Issuu on Google+

En tussen de bedrijven door neuzel- Dàarn~ast heb je het feit dat -destijds eigenlijk maar niks. "Vroeger, toen den ze aan het thuisfront: a~or die grote leegstand veel mensen de Oostkolk nog niet afgesloten was, 'Men ziet voor ä'eerste maal naar Terneuzen. trokken om er te voeren de schippers hier als het ware Dat Neuzens lotelingen p,~ofiteren van de lage huren. Die door de straat. Daar had je veel Als jongens flink van staal '~nsèn. hadden e~ hebben geen bin- klandizie van. En de Dijkstraat? Goh, Het raadhuis binnendringen ~ng, met op soetaal gebied en niet dat was dé grote winkelstraat van Nieuwsgierig om te zien '~erktechnisch. En nu er opnieuw Terneuzen. De tram, die over een' Wat 't lot hun geven zal, I ~gstand dreigt, kon zich dat wel- bruggetje over het kanaal kwam, Maar wat 't hun ook maag' bien eens herhalen". stopte daar ....". Ze.staan voor Lombok palf' W;~lk ~eeld heeft de Tern~uzenaar :,0 "ei~enlij~ van zichzelfen van z'n stad? En nu? "Terneuzen is één langgerekt' Baldadigheden,crimineel gedrag (de'l ~~n ~eme steekproef. De burgemees- dorp geworden, Lintbouw noemen ze in'oordop 'Dikke Neele'); de opkomst IW. _himself,C. Ockelosn, constateerde dat, geloof ik: Iemand uit de wijk vanfiets en auto. Werk aan de winkel ~CLIi}.an~, ~ijd.ense':.n_~esprekmet een 'ZeIdenrust', helemaal in het zuiden, vóor de politie dus. Waar lazen we Belgische journaliSt: •.Hier-~eerst een gaat niet naar het eind van die lange dat meer... Ach ja, in het jaarverslag . praktische werkmenta1i~lt.. Maar straat om een stukje kaas te kopen... van de gemeentepolitie van Terneu- ,Terneuzen is vermoedelijk wel de zen over 1983.Vorig jaar dus, Iminst Zeeuws-Vlaamse gemeente En we hebben natuurlijk ook alle .• Ihier. 'De helft van de inwoners is Belgen de stad uitgestuurd door onze ~orpschefC. 0, Hindriks stelt gelaten -tenslotte import ....•.. winkels opzondag domweg te sluiten. vast dat Terneuzen jaren geleden een ' Het gaat met die middenstand de 'y1uchtoord'voor Franse criminelen Gemeentelijk voorlichter O. Vosveld, verkeerde kant op, In de Noordstraat was,' •.Dat, .Is na verloop van tijd lurkend aan ztin pijp: •.Ik zat vroeger ztin AH en De Gruyter verdwenen. En veranderd, maar niemand zegt mij 'in Oost-Zeeuwsch-Vlaanderen en wat komt erbij? Textiel, schoenen, En dat weover een maand of zo niet met daar overheerste de mening dat Ter- fotografen niet te vergeten, Vroeger eenzelfdesituatie worden geconfron- :neuzen 'zo'n dood gat' was. Dat is had je er hier een of twee, nu tien". teerd". Drugs, geweld? 06k iets' van /natuurlijk wel veranderd. Was het eenjaar of vijftien geleden. De handel vroegeruitgesloten dat erop de scho- Huib de Jonge, één van die vakfotoliep prima in Terneuzen., En weer le;_zoiets als carnaval werd gevierd, grafen, werd geboren in Axel. En zoals waren het de Fransen die dat als 'JU gebeurt dat wèl. Hoefdeje vroeger zoveel Axelaars verdient hij nu in eersten ontdekten. Die handel in niet te beginnen over welke activiteit Terneuzen zijn brood. Hij zegt: •.Ik drugs is grotendeels uitgeroeid en op zondag dan ook, nu houden we, mag het misschien niet zeggen, maar I]eeftzichverlegd naar andere (vooral) lalweer vier jaar achtereen HavenfeeS-l' het is hier levendiger dan in Axel. Dat havensteden,in Nederland en in Bel- Iten op zaterdag èn zondag.... Tja, is toch eigenlijk maar een gat. Ik voel' gië.•. Je merkt het ook:' het aan~ 'overheers~ vroeger '~et kerkse', dootl me hier op m'n gemak. Terneuzenaars gebruikers blijft stabiel; het groeit die industnele vestigtngen en de ka- ztin gemakkelijk in de omgang en niet' niet meer", meent Hindriks. Inaalyerbreding en dergelijke is de stug". Over de Terneuzenaar in het alge- bevolking nu veel gevarieerder. Na- "Schattig plaatsje", verzekert me'meenzegt de 'politiebaas', die zeven 'tuurlijk komt dat door de mensen van vrouw M. Standaert-Benner van het jaar. geleden vanuit het Gooi naar ,buitenaf. Dat heeft ook de mentaliteit 'Luxor'-theater, de enige bioscoop in Terneuzenkwam: "Op het gebied van veranderd. Het dorpse is' eraf. En Terneuzen. "Terneuzen is ~ echt op de openbare orde ztin èchte Zeeuws- Idaarmee is, jammer genoeg, ook de vooruit gegaan, met al die winkels Ylamingenprettige mensen. Redelijk saamhorigheid verdwenen. Mog'ë:!!jk enzo. Veel import-mensen denken ook, loyaal. Kreeg je in het Gooi keert die terug door de viering van daar anders over. Mensen, die neerdp-ecteen grote bek, hier hebben ze al '400jaar stad'". I kijken op de chte Terneuzenaars en ~nelbegrip voor de zaak", • b ,1 1 'eigenlijk heel Zeeuwsch-Vlaanderen :'. Jong elegen als een achtergebleven gebied beruzies '. " "schouwen. Maar daar moet je gewoon ." ,,,Je hebt Chinezen en Neuzenezen ,; doorheen kijken". ' Maarnet als in de rest van Nederland zegt kaas-, noten- en wijnhandelaar ' dreigt het ook in Terneuzen spaak te A. Fassaert in de Noordstraat. In'1949,..--A. ' ' - _. --. \openals het gaat om de verhouding kwam hij naar Terneuzen; verkocnt "De neven August (Maandag) en Wiltussen de mensen onderling. Hin- zijn eerste jong belegen vanuit een, lem (de ~eeuw) buigen, zich eensge-_ driks: "We moeten inderdaad steeds vitrine in de gevel van zijn zaakje in ,zind over het fen~m~enTerneuzen en vaker bemiddelen bij burenruzies, ;diezelfde Noordstraat. Heeft Terneu-j de Terneuzenaar. ZIJmogen als ken~chtscheidingszaken en. dergelijke... lzen ook zien veranderen en vond dat ners w<;>rdenbeschouwd, De Zeeuw , " wees ztin collega-bestuurderen in de gemeenteraad destijds op het nut van &"">,....... •••••

Qyerstroming na zuiare reçenucü. In de Vlaaswijkstraat en omgeving hebben ze er nooit van opgekeken, Ook Iniet rond 1910, ,

39.


40.

de Vieringvan 150jaar Kanaal-Gent-· Terneuzen en deed twee jaar geleden hetzelfde in verband met '400 jaar stad'. "Ik heb nog op de bres gestaan voor het behoud van de Axelse brug", zegt i cafébaas Maandag. Maar als zoveel \ herkenbare stukjes Terneuzen moest ' ook die brug wijken. De Zeeuw: "De Terneuzenaar richt zich sterk op het werken. Hij beschikt over een flink!' dosis nuchterheid en misschien voel hij daarom niet zoveel voor allerlei experimentele, grensverleggende cUl~. tuurtoestanden, zoals die op gezette tijden in,\het Zuidlandtheater worden gepresenteerd", De Zeeuw vindt de opbouw van Terneuzen als stad 'verbrokkeld'. "Het stadscentrum is eigenlijk een soort waterhoofd geworden". ' . "Die· binnenstad van Terneuzen?" Kunstschilder Cees .van Langevelde maakt, gezeten in zijn luie stoel bij de . gaskachel, een wegwerpgebaar. "Het is net New York. Ik las er laatst nog een artikel over in 'Het Beste'. Een deel van New York is 's avonds, na kantoortijd en in de weekends, uitgestorven. Loop 's zondags eens door de binnenstad ...je kgmt geen kip tegen". '"En daar komt: nog bij dat-Terneuzen cultuur-arm is. En'dan kunnen allerlei 1 importfiguren wel met grensverleg-" ; gende activiteiten op cultuurgebied li komen, dat trekt geen hond. Als je altijd gewend bent geweest naar een Rembrandt te· kijken, schrik je je I kapot als je met een Appel wordt , geconfronteerd". ~:,

• Wout Bareman • Waldemar IJsebaert

n .'

.

h ,.

" "

, •...

., .;

e trein naar België is verD dwenen. En ook 'het bootje naar Oedjeskerke' is weg. Maar wie treurt .erom? Wie tegenwoordig wil reizen stapt in z'n auto ,en doet wat hij wil. Eigenlijk missen alleen de échte Terneuzenaars de oudep'ont tussen Hoedekenskerke en Terneuzen nog steeds -. Want het was meer dan zomaar een veerdienst. Je zat drie kwartter met medereizigers in een gezellig salonnetje, bestelde een kopje koffie of een bak erwtensoep bij de keurig geklede hofmeester en las een boek of keek wat naar buiten, naar de scheepvaart. Het was vaak hetzelfde clubje.'

Bemanningsleden van toen: (v,l.n.r.) Van Doorn, Van' Fraeyenhove, De Loof!.


"

