิบัติธรรมจนถึง “ไมมีเรา” เมื่อไหร นัน่ แหละจึงยุติ ๑๕ ตุลาคม ๒๕๓๕


8 8

เย็นศิระเพราะพระบริบาล คณะทานอาจารยผจู ดั ทำหนังสือวารสาร พ.ส.ล. มาบอกวา ใหผม เขียนบทนำของเลมที่จะออกใหมนี้อีก ผมคิดอยูนาน แลวก็คิดถึงขอที่ ประทับใจผมไดสองขอ ขอแรก ทำไมเมือ่ ๒๐ พฤษภาคม ๒๕๓๕ เวลาเกือบสองยาม พอ ไดยินกระแสพระราชดำรัสของพระบาทสมเด็จพระเจาอยูหัว ทางวิทยุ กระจายเสียงและโทรทัศน “ความวนุ ” ทีส่ ะพานผานพิภพฯ จึงหยุดกึกลง เหมือนถูกมนตสะกด ขาวตางประเทศออกวา แปลกแตจริง! ไมมที ไี่ หนใน โลกเหมือนอยางนี้ ขอสอง เมือ่ วันที่ ๔ ธันวาคม ๒๕๓๕ พระเจาอยหู วั ของเรา รับสัง่ ให คนประมาณ ๘,๐๐๐ คนทีเ่ ขาไปถวายพระพรทีศ่ าลาดุสดิ าลัยฟงขอหนึง่ คือ เรื่อง เนิน ๔๙๑ ซึ่งมีขาวคาดคะเนกันวายิงกันแนแลว ผมเองก็สารภาพ วานึกอยางนั้นกับเขาเหมือนกัน พอวันที่ ๖ ธันวาคม เสด็จออกรับทูต เขาเฝาถวายพระพรวันเฉลิมพระชนมพรรษา ทูตไปกันแนนขนัด ทุก พระองคเสด็จผานแนวทูต ทรงปราศรัยทักทายดูจะทุกคน คณะทูตทีม่ ผี า สี โพกหัวดูไกลๆ ผมเห็นอยู ๓ ทานหมอง ผมนึกอยใู นใจวา พระองคทา นหรือ สมเด็จฯ หรือทูลกระหมอม หรือทูตเขาเองจะพูดถึงเนิน ๔๙๑ หรือไมหนอ พอเชาวันที่ ๗ หรือ ๘ ธันวาคม ๒๕๓๕ หนังสือพิมพทงั้ ภาษาไทย และ ฝรัง่ อังกฤษพาดหัววา เนิน ๔๙๑ สงบแลว พมาเขาลดธงของเขาลงแลว บาง กระแสยังออกขาววา ยางกงุ เขาก็ฟง กระแสพระราชดำรัสของในหลวงเรา รวดเร็วอะไรเชนนี!้ ผลของการทีท่ รงปฏิบตั ธิ รรมสม่ำเสมอ ให คุณฉับพลันทันตาเห็น สาธุ!! ๙ ธันวาคม ๒๕๓๕


99

โ ร ค ช ร า ... เชานี้ คุณสุขสันต จิรจริยาเวช มาบอกอีกวาขอใหเขียนบทนำลงใน วารสาร พ.ส.ล. เลมทีจ่ ะออกใหมนดี้ ว ย ผมเผอิญเพิง่ หายปวย ทัง้ ตองเขา โรงพยาบาลพรอมมิตร ๒ รอบ รอบแรก ๒๗-๓๑ ธันวาคม ๒๕๓๕ รอบหลัง ๑๕-๑๖ มกราคม ๒๕๓๖ ผมปวยดวย “โรคชรา” ผมกลับมาบานแลวอธิษฐานจิตวา ขออยาใหปวยตองเขา โรงพยาบาลอีกเลย ทัง้ นีม้ ใิ ชบริการของนายแพทยและพยาบาลไมด!ี ไมใช! ดีทุกอยาง หมอเกงจนผมทุเลาอาการปวยซึ่งหนักพอสมควรไดโดยเร็ว พยาบาลก็ดี เอาใจใสจริงๆ ดึกดืน่ อยางไรก็ปฏิบตั หิ นาทีไ่ มมบี กพรองและ อารมณดีอยูเสมอ และก็ไมใชถูกทอดทิ้งใหนอนอยูคนเดียวก็หาไม ที่ โรงพยาบาลมีลูกชายที่เปนหมอไปนอนคางเปนเพื่อนบางคืน แตที่อยูเปน ประจำคือหลานชายและหลานหญิง ไปนอนเปนเพือ่ นทุกวัน แตทผี่ มไมอยากเขาโรงพยาบาลอีก เพราะขณะอยโู รงพยาบาล บางระยะเวลา เชนตอนบายและเย็น จิตใจผมมันหดหูอยางไร ชอบกล และเปนเสมอๆ ดวย จนถึงผมอธิษฐานวา “ถาถึงเวลาจะตายตามบุพกรรม ก็ขออยา ใหเจ็บตองเขาโรงพยาบาลเลย ขอใหตายโดยหลับไมตื่น (DIE IN SLEEP) ดวยเถิด” อยางทีม่ คี นเขาตายเปนตัวอยางก็มี แตกแ็ ปลก เมือ่ ผมเขาโรงพยาบาลผาตัดใหญเมือ่ อายุได ๖๓ หรือ ๖๔ ปไมแน ระลึกไดวา จิตใจของผมเวลานัน้ ไมหดหู อยางคราว เขาโรงพยาบาลเมือ่ อายุ ๘๖ ปนเี้ ลย ความจริงก็ไมแปลก เพราะความชราทำใหรางกายและจิตใจ ออนเปลีย้ ลงไปดวยพรอมๆกัน เปนธรรมดา


