Issuu on Google+


HUID

1


2


Neeltje Kromdijk Marijke Annema Tessel Br端hl

3


4


Inhoud

Voorwoord Oorsprong Dag 1

22

7 9 11

31 13

18

20

25

33

35

28

27

Colofon

36

5


6


Voorwoord Wat doe je als je vier dagen cultureel onderzoek gaat doen in Istanbul? Iets waar je plezier in gaat beleven, iets waar de taal geen barrière vormt maar bovenal iets waarin de cultuur duidelijk weerspiegeld wordt. Daarom zijn we onderzoek gaan doen naar rituelen in het badhuis, de hammam. In de geschiedenis van Turkije neemt het badritueel een belangrijke plek in.

7


8


Oorsprong In het Arabisch betekent hamma verhitten. Het idee van een heet bad heeft zijn oorsprong in het Byzantijnse Rijk (667 v. Chr. tot 1457 n. Chr.). De hammam/turks stoombad is ontstaan als een kruising tussen de Romeinse thermen en de Russische vapour baden. Maar in tegenstelling tot deze andere baden is de hammam niet alleen een plek om het lichaam te reinigen maar bovenal een plek voor geestelijke zuivering. De nauwe definitie van de hammam is dat het een extensie is van de moskee waar de rituele reiniging plaatsvindt als voorbereiding voor het gebed. Maar de hammam was veel meer dan dat; een plek waar

moeders de geschikte partners voor hun zonen uitkozen, een plek waar de doden gewassen werden en huwelijken werden voorbereid. Tegenwoordig vinden deze ceremoniĂŤle activiteiten niet meer plaats binnen de hammam en volgen steeds minder jonge mensen deze traditie. De ooit zo florerende architectuur is nu onderhevig aan verval. Ondanks dat de Turkse badtraditie vervaagt is de behoefte aan geestelijke reiniging nog even aanwezig. Dit hebben we zelf ondervonden. Met dit project willen we laten zien welke aspecten van de hammam volgens ons behouden moeten worden.

9


Dag 1 Çemberlitas Hammam Tessel, Thalia, Neeltje, Marijke. Buiten maken we foto’s van onze staat van vuilheid. Binnenkomst: Deur met allerlei stickers van internationale ‘onderscheidingen’. Arrangement kiezen. Direct betalen. Na wat twijfelen kozen we alle vier voor het meest uitgebreide arrangement a 95 lira: gebruik hammam, scrub + zeepmassage (±15 min.), oliemassage (±30 min.) We kregen een geruite handdoek, een scrubwashandje, een sleutel voor een kluisje, 2 fiches die laten zien welk arrangement we hebben gekozen. Bij binnenkomst in het koude gedeelte zie ik zo’n 10 vrouwen op bankjes zitten. Ze praten, haken of slapen. Ze zien er niet blij uit, maar moe en verveeld. Ik vraag me af of deze vrouwen ons straks gaan wassen. We worden naar boven gestuurd waar we ons kunnen omkleden in een hokje. Boven vraagt een vrouw: “bikini?” We schudden alle vier nee en krijgen een rood zakje met gouden hartjes met daarin een zwart onderbroekje. We ontkleden ons, trekken het broekje aan en wikkelen de handdoek om. Foto! We weten niet zo goed wat de juiste manier van dragen is. Een tikkeltje onzeker (ik in ieder geval) lopen we naar beneden. Na een toiletbezoek worden we naar het warme gedeelte gestuurd. Een ronde marmeren ruimte met daarboven een koepel met gaten waardoor 10