Mannen van de Watermaatschappij .Praat met mensen van veerboten niet -en de PTI, die dagelijks op en neer een enkel paar waagde zich aan een I over ongelukken. Daar houden ze gingen, vertegenwoordigers, onder- walsje en minister Drees werd veel- I maar liever hun mond over.Veiligheid wijzers en leraren en 'gewone men- vuldig bezongen ('We hebben kalè voor alles, heet dat. En gaat er al eens sen', die even overwipten om in het Drees in de zee zren zakken...') Een iets fout, dan moet dat niet aan de ziekenhuis in Goes een familielid op enkeling ging op souvenirjacht. Dat grote klok worden gehangen. Dat is te zoeken. 's Zomers kwamen daar de bleek vergeefse moeite, want dagen anti-reclame. toeristen bij. Die gniffelden - 'wat' van tevoren. had menig passagier Tóch e"en een schaderapportje opgeknusjes ouwerwets nog, hè Robert- zich al verzekerd van een kleine maakt. Van de"Prins Willem l' in dit Jan? - als de kaartjesverkoper met herinnering. En daarbij was het geval. die blikken trommel om z'n schouder bordje 'heden verse erwtensoep' eén 8-2-'59:"Met ongeveer 100 passagiers rondging. Dan voeren trouwens ook gewild object. en enkele auto's aan boord, komt het veel autochtonen mee, om eens door De bemanning maakte die laatste schip bij potdichte mist (zicht ongede Zak van Zuid-Beveland te fietsen reisjes tussen Hoedekenskerke en veer 20 meter) ter.hoogte van de hoek ('de Zak staat weer in bloei')ofvoor de Terneuzen stilzwijgènd en, niet be- van Baarland in aanvaring met de kermis in Goes. ., paald in opperbeste stemming mee. sleepboot 'En Avant 16' van de firma Daar kwam dus abrupt een eirrdeàan. '-Negen van hen werden overgeplaatst Willem Muller uit Terneuzen. De De veerdienst Terneuzen-Hoedekens-' naar 'Vlissingen-Breskens', zes ande- sleepboot zinkt onmiddellijk; de- 4 kerke werd in januari 1972 opgeheven. ren naar 'Kruiningen-Perkpolder'. bemanningsleden kunnen oversprinProtestacties hadden niets geholpen. "Hier was je iemand, daar ben je gen op de voorplecht van de 'Prins' En de 'wanhoopsplannen' van café- straks een nummer", verzuchtte een Willem'.De schade aan de veerboot is baas Burgel in Hoedekenskerke om van de matrozen. Verder voelden ze f 9571,-, de gevorderde schade van de , een speedboot in te zetten maakten ni~~vee~,voor commentaar. ,!Een en- tegenpartij f 125.355,62. Gezien de wezéker geen indruk. De haven. van keling Zit nog op een beslissmg over derzijds gemaakte fouten bij de naviHoedekenskerke verzandde, de pon- wachtgeldte wachten en de anderen gatie, wordt de.schade met de tegenton verdween naar Vlissingen en het 3ijn bang dat ze, als ze voor hun partij in der minne geregeld door dienstgebouwtje van de Provinciale mening uitkomen, straks moeilijkhe- betaling van f 90.000,-. Stoombootdiensten werd in gebruik den krijgen in hun nieuwe werk- Over die aanvaring met die sleepboot genomen door een-kleine watersport- kring..." En somber trokken ~e nog van Muller, doen leuke verhalen de vereniging. eenmaal. de planken - de verbmding ronde in Terneuzen. Een oudere manIn Terneuzen bleef de veerhaven in- tussen veerboot en ponton - op hun van-het-water: "Die 'En Avant' van tact, inclusief de ponton, die nog plaats... Muller en de 'Prins Willem' hadden steeds veelvuldig wordt gebruikt, zij "Die boten, zoals de 'Koningin Em- allebei pas radar aan boord. Maar die het nu voor grote groepen Belgen, die ma', de 'Prins Willèm l' ~n de 'Oos~r- apparatuur was nog nieç:tó best en er op de vissersbootjes van de familie schelde', werden destijds voor Iets niet iedereen kon er toen al, zo goed De Rooy stappen voor een 'garnalen- meer dan twee ton bij 'De Schelde' in mee omgaan. En toen was het dus vistocht' over de Schelde. En ieder (Vlissingen gebouwd. Door leerjon- 'boem'. jaar komt Sinterklaas er nog aan gens" herinnert ex-hofmeester Chris Van Fraeyenhove, De Looff en Van land, een week eerder zelfs dan in de van poelje zich. Hij roerde van 1946 Doom weten het nog precies. "Het rest van het land. ..'. tot 1962 in de pannen met soep. ,was van dat Engelse dumpspul, waarDe opheffing van de veerdienst - in Toevallig is hij een broer van ex- mee toen gewerkt werd. Vaak was het 1828 was ~r sprake van de eerste gedeputeerde M. van' Poelje, die erg moeilijk er goed mee te werken. onregelmatige dienst - had heel wat , 'vlootvoogd' was op het moment dat Vooralvan die damwand op de wal bij , voeten,in aar~~. Al in het begin van de veerdienst werd opgeheven. Chris Baarland werden we nogal eens ge19~8 kaart~ rijkswaterstaat de z~ak van Poelje: "Het was zo'n gemoedelijk \ hinderd. Dan kreeg je storingen ~nz? bij de I?rovm~ieaan. Argumenten. de scheepje. Je zag er altijd· dezelfde We liepen in ieder geval dwars in die zeewenng bij Terneuzen moest op mensen, je kende ze allemaal. Ja, Mullerboot..". Deltahoogte w?rden gebracht e~ de eigenlijk was je echt onder mekaar. PSD-aanlegstelger lag m de weg; bo- Het was stikgezellig aan boord, met vliegenie r.:s 'vendien was het veer onrendabel, die vaste klanten".. o slechts 15 procent van de kosten werd In 1946 verkocht hij de koffienog voor Maar er zijn' ook leukere verhalen. gedekt door de tarieven. 12 cent ... En iedere reis verse...". De Over de oorlog bijvoorbeeld,' toen Terwijl, in 1970, volop werd gepraat bemanning kreeg de koffie voor een veehandelaar én voorvechter voor over nieuwe veerboten voor andere I dubbeltje. En nu als het mistig' was, 'vrije veren' Honré Colsen uit Sluisveerverbindingen over de wester-] werd er nog weleens een bakje gratis kil regelmatig Engelse' vliegeniers schelde, meldde de PSD in een pers- I gedaan. met zijde kudde koeien meesmokkelbericht: 'Wat vast staat is, dat de De 'Koningin Emma', die aanvanke- de. Jongens in een ketelpak, met een toestand, zoals die nu op .de ~jn lijk de dienst Terneuzen-Hoedekens- stok in de hand om de koeien in het Terneuzen-Hoedekenskerke IS, met kerke onderhield, verhuisde later gareel te houden, kan bijven voortduren'. Een jaar later naar de Oosterschelde, naar de dienst Voor de komst van de radar werd erbekeken gedeputeerde staten de mo- Zierikzee-Kats. Daarna kwam .de bij mist gevaren op het kompas 'en op , gelijkheid om een overzetveer voor 'Prins Willem1'.Toen de Zeelangbrug de minuten'. De pontonknecht ging voetgangers en fietsers in stand te in gebruik werd genomen, in 1965, dan, als de boot werd verwacht, te houden. Tussen Terneuzen en Elle- werd de 'Emma' (de.veerboot, die in' voet naar het einde van de pier om woutsdijk. En eventueel zouden er het kader van '400 jaar stad' terug- daar een misthoorn te bedienen. Dat zelfs hoovercrafts worden gebruikt. keert) uit de vaart genomen. De 'Prins was nog met een slinger in die dagen. Maar het bleven plannen. En toen' Nillem l' volgde in 1972. "We bleven altijd zolang mogelijk minister dr. W. Drees jr. van verkeer varen", zegt kapitein Van Fraeyenhoen waterstaat het voorstel lanceerde- rothaven -venu, "want toen die radar er nog niet om de veertarieven met 35 procent te was, lag alle andere vaart natuurlijk verhogen, was de zaak snel bekeken. Herinneringen. Stuurman Jan de stiL En na een vaart wist je dan wel Dat voetgangersverkeer was ,veel te, Looff, matroos Jan van Doorn en wat er allemaal voor anker lag. Zoveel duur en bovendien was er overeen-: kapitein Cees van Fraeyenhove zit- risico's nam je dus niet". stemming bereikt 'met. de busmaat- ten bij elkaar in het voorkamertje De sfeer aan boord was anders dan op . schappijen over een goede verbinding van de woning van de 'kapitein in de andere veerboten van de PSD. Een tussen Goes en Terneuzen. Op die ' Terneuzen. ' kleine club, die bijna jaarlijks in de eerste zondag in januari 1972 was het De 'stuur' uit ervaring: "De veerha- bus stapte voor een dagje naar België. dus gedaan. In plaats van de boot ven, hier in T.ern~uzen,was ee~ ro~kapitein van toen: ,je kon aan kwam de bus. Zonder hofmeester" haven, Met die binnenvaart WIStJe :boord niemand missen. Ook de mazonder erwtensoep en zonder toeris- het nooit zeker. Als het zo half eb ; chinist niet. Het was gewooneen goed ten. Want wie hobbelt er voor z'n was .moest jewel risiéo'sne'men:-Dan samenspeL Zo'n machinist had kunplezier een uur door het Zeeuws- keek je maar of je geen mast je achter rum denken 'een klapje bij, vergeet Vlaamse en het Bevelandse land... de dijk zag komen, Maar verder .., het maar, dan draaien m'n machines ach, gevaarlijk kun je niet écht zeg- in de soep....", maar de onze deden dat gen. We hebben het weleens meege- niet. Van Doom: "als er andere mendol maakt dat zo'n zeeboot - met een seri aan boord waren, merkte je dat Die laatste avond van 'Terneuzen- Belgische loods aan boord, die nooit direct. Als de matrozen n:et vakant~e Hoedekenskerke', zondag 2 januari verder was geweest dan Antwerpen - waren en je kreeg twee mvallers uit 1972.Honderden uitbundige Terneu- voor problemen zorgde. Dan was er Vlissingen, dan kwam het voor dat er zenaars maakten de laatste reis mee. .eens een ruitje kapot of zo, meer maar 16 auto's mee konden. Die beIn de 'benedensalon', in het achterschip, werd een polonaise gedaan, niet ...",

I

De

41


42.

Er werd bijna altijd gevaren. Bij mist, storm, zelfs bij zware ijsgang. ,,Je voer op het kompas en op de minuten.

gormen dan verkeerd te laden hè. Terwijl er, als de vaste ploeg aan boord was, toch nog 22 auto's mee konden. Gewoon een kwestie van ervaring". Om tien uur kwam de bemanning samen in het stuurhuis. Voor een gezamenlijk bakje koflie. En om drie uur weer. ..Met mensen omgaan, dat is wat .," , .verzucht kapitein Van Fraeyenhove. De Looffheeft net verteld. van die. overlast, die de bemanning 's nachts 'want we bleven meestal aan boord slapen' - van zeemannen had. ..Die mannen werden door de bootlieden. van de ponton opgehaald om te worden teruggebracht naar hun schip, dat in de Put lag. Maar het werd weleens te laat natuurlijk en dan bleven ze een hele nacht op die ponton rondhangen. Dan stond er plotseling een neger voor je bed ....Soms was het iedere nacht geduvel. We hebben het wel gehad dat ze alle emmers, bezems en borstels uit een kast haalden en ze.in het water kieperden. Dat was wel gemakkelijk natuurlijk, want op die manier hoefde je niet te schuren". -

j Terneuzen en Hoedekenskerke ware •• net. zo gek met 'het bootje' als de • .bemanning zeif. Een citaat uit 'Varen tussen Overkanten', ooit verschenen ter gelegenheid van de 150ste verjaardag van 'geregelde veerdiensten In Zeeland', een overpeinzing van een Terneuzenaar: ••....Je zult toch maar afscheid moeten nemen van een van die boten. /

r.

De zeventiger jaren waren nog maar net aangebroken toen de beslissing viel: Terneuzen-Hoedekenskerke moest uit de vaart. Een boot, die je al kende toen je nog een kind was, toen Je met vader en moeder op de fiets van huis ging, naar de kermis in Goes. De fietsen werden tegen elkaar in het gangpad gezet en door een man van de boot nog eens stevig tegen de balustrade gedrukt. Je bleef aan dek boven, en je schrok je een ongeluk ~ plotseling de zware toeter in werking werd gesteld bij het verlaten van' de . haven. In Hoedekenskerke meerde de boot af aan de ponton. Daar stond dan een klein bebrild mannetje, dat brede balken op het schip trok, waarover de fietsers en voetgangers op de ponton stapten, De auto's volgden. 's Avonds, na een dagje Goes kocht de familie een zakje frites bij d~ caféhouder, die er meer dan goede zaken deed . ZÓ was het. ~ Wout Bareman

:

.