10 10

แตเมื่อผมมาปรารภขอนี้ที่ พ.ส.ล. ทานกรรมการอำนวยการที่ยัง กลางๆ คนอยู รวมทัง้ คุณหญิงสุธรรมา อวยชัย ดวยคนหนึง่ ก็บอกวา หดหู ทุกคน มากบาง นอยบาง เปนธรรมดา ขอนีท้ ำใหผมปรารภกับตัวเองวา เหตุทเี่ ปนเชนนีค้ งเปนเพราะ เรายังเจริญภาวนาและเจริญสมาธินอ ยนักกระมัง ทัง้ ๆทีอ่ ยใู นแวดวง ของครูบาอาจารยในทางธรรม นีแ่ ปลวา ผมยังออนนัก ในการปฏิบตั ิ ธรรม ยังแยกกายกับจิตไมออกจากกัน มิเสียแรงทีผ่ มสนใจมาตัง้ แต อายุ ๒๐ ป จนบัดนีย้ า งเขา ๘๖ ปแลว ยังไมไปถึงไหนเลย ถาผมเจริญภาวนา สมาธิแกกลาจริง จิตผมคงแข็งแกรงกวานี้ และ แยกจิตออกจากกายซึง่ กำลังปวยดวยโรคภัยไขเจ็บทางกายได แมจะนอน ปวยทีโ่ รงพยาบาลคนเดียว ขอนี้จริงหรือไมจริง ทานผูอานที่มีประสบการณกรุณาเขียนมาลง วารสาร พ.ส.ล. ดวยครับผม เพราะจะเปนกุศลอันยิง่ ใหญ

ส อ น ใ จ ... พระพุทธเจาตรัสสอนวา ... “เมือ่ กายของเราเดือดรอน จิตของเราจักไมเดือดรอน” พระดำรัสตรัสสอนสัน้ ๆ นี้ มีคณ ุ คาในการสอนใจ ใหรจู กั แยกจิตออก มิใหเดือดรอนไปตามรางกาย เปนหลักการทีป่ ระทานแกคฤหบดีสงู อายุ ผหู นึง่ ผขู อประทานพระพุทธโอวาทเปนกรณีพเิ ศษ คฤหบดีผูนั้นไปขอคำอธิบายเพิ่มเติมจากทานพระสารีบุตร ทาน ชี้แจงวา ใหลดความยึดมั่นถือมั่นตางๆ ในรางกายและจิตใจลงไป ก็จะทำใจตามพระพุทธโอวาทนีไ้ ด


11 11

หลักการนีไ้ ดทราบวา พระบาทสมเด็จพระเจาอยหู วั รัชกาลที่ ๔ ได ทรงอาศัยพระพุทธวจนะนี้ผูกเปนบทกวีเมื่อกอนสวรรคต ทานผูหนึ่งเปด พระไตรปฎกแปลใหขาพเจาดู ขาพเจาจึงไดถายทอดเปนบันทึกนี้มาเพื่อ เปนประโยชนแกทา นผอู า นในโอกาสนีด้ ว ย ๑ เมษายน ๒๕๓๕

ภู เ ข า ท อ ง ... ความรสู กึ แปลกๆ เมือ่ มองภูเขาทอง ภูเขาทองวัดสระเกศเกิด กอนทีผ่ เู ขียนเกิดเปนไหนๆ และผเู ขียนก็เทีย่ วงานภูเขาทองมาแทบ ทุกป ตัง้ แตเด็กจนเปนหนมุ แตกไ็ มมคี วามรสู กึ พิเศษอันใดเมือ่ มอง ภูเขาทอง มาบัดนี้ ผูเขียนนั่งรถผานภูเขาทองทุกวันที่ไปทำงานในพระ บรมมหาราชวัง ระยะแรกก็มคี วามรสู กึ แควา ภูเขาทองเวลานีเ้ หลือง อรามงามแท ทานไปหาทองที่ไหนมาปด ทนฝน ทนแดด ปแลวปเลาก็ ไมหมองมัว นากราบไหว สมกับเปนที่บรรจุพระบรมสารีริกธาตุที่ผูสำเร็จ ราชการอังกฤษในอินเดียทูลเกลาถวายมาแดพระบาทสมเด็จพระพุทธเจา หลวงของเรา มาบัดนีอ้ กี ผเู ขียนเกิดความรสู กึ แปลกๆ เมือ่ รถผาน มองเห็น ภูเขาทองประกายแวบวับ ยกมือพนมรำลึกถึงคุณพระศรีรัตนตรัย แลวจิตก็บอกวา “ออ! ภูเขาทองทานประกาศธรรม คือพระธรรมแหง พระพุทธศาสนา แดประชาชนชาวกรุงเทพฯ และทีผ่ า นมาพานพบ ทุกคน”