licht valt. In het midden van de ruimte is een warme marmeren steen waar vrouwen op liggen te ontspannen of gewassen worden door de vrouwen die in de hammam werken. Er wordt ons een plekje op de steen aangewezen waar we ons handdoekje uitspreiden en gaan liggen. Ik probeer me te ontspannen, maar dit zijn wel erg veel indrukken ineens. Ik besluit een nis met wasbakken in te gaan. Er is een soort verhoging langs de rand waarop je kunt zitten. De wasbakken zijn laag en hebben 2 kraantjes, warm en koud, die je naar wens kunt mengen. Ik laat een bak vollopen met lauwarm water en gooi het over mijn lijf met een, ik gok, tinnen kom. Hierna ga ik weer op de marmeren steen liggen en wacht af wat er gaat gebeuren. Ik weet niet of ik het allemaal wel goed doe. Ik wordt op mijn been getikt. De kleine vrouw gebaart dat ik mijn handdoekje aan de rand van de steen moet leggen en zegt: “5 minutes”. Ik wacht. Intussen worden Tessel, Thalia en Neeltje ook een plek gewezen. Bij hen begint het scrubben. Maar ik was toch de eerste!... Ik leg mijn hoofd maar weer neer. Na veel meer dan ‘5 minutes’ is het ook mijn beurt. Ik kan me niet ontspannen. Steeds duikt een schuldig gevoel op. Deze vrouw, die zonet nog tussen de ‘niet blije’ vrouwen zat, moet ‘mij verwend nestje’ scrubben. Ze doet het trouwens goed, ik denk dat het eigenlijk wel lekker is, maar mijn hoofd tiert. Ik voel me niet ongemakkelijk in mijn lichaam en het is best prettig om op deze manier aangeraakt te worden door een vreemde. Waneer ik moet keren tikt de vrouw me tegen mijn dij. Als ik rechtop zit en ze mijn armen en schouders scrubt, zie ik dat ik onder de grijze


vellen zit. Ik kijk de vrouw aan en we communiceren zonder woorden dat ik wel erg veel dode huid op mijn lichaam had. Het grijs wordt weggespoeld met een plens water. Er wordt me aangewezen dat ik weer kan gaan liggen. De vrouw haalt een emmer met zeepsop op waarin ze een witte katoenen doek drenkt. Deze doek vult ze met lucht en knijpt ‘m uit. Mijn lichaam wordt bedekt met schuim. Met haar handen masseert ze me schoon. Ik probeer me te concentreren op mijn lichaam. Na de wassing wordt er weer een plens water over me heen gegooid en neemt de vrouw me bij mijn hand. Ze gaat op een wasbak aan de wand zitten en gebaart mij tegen haar knieën te gaan zitten. Ik zit een beetje verkrampt, durf niet echt tegen haar aan te leunen. Ze wast mijn haar kort. Ik denk dat mijn vette haar nog niet schoon is. Nu zit mijn eerste behandeling er op. Ik ga nog even in de jacuzzi en het kleine zwembad liggen. Het water is 36 graden lees ik op een bordje. Neeltje,Thalia en Tessel zijn al een tijdje klaar en wachten in de ruimte naast het warme gedeelte op de oliemassage. Ik heb er eigenlijk niet zo’n zin meer in want ik kan me hier niet ontspannen. Ik denk alleen maar na over het werk dat de vrouwen doen. Het lijkt me zwaar om de hele dag mensen te wassen. Ik pak een dikke groene badstof handdoek en wikkel die om. We worden naar de massageruimte genomen. In de ruimte staan massagetafels met een gat voor het hoofd. Ze zijn met papier bedekt. Ik ga liggen met mijn hoofd in het gat. De massage begint. Ik kan me nog steeds niet ontspannen. Als ik omgekeerd wordt vraagt de vrouw die mij

masseert of het onze “first time hammam” is. Ja zeg ik en probeer uit te leggen dat we onderzoek doen naar hammams. De vrouw verteld dat ze al 5 jaar in deze hammam werkt en daarvoor in Bodrum in een hammam gewerkt heeft. Ik vraag haar: “Do you like your work?” Ze antwoord: “no work no money” en kijkt me indringend aan. Dan pakt ze mijn hand en zegt ze: “I’m from Armenia”, net als de meeste andere vrouwen hier. Ik weet helemaal niets van gastarbeiders in Turkije en probeer me in te beelden hoe het zou zijn om in haar rol te zitten. Ik kan het me moeilijk voorstellen, maar dat ik mij hier laat wassen en masseren door een ‘vluchteling’ (ik weet niet of ik dat zo kan stellen) en betaal met studiefinanciering voelt scheef. De enige personen die me in mijn leven gewassen hebben deden dat uit ‘liefde’. Ze wilden me aandacht geven zonder dat ik ze ervoor betaalde. In tegenstelling tot bijvoorbeeld mijn moeder zijn deze vrouwen zo ver weg. Ik ken ze echt niet. Een beetje geschokt en vol vragen zit ik even later aan de thee.