-"','water .speelt

steeds een belangrijke rol

~,


-

, _440

Ontwikkelingen in: het havengebied van Gent: .... 'als het regent in Gent druppelt het"in Terneuzen....'.

gentenaars over de 'band' met terneuzen Een

maandag, begin april . aan boord van het Gentse stadsjacht Jacob van Artevel- i. de. De scheepsagenten Lalemant en CBM huldigen een nieuwe' scheepvaartlijn in naar de Far Oereilanden. Belangrijke gesprekscnderwer- i pen tijdens de receptie zijn: het ongeval op' de Westersehelde met de sluisponton van Muller en de overnameproblemen waarptee dit Terneuzens sleep- en bargingsbe- gesteld aan respectieve"tijko~d~burge-: drijf de jongste' maanden in meester Placide de Paepe, huidig

DE KNOOP INDE STROP VAN DE路

GENTSE HA VEN

. he t . meuws kwam. Als in Gent over de stad. Terneuzen gesproken wordt, gebeurt dit vrijwel -ui~luitend in haven- en maritieme kringen. De doorsnee; Gentenaar wordt in zijn ochtendkrant vrij regelmatig met de naam Terneuzen geconfronteerd. Bij de koffie leest hij/zij voor de zoveelste keer de aloude Gentse eis: Gent wil een grotere sluis in Terneuzen. Of hij krijgt het zoveelste verhaal over problemen met autocarriers in de sluis. De band tussen Gent en Terneuzen is er een - hoe kan het anders - van maritieme aard. Terneuzen gaat in Gent dagelijks over . de tongen maar dan wel in de eerder beperkte kring van havengebruikers. -autoriteiten, loodsen, schippers; scheepsagenten, enzovoort. Hoe denken mensen uit deze wereld over de stad Terneuzen? Wat hebben zij over de belangrijke economische achakel tussen beide steden aan het zeeka~'laal te vertellen? Vragen die werden

schepen van de haven Frans Verheeke, .journalist Cesar van der Poel, vakbondsman Van der Linden van de Belgische - Transportarbeidersbond, scheepsbouwer Raoul Wijnakker. Algemene conclusie: Gent en Terneuzen kunnen niet zonder elkaar) "Als het regent in Gent druppelt het in Terneuzen. Burgemeester Ockeloen heeft me dat meermalen gezegd. Daarmee wou hij aangeven dat als het de haven van Gent voor de wind gaat dat ook goed is voor Terneuzen". Aan het woord is Placide de Paepe, zes jaar burgemeester geweest, sinds de raadsverkiezingen van oktober 1982 van het politieke toneel verdwenen. Onder zijn ambtsperiode kende -de haven een forse groei. "Voor ons is Terneuzen het einde van het kanaal en de sluis", zegt De Paepe. "Met mijn collega Ockeloen heb ik altijd uttstekenderealties gehad. Weleefden in de allerbeste .verstandhouding. De problemen had ik met Middelburg. Ik mag zeggen dat de burgerneester altijd zeer gevoelig is geweest voor de verzoeken uit Gent en de problemen

die we kenden: Ik herinner me een erg concreet voorbeeld: na de tweede aanvaring van ,de sluisbrug kwam de maatregel van rijkswaterstaat waarbij het verboden was autoschepen te schutten na zonsondergang. Burgemeester Ockeloen stelde toen v~or brandweerwagens met sterke schijnwerpers in te zetten ingeval een auto-, carrier bij nacht door de sl.uis~oest. Ofschoon de sluizen op' Zl~.huitstekend zijn verlicht. Maar njkswaterstaat zegde 'nee'. Ach, met,Terneuze,~ hebben we nooit problemen gekend . Voor Placide de Paepe burgem~ester werd, kende hij Terneuzen met of nauwelijks. "V贸贸r mijn burgemeeste~schap was ik overigens met de mantieme wereld 'niet bekend. Ik heb me in deze materie in moeten werken. Ik ben tot de vaststelling gekomen ~at men de haven van Terneuzen met altijd naar waarde schat. ZeeuwschVlaanderen wordt door de rest van Nederland nog teveel als een landbouwgebied beschouwd. Ockeloe~ vertelde me meer dan eens dat hi] naar Den Haag moest om daar op tafel te slaan. Ik moet in Brussel net hetzelfde doen, zei ik dan. Op dat punt liepen onze wegen heel parallel". 1


beperkte relatie "De relatie tussen Gent en Terneuzen is zeer beperkt en blijft binnen een selecte groep van mensen die er beroepshalve belangen bij hebben", meent Ces ar van der Poel, journalist bij het dagblad 'Vooruit-De Morgen'. "Er bestaan geen echte nauwe organische banden tussen beide steden", stelt hij. "Zelfs niet na het feit dat ir Korbee, een Terneuzenaar in Gent consul der Nederlanden is geworden. De relaties op havengebied heb je in houding van het Gentse stadsbestuur de Ankerclub. Dat is een vrij besloten en de havenautoriteiten bijtreden"." gezelschap. Gentenaars gaan veeleer Syndicaal bestaan tussen beide stenaar Hulst, Axel, mosselen eten in den weinig contacten. "Bij een staking zullen we in Terneuzen wel vraPhilippine, naar sás- van Gent, maar eén nieuwe sluis komt die de naam veel minder reizen ze door naar Ter- 'Benelux sluis' krijgt". . . gen geen schepen te lossen die men op neuzen. Dat is voor een deel te wijten Verheekes grootouders zijn van het! dat ,moment in Gent nietwil lossen. Maar dat is een verzoek dat ook aan aan de Terneuzense middenstand die grensplaatsje Wachtebeke. "Vroeger andere. havens wordt gericht", aldus nooit 'echt op Gent heeft gemikt. Dan kwam ik wel eens in· Terneuzen", heb je natuurlijk ook de winkelsluivertelt hij: "We gingen toen voor een .Van der Linden. "Voor mij is het heel eenvoudig",' ting op zondag. Gentenaars moeten dagje naar Zeeuwsch-Vlaanderen. In begint Raoul Wijnakker, afgevaar-. nog leren Terneuzen te ontdekken en de tijd dat deze streek voor Belgen di gd-beheerder van de NV Scheepsomgekeerd. . nog erg interessant was om er te werven van Langerbrugge zijn verHet lijkt mij dat de relatie tussen winkelen en koopjes te doen. Telkens Terneuzen en Antwerpen hechter is als we naar Axel gingen, zakten we af haal. "Er bestaat geen grens. Wij hebben altijd goede relaties gehad dan met Gent. Zo vind je in Terneu- naar Terneuzen". met het- bedrijfsleven in Terneuzen zen meer Antwerpse zeilers dan. Genten in de rest van Zeeuwsch-Vlaandese. Je hebt de aanwezigheid van de Hoe zou Verheeke de Terneuzenaar ren". Wijnakker haalt een lijstje met sleepdiensten van de Union .die een dan wel omschrijven? Antwerpse maatschappij is. De fees- "Het zijn vlotte verkopers", zegt hij klanten in Terneuzen te voorschijn. "Het is een lange lijst van firma's en' ten in Terneuzen kunnen daar, voor prompt. "Zeer correct in het zaken bedrijven waarmee we in goede verwat Gent betreft, misschien een lichte doen. Een Terneuzenaar tracht je niet standhouding leven. Muller is voor verandering in brengen. Hoewel er te belazeren. Wie ze beter Wil leren onze werf altijd een 'belangrfjke zijn relaties nodig van een duurzamer kennen, ervaart een zekere stugheid". klant geweest. We deden reparatie en soort dan enkel feestelijkheden". Verheeke beklemtoont het belang ombouw van de zeeslepers. Muller is Schepen van de haven Frans Verhee- van een vereniging als de Ankerclub. . voor een goed stuk op Gentgericht, ke begint met. een bekentenis. "Wij Een groepering van havengebruikers een begrip in de Gentse haven .. We hebben Terneuzen nodig", aldus Ver-' en mensen uit het maritieme wereldhopen dat de herstructurering en de heeke die vervolgt met een beeld. je die maandelijks de lunch geb ruiovername een nieuwe vitaliteit "Terneuzen en rijkswaterstaat heb- ken, meestal in Gent maar ook tweebrengt in deze sleepdienst en dat wij ben de knoop van de strop van de maal per jaar in Terneuzen. "Een aan de rederij Gentse haven in handen. De belangen goed Benelux-Inttiatfet", meent Ver- onze dienstverlening kunnen verder zetten". , van beide havensteden zijn voor-een heeke. "Iedereen weet' wel dat daar deel gelijklopend. Een makkelijk en economische belangen spelen. Het is Wijnakker herinnert zich. de tijd dat hij als scheepsbouwer met de Terneusoepel beheer van de sluizen is ook' een efficiënte bijeenkomst, telkens zense Scheepsbouwrnaatschappij voor Terneuzen van belang. Terneu- weer. Op twee uur tijd kan je daar (TSM) een harde concurrentie voerde. zen is belangrijk voor Gent en vice een berg informatie krijgen 'en ontDe Scheepswerven van Langerbrugge versa. Zoals burgemeester Ockeloen moet je 'tal van mensen, van beide altij<\ zegt: Terneuzen en Gent vor- zijden van- de grens. Het is een bi- doen vaak een beroep op onderaannemers uit Zeeuwsch-Vlaanderen. "De men één. van de meest sprekende nationale club die' al tien jaar meehele regio tussen Gent,en Terneuzen voorbeelden van een goede Benelux- gaat, vlot, gemoedelijk maar convormt één economisch geheel. De gedachte. Ik geloof dat beide steden creet". coördinatie van de industrialisering zich daarvan terdege zijn bewust". kan van overheidswege nog veel verbeterd worden. Er is nog te .weinig Vakbondsrnan Van der Linden van de overleg". Transportarbeidersbond "In mijn vrije uren maak ik wel eens "In de grote goederenstroom zijn Belgische een rit door Zeeuwsch-Vlaanderen . . beide havens 'geen concurrenten voor zag in de relaties tussen Gent en Als schepen van EGW-bedrijven (elecelkaar", zegt Verheeke. "Marginaal is Terneuzen graag een en ander verantriciteit, gas, water, red.) sta ik in er erüge concurrentie. Voor bepaalde deren. "Wij worden geboycot", zegt . zaken speelt dat wel. Je moet er van Van der Linden. "Neem nu weer die bewondering voor 't feit dat alle leidingen ondergronds zijn aangebracht. uitgaan dat een grotere activiteit in Hondaboot enkele weken geleden. De Gent tegelijk meer beweging mee- ponton van Muller slaat om en dat Dat maakt het landschap in Nederbrengt in Terneuzen". Tijdens zijn schip verliest een hele dag vooraleer land harmonisch. Ik ben een beetje jaloers op de manier waarop Nedernog prille politieke loopbaan bracht het naar Gent kant. Dat was duiàelijk 'landers hun .landschap weten te vrijVerheeke tot nog toe één officieel onwil van rijkswaterstaat. Ik betreur waren van storende factoren. Ook de die strakke houding in verband met bezoek aan Terneuzen. scheiding van het fiets- en autover"Burgemeester Ockeloen heeft ons autoschepen. En dan telkens weer dat keer valt me elke keer weer op als ik zeer goed ontvangen. Ik had daar een gezaag over een schip dat een half naar Terneuzen rij". . goede ervaring: De Terneuzense bur- metertje te lang of te breed is. Dat Wijnakker wil tot slot zijn karakterigemeester tracht op zijn beurt vlotte leidt onder havenarbeiders in Gent zering van Terneuzen kwijt. "Merkcontacten te onderhouden met rijks- tot ongenoegen. Men wordt daar zewaardig hoe cosmopoliet de stad Terwaterstaat. Gent en Terneuzen zijn nuwachtig van. Ja goed, er wordt wel gewoon goede buren. Daarom zouden veel vergaderd maar alles blijft bij het· neuzen is", zegt hij, "Het is geen we in Gent graag zien dat als er ooit oude. Ik kan. niets anders dan de Hollands gat".

concurren tie

boycot

K+iS Naudts

/


+:-

lOt.

~~r~~.','..

TERNEUZEN

1

-

• De laatste foto van de Cornelis. s,

e.ondergang van het .~:stooDlschipCornelis . ,


de envelop open en leest: ss Cornelis aan de grond gelopen bij de Älandseilanden- nader bericht volgt-Neptun Bergingsmaatschappij Stockholm. Lensen schrikt, fronst de wenkbrauwen, de Cornelis , aan de grond, geen bericht van de kapitein of de bemanning. Wat is er aan de hand daar in de Oostzee.