12 12

ทานประกาศธรรมวาอยางไร? ทานประกาศวา ธรรมะแหงผคู รองเรือน อยางเรา อยางทาน ทุกคนนัน้ มีอยู มีอยจู ริงๆ มีอยวู า อยางไร? มีอยวู า ฆราวาสผคู รองเรือนจะประสบสุขในเมือ่ ปฏิบตั ติ นอยใู นธรรม ๔ ประการ คือ ๑. สัจจะ ความจริงใจ - ซือ่ สัตย ๒. ทมะ ความขมใจ ๓. ขันติ ความอดทน ๔. จาคะ ความเสียสละ แลวไดผลอยางไร? ไดผลเมือ่ เราเขาประชุมเชานี้ มีปญ  หาสำคัญตองลงมติ เราก็ลงมติ ดวยความจริงใจแทๆ ของเราดวยความขมใจและความอดทน ธรรมะอยางนีถ้ า ผานเขามาในจิตของผพู พิ ากษา คือศาลทีเ่ ดินทาง เขาประชุมคณะตัดสินคดีรายใหญๆ ยิง่ ดี ทานทีพ่ าธรรมะนีเ้ ขาประชุมดวย จะเปนเทวดา ไมใชปถุ ชุ นเสียแลว แมแตเปนเทวดาชัว่ ขณะก็ยงั ดี แลวยังไงอีก ภูเขาทองมีแตเพียงฆราวาสธรรมในนวโกวาท เทานีเ้ องหรือ? หามิได ภูเขาทองยังใหอะไรๆ อีกแยะ ใหอะไรอีก? “ใหธรรมอันลึกซึง้ และเปนยอดของความจริงแท ทานก็ให ถา เรารจู กั รับ” รับอะไร?


13 13

“ทานใหเราทราบความจริงแท ความจริงทีแ่ ทของชีวติ ทุกชีวติ และ ของโลกวา ... ๑. ทุกสิง่ ทุกอยางเปลีย่ นแปลงไปเรือ่ ย ๒. ทุกสิง่ ทุกอยางเปนสิง่ ทีท่ นไดยาก ๓. ทุกสิง่ ทุกอยางไมใชเรา ไมใชของเรา นีค่ อื “ไตรลักษณ” เขาใจยากจริงเลย ไปเอาปรัชญานีม้ าจากไหน แลวเอามาหลอกวา ภูเขาทองทานบอก “ไมหลอก ภูเขาทองทานบอกจริงๆ ในนวโกวาท (เลมละ ๓ บาทมีทมี่ หามกุฏฯ หนาวัดบวรฯ) ก็ม”ี สรุปวา... เราผานภูเขาทอง ยกมือพนมไหว ระลึกถึงคุณพระศรีรตั นตรัย แลว เราก็ไดธรรมะเอามาไวในจิต ตัง้ แตธรรมะสำหรับผกู ำลังเดินทางเขาประชุม ราชการ หรือธุรกิจ และสำหรับผใู ครในธรรมะชัน้ สูงสุดวา พระพุทธเจาทาน ตรัสรอู ะไร และทานสอนอะไรเราวาอยางไรดวยในเวลาเดียวกัน ถาทานผูอานไมเชื่อผูเขียน ผูเขียนก็จะไปกราบเรียนถามอาจารยที่ องคการพุทธศาสนิกสัมพันธแหงโลก วาทีร่ ะบายความรสู ึกแปลกๆ มาให ทานฟงนี้ ถูกตอง จริง หรือไมถกู ตอง ไมจริง หรือวาผเู ขียน “เพีย้ น” ไปแลว! ดวยความรักและหวังดีเสมอ ๒๐ พฤษภาคม ๒๕๓๖