11


12


Huid We gingen naar de hamam met de instelling uit te zoeken wat het belang is van objecten die gebruikt worden bij het badritueel. Gedurende ons onderzoek in Istanbul kwamen we erachter dat de huid het enige object is dat werkelijk van belang is. De ervaringen in de hammam waren zo wezenlijk dat ze moeilijk onder woorden te brengen zijn.

13


14


15


16


De uitkomsten van ons onderzoek hebben we verweven tot een ‘huid’ van textiel die een ruimte vormt. De kleuren hebben ieder hun eigen betekenis. Deze ruimte verteld de verbinding tussen onze lichamelijke en geestelijke ervaringen uit de hammam. Het zien en voelen van andere lijven heeft onbewust veel teweeg gebracht.

17


Tast De huid is ons tastzintuig. We voelen door onze huid temperaturen en aanrakingen. De huid is een overgang tussen binnen en buiten, lichaam en omgeving, ik en anderen. Naakte lijven zien, aanraken en aangeraakt worden, versterkt het contact met wat om ons heen is. We worden ons bewust dat de huid niet alleen absorbeert maar ook communiceert. Het verklapt gevoelens door te blozen en te zweten.

18


19


20


We hebben beseft hoe gewoon en tegelijkertijd hoe bijzonder onze lichamen zijn. Naaktheid vervaagt alle sociale verschillen. Er is geen reden meer om te oordelen over het lichaam van anderen en dat van jezelf. Ook merkten we dat het belangrijk is om jezelf over te kunnen geven aan een ander, je kwetsbaar op te stellen, een ander toe te laten.

21


Omgeven door anderen lijven zie je hoe verschillend iedereen is en hoe bijzonder je zelf bent. Dit is van belang bij de ontwikkeling van je identiteit en zelfbeeld.

22


23


24


Bij het zien van andere lijven besef je ook hoe veel we eigelijk op elkaar lijken. Je relativeert imperfecties en onzekerheden.

25


26


We willen zo graag zelfstandig zijn maar soms is het goed om je over te geven aan een ander, hulp te accepteren en je te laten leiden. Je overgeven aan een ander is iets primairs waar we niet buiten kunnen. Een ander wassen of gewassen worden is een handeling waaraan overgave onlosmakelijk verbonden is.

27


Wij hebben drie thema’s ontdekt waarvoor de hammam gebruikt wordt. Dat zijn verwerking, voorbereiding en verdieping. Deze kunnen zowel persoonlijk als publiek worden ondergaan. Je kan voor persoonlijke redenen naar de hammam gaan om je bewust te worden van je authenticiteit. Je neemt tijd om tot jezelf te komen en stil te staan bij je eigen waarden. Op het publieke vlak word de hammam gebruikt om belangrijke momenten te delen met anderen.

28


29


30


Om je klaar te maken voor spannende momenten, zoals een boordeling, een feest, optreden of een reis, kan een bezoek aan de hammam een moment van rust zijn waardoor je je krachtiger voelt. Als je samen iets wil bereiken, kun je een moment nemen om alle koppen dezelfde kant op te zetten.

31


32


Om verdrietige momenten in het leven te kunnen relativeren en later te accepteren heb je soms anderen nodig. Tijd en rust zijn noodzakelijk om dingen te kunnen verwerken.

33


Mensen hebben spirituele behoeften die bevredigd moeten worden. Dit zoeken ze niet meer altijd in de kerk. Een plek als de hammam leent zich er uitstekend voor om je eigen waarden te hervinden. Het is een ongedwongen plek waar je kunt voelen wat het is om een mens te zijn zonder ruis van buitenaf. En te beseffen dat je deel bent van een groter geheel. Door samen te zijn ontstaan nieuwe sociale contacten en worden oude vriendschappen bestendigd.

34


35


Colofon The book of the bath (Francoice de Bonneville) Schepper en CO (Documentaire) La Verite Nue (Citizen international)

We bedanken onze Turkse vrienden Suhela en Fatma en iedereen die ons geholpen heeft.

36



Huid