~~-

door Paul de Schipper

Het is zondag 15 oktober 1922. Op een rustige Oostzee deint het Zweedse lichtschip Grundkallen luiop de golven. De wachtsman aan boord kijkt op gezette tijden uit over het water. Af en toe passeert er een schip, wit schuim wegslaand en een snel vervagende rookpluim de lucht in drukkend. De wachtsman peinst. Steeds minder barken, brikken en viermasters laten zich zien. Hij weet nog dat die sierlijke schepen, zuchtend onder een deklast hout voorbij ijlden, voortgestuwd door een wolkvan zeilen. Hij kijkt weer rond, ontdekt een nieuwepluim. Het lijkt een dag als alle andere. _, I Honderden kilometers naar het zuiden zit ook iemand te piekeren. Het is reder Arie Lensen. Hij blikt voorzich uit door het raam vanz'n woning aan de Axelsestraat, Buiten liggen de ' herf~tbladeren hoog opge- . \ waaid,Lensen denkt aan z'n ..:'" schepen.Vier 'liggen er in de haven.Alleen de Cornelis vaart. Het schip vertrok gisteren uit Uleaborg in noordZwedenen kan vrijdag of zaterdag in Terneuzen bin- ,1 nenlopen.Hij ontsteekt het I lichten dommelt weg in zijn rookstoel De andere morgen ! zalhij vroeg opstaan. I

Kliffen Ophet lichschip leest de wachtsman de naam van het, naderende schip. Cornelis ' staat er op de boeg en op het achterschip leest hij 'Corne- ' Us, Terneuzen'. Het is een Hollander.Plotseling blikkert er vanaf de brug een lamp."Is dit Storbrottens vuurschip?",ontcijfert hij uit het morse-geknipper. Deman antwoordt: "Nee, hier Grundkallen vuurschip".Er komt geen antwoorden de Zweed pakt nog eenkeer de lamp om het sein te herhalen. Even later ziet hij hoe de Nederlandse stomer de koers verlegt, meer zuidwestelijk. De wachtsman schrikt. Wat doet die kapitein'nou? Daar recht voorde Cornelis, in de schemer, maar net zichtbaar bo-

--

ven .de kim, liggen de verraderlij ke kliffen van de Älandseilanden. De Zweed springt overeind, rukt de deur van de brug open en haast Zich naar het seinkanon van het lichtschip. Snel achter elkaar ' vuurt hij waarschuwings--schotenaf. Het stoomschip reageert niet ...Het silhouet yan de Cornelis schuift weg In de vallende duisternis nagestaard door een ver~ tWijfelde Zweedse zeeman. Een kwartier later klinkt de ' langgerekte echo van een ' stoomfluit over de golven van de .Oostzee. Op de brug van Grundkallen-vuurschip " maakt een wachtsman een aantekening in zijn logboek: ~hip aan de grond bij de Älandseilanden.

hij nog op hét kantoor zat bij meneer Ysselsteyn, de reder uit de Nieuwstraat. Na de eeuwwisseling ging het mis met de rederij Ysselsteyn. Commissarissen en aandeelhouders zegden hun ver_trouwen op in de directie en ..stichtten een nieuwe NV. Hetwa'S de -grote kans 'voor Arie Lensen. Hij werd directeur en zo werd de 'Y' op de schoorsteenpijpen een 'L'. _ Het is een leven van hard werken geweest, maar het resultaat is er naar. De aandelen leveren 100procent op. 'En er staat een nieuw schip op stapel, de shelterdecker 'Ary Lensen'. Er zijn wel problemen zoals het ophef, fen van de voorkeurtarieven op de spoorlijn Terneuzen~, Mechelen. Die lijn is belangrijk voor de afvoer van de aangevoerde houtprodukten uit Scandinavië. Veel van -die produkten gaan naar de firma Comte-De Smet in Willebroek, een belangrijke klant voor Lensen.

Postbode

Dat kan wel eens v'oorbij zijn nu het spoorwegvervoer duurder wordt. De rederij verhuizen naar Londen of Antwerpen en Terneuzen het kind van de rekening? Lensen denkt er nog maar in de pijp liever niet aan. Hij wordt opgeschrikt door een ram- , In het monumentale witte melende brievenbus: de huis aan de Axelsestraat Terneuzense Courant. Hij gaan die maandagmorgen slaat de pagina's open, vindt vroeg de gordijnen open. de rubriek "Waar zijn onze ,Arie Lensen, de Terneuzense, schepen" en leest: Elisabeth reder heeft een onrustige te Porthmouth, Helana te nacht gehad. Hij zit al achStockton on Tees, Magdale- ' ter zijn bureau, rommeltïn na te Willebroek, Terneuzen zijn papieren en zet hier en te Terneuzen, Cornelis verdaar een aantekening. Hij trokken Uleaborg, bestemd kan z'n gedachten er niet bij voor Terneuzen. ' houden, kij kt 'weer uit het Weer klinken er voetstapraam, denkt aan het verlepen op het grintpad. Lensen den. Het gaat goed met de kij kt weer op. Het is de oude Rederij Lensen. De 'L' in de I postbode Cense. Hij heeft , pijp is een bekende verschij- '\' een telegram in de hand. De ning langs de Europese kust. I man is haastig en veegt met Het heeft hem meegezeten. I een rode zakdoek het zweet Hij denkt aan de tijd dat van z'n gezicht. Telegram uit Londen. Lensen scheurt-

r,

I

I .I

i

Op de brug van de ss Cornelis staat kapitein Wiebe Teensma met zijn rechterhand op het glimmend gepoetste kompas. Zijn gezicht staat gespannen maar verder is hij ulterlijk rustig. Eerste stuurman Willem van Oppen kijkt naar de boeg en op het voorschip staat de jonge bootsman Gerard Schipper. De stoommachine stampt,_de schroef slaat achteruit. Het schuim wolkt in het water onder het schip vandaan. De boeg verschuift niet. Diep in het schip sjouwen de kolentremmers bij de gloeiende vuren. De Terneuzense stoker Van Dixhoorn weet even goed als z'n maat AH Hamed uit Bombay wat er moet gebeuren. Samen stonden ze beneden toen de siddering door het schip , ging en de geklonken huid over de harde rotsen schuurde. Nu vechten ze" maar met de draaiende ' schroef verdwijnt hun energie machteloos in de golven. Er komt geen beweging in de Cornelis. Op de brug ziet Teensma met zorg dat het harder-gaat waaien; het weer wordt snel slechter. Die maandagmiddag is de reddingsboot van Singoe la,ngszij geweest. Teensma heeft de Zweden bedankt voor de hulp maar in de overtuiging dat het wel zou , lukken om los te komen heeft hij de boot onverrichterzake teruggestuurd ,Twijfel maakt zich nu van hem meester.

Kort na het zorgwekken, de telegram komt er opnieuw een bericht binnen bij reder Lensen in Terneuzen. Kapitein Preuschoft van de Duitse houtboot Elbing VIII heeft via het vuurschip Grundkallen laten weten dat de ss Cornelis muurvast op de rotsen zit bij de Älandseilanden: "Toenemende wind noord-noordwest- kunnen schip niet benaderen- kapitein maakt veel stoom- probeert zichzelf-los te wrikken". Een derde telegram komt er van de Lloyds agenten in Stockholm. Het bergingsvaartuig 'Diana' is zondagavond al bij de Cornelis langszij geweest om de bemanning van boord te halen. , Niemand wilde echter het ' schip verlaten.

47.

I ,


48.

~

..,--,

.-.A,;d~~i2;Jh';;~;r}~',,{ 1f;';b~l;;:':t~~~%':;tf::::~:~'.~:~v,:~::· ",'KtOoster is eenvati de,opvare~fi oo1ldé C ,neU~ die bij ckramp. 'om het l@e1l zijn gek

'men.,Rechtsdeove.rZi;in dè: ' i TemeuZe1ische' Couron Links de authentieke ',' 'densadvertentie

<monsterrol Op de "" ..'twaalfde 'regel staatck ~-. h4ndtekèning vanma.',trOOl Van der KtoOster., 'diè op de bQW'IîS~efcit~ .''geheeltinks-tesamen, ' I'

,met enkele coZlega~s;,

'~ ,stoo,~,~!e.~~:,~;c,;i;;: •..."

Het Zweedse dagblad Sörmland Nyheter seint die maandagmiddag aan de Rotterdamse Maasbode het ooggetuigeverslag door van de wachtsman van het lichtschip. Zijn relaas: "Het Nederlandse houtschip Cornelis passeerde zondag 15Q.ktober. Het vroeg metIichtseinen: Is dit Storbrotten vuurschip. Ik heb geantwoord: Nee Grundkallen vuurschip. Er kwam geen antwoord Ik heb het sein heel langzaam , herhaald, ..geen antwoord Misschien heeft hij het niet begrepen of was het net aflossen van de wacht. Mogelijk zijn aan boord de twee vuurschepen verwisseld omdat het karakter is veranderd: Ik heb toen waarschuwingsschoten afgevuurd. Even later hoorde ik de stoomfluit, toen zat 'het schip al vast" . • Een sober monument op

het kerkhof van het

Zweedse Oregrond

nert aan de ramp.

herin-


Berichten In Terneuzen verspreidt het nieuws zich snel. Iedereen heeft wel kennissen met een familielid aan boord van de Comelis. Er zitten tenslotte dertien Terneuzenaars op het schip. Uitgever Van de Sande van de Terneuzense Courant plakt de eerste berichten op zij n gevel in de Noordstraat. De bevolking dromt samen en aan de haven bespreken de bootwerkers de laatste berichten. Ze hebben de weekboot 'Liberty' van de rederij Little & Johnson gelost. Hun voorman Janus heeft het nieuws van de Cornelis net op het kantoor gehoord Hij zit aan de grond bij 'Alzand' of zoiets. Ze weten dat Teensma een reddingsboot heeft teruggestuurd en dat de wind in de Oostzee aanwakkert Als hij maar niet zo gek is dat hij tot het laatste moment wacht om de reddingssloepen te gebruiken.