14 14

ไฟฉายสองทางชีวิต ชีวติ ของเรานัน้ ดูกไ็ มนา จะมีปญ  หาอะไรมากนัก แตเหตุไฉน แทบทุกคนจึงตองเผชิญกับปญหาชีวติ ถึงขนาดนอนไมหลับกันมาแลว ทัง้ ๆ ทีน่ อนบนทีน่ อนอันออนนมุ หรือบางรายก็มเี ครือ่ งปรับอากาศเพิม่ ขึน้ อีกสวนหนึง่ ดวยซ้ำ มองเผินๆ ก็นาจะนึกวาคนยากจนเทานั้นจึงมีปญหาชีวิตมากมาย สวนคนมัง่ มี คนใหญคนโต นาจะมีแตความผาสุกสมบูรณ และความสำเร็จ สมหมาย แตทปี่ รากฏ กลับกลายเปนวาคนยากจนอาจนอนหลับสบาย ไมมี ปญหาอะไรมาก แตคนมั่งมีกลับนอนไมหลับ เพราะมีปญหาตางๆ สุม ประดังกันเขามาเรื่องแลวเรื่องเลา เรื่องที่ไมควรเปนเรื่องก็เปนเรื่องใหญ ขึน้ มาจนไมนา เชือ่ ตองถึงกับกินยาระงับประสาท พระพุทธเจาเปนเสมือนผปู ระทานไฟฉายสองทางชีวติ มิใหตอ งคลำไปในทีม่ ดื ไมตอ งตกหลุมตกบอแหงชีวติ แตกอ็ กี นัน่ แหละ แมจะไดไฟฉายกันทัว่ ไปโดยไมจำกัดบุคคล ชาติชนั้ หรือวรรณะ แตมปี ญ  หาวา ... ไดเปดไฟฉายนัน้ ใชสอ งทางใหเปนประโยชนบา งหรือไม ถาไมยอมเปดไฟฉาย ไมยอมใชประโยชนจากเครือ่ งสองทาง นั้นแลว เราจะโทษโนนโทษนี่ รวมทั้งโทษศาสนา โดยไมยอมโทษ ตนเอง ทีไ่ มยอมเปดไฟฉายสองทางชีวติ ของเราบางเลยหรือ? ๓๑ ตุลาคม ๒๕๓๖


15 15

ตายกอนตาย ! เมือ่ สองสามวันมานี้ ผมไปนัง่ คอยหมอทีน่ ดั ผมมาตรวจเปนประจำ ณ สถานพยาบาลแหงหนึ่ง วันนั้นมีคนไขแยะ ที่แกมากนั่งรถเข็นมี ๒ ราย ทีน่ อนมาและใหน้ำเกลือไปดวย ๑ ราย นอกนัน้ นัง่ คอยอยู มีผมดวยคนหนึง่ ผมนัง่ มองเหตุการณรอบๆ ตัวแลวเกิดคติธรรมขึน้ คือ เห็นคน แกชายหรือหญิงไมทราบ เพราะหมผาคลุมหัวทัง้ ตัว รูปรางผอมลีบ นัง่ อยบู นรถเข็น มีหญิงผใู หญคนหนึง่ คงจะเปนลูกสาว นัง่ เหมอไป ในหมคู น ลักษณะคลายใจฝอ และมีเด็กหญิงอีกคนหนึง่ นัง่ ใกลๆ คนไข ตาก็มองอีกมุมหนึง่ ของหอง หาไดมองอยทู คี่ นไขไม ภาพเหลานีท้ ำใหผมคิดทายเลนๆ วา คุณลูกสาวคนไขรายนี้ กำลังคิดอะไรอยหู นอ อาจจะคิดวารำคาญจริงๆ เมือ่ ไรจะหายหรือตายสักที หรืออาจจะคิดวา เพี๊ยง คุณพระคุณเจาชวย ขอใหหมอรักษาใหหาย ขาดดวยเถิด ดังนีเ้ ราจะทายวาอยางไรดี ทายแลวก็ปรับเขากับตัวเราวา ถาเราเจ็บหนักอยางนี้ ลูกหลานเขาจะคิดอยางไร? ดั ง นี้ ก็ ไ ด ธ รรมะว า ...ถ า เราตั้ ง จิ ต ตามที่ พ ระพุ ท ธเจ า ท า น สอนไวไดจริง เราก็คงไมตอ งมานัง่ รำคาญวาลูกหลานเขาคิดอยางไร กับเรา พระพุทธเจาทานสอนวา ... สังขารทัง้ หลายไมเทีย่ ง อนิจจัง สังขารทัง้ หลายเปนทุกข ทุกขัง สังขารทัง้ หลายมิใชตวั ตน อนัตตา แปลอีกทีกค็ อื ทานวาไววา ...


16 16

“ดูกอ นโมฆราช ! ทานจงเปนผมู สี ติเห็นโลกโดยความเปนของวางอยทู กุ เมือ่ ถอนอัตตานุทฏิ ฐิ คือความสำคัญวาเปนตัวตนเสียไดแลว ทานจะขามพนมฤตยูเสียไดดว ยประการอยางนี้ มฤตยูยอ มมองไมพบทานผเู ห็นโลกอยอู ยางนี”้ ๑๓ มกราคม ๒๕๓๗

ปดทองหลังพระ ... สุภาษิตโบราณของไทยที่หมายถึงการบำเพ็ญคุณงามความดี โดยไมตอ งกังวลจะประกาศโฆษณาใหใครตอใครตองรับรู และพอใจ ที่จะทำความดีตอเนื่อง อันเปนลักษณะทำความดีเพราะเห็นแก ความดีนี้ ทางพระพุทธศาสนาถือวา เปนการทำความดีแบบธรรมา ธิปไตย ถือธรรมะหรือความถูกตองดีงามเปนใหญ ไมใชทำเพราะเห็นแกตวั ทีเ่ รียกวา อัตตาธิปไตย ไมใชทำเพราะตองการใหโลกชืน่ ชม ตืน่ เตน ทีเ่ รียกวา โลกาธิปไตย การทำความดีแบบมีอุดมคติประเภทธรรมาธิปไตย หรือ ปดทองหลังพระนี้ จัดเปนเลิศ อยางไรก็ดี แมใครจะเห็นแกตัวบาง เห็นแกโลกหรือตองการใหโลก รับรบู า งตามวิสยั ของปุถชุ นผยู งั มีกเิ ลส ก็ขอใหทำความดีเถิด ยังดีกวา ทำชัว่


17 17

แตกโ็ ปรดทราบวา ทางทีน่ า จะปฏิบตั นิ นั้ คือ ทำความดีเพราะเห็นแกความดี หรือปดทองหลังพระ อันเปนธรรมาธิปไตยแท ๑๘ สิงหาคม ๒๕๓๖

พ ร ป ใ ห ม ... อาจารยภทั พรฯ เตือนผมอีกในวันนี้ ที่ พ.ส.ล. หลังการประชุม กรรมการอำนวยการฯ วา อยาลืมเขียนบทนำมาใหวารสาร พ.ส.ล. เลมใหม ดวย ผมเวลานี้ “มีความเห็นแกตวั ” เปนกำลัง ไมใชเห็นแกตวั เพราะอยากมี อยากเปนอะไรหรอก แตวา เห็นแกตวั วา ตัวเรานีห้ นอประกอบดวย รางกาย และจิตใจเพียงเทานี้ ทำอยางไรจึงจะทำใหเขาอยใู นบังคับบัญชาของเราได สมกับทีเ่ ราเปนเจาของเขาแทๆ รางกายนี้ ยาววา หนาคืบ เราก็วา เปนของเรา แตมนั เปนของเราจริงหรือเปลาไมทราบ เพราะเห็นวันไหนเรากินขาวมากไปหรือดึกไปหนอย คืนนั้นก็หลับ ไมเปนสุข ฝนราย ฝนยงุ ตืน่ เชาก็ฟงุ ซาน ไมเปนสุข เพียงเทานี้ก็เปนหลักฐานแลววา รางกายนี้มิใชของเรา เพราะเรา อยากเปนอยางนีเ้ มือ่ ไหรเลา เขาเปนไปอยางนีข้ องเขาเอง และเราก็มไิ ดทำ ผิดอะไร เปนเพียงแตเย็นนั้นที่บานเขาทำอาหารอรอยและเราก็หิวดวย จึงรับประทานมากไปหนอย ดึกไปหนอย เทานัน้ เอง รางกายนีก้ อ็ กี เปนของเรา อยใู นอำนาจเราจริงหรือ?


18 18

ผมตัง้ แตอายุ ๘๕ มา คอยๆ รสู กึ วา รางกายผมนีม้ ไิ ดอยใู นอำนาจ ผมมากขึน้ ทุกที นับตัง้ แตปว ยเปนไขหวัดเมือ่ ปลายป ๒๕๓๕ แลวเกิด BLUR ตองเขารับการรักษาในโรงพยาบาล แลวก็สะอึกไมหาย เมือ่ กลางเดือนมกราคม ๒๕๓๖ เกิดอาการวิงเวียนทามกลางงานที่ วัดเทพศิรนิ ทร ตองเขาโรงพยาบาลอีกหนึง่ คืนกับหนึง่ วัน หมอจึงปลอยให กลับบาน แลวสัง่ ใหรบั ประทานยาตามหมอสัง่ ทุกวัน อยางนีจ้ ะเรียกวารางกายผมเปนของผม อยใู นอำนาจบงการ ของผมไดอยางไร อาการปวยเจ็บของผมทุกคราวที่เลามานี้ นายแพทยผูทำการดูแล รักษาผม ตอบคำถามของผมทีว่ า คุณหมอครับ เหตุใดผมจึงเปนเชนนี้ ทานก็ตอบวา “เปนเพราะความแกครับ” ทุกคราวไป ดังนีจ้ ะวาไดหรือวา “ผมเปนเจาของรางกายของผม” ดังนี้ ผมจึงอวยพรปใหมแกศิษยเกาและมิตรรักของผมทุกคนที่มา อวยพรวา “ขอใหคณ ุ อายุยนื ถึงรอย แตอยาใหแก” เขาก็หวั เราะกันทุกคน ดวยความรักและหวังดีเสมอ สัญญา ธรรมศักดิ์