Zwarte dag

,

Het is een zwarte dag voor Terneuzen. De droeve mare verspreidt zich snel. Groep-. jes mensen staan bedrukt met elkaar te praten. Dominee Timmerman gaat condoleance-bezoeken brengen. Inspecteur C.K1aassen doet zijn plicht namens de maatschappij. De gemee. nteraad komt In spoedvergadering I bijeen. Diezelfde dag wordt er een Comité van Actie opgericht om de nood van de te lenigen. " nabestaanden De ouders van de Terneuzense stoker W. Walbrecht wachten gelaten op een bevestigend bericht van de rederij Lensen. In plaats daarvan krijgen ze een telegram uit Stockholm. Walbrecht is na het passagieren te Uleaborg te laat op de kade verschenen. De Cornelis was al vertrokken. Het boemelen redde zijn leven. Hofmeester C.Wolfert, 17 jaar, is eveneens de dans ontsprongen. Zijn naam is doorgeschrapt op de monsterrol. De agent van de rederij Lensen in Stockholm meldt Die nacht gaat het Ter's middags per telegram dat neuzense stoomschip Corne- ' er bij Oresund drie lij ken lis ten onder. Wat is er die zijn aangespoeld Ze zijn laatste uren op de donkere, geidentificeerd als opvarenstormachtige Oostzee geden van de ss Cornelis: de' beurd? Kapitein Teensrna tweede machinist A Visser en zijn stuurman Willem uit Delfzijl, de matroos G. van Oppen hebben de hele van de Vrede en de messdag geprobeerd het schip roomboy J. Maas, beiden uit vlot te krijgen. De Cornelis Terneuzen. In de Zweedse heeft wel evèn bewogen, krant Aftenbladet van die schurend en krakend op de dinsdag staat een sensatieharde, scherpe rotsen. verhaal over het lijk van I' Op de brug en in de maI 'A. Visser. Bij de lijkschou' chinekamer is de spanning wing heeft de dokter drie I tot het uiterste gestegen. De messteken in het hoofd aanwind wakkerde nog steeds getroffen. aan. Ali Hamed, de 22-jarige stoker heeft het gezien toen hij even aan dek was. Hij kon het niet allemáal verstaan wat er is besproken, Wat heeft er zich aan maar hij beseft dat er leboord afgespeeld in die vensgevaar dreigt. stormnacht? Is er gevochten In de nacht van maandag in de laatste uren van de op dinsdag hanteert de TerCornelis? Precies zullen we neuzense marconist Barbé het nooit weten. De spanzijn seinsleutel, het is 03.25 ning op de brug, de gedachuur: "Wij hebben onze boten ten van de stokers in die verloren". Het is het laatste laatste Uren ...het blijft gislevensteken van het ongesen. lukkige schip. Uit Zweedse 'Muiterij bij de ondergang havens vertrekken onmidvan een Hollandse koopdelijk de stoomsleepboten vaarder' luidt een kop. Het Diana en Herakles. Door de blad fantaseert over de mostorm kunnen ze niet voluit gelijk dat de bemanning de varen. In de vroege ochtend officieren heeft overvallen bereiken de bergers de na de weigering van kapiÄlandseilanden. _tein Teensma om het schip Op de aangegeven positie te verlaten. 'Wat er ook van zien ze masten en luchtkozij, het raadsel van de steekkers boven water steken. De wonden is nooit opgehelsleepboten speuren de omderd. geving af naar sloepen en Op 20 oktober betreden drenkelingen. Tevergeefs. duikers het wrak van de Ze telegraferen naar de wal Cornelis. De deklading is dat de Cornelis vermoedeweggeslagen. In het schip lijk met man en muis is vervinden ze geen stoffelij ke gaan en dat aangenomen overschotten. Daags na de moet worden dat er 23 man , ramp spoelen er op de is verdronken. Dinsdagmid-' ' Zweedse kust nog wel lijken dag vertrekken uit' de ,.·1 aan, niet alleen TerneuzenaZweedse kustplaatsen Sodra ren van de Cornelis, maar en Grasö vissersschuiten. Ze ook bemanningsleden van , gaan wrakgoederen zoeken. -

Levensgevaar

de Zweedse bark Karin die in dezelfde nacht aan stukken is geslagen op de Älandseilanden, na eveneens twee vuurschepen met elkaar te hebben verwisseld

..Oregrund Op vrijdag 20 oktober 1922 trekt een lange stoet door de straten van het Zweedse Oregrund Bemanningsleden van een twintigtal schepen lopen achter de- baar van zes slachtoffers van de ss Cornelis. Op de kisten liggen kransen van: de rederij Lensen,hetger.neentebestuur vanOregrund, van particulieren uit het stadje en van de Nederlandse delegatie in Stockholm. In de stoet loopt ook consul-generaal Immink. Op alle schepen in de haven wapperen de vlaggen halfstok. Enkele dagen na' de begrafenis wordt op het massagraf een sobere gedenk- . steen geplaatst. De zondag na de ramp houdt de Terneuzense domi- . nee A.Timmerman een herdenkingsdienst in een stampvolle Hervormde kerk aan de Noordstraat. Hij leest psalm 90 vers 9: "Want al onze dagen gaan voorbij in verbolgenheid, wij voleindigen onze jaren als een gedachte".

r------

'Muiterij'

I

Epiloog Anno 1984bestaat de roemruchte rederij Lensen niet meer. Er is nauwelijks meer iets bekend van de grootste mmp uit de jongste geschiedenis van Terneuzen: de ondergang van het stoomschip Cornelis. In het Zweedse ,Oregrund getuigt alleen een gedenksteen met zes namen van de tmgedie. Navraag in Den Haag en in Stockholm leveTde ' I n~~o~ 1 De Cornelis is met haar ! bemanning weggezonken I in de geschiedenis. In ar- ' chieven van het ministerie van Buitenlandse Zaken bevindt zich alleen nog het vergeelde verslag van de begrcifenis. Het is gedateerd 2 november 1922en getekend door mr. Immink, consul-generaal der Nederlanden voor Zweden. Een citaat: "Op de eer.• , ste kist van de machinist lag de door mij meegebrachte Nederlandse vlag. Onmiddelijk na de zèsde , kist 1?01gdende prediMnt en ik. Op elk der kisten lagen kmnsen en dennegroen. Een kerkelijk koor zong enige liederen. Door mij is aan het gmfeen , enkel woord van dank ge- , bmcht aan instanties en ' aanwezigen voorde be' toonde grote en hartelijke belangstelling. Op het Zint van de kmns van het gezantschap stond: Aan I de equipage van de S.S.Cornelis, die zich bij de vervulling van haren I plicht standvastig 'heeft betoond".

!

I

I

l I

I


50.

terneuzen

overspoeld

door de ..tiid

HISTORIE!? ,,-,,:-,

---------------------------

~:Gee.n 16e of ~7-eeuwse geveltjes. Geen middeleeuws belfort of kerkgebouw, Zelfs een -' WIndmolen IS te veel gevraagd. Een rondgang door de binnenstad van Terneuzen - ook ':-~alis dat onder begeleiding van de voorzitter van 'Oud-Terneuzen" C. van Minnen en de ""vice-voorzitt~r W. de Zeeuw -levert onherroepelijk het beeld op van alledaagse nieuwbouw ' ",:,tussenverval. Nergens iets Wat ook maar in de verte herinnert aan het oude Terneuzen ;.,," " ,Nada~ in 1568 de Tachtigjarige ~orl~ ! Afgezien van de sleu-tel in de klauw ... Alleen de ~lassen In de vroegere Vii!- was wtgebroken, werd ook de zwdelij- , ' van de leeuw verschilt het wapen ,-,kensbuurt ,halen heel even een ~tukje ~e Sc~~lrle-ot:ver al snel het toneel niets van het Zeeuwse. Het zal onge,,',sfeer van weleer ,temig. Vroeg~rliep de an krijgsvemchtingen, Om de bewo-. ,1;wijfeldals symbool bedoeld geweest , .: laag gelegen wijk regelmatig onder ers tege!l de rooftochten van de 'Zijn voor de strijd tegen de Spanjaar- ; ,-,~water, Voor de liethebbers is er uiter- opstandelingen - de Watergeuzen - __,' ,,' , '•.. aard ook het Tuinpad: een zijsteegje te beschermen, bouwden de Spanjaar~ den. Ook het 'Luctor et Eme!go. was_ van de Noordstraat, dat over een oude den een fort bij Terneuzen. Tever- 'op Terneuzen van toepassing: het .~"wal blijkt te lopen. Het is meteen het 'geeïs, want' in 1583 viel het dorp dorp 'ontzwom' het Spaanse Juk door J~ hoogste punt van de stad. De serni- definitief in Nederlandse, of juister de koms~ van ,Graaf van Hohenlohe -, historische huisjes langs het pad QO- gezegd: Staatse handen. Er was een op het nippertje. " , ren alle gevoelens van 'hè, er is toch militaire bliksemactie voor nodigom Lang duurde de zelfstandige, stedelij__iets' zonder pardon de grond in. Ver- dat te bewerkstelligen. , ke status niet. Maurits veroverde Axel ,',- der geeft alleen het niveauverschil in, In oktober van dat jaar waren Hulst, in 1586. ,Tweejaar later werden Bier~: "de binnenstad een indruk van hoe het Axel en Sas van Gent Spaans gewor- vliet, Neuzen .en Axel rechtstreeks .. geweest moet zijn. De door De Zeeuw den. De baljuw van het Land van onder het bestuur van de Gecommit· =:' terecht als 'foeileljk' getypeerde Waes zag kennelijk meer heil in de teerde Raden van Zeeland,- te verge.: .markt was vroeger een haven. Van- Spaanse heerschappij dan in de revo-' lijken met de tegenwoordige Gedepu.'. daar de aflopende straten. lutionaire ideeën van de opstandige" teerde Staten - geplaatst. baarmee -" "Omdat er weinig aan historische' -anti-katholieke Noorderlingen, Ook' onderscheidde het gebied, het Com',. waarde is, moet je je af en toe vast- .Terneuzen zou door het verraad van rnittimus genaamd, zich van de rest : ,klampen aan een jaartal. We hebben de baljuw in het Spaanse kamp te- van Zeeuwsch-Vlaanderen dat recht-' ,1977 gehad, met 150 jaar het Kanaal, recht zijn gekomen. Op zondag 6 streeks onder het gezag van de Sta.: .•Ik was de eerste die 1984 opperde", november 1583 landde Filips graaf ten-Generaal kwam te staan, Veel --- vertelt De Zeeuw, die op het plaatse- 'van Hohenlohe-Langenburg, die later verschil zal het overigens niet hebben ,.:olijkepolitieke front actief is voor de met de 'oudste dochter van Willem gemaakt. Gebeten door de kat of de ".;,liberalen. Dat 400 jaar Terneuzen sa- -van Oranje trouwde, met een legertje hond: Zeeuwsch-Vlaanderen werd als ,menvalt met het Orwell-jaar kan niet Duitse huursoldaten. Of de Spaanse wingewest beschouwd en ging .een . ',.' .meer dan toeval zijn. "Het kan na, .miütairen waren met verlof, of ze paar donkere eeuwen tegemoet. Van i.: tuurlijk anders", vervolgt De Zeeuw, .süepen, het 'Spaanse kasteel' leverde de stedelijke waardigheid van Ter"dat zie je aan plaatsen als Hulst, 'geen problemen op, Eenmaal veilig neuzen kwam weinig terecht, Nauwe:.".Sluis en Aardenburg, Wetend wat geland werd snel begonnen met de lijks was de band met Axel hersteld, Terneuzen vroeger is geweest, hebben rbouw van versterkingen. Het uiterst of het bestuurlijk zwaartepunt kwam ';" we te maken met een stukje realiteit", belangrijke bruggehoofd aan de Wes- ook weer in die stad te liggen,Vergele.:,i,Met andere woorden: "ï'erneuzen is terschelde was het verdedigen zeker ken met de zeeuwse steden als Mid· ':-,nooit veel geweest. Er is aan de Schel- waard. De Moffenschans - nu een delburg, Vlissingen of Goes viel het ";"de-oever nooit sprake geweest van woning op de hoek van de Axelse en Scheldestadje in het niet. Terwijl'de ..•.belforts, patriciërshuizen en kathe- 'de Oranjestraat - was het resul~aat kersverse Republiek der Zeven Ver; -:-'dralen. Terneuzen was een dorp, en is van de inspanrungen van het Dwtse enigde Nederlanden de Gouden Eeuw dat tot in de rse eeuw gebleven, .huurlegertje. , kon afwerken werd Zeeuwsch-Vlaan· ;:.._De stadsrechten, die in 1584 werden r.. " " deren, samen' met Brabant en Lim· ..-.::-' verleend, w~en niet het gevolg van feiland, ' burg de Generallteitslanden vor"."een lange, h,lStorische ontwikkeling. Het directe gevolg van de succesvolle mend, als een vergeten stukje SchelMet de hwdige Neuzenfeeste!l wo~~t 'militairen actie was wel dat Temeude-oever in de Middeleeuwen achterr-: •• .herdacht dJit door een 'toevallige mili- I' , Spaans gebired gelatert . Bewust achtergelaten, welte tai It t' ., zen a1s een el'I an d'Je in , ,:". aire Sl ua ie wel enkele stedelijke - kwam te li gen De banden met Axel verstaan, Het toenmalige staats""-' N rechten '. t wor den ge- Vlaanderen diende als graanschuur d I moesten d 't' worden verleend. Als .. , .~kond en nagtuur I"'k IJ me , , ,';.., e er an ,me aan geboortestrijd -handhaafd Om de bewoners in de voor de rest van de provincie. Ook ~.;-tegen Spanje h~d ~oeten voeren, was -:gelegenheid te stellen zelf hun boonstrategisch gezien was het gebie~van , ':'r er voor het nietige, op een In de 'tjes te doppen kon Willem van Oranje het grootst:e belang voor de bloeivan ';' .Westerschelde uitstekende landtong ,. d d h td I" de Republ1ek ,(neus) gelegen dorpje niets veran- : weml~ an ers an e orp een ze 1• ,:',"derd, 'Ter Nose' bestdnd in die tijd .s~~dlge status. geven. Vandaar dat, _. " waarschijnlijk tweeëneenhalve eeuw, -.hll op 23 aprll 1584 stadsrechten .. ,en werd vanuit Axel en Assenede .,verleende. Temeuze~ kreeg daarmee - '''bestuurd. Vanaf 1572 viel het do ..voor het eerst een eigen rechtspraak , h I al d rp en weekmarkt. Het stadswapen '.. e erna on er het Axeler Ambacht ,o,s t am t wit d ezelfd t"d -, l' e IJ • ~<"

01-


51.