19 19

ธรรมะสำหรับผูสูงอายุ กายกับจิตเกิดมาพรอมกัน หรือเกิดมาไมพรอมกัน ...นีเ้ ปนปญหาสำคัญ กายกับจิตเปนอันหนึง่ อันเดียวกัน แยกกันไมได หรือแยกกันได เราปุถชุ นรสู กึ กันในเบือ้ งตนวา กายกับจิตเกิดมาพรอมกัน และแยก กันไมได เพราะเจ็บก็เจ็บดวยกัน สบายก็สบายดวยกัน มีบา งหรือไมทกี่ าย เราไมสบายแตจติ เราสบาย หรือกายสบายแตจติ ไมสบาย ทานผหู นึง่ บอกผเู ขียนวา กายกับจิตนีแ้ ยกกันได พระพุทธองคเคยตรัสสอนอุบาสกผหู นึง่ ใหทำใจวา ... “เมือ่ กายของเราเดือดรอน จิตของเราจะไมเดือดรอนไปตาม” พระสูตรนีม้ ชี อื่ วา นกุลปตสูตร ในตอนตนของพระไตรปฎก เลม ๑๗ ธรรมะขอนีเ้ ปนประโยชนยงิ่ ใหญแกเราเมือ่ เราเจ็บปวย รักษา ไมหาย และจะเปนประโยชนยิ่งใหญแกเรา ที่จะใหสติแกเพื่อนฝูง ญาติมติ รทีเ่ จ็บปวยดวยโรครักษาไมหาย จึงขอนำมาใหชวยกันพิจารณา ทานผใู ดมีความรอู ยางใด กรุณาสง มาใหวารสาร พ.ส.ล. ดวย จักเปนกุศลมิใชนอ ยเลย


20 20

ค ว า ม ว า ง เมือ่ วันพุธที่ ๓๑ สิงหาคม ๒๕๓๗ เวลาบาย ผมไดรบั เชิญใหไปใน งานพิธที มี่ หาวิทยาลัยธรรมศาสตร จัดขึน้ เพือ่ มอบเครือ่ งราชอิสริยาภรณ ใหกบั ศาสตราจารยชาวญีป่ นุ ๓ ทาน ทีไ่ ดมาชวยเหลืองานดานวิชาการของ มหาวิทยาลัย ในงานนีผ้ มไดสนทนากับศาสตราจารยญปี่ นุ ทานหนึง่ ทานปรารภวา อีก ๑๐ ปขางหนา ทานไมแนใจวาเด็กและหนุมสาวชาวญี่ปุน จะยังคง สนใจในวัฒนธรรมดั้งเดิมของญี่ปุนอยางคนผูใหญญี่ปุนในเวลานี้หรือไม เพราะเวลานี้ สั ง เกตเด็ ก ญี่ ปุ น มุ ง ความสนใจและปฏิ บั ติ ต นไปในทาง ตะวันตกมากขึน้ ทุกที (โลกานุวตั ร) ทัง้ นีผ้ มก็ไดแตรบั ฟง และนึกในใจวา เด็กและหนมุ สาวไทยเรา นาจะไปทางไหนหนอ ผมไดแตภาวนาวา ทางวิทยาศาสตรและเทคโนโลยีนนั้ เธอทัง้ หลาย พงุ ใจไปเถิด เอาใหเกงเทาหรือเกงกวาเขา แตวฒ ั นธรรมของเรา ขอใหสนใจ ตอไป อยาดูถกู หรือเหยียดหยาม หรือแลเลยไปเลย พระพุทธศาสนาเวลานี้ ทางตะวันตกเขาศึกษามากขึ้นทุกที และ ปรากฏวาเขาเขาถึงแกนแทของพระพุทธธรรมมากขึ้นทุกทีดวย ผมอยู องคการพุทธศาสนิกสัมพันธแหงโลก จึงสังเกตพอเห็นไดในความเปนไป อยางนี้ อีกเรือ่ งหนึง่ ในงานเดียวกัน ทานอดีตปลัดกระทรวงผใู หญทา นหนึง่ นั่งสนทนาอยูกับผม ทานบอกวา ผมควรเขียนตำราสักเลมวา รักษาตัว


21 21

อยางไรอายุถงึ ๘๗ ปแลว จึงยังไมแกจนตองเก็บตัวไวในบาน ยังไปใน งานในการตางๆ ได ผมจึงเรียนทานวา ผมอาศัยทางพระครับ ผมสมาทานศีลและ อธิษฐานจิตทุกเชา และถาผมทำทาจะยงุ หรือทำทาจะเครียด ผมก็ ภาวนาวา “ดวยจิตวาง ปลอยวางทุกสิ่งอัน สารพันไมยึดครองเปน ของเรา” ทานอดีตปลัดกระทรวงก็ยมิ้ และทำทาจะเขาใจผมดี ผมก็ดใี จ และ อยากจะบอกทานตอไปวา ... ภาวนาเฉยๆ ก็ไดผลหรอกครับ แตจะใหเขาถึงจิตจริงๆ ตองทำใจใหถงึ ซึง่ ความวางนัน้ แมสกั แวบหนึง่ ก็คมุ แลว

รั บ แ ข ก ... ตัง้ แตตนื่ ขึน้ กวาจะหลับ เราทุกคนมีแขกมาเยีย่ มเยียน ทางตา หู จมูก ลิน้ กาย และใจ ตลอดเวลา แขกทีม่ าเยีย่ มเราทางประตูทงั้ หกนี้ ถาไมเตรียมตัวเตรียมใจไวเสมอ บางครัง้ จะทำใหโกรธ หงุดหงิด บางคราวก็ทำใหยมิ้ กริม่ เคลิบเคลิม้ ไปได นานๆ แขกทีม่ าเยีย่ มทางประตูทงั้ หกนี้ ภาษาศาสนาเรียกวา อารมณ ถา เราตอนรับอารมณไมเปน หรือพลั้งเผลอ ไมควบคุมจิตใจไวใหดี ก็จะเกิด ความโลภ ความโกรธ ความหลง หรือความเหลิงไดอยางไมรสู กึ ตัว


22 22

ทางพระพุทธศาสนาสอนใหเราตอนรับแขก คืออารมณเหลานี้ อยางรูเทาทัน มิใหมากอความหงุดหงิด หรือหลงเหลิงแกเราได แตโดย มากกวาจะรทู นั ก็วนุ วายใจไปตามเรือ่ งนัน้ ๆ จนยากทีจ่ ะทำใจไดเสียแลว การหัดทำใจ การคอยเตือนสติตัวเองอยูเสมอ จึงเปนวิธีที่ดี ที่สุดในการครองชีวิตประจำวัน ซึ่งเราจะตองเผชิญกับแขก คือ อารมณทผี่ า นเขามาทางตาหูเปนตน ตลอดเวลา สัญญา ธรรมศักดิ์

ขอปฏิบตั แิ บบงายๆ ... ขอคิดสำหรับชาวพุทธในเทศกาลปใหมก็คือ การปฏิบัติตาม คำสอนทางพระพุทธศาสนาแบบงายๆ ไมยุงยากเกินไปมีหรือไม? ตอบวา มีแน ใครๆ ก็ปฏิบัติได และถาปฏิบัติแลว จะเลื่อนชั้นให สูงขึน้ ก็ปฏิบตั กิ า วหนาไดเรือ่ ยๆ จนถึงสูงสุด ขอปฏิบตั ดิ งั กลาวสัน้ ๆ กะทัดรัด ไมเรียกรองตองการอะไรหยุมหยิม จากผูปฏิบัติจนนาเบื่อหนาย แตในขณะเดียวกันก็เปนการเจริญรอยตาม พระยุคลบาทของพระพุทธเจาอยางนาภาคภูมใิ จ และควรชวยกันสงเสริม การปฏิบตั ธิ รรมอยางยิง่ ขอปฏิบตั งิ า ยๆ ดังกลาวก็คอื “ความรดู ี และความประพฤติด”ี ถาฟงเพียงเทานีอ้ าจรสู กึ วาไมงา ยเสียแลว แตกข็ อใหใจเย็นอีกสักเล็กนอย ก็จะเห็นวา ทุกคนปฏิบตั ไิ ดและงายดวย ยกเวนเพียงอยางเดียว คือไมยอม ปฏิบตั เิ ลย


23 23

ถามวา มีใครบางอานหนังสือออกมาตั้งแตเกิด ลวนมาเรียนรู ภายหลังทั้งสิ้น ความประพฤติดีงามก็เชนกัน มาฝกหัดในภายหลังทั้งสิ้น ไมมใี ครมีสทิ ธิพเิ ศษกวากันเลย วิธปี ฏิบตั งิ า ยๆ ก็คอื ใหฝก ใฝหาวิชาความรอู ยเู สมอ คอยๆ เก็บเล็ก ผสมนอย มีอะไรทีส่ งสัยก็พยายามหาคำตอบใหไดจากบุคคล จากหนังสือ อยาปลอยใหสงสัยอยตู ลอดไป ความประพฤติดี ก็ตงั้ หลักงายๆ ไววา ไมผดิ ศีลธรรม ไมผดิ กฎหมาย มีแนวโนมไปในทางดีงามแลวก็พยายามประพฤติปฏิบตั ิ แมเบือ้ งตนจะได บาง เสียบาง บกพรอง ขาดๆ วิน่ ๆ บาง ก็คอ ยๆ พัฒนาไปจนดีขนึ้ กวาเดิม แบบปลูกตนไม จากตนเล็กๆ จนเปนตนใหญ นีค่ อื หลัก “วิชชา” (ความร)ู คกู บั “จรณะ” (ความประพฤติ) ตามหลัก พระพุทธศาสนา ซึ่งมีตั้งแตต่ำสุดจนถึงสูงสุดที่ทุกคนมีสิทธิเทาเทียมกันที่ จะนอมเขามาในตนได