W. de Zeeuw (links) en C. van Minnen .

op het Tuinpad: één van. de weinige Indirect heeft het bezit van de· stukjes historisch Terneuzen. zuidelijke Schelde-oever de ongekende opbloei van Amsterdam als ha.venstad mogelijk gemaakt. De Republiek beheerste met Staats-Vlaanderen de Westersehelde, de toegangspoort tot Antwerpen. De Staten-Ge--. neraal nu hielden die poort voor de scheepvaart' gesloten. Achteraf beo dorpje. Armoede was aan de orde van reldrijk bij Waterloo definitief in zien is het alleen maar verbazing- de dag. Door het gebrek aan zoet mootjes was g~hakt, brak voor wekkend dat de Belgen het hen aan- water liet de volksgezondheid veel te Zeeuwsch-Vlaanp.eren; en dus ook gedane onrecht zo snel vergeten zijn. wensen over. Regenterifamilies, die de voor Terneuzen, pas daadwerkelijk Amsterdam heeft door de sluiting middelen hadden een huis te bouwen een nieuwe tijd aan, Samen met de van de Schelde tot 1795geen concur- dat de tijd kon trotseren, streken in zuiderburen verenigd onder Koning rentie te duchten gehad. het dorpje nauwelijks neer. Alleen:de WillemI werd de middeleeuwse geest . Frederik Hendrik heeft tijdens de familie Alvarez, die na 1750opdook, definitief weggeblazen. Tachtigjarige Oorlog vergaande plan- zal in staat geweest zijn iets blijvends Een -eerste belangrijke verandering nen gekoesterd om Antwerpen voor na te laten. De hofstee van Guilliaem was dat aan Terneuzen in 1825,evende 'Republiek te veroveren. Op de' Alvarez, bij het Zwaantje, heeft voor als Brouwershaven, Oostburg. Aar: beslissende momenten moest hij tel- ' de vele nieuwbouw moeten wijken. De denburg, IJzendijke en Sas van Gent . kens wegens geldgebrek afhaken. Wie Alvarez-Iaanis het enige dat de herin- het predikaat 'stad'. werd verleend. daarbij bedenkt dat Holland meer nering aan de machtige familie levend Hoe dat, wat Terneuzen betreft, met de verleende stedelijke rechten in dan de helft van de Generaliteitsgel- houdt. 1584 te rijmen valt, is .niet geheel den opbracht, heeft meteen een induidelijk. Misschien een aardig vraagdruk wie 'de knip' op gepaste momen- realiteit stuk voor de vereniging 'Oud-Terneuten gesloten hield. Holland was niet in het minst gebaat bij een tweede, "Een stukje realiteit", zegt De zen'? In elk geval betekende het jaar concurrerende handelsstad binnen de Zeeuw. Inderdaad, van het Terneu- 1825 een nieuwe start voor de grenzen. Na de Vrede van Munster in· zen tijdens de Republiek is nagenoeg Scheldestad. De in dat jaar begonnen 1648werd Staats-Vlaanderen de sleu- niets overgebleven. De tand des tijds en in 1827voltooide graafwerkzaamtel waarmee Antwerpen vleugellam heeft misschien zonder er erg in te heden aan het kanaal Terneuzenkon worden gehouden. Volstrekt on- hebben het nietige dorpje met huid Gent hielden volop beloften in voor de historisch is het te bedenken wat er en haar opgeslokt; Het zou tot in de toekomst. De tragische mislukking gebeurd zou zijn als Antwerpen wèl 1ge eeuw duren voor de geschiedenis van de aanleg van het zijkanaal van bij de Republiek zou zijn ingelijfd, of kans kreeg blijvende sporen achter te Axel naar Hulst in 1830 was een· wanneer Staats-Vlaanderen bij de laten. Ook de Franse Tijd heeft behal- aankondiging van de veranderende . Zuidelijke Nederlanden ingedeeld zou ve archiefstukken niets tastbaars na- verhoudingen in Oost-ZeeuwschVlaanderen: de beide plaatsen kwazijn. De kans is groot dat Terneuzen gelaten. dan eerder in de 'vaart der volkeren' In 1795werd heel Staats-Vlaanderen men letterlijk op een dood spoor te zonder veel plichtplegingen bij Frank- zitten. Tot in 1932 zou- tevergeefs zou zijn opgenomen. Nu bleef het als slachtoffer van de rijk gevoegd. Het belangrijkste gevolg worden geprobeerd het kanaal door te Hollandse monopolie-politiek nood- was een herstel van het contact met trekken. gedwongen stil staan. Met 300 inwo- Vlaanderen, voor het eerst sinds twee Terneuzen moet in die jaren een bron . ners was Terneuzen een onaanzienlijk eeuwen, Toen het Napoleontisch we- van werkgelegenheid zijn geweest.

_

_----.---_.


-

Eerst de kanaalwerken, die aan onge- stormachtige ontwikkelingen van de veer 2000paar handen werk gaven. De laatste 100jaar is het niet erg verwongrondwerkers werden ondergebracht derlijk dat een 'historische' wandeling in houten huisjes in de wijk, die 'het door de stadskern niet imposant is. Java' werd genoemd. Waar de bena- De stad is zichzelf over de kop geming vandaan komt is niet zeker. Een groeid en het dorpje uit vroeger dagen mogelijke verklaring is dat verschil- had te weinig allure om te overleven. lende huisjes op palen waren ge- "Een stukje realiteit". De Zeeuw bouwd, een bouwwijze die aan het heeft' wat dat betreft ongetwijfeld eiland Java deed denken. Rond 1900 gelijk: Terneuzen heeft nooit de kans werden de houten huizen vervangen gehad een lief oud stadje te worden door voordie tijd moderne woningen. omdat het nooit een stadje is ge-' In 1968 werd de wijk met de grond weest. gelijk gemaakt. Wat met renovatie tot Nu de verdere uitbouw door de ecoeen gezellig, bewoonbaar stadsdeel te nomische crisis stagneert, lijkt het maken was geweest, is nu een kale moment aangebroken om Terneuzen vlakte. 'De buurt van de bootwerkers een historiscber, waardevoller aanen van het klompenbataljon' ver- gezicht te geven. Moeilijk kan dat meldt de PZC in november 1980 bo- niet zijn. De ervaring heeft in het ven een artikel waarin de voormalige verleden geleerd dat een simpel be-. leid, dat voorziet in een bewoonde bewoners aan het woord komen. De aanleg van nieuwe vestingwerken binnenstad .aangevuld met enkele in de jaren 1830-1839was een tweede aardige uitschieters als bijvoorbeeld werkgelegenheidsbron. Welkome ar- een stadhuis, ruim voldoende kan beid, want de landbouw, waarin nor- zijn om twee eeuwen later in elk geval 600 jaar stad te kunnen vieren maliter' de meeste arbeidskrachten nodig waren, had met een crisis te , in een Terneuzen dat iets' historisch kampen. Aanleiding voor de bouw uitstraalt . .van de verdedigingswerken was de afscheiding vari de Zuidelijke Nederlanden. Terneuzen moest versterkt worden om bij eventueel opdringen van de opstandige Belgen weer als bruggehoofd te kunnen functioneren. ' Pas toen het scheidingstraktaat met België in 1839werd getekend, was het omvangrijke karwei gereed. Een beetje aan de late kant en ruim 75jaar later werd weer vrolijk begonnen met de afgraving van de vestingwallen, die door de voortschrijdende oorlogstechniek tot een 'dood weermiddel' waren geworden. De oude kazerne in de Nieuwstraat, de zogenaamde bomvrije, is één van de weinige overblijfselen uit de tijd van de Belgische Revo-_ lutie. Het is nu niet bepaald het kasteel wat je je bij een monument voorstelt, maar zeker voor Terneuzense begrippen is het oud. De delving van het kanaal Terneuzen-Gent bracht niet meteen, wat er van werd verwacht. De spoorlijnverbindingen met Mechelen en Gent,' aangelegd rond 1870,gaven het hoognodige duwtje in de rug en maakten van Terneuzen een belangrijke zeehaven. De ontwikkeling van de stad was daarna niet meer te stuiten. Met eigen industrie en een omvangrijk achterland kon 'Ter Nose' uitgroeien tot de derde grootste stad van Zeeland, na Middelburg en Vlissingen.

Het was een stormachtige ontwikkeling, die weinig ruimte en tijd liet om aandacht aan de oude dorpskern te besteden. De groei van 300 inwoners vóór 1795tot een kleine 2000 in 1830 geeft een globale indruk van hoe het verstilde dorpje uit een lange winters- ' laap was gewekt. De 16.000inwoners in 1960geven aan dat er in de loop van de 20e eeuw uiteindelijk ook' naar moderne begrippen van een stad gesproken mag worden. Methet afgraven van de oude vestingwallen in 1915, stapte Terneuzen opgewekt de moderne tijd binnen. De tse-eeuwse jas werd zichtbaar afgelegd. Na de Tweede Wereldoorlog zette de explosieve groei door. De oude binnenstad raakte meer en meer ontvolkt, terwijl aan de rand rijtjeshtnzen en flats uit de grond werden gestampt. De 10jaren na 1960verliep de bevolkingsgroei het snelst, met gemiddeld 600 inwoners per jaar. De gemeentelijke herindeling bracht in 1970Biervliet, Hoek en Zaarnslag bij Terneuzen, het inwonertal liep daarmee op tQ! boven de 35.000.Door de-

, 1


-

ow

e zegen v n •

onze •

leve

ee);--

• Een recente luchtfoto van het Dow-complex

aan de Westersehelde. - FOTO DOW CHEMICAl


IND UST~ALf~ATIE,. WILLEM

BLOK WAS ERBIJ Tellegen was nIJ waarne.mend chef algemene zaken. Blok over hoe het allemaal begon.;."Terneuzen werd in april 195.9aangewezen als ontwikkelingskern. Daardoor kon een bedrijf dat er zich wilde vestigen premie krijgen. Dat ging tot maximaal 50 procent op de aanvaardbare grondprijs. Er . kwam ook subsidie voor infra-structuur zoals wegen en waterlopen. Het eerste wat gebeurde was de Serlippenspolder bouwrijp maken. De kanaalwerken waren toen ook net begonnen en er werd zand opgespoten in de Serlippens, niet het beste zand en daarom heeft de aanleg van de riolering er I nogal wat extra gekost. Toen kwam het zwembad. I Er was wat zand opgespoten aan de dijk bij Serlippens, een goedbedoelde poging voor een strand, maar het spoelde allemaal de Schelde in. 't Scheldebad is voor mekaar gekomen ... ik ben nog bij de opening geweest. Het was first-class voor Terneuzen .. gek eigenlijk, maar ik ben er nooit in geweest. Ik heb altijd in de Schelde gezwommen."

I

I .~mem Blok: .... wistèn wij veel wat Dow was. :. Je las altijd gemtddelde. We dac~ten dat het zoiets was ... " . door Paul de Schipper

over het Dow Jones- FOTODESTEM/CORJ.DEBOER

Op 14juli 1961begon voor Terneuzen 'de bestorming door de Amerikanen'. Het was het begin van een ontwikkeling die Terneuzen zou maken tot een Dowtown aan de Westersehelde. Willem Blok, voor Amerikanen wellicht Willem H. Blok, is directeur van het Havenschap Terneuzen. Hij heeft zo'n mooie plaats, veel zon - _./ het allemaal van nabij mee- . en zomers weer" zei hij filoI gemaakt. Hij spreekt er met Als de dag van gisteren sofisch, terwijl Rijpstra en i waardering over, maar kan herinnert Willem Blok zich Blok naar de kluiten wezen als nuchter, doch toegewijd hoe de toenmalig president . waarop ooit wellicht een Terneuzenaar ook afstand van Dow Chemical International drie kwartier van z'n chemisch pij pencircus zou nemen. dure tij d vrij maakte om de verrijzen. Blok nu : "Daar "Zelf kwam ik vroeger akkers en landerijen in een kan-te komen zeiden 'we, en veel in Vlissingen. Dan zag Zeeuwsvlaamse polder te we wezen maar ergens in je daar de tram ... met rails .. bekij ken. Branch stond daar het land. Toen Branch weg een echte·stadstram .. niet . niet alleen op de dijk. Naast was zei Vierssen: Nou, het. zo'n bietentrammetje als bij hem de ondernemende burstaat er hiet slecht voor, ik ons. Door die tram vond ik gemeester Rijpstra van Ter- • geef jullie een goede kans". . 'Vlissingen een echte stad. Je had er de Scheldewerf waar neuzen, diens rechterhand ze die grote passagierscheWillem Blok en mr. Jaap , pen bouwden net als de Vierssen, juridisch adviseur van Dow Chemica I. Dempo en de Willem Ruys ... Het zou uiteindelijk een, imposant was dat. Ja ... in Alle zonnestralen leken histortsche dag blij ken voor dat opzicht was Terneuzen naar Terneuzen gedirigeerd Terneuzen. Die dag begon de ' voor mij geen stad .. er was en Branch dacht aan zijn 'boom', de grootste omwengeën stadstram". • Midland in the States, waar .teling in 400jaar. De VeerHerbert Dow ooit de basis Blok werkte in de jaren. ! tiende Juli is niet alleen de legde voor de latere multi'50 op de secretarie van de herdenking van de bestorgemeente Terneuzen. Onder national. "Midland is ook ming van de Parijse Bastille. de toenmalig burgemeester

H " et was op 14 juli 1961. Ik zie ons nog lopen op de zeedijk met Branch. Het was de grote baas van Dow Chemical, daar op de dijk van de Nieuw-. Neuzenpolder. 't Was prachtig weer ... uitzonderlijk een beetje diezig zoals we dat noemen nevelig en op de Westerschelde grote schepen de een na de ander. 't Was alsof onze Iieve Heer zel; Dow moet in Terneuzen komen".

Omwenteling

'Bonjour Terneuzen . Terneuzen beschikte in die jarennauwelijks over industrie. Er was alleen de . bejaarde Cokesfabriek bij Sluiskil. De NSM immers stond nog op het grondge-. van Axel. Droef voor de I bied Terneuzense bestuurders. . Blok: "Elke keer als we gasten rondreden stopten we aan de Fabriekstraat bij de Cokes. dat was een enorme handicap. We hadden een beperkt gebied, eigenlijk alleen ~ar nu Philips zit en de Nieuw-Neuzenpolder." Met de industrie wilde het niet, al kwamen er serieuze investeerders. Zoals de Meterfabriek Dordrecht, nu, Electrolux. Deze van oorsprong Franse fabriek wilde wel eens 'proberen' in Terneuzen. Dat proberen hield in dat de gemeente Terneu-


v~nniet alleen de grond bes.hikbaar stelde maar ook c i eigen kosten de fabriek 1et bouwen en die verhuurde voor welgeteld één jaar, Blok: "Ja" een jaar, Als het, dan niet gelukt was konden die Fransen zeggen 'bonjour Terneuzen", "De industrie, dat liep , niet. Alles was er .. plannen ' genoeg". een theater" een nieuw stadhuis, maar Terneuzen kon het niet betalen. Die regeling met die subsidies was goed, maar er kwam geen industrie", aldus Blok. De komst van Rijpstra in 1960zou daar verandering in brengen. De huidige ha': venschapsdirectetir: "Het was augustus 1960.Ik kwam net terug van vakantie, voor het eerst naar Zwitserland. Ik moest bij de burgemeester komen. dat was nogal wat. Rijl2~tra liet me een brief zien en zei tegen me: Hebt u die geschreven. Ik dacht oh jee". maar hij zegt: ' Ik vind dat een goeie brief en hij gaat verder: Ik zoek iemand die met me op wil trekken" kost wat kost... overdag en desnoods in de nacht.. mee naar Den Haag en veel reizen, want die industrialisatie, dat loopt niet.Dat moeten we op gang brengen-Aüjn dat heb ik toen gedaan" ik was nog jong en een paar lieden van de secretarie hadden me aanbevolen omdat ze zelf niet wilden. Zo gaat dat, afschuiven is een ambtelijke houding". .

I I I

Uitgeknepen De volgende klant die zich in Terneuzen aanmeldde was de AKU. Blok: "Ze hadden een uitvinding gedaan en wilden daarvoor een nieuwe fabriek bouwen. Ze kwamen ook weer via Economische Zaken. Rij pstra zag wel dat zaken doen zoals met de Meterfabriek niet ging". zelf de fabriek betalen en helemaal uitgeknepen worden" dat was niks voor hem. We hebben dieAKUmensen vaak ontvangen. Uiteindelijk zijn ze in Breda terechtgekomen. De machines van die uitvinding heb ik later nog eens bij Vander-« bilt Zaden in Sluiskil aange-, troffen. Het is nooit veel ge- ' worden. Van de AKU kregen we naderhand een briefj e. We werden bedankt .voorde enorme service én ze wensten'ons het alierbes~: ' Nou, dan vloek je een keer in jezelf enje gaat weer voort". Er kwamen er meer, zoals de.Pittsburgh Plate Glass Company, de eerste Ameri- I kanen die de Terneuzense polders verkenden. Herinnert Blok zich: "Kalànd, de gedeputeerde vond het een prachtige naam, maar 'ook dat ging niet door. Ze zijn in Hoogeveenterechtgeko_ men".

huis, toen nog in de Noordstraat was ook niet alles. In hot~l Rotterdam hadje zo'n klem kamertje. Daar hebben Met weemoed denkt Blok we Branch en die anderen terug aan de dagen dat hij er ontvangen. Vierssen had al met Rijpstra op uit trok gezegd: die man heeft maar naar Den Haag. "We kwadrie kwartier. Je hoeft hem men er bij de grote jongens geen lunch te geven. Hij wil zoals mr. Haarman. Ik deed enkel sfeer proeven. Deak, meestal de lagere goden. We kers van de Nieuw-Neuzenwerden er veelal goed ontpolder, de zon en de schepen vangen te meer omdat we de in het diepe vaarwater van mensen wat te eten en te de Westerschelde,maakten drinken gaven, Dat waren ze niet gewoon. Mee lunchen een uitstekende indruk op ja, dat vonden ze mooi, want .Branch en de zijnen." ze za ten daar maar met hun En zo sloot het bedrijf een boterhammen. Je had er bok overeenkomst met de gedie absoluut nee zeiden. Ik meente Terneuzen over de wil niet beïnvloed worden 'aankoop van 85.ha landzeiden ze" ach het is geen bouwgrond. De gemeente kwestie van beïnvloeden" onderhandelde tevoren met het was sfeer beter maken r , boeren en met Rijkswateren dat wil er altijd in. Soms staat. Het plan van Rijksgingen we naar het restau: waterstaat om de Nieuwrant Formosa. Dat kende I Neuzenpolder op te spuiten Rijpstra nog uit z'n tijd op ~et acht meter zand ging Buitenlandse Zaken. Dat met door. De ligging bene- , was een zaak waar 's mid- , den de zeespiegel lokte de de dags de Haagse dames thee pow-top wat minder, maar kwamen drinken. Later aten de belofte darde dijken op we dikwijls bij Broodje van 'b~lta-hoogte zouden komen rwmde dat bezwaar uit de Kootje, maar dan stopten we weg. 's avonds aan de Caisson bij Î • Kapelle., de borrels betaalI De deal met Dow werd den we zelf". I uitei?del~k afgemaakt op I precies een velletje papier. I De boeren kregen gemiddeld f 2,65 per vierkante meter. Het duo Rij pstra en Blok De ~rsteboer die zo z'n land kachelde in die dagen over 's ' - kwijt raakte was landbou, lands tweebaanswegen... I w,er Moens, Omdat het mizoekend naar een aanloop mstene van ec~~omische voor de Grote Sprong VoorZaken grondprIJsreductie waarts. Als ze weer eens op gaf Voor maximaa141 ha liet weg naar huis waren na een de ~e~~nte alle bouwrijpdagje Den Haag en ze pasaktivIteIten financieel op die seerden Roosendaal dan eerste 41 ha drukken. Daarwees Rij pstra vaak op de " door moest Dow Chemical pijpen van de Philipsfabriek ' voor het tweede part van 44 en zei: "Blok, als we ooit ha slechts f 2,65 betalen. toch eens zo'n fabriek in De gemeente verdiende er Terneuzen zouden kunnen zelf geen cent aan. Bij latere krijgen". grondaankopen zou dat anWat wisten ze van indusders gaan. Tot 1970zou het trie? Blok lacht bij de vraag: bedrijf gemiddeld 100mil-, "Neem nou Dow, wisten wij ! joen g~den per JaarInvesveel wat Dow was. Ik weet I teren in de Nieuw-Neuzen_ nog hoe het ging toen we de ' polder. Op grondgebied van eerste keer van Dow hoorde toenmalige gemeente den. We lazen op het stadHoek verrees"een naftakrahuis het Financieel Dagblad ker, de basis van elke zichen die krant had het altijd zelf res~terende cherniover het Dow Jones gernidsche fabnek. Voop die uitdel de. We dachten dat het, breiding kocht Dow Chemizoiets was ...ja, je las overal cal 234 ha. grond Door die dat de' Dow J ones aandelen aa':lkoop kon Terneuzen het omhoog of omlaag gingen". Zwdlandtheater bouwen, "Via het ETI in Zeeland zoals de Scheldestad later (Economisch Technologisch' door de verkoop van de MosInstituut) kwamen we er , se~banken een nieuwe bi' achter wat Dowecht was, de bliotheek~~n fin~çieren~ . zeve!)Yijftigste chemische ' '. Met de komst van Dow in~trie van Amerika. Dat veranderde het gezicht van zei ons nog niet veel. We wa- Terneuzen. De Amerikanen ren eigenlijk gespeend van kwamen. In de Noordstraat alle verstand. We wisten iets klonk 'me and you' in plaats van terreinen maar dan was van 'wudder en zudder'. het ook ver op". Blok: "Texas Rangers noemden we die lui. Ik kon :J. redelijk goed Engels maar Op die zonnige veertiende' die T~xanen uit Houston, juli 1961ontvingen Rijpstra dat viel soms wel tegen". en z'n secondant Blok het Blok ontving de eerste DowDow-gezelschap in Hotel kwartiermakers in zijn Rotterdam. Blok over die functie als luitenant van ontvangst: "Wat had je anburgemeester Riiostra. ders in Terneuzen. Het stad-

Dë havenSchaps-directeur geeft een voorbeeld van de goedwillende begeleiding I van toen: "Op een gegeven , ogenblik kwamen er hier twee Amerikaanse technici. Ik kreeg order om ze bezig te houden. Ze kwamen vrijdags en zouden op maandag weer weggaan. Goed". ik ' haalde heel m'n familie erli bij." een nichtje en m'n dochter". die was toen vijf' tien jaar. Ze zat op de HBS en kon Engels. Met heel die ploeg gingen we ZeeuwschVlaanderen bekijken, in m'n oude Volkswagen met nog zo'n klein ruitje. M'n aangetrouwde neef had toen al een Fia t. Die ging ook mee. Het werd niet betaald hoor". niks declareren bij de gemeente". allemaal voor het goeie doel. Afijn, ik zie ons ,nog lopen in Cadzand en in Knokke. Op het strand met de eerste Dow-mensen.,,"

Grote jongens

I.

I

!

Korrels "Wat Dow ging maken." dat wisten we niet. Ja plastic en iets van korrels ~n antivries en". ja, ze zouden ook wat met chloor gaan doen. Maar". ach in die tijd". instanties had je niet.. milieuinspectie, nog nooit van gehoord. 'Je deed alles af met de Arbeidsinspectie en voor speciale chemiSche vraag, ~~e.?...?~d je meneër,

f

I

Dow lones

I

I

I

I

Kamertie

• Mr. Rijpstra, de burgemeester die Dow binnenhaalde. - FOTOARCHIEF

DE STEM

Scholten in Den Haag. Dat' was de deskundige van Volksgezondheid". "Het was een enerverende tijd. Iedereen waarvan je dacht dat-ie iets voor de zaak kon doen haalde je erbij. Anderen die moeilijk deden omzeilde je. Dat was de stijl van Rijpstra. Daar heb ik veel van geleerd: Omzeil mensen die j è niet kunt gebruiken,laat ze maar kletsen ..Als je iets wilt ontwik-. kelen moet je llÎ@tdirect overal medelij den mee hebben. Rijpstra dacht ook zo:

57.


Hij was heel charmant, maar viel je in een slecht boekje, dan Wist-ie het zo te regelen dat jezelf nog lachend om je ontslag kwam vragen. Toch was dat in die tijd wel de juiste aanpak".

Zegen De industrialisatie, Dow Chemical en de effecten . voor Terneuzen. Blok houdt het bij gewijde termen als hij er over spreekt. "Een zegen voor de streek, ook al kijk ik als ouwe Terneuzenaar wel eens naar die Amerikanen ... ik mag ze wel. Het zijn harde en serieuze werkers, alleen soms een beetje gespeend van humor. Waar ik wel eens een vraagteken bij zet... ik weet niet goed hoe ik dat uit moet drukken .. dat is... het moet ook niet zo'n accent krijgen ... maar kijk, als je bij Dow werkt en je ' bent een beetje intelligent, dan moet je je niet zo laten beĂŻnvloeden door de manier ,. waarop een Amerikaan . . denkt, dat je Willem Blok gaat vertellen dat bij Dow werken het einde van de wereld is. Afstand nemen moet kunnen ...je eigen werkgever relativeren .. zo mag je dat wel stellen. Kijk, ik had vroeger een paar kameraads die werkten als bankwerkers bij de l'Azote, Er kwam toen, net na de oorlog, een nieuw soort Zweeds staal: Die jongens konden alleen . nog over dat staal praten ... . niet over zaken als een \ mooie meid o~ de liefde in de lente ... en dat moet toch ook kunnen".

â&#x20AC;˘ De Nieuw-Neuzenpotder Kever van WiHem Blok:

voor de komst vcm Dotq.'Rechts tegen de Westerseheldedijk de _ FOTOWILLEM H. BLOK


59.

ertig __ jaar '~e Stoffels en blik' door Frank Deij

Familiebedrijven in Terneuzen krijgen zachtjesaan de reputatie kortademig te worden. Het imperium van Rouw, met veel risico opgebouwd, stortte, na een betrekkelijk korte welvaartsperi?~e als een kaartenhuis ineen. De sleepbootfamille Muller, om een ander voorbeeld te noemen, werd om het eigen hachje te redden in de armen van Wijsmuller gedreven. Een dood- en een noodsprong. Tussen die treurigheid in staat het in 1954,eveneens met eigen handen, opgebouwde schoonmaakrij k van de familie Stoffels als een rots overeind. Opruimen gebeurt in Terneuzen -en verre omstreken inmiddelsnog altijd met 'Stoffels en blik'. Dit jaar bestaat het familiebedrijf dertig jaar. Een memorabel moment. ' Het schoonmaakbedrijf Fa. L. A. Stoffels en Zn. zoals dat in 1954door pa Levien en zijn drie zonen Rinus, Anton en Bram werd opgebouwd bestaat niet meer. We kennen nu Stoffels Organisatie, Stoffels Schoonmaak BV, Uitzendbureau Walcheren I en II, Stoffels Mourik, Stoffels Data BV. Bij al deze werkmaatschappijen werken in totaal 400 mensen in vaste loondienst Een bijna even groot aantal, constant schommelend tussen 350 en 400,wordt wekelijks ingehuurd en uitgeleend. Er bestaan bovendien heel serieuze plannen de sprong over de grens te makèn, wat wellicht in een nieuwe BV zal resulteren. Het bedrijf is inmiddels zo groot gegroeid dat de taken zijn verdeeld. , Pa Levien (71) is met pensioen, broer Bram doet de financiële administratie en het schoonmaakbedrijf, broer Rinus het uitzendbu, reau en personeelszaken én broer Anton de industriële cleaning. De investering destijds, tienduizend gulden, valt in het niet bij de bedragen

r-~---:,

Aiiit

•.•. W6

~

, 1 SCHOONMAAKBEDRIJf

,FA.lA.SlOFFElS &IN. ,TERNEUZEN

• Bram Staffels: "Het trekt weer volop aan".

waarin de, gebroeders' nu re:" kenen. Een bedrijfskapitaal van rond de zes miljoen gulden en jaar lij kse omzetten ' tussen de tien en twintig miljoen. Exacte bedragen worden vanuit concurrentieoverwegingen niet gege- , ven. "Maar dan heeft u toch een idee". De succesformule wil broer Bram, gretig zelfs, wel kwijt. Het lijkt op het verhaal van de honderdj arige die elke avond om tien uur onder de wol kruipt, mondjesmaat eet en af en toe een borrel drinkt. En vergeet de sigaar niet. "Hard werken, eerlijk blijven en geen rare

dingen doen", klinkt het simpel. "We zijn altijd heel gewoon gebleven. De gemoedelij ke sfeer die er Vroeger' bij ons thuis hing hebben we in het bedrijf proberen door te voeren. Dat is gelukt al staan we nu wat zakelijker tegenover elkaar", zegt broer Bram. De hechte familieband, 'al zijn er natuurlijk wel eens woorden gevallen', is de belangrij kste pij Ier waarop het rij k rust. "Dat komt maar weinig voor. Twee keer per week vergaderen we met elkaar. En dan gaat het er natuurlijk erg zakelijk aan toe,

- FOTO DE STEM/COR J, DE BOER

ieder van ons is verantwoordelijk voor zijn eigen winkel. Maar telkens sluipen er alledaagse familiedingetj es in. Een griepje bij een van de kinderen. Rapportcijfers. Dat is bij ons niet te vermijden".

Vakantiecenten Terug naar 1954.Het begin. Pa Levien, het stofvreten op de cokesfabriek in Sluis kil beu -'je eet er op den duur niet meer van'», nam . op een mooie zondag in april van dat jaar voor tienduizend gulden het glazenwasen SChoonmaakbedrijf van


60.

Mulder over. Het wagenpark van Mulder: een handkar met drie ladders. "De emmers en de sponzen heb ik van mijn vakantiecenten moeten kopen". weet Stoffels senior nog als de dag van gisteren. Tot begin vorig j aar nog draaide hij mee. als werkverdeler bij Dow Chemical. Al zijn ande.re bevoegdheden had hij al op zijn vijfenzestigste aan 'de jongens' overgegeven. Ontspannen thuis. een huurflat in Terneuzen-Zuid. zegt hij nu: "Ik ben blij dat ik eruit ben. Het groeide op een gegeven moment toch helemaal boven mijn hoofd. De jongens hadden ook andere en nieuwe ideeën". Met oprechte verlegenheid haalt hij de tijd voor de geest dat Stoffels schoonmaakbedrijf aan een automobiel toe was. .,Het ging zo hard We zaten tot over ons oren in het werk". Weinig mensen wilden in die dagen hun handen vuil maken aan schoonmaken. "Er moest een auto komen. Want we zaten inmiddels ook al in het westen. Het werd een Opel Kaptein. Net zo een als de dokter had Ik durfde er amper mee door Terneuzen te rijden".' .

'Heel gewoon' Zijn eerste echte grote opdracht was het Julianazie-:-

kenhuis in Terneuzen. Daarna volgde het schoonmaken van nieuwbouwwoningen. Dow vestigde zich in . de j aren zestig. Vervolgens stonden CPC. Hoechst, NSM,' PZEM. Pechiney op de stoep. Het succes steeg Stoffels niet naar het hoofd "We zijn altij d heel gewoon gebleven. We verbeelden ons niets". De komst van Dow Chemicalopende voor de gla- , zenwassersfamilie nieuwe wegen. "Dow bleef maar bouwen en al die afdelingen moesten worden schoongemaakt. Als Dow er niet geweest was waren we nooit zo groot geworden' •.•vindt Pa Levien. Het wordt deels beaamd door Bram. "Natuurlijk. Dow betekende een fikse uitbreiding. Maar het valt moeilijk te zeggen hoe ver we gekomen zouden zijn zonder Dow. We waren jong en wilden er hard tegen aan".

j

Amper veertien was de . tweeling Bram en Rinus toen ze met papa de ladder opklom. Later sloot de acht jaar oudere Anton zich aan. Met nagenoeg geen scholing slaagden Levien met de twee tieners en de twen erin het huidige imperium van de grond te krij gen. "Alle papieren die we nodig hadden hebben we in onze avonduren gehaald. Het is duidelijk dat we niet alles

• De eerste wagen en kar van Stoffels.

zelf hebben kunnen doen. We hebben vaak adviezen van buitenaf ingewonnen. Dat doen we trouwens nog steeds". Zo hebben 'de jongens' zich ook al uigebreid laten informeren over twee nieuwe bedrijvigheden die ze op het oog hebben: de ongediertebestrijding en wasserijen. Het gat in de markt is de wasserij business. "Er is heel veel behoefte aan. Zoveel dat we zelf werk moeten uitbesteden. Wij gaan er vanuit dat wat een ander voor ons doetwij zelf ook kunnen doen". redeneert Bram nuchter.

Jubileum De Stoffels-trein davert maar door. Links en vooral rechts wordt gepraat over economische crisis maar de glazenwassers lappen alle problemen weg. Het bedrijf is de lichte inzinking die zich begin 1982even manifesteerde alweer te boven. "Het trekt weer volop aan". zeggen de Stoffels. daarmee vooral doelend op de toegenomen vraag naar uitleenkrachten. Het uitzendbu-. reau.hetmeestwinstgevende onderdeel van het bedrijf. bestaat dit jaar toevallig vijftien jaar. Nog een paar BV·s.en er valt elk jaar wat te vieren bij Stoffels .


Terneuzen 400 jaar 1984 deel 3