สัญญา อนิจจา : สัญญา อนัตตา

“ยิง่ ในกาลเวลาตอๆ มา อายุผมแกมากๆ เขา ผมยิง่ มองเห็นใหญวา บุญกุศลนีม้ จี ริง และกรรมดี กรรมชัว่ ตามสนองเหมือนเงาตามตัว และทีพ่ ระพุทธเจาทานสอนไววา ... เราทำกรรมอันใดไว เรายอมไดรบั ผลแหงกรรมนัน้ เปนความจริงแนแท จริงตลอดไป... จนเราปฏิบตั ธิ รรมจนถึง ไมมเี รา เมือ่ ไหรนนั่ แหละ จึงยุต”ิ สัญญา ธรรมศักดิ์


24 24

โครงการศาสตราจารยสญ ั ญาฯ สัมพันธ ตามที่ ก องทุ น ศาสตราจารย สั ญ ญา ธรรมศั ก ดิ์ ในมู ล นิ ธิ นิ ติ ศ าสตร มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร ไดจัดใหมีการประชุมปรึกษาเกี่ยวกับโครงการ ศาสตราจารย สั ญ ญาฯ สั ม พั น ธ เพื่ อ เสริ ม สร า งความสั ม พั น ธ อ งค ก รและ หนวยงานตางๆ ที่เกี่ยวของกับศาสตราจารยสัญญา ธรรมศักดิ์ รวมทั้งหมด ๑๖ องคกร เมือ่ วันที่ ๓๐ มิถนุ ายน ๒๕๕๔ ธรรมสภาและสถาบันบันลือธรรม ไดรับเกียรติโดยการแนะนำของทาน นายแพทยจักรธรรม ธรรมศักดิ์ ตอกองทุนศาสตราจารยสัญญา ธรรมศักดิ์ ให ธ รรมสภาและสถาบั น บั น ลื อ ธรรม ร ว มประชุ ม โครงการศาสตราจารย สัญญาฯ สัมพันธ และไดรับอนุญาตใหจัดทำหนังสือ สื่อธรรมะ เผยแพรเปน ธรรมบรรณาการหนวยงานที่ประกาศเกียรติคุณ เพื่อเปนอนุสรณแหงความดี ของศาสตราจารยสญ ั ญา ธรรมศักดิ์ ไดแก.... ๑. หนังสือ ทศพิธราชธรรม โดย ศาสตราจารยสญ ั ญา ธรรมศักดิ์ จำนวน ๑๐,๐๐๐ เลม ๒. หนังสือ ธรรมศักติกถา : ธรรมกถาเรือ่ ง ดับไมเหลือ โดย พระธรรมโกศาจารย (พุทธทาสภิกขุ) จำนวน ๑๐,๐๐๐ เลม ๓. หนังสือ ศาสตราจารยสญ ั ญา ธรรมศักดิ์ ผเู ปนสหายธรรม ของ ทานพุทธทาส - ทานปญญานันทะ โดย พระพรหมมังคลาจารย (ปญญานันทภิกขุ) จำนวน ๑๐,๐๐๐ เลม ๔. หนังสือ คมความคิด โดย ศาสตราจารยสญ ั ญา ธรรมศักดิ์ จำนวน ๑๐,๐๐๐ เลม ธรรมสภาและสถาบันบันลือธรรม ขอกราบขอบพระคุณทานนายแพทย จักรธรรม ธรรมศักดิ์ ที่อนุญาตใหธรรมสภาและสถาบันบันลือธรรมจัดพิมพ หนังสือชุดนีเ้ ผยแพร และขอขอบพระคุณกองทุนศาสตราจารยสญ ั ญา ธรรมศักดิ์ ที่ ส นั บ สนุ น ในการจั ด ทำหนั ง สื อ เพื่ อ เผยแพร เ กี ย รติ คุ ณ ท า นศาสตราจารย สัญญา ธรรมศักดิ์ มา ณ โอกาสนี้


Profile for Thammasapa

105 ปี ศาสตราจารย์สัญญา ธรรมศักดิ์ คมความคิด ศาสตราจารย์สัญญา ธรรมศักดิ์  

105 ปี ศาสตราจารย์สัญญา ธรรมศักดิ์ คมความคิด ศาสตราจารย์สัญญา ธรรมศักดิ์ ธรรมสภาและสถาบันบันลือธรรม จัดพิมพ์เผยแพร่เกียรติ ิคุณท่านสัญญา ธรร...

105 ปี ศาสตราจารย์สัญญา ธรรมศักดิ์ คมความคิด ศาสตราจารย์สัญญา ธรรมศักดิ์  

105 ปี ศาสตราจารย์สัญญา ธรรมศักดิ์ คมความคิด ศาสตราจารย์สัญญา ธรรมศักดิ์ ธรรมสภาและสถาบันบันลือธรรม จัดพิมพ์เผยแพร่เกียรติ ิคุณท่านสัญญา ธรร...

Advertisement

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded