__MAIN_TEXT__

Page 1

Tanja Hilgers

Bijvoet

Het vergeten vrouwen- & sjamanenkruid


Herinner je, Bijvoet, wat jij hebt gesproken. Wat jij hebt bestemd in een plechtige verkondiging. Una heet jij, oudste der kruiden. Macht heb jij tegen dertig en tegen drie. Macht heb jij tegen gif en tegen besmetting. Macht heb jij tegen het euvel, dat over het land veegt. Uit de L acnunga, Angelsaksische negen-kruiden-zegen uit de 11e eeuw.


Inhoud 4

Voorwoord

5

Mythologie

7

Historie

19

Sprookjes, verhalen en legenden

22

Naam

23

Beschrijving

26

Geneeskracht

34

Recepten

35

Magische werking

36

Eigen er varingen

38

Voetnoten

39

Bibliografie

Š 2011 Tanja Hilgers Foto's & ontwerp: Tanja Hilgers Redactie: Ellen Breukink en Anita Boone Met dank aan Ingrid Kropf, Chris en Adriaan www.tanjahilgers.nl


Voorwoord Terwijl ik dit schrijf, brandt naast mij een heerlijk geurende wierook: bijvoet. Zij - bijvoet is duidelijk vrouwelijk - heeft een aromatisch, kruidige en aardse geur en de eerste vlaag blijkt een blije verrassing. In het houten kistje met een verzameling wieroken staat dat bijvoet beschermend is en helderziendheid bevordert. Dat verbaast me niks! Zij heeft iets van het oervrouwelijke en waarschijnlijk heeft zij mij daarom zo aangetrokken. Dat oervrouwelijke zal de reden zijn waarom zij in onze patriarchale wereld uit het geheugen is gewist. Haar naam heeft me al geraakt, nog voor ik wist hoe zij eruitzag: bijvoet - wat een rare naam, ik kon me er helemaal niets bij voorstellen. En dan te bedenken dat haar Latijnse naam Artemisia is, een kruid van de godin Artemis! Dat sprak meer tot mijn verbeelding. De stoere, vrije jachtgodin, die haar eigen weg gaat en een vriendin is van het bos en de dieren. Zij heeft duidelijk mijn sympathie. Als ik het kruid dan tegenkom, ben ik verbaasd - och, het onopvallende, wat kleurloze kruid dat overal woekert, is dus bijvoet. Toch fascineert zij mij meteen, ik merk haar voortaan overal op en begin haar te onderzoeken. Omdat ik zoveel boeiends en waardevols ben tegengekomen, wil ik de informatie over de prachtige bijvoet graag met jou delen. Veel plezier!

4


Artemis Bijvoet (Artemisia vulgaris) is vernoemd naar de Griekse godin Artemis. Zij heeft veel gezichten en hoort bij de oorspronkelijke moedergodinnen, die nog vertellen over matriarchale tijden, waarin vrouwen en godinnen een ereplaats hadden. Als maagdelijke maangodin vertegenwoordigt Artemis de kiemkracht en het lente-ontwaken in de natuur. 'Maagdelijk' betekent hier nog onafhankelijk, vrij, wild en sterk, dus zonder een vaste binding aan één man. Deze godin houdt niet van de stad, de civilisatie en het boerenleven en verafschuwt elke dwang, of die nou maatschappelijk of het huwelijk is. Als Vrouwe der dieren voert zij een vrij leven als jaagster in de wilde natuur. Omgeven door boomnimfen, amazones en wilde dieren zwerft zij door het nachtelijke bos en straft met haar pijlen elk kwaad dat de dieren wordt aangedaan. Ook mannen die haar ongevraagd naderen, vallen aan haar pijlen ten prooi. Artemis is in de buurt als vrouwen hun eigen wildernis ervaren: tijdens de menstruatie zijn vrouwen ontvankelijker voor hun innerlijke oerkracht en nemen ze meer afstand tot de maatschappij. Ook geboorte is een inwijding in de vrouwelijke oerkracht. De tweelingbroer van Artemis is Apollo, de zonnegod. Artemis kwam als eerste uit de moederschoot en hielp meteen haar broer ter wereld te brengen. Volgens oude volkeren zijn de nacht en het vrouwelijke ouder dan de dag en het mannelijke. Artemis wordt als geboortegodin aangeroepen door vrouwen als hulp bij de bevalling: zij houden een bijvoettakje in hun linkerhand, het is net alsof de Godin zelf hun hand vasthoudt in deze zware uren. Vrouwen offerden vroeger spoelen en spintollen aan haar, en beeldjes in de vorm van barende vrouwen. Dit verwijst naar haar functie van geboortegodin en die van lotsgodin, die het leven spint en weeft, neemt en geeft - de Godin in haar gedaante als Wijze Vrouw, die we uit sprookjes kennen als Vrouw Holle. Als godin van de jacht helpt zij vrouwen om te focussen op hun doel. Maar haar pijlen kunnen ook straffen. Zij wordt afgebeeld met pijl en boog: symbolen voor een plotselinge dood en epidemieën, die zij over de mensen

5


kan brengen, maar ook voor haar macht om deze af te weren en te helen. Heel toepasselijk dus dat zij de beschermvrouwe is van de kruidengeneeskundigen. Artemis heeft veel namen en is voortgekomen uit nog oudere godinnen uit de Keltische en Indo-Germaanse cultuur. Zoals de Keltische jachtgodin Arduinna en de berengodin Artio. In de Mykeense tijd, in Griekenland, was zij de Vrouwe der dieren. Haar attributen zijn ook hier de zilveren pijl en boog (de maanboog), een fakkel, een hinde, een gans en wilde honden. Het klaverblad en de olijfboom zijn aan haar gewijd. Verder werd de wilg met haar geassocieerd, die als waterboom verbonden is met de maan en de maangodin. Zij is meesteres van bergen, bos, stenen, dieren, bronnen en geneeskrachtig water. Artemis verschijnt in sommige culturen als vlinder of pad - de pad kan, net als de Godin, vergiftigen en genezen. Artemis lijkt vooral een belichaming van de Godin in haar maagdelijke fase, van de lente en de wassende maan. Maar we zien ook een aantal kenmerken van de drievoudige Oergodin: Artemis spint de levensdraad van het lot en kan met haar pijlen het leven nemen dat ze als geboortegodin schenkt. De gans en hond zijn begeleiders van de Godin als wijze vrouw. Artemis begeleidt ons dus door alle levensstadia heen, en door het hele jaar - net als bijvoet, haar kruid. In het antieke Griekenland heette bijvoet Parthenis, het maagdenkruid. In Egypte was het een kruid van de Godin Isis, de oeroude Aardegodin. Haar priesteressen droegen bijvoettakken tijdens processies. De Romeinen noemden hun geboortegodin Diana en haar kruid Diania, weer de bijvoet, die als een groot vrouwengeneesmiddel geprezen werd.

Oude namen van bijvoet Arthemisa leptophillos, Arthemisia tenuifolia, Cingulum Sancti Johannis, Armoise commune, Armoyse commune, Artemisia, Artemisia communis, Beyfusz, Bucken, Byvoet, Herbe Saint Jean, Mater herbarum, Moeder der cruyden, Reynfaen, Sankt Johansgurtel, Sint Janscruyt.

6


Naam Artemisia vulgaris - Artemisia zou verschillende oorsprongen kunnen hebben, namelijk: a) Artemis, de godin van de jacht en beschermgodin van de geboorte; b) Het Griekse artemes - gezond, fris c) Arthemisia, koningin van Carië, die voor haar man koning Mausolus in 335 v.C. een mausoleum heeft laten bouwen en het kruid veel heeft gebruikt. Zij staat op het titelprent van het Cruijdeboeck van Dodoneus. - vulgaris, komt van het Latijn: 'gewone'.

Bijvoet Het woord bijvoet kan komen van het gebruik om het kruid in je schoen te leggen tegen vermoeide voeten. Dit is geen bijgeloof; er worden nog steeds oliemengsels gemaakt met etherische olie van bijvoet om de voeten te verwennen en te verfrissen en een bijvoetbad voor vermoeide voeten is een weldaad. Mogelijk is er ook een afleiding van het Middel-Hoogduitse woord van bijvoet, Bíbóz, dat komt van bozzen wat 'slaan, stoten' betekent. Hiermee kan het stoten van kruid en wortel in een vijzel zijn bedoeld of het afstoten van boze geesten. Mogelijk verwijst het ook naar het stoten van de liefdesdaad. Bijvoet werd namelijk ook onder het bed gelegd voor liefdebetovering en zou in bed gestrooid de vruchtbaarheid vergroten en de liefde heet maken. De namen sint-jansgordel en Sonnenwendgürtel komen van het gebruik om met midzomer een gordel van bijvoet te dragen en die onder het zeggen van rijmen en toverspreuken in het midzomervuur te werpen.

Nederlands Bijvoet, krabbeklootjes, sint-janskruid (niet te verwarren met Hypericum perforatum), sint-jansbloem, sint-jansgordel, sint-janswortel.

Duits Beifuß, Besenkraut, Frauenkraut, Gänsekraut, Gürteln, Himmelskehr, Jungfernkraut, Männerkraut, Muggert, Mugwurz, Schoßwurz, Sonnenwendgürtel, St. Johannisgürtel, St. Johanniskraut, Weiberkraut. 7


Engels Mugwort, Muggon, Mother’s work, Common wormwood, Felon herb, Sailors tobacco.

Frans Armoise commune, Herbe de Saint-Jean, Tabac de Saint-Jean.

Keltisch Liath-lus, Louzaouenn zant yann (Bretons)

Beschrijving Familie Samengesteldbloemigen of Compositae. Er zijn ca. 200 planten van het geslacht Artemisia die bijna allen aromatisch zijn. Bijvoetsoorten zijn taai en horen bij de pionierplanten. Zij bevolkten de toendra van Eurazië, na het terugtrekken van de gletsjers 10.000 jaar geleden en hoorden bij het leefgebied van de grote kuddes die op de uitgestrekte toendra's graasden. Bijvoet is een overblijvende zomerbloeier, die 's winters bovengronds geheel afsterft. Het is een vrij harige, woekerende en geurige plant die tot 2 meter hoog wordt. Bloeitijd is van juli tot september met kleine onopvallende witgele tot roodbruine bloemetjes met opgerichte eivormige hoofdjes die pluimen vormen. De vruchten zijn nootjes van 1 mm lang. Het aroma van bladeren en bloemen is kruidig-bitter, met een fruitige noot van eucalyptus.

Vindplaats Het kruid is te vinden op braakliggend en ruderaal terrein en naast (snel-) wegen, spoordijken en akkers, in bermen, tussen tegels in de tuin, in rotsachtige gebieden en op vuilnisbelten. Het groeit op 'ongezellige' woestijnachtige plaatsen, afgegraasd weidegebied in West-Amerika en op Russische steppen. Bijvoet is een cultuurvolger en heeft een groot verspreidingsgebied: heel Europa, Noord-Amerika en Azië. 8


Inhoudsstoffen •• 0,2% Etherische olie (hoofdbestanddelen cineol en thujon, fernenol, amyrine, pineen), •• Vulgarine (een sesquinterpeenlactone), •• Flavonoïden (quercitine-3-rhamnoglucoside en 5,3-dihydroxy-3,7,4trimethoxyflavone), •• Cumarinederivaten (7,8-methylendioxy-9-methoxycoumarine), •• Triterpenen (o.a. 27,28-dionic acid, b-amyrin en b-sitosterol), •• Bitterstoffen, •• Tannine, hars, innuline.

Signatuur De signatuurleer gaat voor een belangrijk deel terug op Paracelsus (1493-1541). Volgens hem dienen alle planten op aarde tot heil van de mensheid en heeft de Schepper aan alle planten die geen duidelijke functie als voedsel- of vezelplant hebben, een kenmerk (signatuur) meegegeven dat het gebruik aanduidt. Zo kunnen vorm, beharing, leefomgeving, karakter, geur of kleur uitsluitsel geven over de geneeskrachtige werking. De signatuur is vooral interessant voor wie de plant als geheel wil begrijpen en niet alleen naar de werkzame stoffen kijkt.

De bloemetjes zijn omhoog gericht en hebben een gele tot roodbruine kleur. Zij staan voor zonne- en levensenergie, voor reiniging en ontgifting, het stimuleren van hart en lever, de werking op het bloed en harmonie. De rode stengel verwijst naar de menstruatie en naar de werking op hart en bloedvaten. De zilvergrijze kleur van de bladeren vertelt dat het hier gaat om een kruid van transformatie en overgangen. De plant wordt van onder naar boven toe ook steeds 'ijler'; de bladeren worden smaller en het lijkt alsof zij haar aardse binding verliest en naar boven toe oplost en vervaagt. Een beeld dat de kracht van de plant weergeeft om de overgang naar andere - minder aardse en meer etherische - werelden te bevorderen.

9


De bladeren zijn diep ingesneden, wat volgens de signatuurleer duidt op een ontkrampende werking. Hun onderkant is viltig behaard, een referentie naar een genezende werking op huid en slijmvliezen. De aromatische geur van kruid en wortel, en de witte kleur en fijne vertakking van de wortel verwijzen naar de werking op het zenuwstelsel. De wortel is flexibel en bereikt de meest ontoegankelijke plekjes, een aanwijziging voor flexibiliteit, doorzettingsvermogen en focus. De plant is een pionier, woekert en groeit op de meest ongezellige, arme terreinen; dit toont een plant met werking op weerstand en constitutie en één, die zelfs naast een snelweg nog haar kalmte en zenuwen bewaart. Dat zij het goed doet naast spoor- en snelwegen wijst naar iemand die om kan gaan met extreme milieuvervuiling en gifstoffen en geneeskrachten tegen vergiftiging en een sterk reinigende werking op het lichaam. Door astrologen wordt de zilvergrijze, bittere bijvoet met zijn wrang-kruidige geur en onopvallende verschijning ook geassocieerd met de planetengod Saturnus. Veel bijvoetsoorten bewonen gure landschappen met extreme omstandigheden die bij Saturnus passen. Saturnus en bijvoet staan voor overgangen. Het saturnische van het kruid verwijst naar de werking op het stijve, vermoeide en gedeprimeerde lichaam. Saturnuskruiden drijven overtollig vet en water uit, verstevigen het bindweefsel en geven lichaam en geest vormkracht en weerstand.

L ascaux, 10

religieuze grot in

Frankrijk,

ca.

19.000

jaar oud, foto:

N. Aujoulat © MCC-CNP


Historie Kruid van overgang en bescherming Geboorte en dood zijn de belangrijkste overgangsmomenten binnen een mensenleven. Ze zijn van oudsher omgeven door rituelen en speciale gebruiken. Bij veel volkeren werden deze rituelen door bijvoet begeleid, door het als wierook te branden of het graf ermee te bestrooien. Al in de graven van Irakese Neanderthalers van 60.000 jaar geleden is bijvoet gevonden. De lichamen waren op bundels bloeiende kruiden gelegd en de hele bodem van de grot was bedekt met bijvoet. Deze jagers wreven zich ook met bijvoet in om hun eigen geur te maskeren tijdens de jacht. Ook in religieuze grotten in Frankrijk, van 35.000 tot 10.000 jaar oud, zijn pollen van bijvoet op de grond gevonden. Deze grotten met beschilderde muren waren het evenbeeld van de baarmoeder van de Moedergodin, de moederschoot diep in de aarde, waar de zielen van mensen, dieren en planten konden rijpen voor ze herboren werden of in de lente gingen ontkiemen. In onze Germaanse cultuur heeft Vrouw Holle overleefd als Moedergodin die onder de aarde leeft, de zielen bewaakt en hun overgang tussen de werelden begeleidt. Bijvoet is aan haar gewijd. Heksen en sjamanen die de reis naar andere werelden ondernamen, wreven zich met Holle's kruid in om zich te beschermen tegen demonen en waanzin. De vliegende ziel neemt soms de vorm aan van een gans, het oeroude symbool voor deze sjamanenvlucht. De gans is het dier van Vrouw Holle als 'Moeder de Gans' en ganzenkruid is ĂŠĂŠn van de namen van bijvoet. Traditioneel werd ook de gans die tijdens de winterfeesten werd gegeten met bijvoet gekruid, enerzijds om de gal te stimuleren na het vette maal, anderzijds om de sjamanenvlucht met de gans te bevorderen en te beschermen. Een oud woord voor bijvoet is bezemkruid. Het kruid werd tot een bezem gebonden om er de oven mee schoon te vegen voordat het brood werd gebakken. De oven is aan Vrouw Holle gewijd en een oud beeld voor de baarmoeder, waar brood uit geboren werd. Het brood zelf stond symbool voor kinderlijfjes. In Duitsland noemt men een brood nog steeds een Laib Brot.

11


Oudste sjamanenkruid De sjamaan heeft het vermogen om het alledaagse bewustzijn te verlaten en astraal naar andere werelden te reizen, waar hij of zij kan communiceren met geesten, goden en voorouders, onderhandelt met plaaggeesten, verloren geraakte zielen of zielsstukken terugvindt, de toekomst voorspelt of heelt. Grenzen overwinnen en terugkeren naar deze wereld is een bekwaamheid van de sjamanen; gewone mensen zouden ten prooi kunnen vallen aan waanzin, ziekte of zelfs de dood. Bijvoet is een belangrijk hulpmiddel voor deze reis. Overal waar bijvoet groeit, wordt de wierook ervan gebruikt om atmosfeer en ruimte te reinigen en slechte stemming en negatieve geesten te verdrijven. Het schept een sacrale ruimte die goden, godinnen, voorouders en geesten uitnodigt en bevordert het vliegen van de sjamaan naar andere werelden. Van West-Europa tot Japan en van SiberiĂŤ tot Tibet speelt bijvoet een belangrijke rol als sjamanenkruid. Overal waar bijvoet groeit, gebruikt men het om visioenen en dromen te stimuleren. Gedroogde bijvoet in het kussen zou voorspellende dromen oproepen. En het drinken van bijvoetthee zou helderziende trance-toestanden uitlokken. In heel NoordAmerika neemt de daar inheemse steppenbijvoet een vooraanstaande plaats onder kruiden in. Al sinds het stenen tijdperk is bijvoet een kruid van de overgang. Bij belangrijke reizen van de ziel kom je dit zilvergrijze kruid nog steeds tegen: bij geboorte, jeugdinitiatie, sjamaneninwijding, helingsrituelen en de overgang naar de dood. Ook bij de overgang van seizoenen en de donkere en lichte kant van het jaar, de zonnewenden, heeft bijvoet een belangrijke plek. Tijdens de dertien verstilde nachten van de winterzonnewende worden traditioneel huis en stal gereinigd met wierook van bijvoet, jeneverbes en andere kruiden. In Zuid-Duitse bergdorpjes kom je dit gebruik nog tegen. Alleen wordt er nu ook wierook (Olibanum) gebrand en heeft het ritueel een kerkelijke tint. De kerstgans die traditioneel rond deze tijd wordt bereid, is altijd met bijvoet gekruid en van tevoren ermee schoon gewreven. Voor de magische vlucht naar andere werelden maakten de wijze kruidenvrouwen vliegzalf. Hiervoor werd eerst een gans geofferd, die met bijvoet was gereinigd en bewierookt om alle boze geesten te verdrijven en de 12


weg naar de kosmos te openen. Het vet van de gans werd met psychoactieve kruiden gekookt, waar heksen zich mee inwreven om hun ziel uit het lichaam te laten ontstijgen. In de Keltische traditie is bijvoet het laatste kruid in de jaarcyclus dat geoogst mag worden vóór Samhain, het Keltische Nieuwjaar. Daarna zijn alle kruiden van de geesten. In deze tijd rond 1 november zijn de sluiers tussen de werelden dunner en is het een oeroude traditie contact op te nemen met de geesten van de voorouders. Bijvoet is daarbij een goede hulp; zij bevordert en beschermt de vlucht naar de geestenwereld. De Druïden gebruikten de wierook van bijvoet ook om naar andere werelden te reizen om daar te zien welke disharmonie tussen patiënt, natuur en kosmos heerste die de ziekte had uitgelokt en hoe je het betreffende geestwezen kon kalmeren en de patiënt weer in harmonie met de natuur kon brengen.

Bijvoet in rituelen en devotie Na de kernramp van Tsjernobyl kwamen er geruchten dat deze ramp was voorspeld in de Bijbel. De oude stadskern van Tsjernobyl is naar bijvoet genoemd, het Oekraïense tsjornobyl betekent 'zwart gras'. In de Bijbel wordt bijvoet genoemd in verband met berouw: En de derde engel heeft gebazuind, en daar is een grote ster, brandende als een fakkel, gevallen uit den hemel, en is gevallen op het derde deel der rivieren, en op de fonteinen der wateren. En de naam der ster wordt genoemd Alsem; en het derde deel der wateren werd tot alsem; en vele mensen zijn gestorven van de wateren, want zij waren bitter geworden. (Openbaringen 8 Vers 10 en 11) De Joodse bevolking gebruikte bijvoet als een van de bittere kruiden tijdens het Pesach feest.

Bij de voet gedragen Bijvoet wordt van oudsher gebruikt door reizigers. Om je als reiziger tegen vermoeidheid, ongevallen en de beet van giftige slangen te beschermen, moest je acht dagen voor of na Bartholomeus (24 augustus) bijvoet plukken en in je schoenen leggen. In de volksetymologie gaat men ervan uit dat bijvoet haar naam dankt aan dit oude gebruik. Met behulp van bijvoet in hun schoenen 13


zouden de Romeinen de Alpen zijn overgestoken: ze legden het in hun sandalen tegen pijnlijke voeten. De Romeinse letterkundige Plinius meldt in zijn Naturalis Historia van 77 na Chr., dat »de reizende, die bijvoet op het lichaam draagt, niet moe wordt en tegen gif en wilde dieren is beschermd.«

Liefdeskruid Bijvoet zou de macht hebben om aangetoverde frigiditeit of impotentie op te heffen. In Polen zegt men dat weduwen bijvoet bij zich moeten dragen, dan gaan hun verlangens snel in vervulling. Ook wordt de liefde 'heter' als vrouwen bijvoet aan hun dijen binden. In het New Kräuterbuch (1563) van Mattioli staat nog: »Onder het bed of kussen gelegd, brengt bijvoet onkuise begeerte.« Het kruid werd ook onder het bed gelegd voor liefdesbetovering en vruchtbaarheid. Liefdesnesten werden ermee bestrooid voor een vurige liefde.

Midzomerkruid, Sint-Jansgordel Uit de voorchristelijke Keltisch-Germaanse traditie komt het volksgebruik om met midzomer een gordel van bijvoet te dragen. In oude volksnamen als 'sint-jansgordel' is de belangrijke rol van bijvoet tijdens de midzomerfeesten en later Sint Jan af te lezen. Er werd met de feesten van midzomer een gordel van bijvoet gevlochten en om het middel gedragen om zich te beschermen tegen tovenarij. Deze gordel zou ook beschermen tegen ziekte en de demonen van de donkere kant van het jaar in toom houden. Als de vuren brandden, wierp men de gordel in het vuur en sprak: “Het verdwijne en werde verbrand met dit kruid al mijn ongeluk!" De etherische olie van de bijvoet steeg als wierook ten hemel voor de goden. Dit zou een reinigende en kracht schenkende werking hebben. Het gebruik van de bijvoetgordel tijdens het midzomerfeest had ook erotische aspecten. Met midzomer is de natuur op haar hoogtepunt en wordt het orgiastische liefdesfeest tussen de aardgodin en haar minnaar, de dondergod, gevierd. De Germaanse dondergod Thor draagt een speciale krachtgordel, de megingjard, 14


die door dwergen van bijvoetroedes is geweven en zijn erotische en fysieke kracht verdubbelt. Het midzomerfeest, de vereniging tussen aardgodin en dondergod, eindigde (ook voor de feestgangers) op een liefdesnest van bijvoet, dat de schoot van de godin zou openen. Een oud midzomergebruik was ook het bijvoetbreken waarbij jonge meisjes een bosje plukten en erdoor naar het vuur keken om hun aanstaande geliefde te 'schouwen'. Met Sint Jan werden kransen van bijvoet in huis en stal opgehangen tegen blikseminslag. Wortels van bijvoet werden tegen het huis gespijkerd om het tegen de duivel, boze geesten en brand te beschermen. Bijvoet op Sint Jan geplukt, zou beschermen tegen ongeluk en ziektes.

Kruidwis, Maria Hemelvaart Bijvoet is ook onderdeel van de Europese kruidenbundels die men op 15 augustus met Maria Hemelvaart verzamelde en liet wijden in een kerk. De samenstelling van de kruidwis varieerde per streek, maar het waren vooral verwarmende en geurende planten, waarin de etherische olie op haar sterkst is in augustus. In Nederland vormden boerenwormkruid en bijvoet de kern van de kruidwis, met de koningskaars (Moedergodskaars) als middelpunt. Tijdens de wijding in een katholieke kerk of kapel werd gebeden voor welzijn en bescherming tegen demonen en daarna werd de wis in huis of stal opgehangen ter bescherming van het gezin. De kruiden werden als geneesmiddel gebruikt, verbrand bij onweer en op Driekoningsdag, 6 januari, voor de beschermzegen. Het gebruik van de kruidwis leeft, vooral in Duitsland, nog steeds. De dagen na Maria Hemelvaart worden in Duitstalige landen FrauendreiĂ&#x;iger genoemd, dertig heilige vrouwendagen, tot aan de Zeven Smarten van Maria, 15 september. Deze tijd valt binnen de cyclus dat de zon door het dierenriemteken Maagd trekt (23 augustus tot 17 september) traditioneel de tijd dat bijvoet werd geoogst. Het archetype van dit teken is de pure maagd Maria, die streeft naar de vereniging van hemel en aarde. 15


Europa Moeder der kruiden In het oude Europa was bijvoet bekend als croneswort, de 'wortel van de wijze vrouwen', omdat het spontaan voor de huisdeur van helers groeide. In de Lacnunga, een Angelsaksische negenkruidenzegen uit de 11e eeuw wordt bijvoet als eerste kruid aangeroepen. Zij is de eerste van negen magische takken waarmee Wodan (Odin) de giftige slang versloeg die ziektes bracht. De kruidkundigen herhalen in hun zegen de woorden waarmee de tovergod de bijvoet aanriep: Gemyne ðu, mucgwyrt, hwæt þu ameldodest,

Herinner je, Bijvoet, wat je hebt gesproken,

hwæt þu renadest æt regenmelde.

Wat jij hebt bestemd in een plechtige verkondiging.

Una þu hattest, yldost wyrta.

Una heet jij, oudste der kruiden.

Ðu miht wið III and wið XXX,

Macht heb jij tegen drie en tegen dertig,

þu miht wiþ attre and wið onflyge,

Macht heb jij tegen gif en besmetting,

þu miht wiþ þa laþan ðe geond lond færð.

Macht tegen het euvel dat over het land veegt.

In de kruidenzegen wordt bijvoet mucgwyrt (Engels mugwort) genoemd, de 'machtwortel', die lastige insecten verdrijft, waarmee ook heksachtig ongedierte, ziektedemonen en boze geesten worden bedoeld. Met wyrt, wort werden de meest krachtige heel- en toverkruiden getiteld. De plant wordt genoemd bij haar goddelijke naam Una, wat waarschijnlijk een omkering of aanpassing is van haar magische naam Anu of Ana. Omkeringen werden vaker gebruikt tegen misbruik van toverkrachtige namen. Waarschijnlijk is het de Oermoeder, Dea Ana, die bij de Kelten Dana heette, bij de Romeinen Diana en bij de Christenen Anna. Dit zijn godinnen die in een lijn staan met Artemis en Vrouw Holle. De mystieke Oermoeder wordt duidelijk zichtbaar in de bijvoet. Via de bijvoet staat zij haar dochters op aarde bij, houdt de verbinding van het zusterschap levend en vertelt over de oude kennis van wijze vrouwen en de grote waarde en rijkdom die het vrouwelijke brengt.

Kruid der moeders Bijvoet is niet alleen de moeder der kruiden, maar ook het kruid der moeders. De gynaecologische toepassingen van deze plant zijn universeel 16


en bekend bij Indianen, Indiërs, Chinezen en Europeanen. Waarschijnlijk gebruikten vrouwen al in het stenen tijdperk bijvoetsoorten voor allerlei gynaecologische doeleinden. Voor de Germanen was bijvoet ook het heilige kruid van de godin Freya. Barende vrouwen werden op een bed van 'Freya-bedstro' gelegd, dat uit een aantal geurende kruiden bestond: lievevrouwebedstro, kamille, tijm, marjolein, akkerhoningklaver, veenreukgras en bijvoet. De kruiden werkten antiseptisch en ontspannend. Voor de vrouwen belichaamden zij de goede Godin, die via de lieflijke geur aanwezig was en hen bijstond. Zij hielden een trosje bijvoet in hun linkerhand, dan was het alsof de godin zelf haar hand vasthield. De bijvoet kwam via huid en geur in hun lichaam terecht en ondersteunde het geboorteproces zowel lichamelijk als geestelijk. Antieke kruidkundigen als Hippokrates, Plinius, Dioskorides en Galenus spraken zich allen lovend uit over bijvoet als geneesmiddel voor vrouwen. Dioskorides schrijft in de 1e eeuw dat zitbaden van bijvoetkruid de menstruatie stimuleren, de thee de geboorte versnelt en de nageboorte of een dode foetus afdrijft en bij baarmoeder-aandoeningen helpt. Van de middeleeuwen tot onze moderne tijd is bijvoet door heelmeesters bij vrouwenkwalen ingezet en velen beschrijven haar heelkracht: Hildegard van Bingen, Paracelsus, Bock en Lonicerus. Het zonderling vrouwenkroet zou de geboorte op gang brengen en de moederschoot reinigen en verwarmen. Een zit- of voetbad ervan, of het kruid in bier gekookt, zou ook tegen onvruchtbaarheid helpen. Dat is inmiddels door de wetenschap bevestigd. Kruidenarts Otto Brunfels schrijft in 1534 een zitbad voor onvruchtbare vrouwen voor, omdat het de baarmoeder reinigt, ontspant en warmt. Eierstokontstekingen werden eveneens met bijvoetvoetenbaden geheeld. Nicholas Culpeper (17e eeuw) meldt: »Dit is een kruid van Venus en onderhoudt daarom de delen van het lichaam die zij aanstuurt en geneest ziektes van lichaamsdelen die onder haar tekens staan: Stier (spraakorganen, keel) en Weegschaal (heupen, nieren).« In de Russische volksgeneeskunst gebruikten grootmoeders de bladeren en wortel en soms het hele kruid om vrouwenziektes te helen: voor een uitblijvende of pijnlijke menstruatie, krampen en weeën. 17


Middel tegen epilepsie In de tijd van Tabernaemontanus (1588) werd bijvoetwortel om de hals gedragen om de ziektes, die door demonen werden veroorzaakt, te helen. Hiermee bedoelde hij vooral epilepsie. Bijvoet zou de kracht bezitten om epilepsie te helen. De Duitse artsen Hufeland (1762-1836) en Rademacher (1772-1850) gebruikten bijvoet tegen epilepsie. Rademacher beschrijft in Erfahrungsheillehre (1848) hoe hij met bijvoet epilepsie heeft kunnen helen.

Alheel- & beschermmiddel voor het volk Bijvoet werd door arme mensen als tabak gebruikt, afzonderlijk of met andere kruiden. Ook bier werd met bijvoet gekruid. Tot 60 jaar geleden werd het in Cornwall als vervanging voor thee gedronken. Er werden gevlochten kransen van bijvoet aan huis of schuur bevestigd ter bescherming tegen brand en blikseminslag. Vanouds werd het gebruikt bij geslachtsziekten, epilepsie, sint-vitusdans (chorea), stuipen, tegen zwakke gestellen en voor het versterken van de menstruatie. Als zenuwsterkend middel, als verwarmend middel tegen verkoudheid en afkoeling, bij nier-, blaas- en galstenen en een afkooksel van wortel en kruid bij tuberculose. Een aftreksel van de hele plant zou helpen bij gastritis, nervositeit en angsttoestanden. Een oud Engels kruidenboekje vermeldt zelfs dat »voor mensen die aan koorts en malaria lijden, er niets beter is dan bijvoetthee«. Het werd in oude tijden als bacteriedodend middel gebruikt en als afweer tegen de dodelijke vliegenzwam. Bijvoet en azijn zouden een tegenmiddel zijn voor het onheil van paddenstoelen en bilzekruid. Nicholas Culpeper beval het kruid aan tegen alle maagproblemen, voor het opwekken van de eetlust en het voorkomen van misselijkheid na de maaltijd. »Maar als het te sterk is, bederft het de smaak.« De bladeren en toppen van de jonge scheuten en bloemen van deze plant zijn allemaal vol deugd. Zij zijn aromatisch van smaak met een beetje scherpte. Het kruid was sinds weleer befaamd en de voorzienigheid heeft het overal voor onze deuren geplaatst. Zó, dat zowel onze ratio het opmerkt, alsook onze zintuigen het waarnemen. Maar de chemie heeft dit natuurlijke medicijn uitgebannen. (Sir John Hill, Engelse apotheker en botanicus uit de 18e eeuw over bijvoet) 18


Net als de negen kruiden van Wodan kende men ook in het Duitse Pommern negen bijzondere geneeskruiden: brandnetel, hondsdraf, vlier, klaverzuring, kamille, salie, zuring, smeerwortel en paardenbloem. Maar bijvoet gold als superieur aan deze negen! Bij zware ziektes liet men de zieke zeven avonden in een afkooksel van bijvoet baden en als men ĂŠĂŠn van de negen kruiden niet in huis had, kon men als vervanging voor een ander kruid altijd bijvoet gebruiken. In de volksgeneeskunst geldt bijvoet als wormmiddel. Daarmee werden niet alleen de ingewandswormen bedoeld, waar het cineol in de plant tegen werkt, maar ook: slangen, die de reiziger bijten, ongedierte in de stallen en onzichtbare 'wormen' die de innerlijke organen verzwakken. Een 'worm' was een synoniem voor ziekte. Het was ook gebruikelijk om een ziekteworm met een ritueel in een boom te hangen om te ziekte kwijt te raken. Hiervoor werd vooral de vlier gebruikt, de boom van Vrouw Holle.

Magische werking van Bijvoet Geslacht: Vrouwelijk Planeten: Venus, Saturnus, Mercurius Godinnen: Artemis, Ana, Dana, Diana, Holle Magie: Kracht, bovenzinnelijke talenten, bescherming, toverwerend, ware dromen, helderziendheid, voorspelling, heling, astrale projectie, liefdesbetoveringen, tegen impotentie en frigiditeit door betovering, symbool voor gezondheid en hoop. Voor bescherming en tegen vermoeidheid bij lange wandelingen en reizen kun je bijvoet in je schoen leggen. Pluk het hiervoor voor zonsopgang met de woorden: "Tollam te artemisia, ne lassus sim in via." (Als ik u neem, Artemisia, ben ik niet moe onderweg.) Slapen op een kussen gevuld met bijvoet brengt helderziende en levendige dromen en maakt astraalreizen makkelijker. Ook de thee van bijvoet voor het slapen gedronken bevordert levendige dromen en een droomtoestand. Orakelen of voorspellingen kunnen worden begonnen met een kop bijvoetthee. De bijvoetthee of wierook werkt ook reinigend voor kristallen bollen of toverspiegels. Om een voorwerp te beschermen kan het op bijvoet worden gelegd of door bijvoet worden omringd. Een takje bijvoet boven de deur houdt negatieve geesten, bliksem en ongedierte buiten. 19


Amerika Ook in Noord-Amerika kent bijvoet een lange traditie. De oerindianen gebruikten het al om hun krachtplaatsen te bestrooien en het tijdens rituele gelegenheden als wierook te branden. De Lakota-indianen zeggen over bijvoet dat boze geesten ziek worden en vluchten als het wordt verbrand. Het afkooksel van de bladeren gebruikten de indianen tegen verkoudheid, koliek, bronchitis, reuma en koorts. De Spaanse kolonisten gebruikten woestijnbijvoet als sterk middel tegen hoest, verkoudheid, hoofdpijn, zwellingen en voor de spijsvertering.

Woestijn- & steppenbijvoet De geel bloeiende bijvoetsoort Artemisia tridentata (woestijnsalie, sagebrush, dessert sage) is de officiële staatsbloem van de Amerikaanse staat Nevada en pronkt op zijn vlag. De woestijnbijvoet heeft een lange traditie in sjamanistische ceremonies en wordt toegevoegd aan medicijnbuidels en -bundels. Ook hier wordt het als wierook gebrand om boze geesten en negativiteit uit te bannen. De indianen strooien het op de grond van zweethutten en gebruiken het als beschermende verpakking voor hun ceremoniële pijp. Verhalen en mythes vertellen over de magische kracht van de woestijnbijvoet: waar zíj is, kunnen geen negatieve krachten zijn. De Sioux-indianen gebruiken de woestijnbijvoet als krans op hun hoofd tijdens de zonnedans. De krans verbeeldt de hemel met de sterren en de planeten die heilig zijn. Hiermee tonen de Sioux aan dat hun gedachten en harten bij de Grote Geest zijn. Voor de Cheyenne is de steppenbijvoet (Artemisia ludoviciana) naast het christoffelkruid (Actaea rubra) wellicht de meest heilige plant. Zij heiligt alles wat zij aanraakt en verbindt met de geesten en de Grote Geest. Voorwerpen voor ceremonies of cadeaus worden met bijvoet schoon gewreven of bewierookt. Wie door slechte dromen wordt geplaagd of een taboe heeft gebroken, wordt bewierookt met bijvoet en christoffelkruid. De lichaamsbeschildering van een Cheyenne-priester of -krijger mag alleen met bijvoet verwijderd worden.

A merikaanse 20

bijvoetsoorten


Alle magische en geneeskrachtige kruiden die de Cheyenne verzamelen, worden zorgvuldig op een bed van bijvoet gelegd, in dezelfde volgorde als ze zijn geoogst. Daardoor blijven de kruiden een heilig geheel. De bijvoettwijgen worden met hun toppen naar het noorden gelegd en de 'stamhoofdplant' wordt als eerste schuin van oost naar west eroverheen gelegd. De andere kruiden worden ernaast gelegd tot de top van de bijvoet is bereikt. Dan worden ze in omgekeerde richting neergelegd, tot alle kruiden op zijn. De uitstraling van deze kruiden is zo sterk dat ze nooit in een woonhuis worden bewaard. Overigens wordt steppenbijvoet alleen door mannen gebruikt. Cheyennevrouwen hebben hun eigen bijvoetsoort, de welriekende kleine alsem, Artemisia frigida (little wild sage, fringed sagebrush). Deze plant hoort bij de mysteriĂŤn van geboorte en menstruatie en haar thee word gedronken ter versterking van uterus contracties en ter bevordering van de menstruatie (emmenagogue). Het lichaam wordt ter reiniging na de menstruatie met het kruid ingewreven. Er wordt ook aangenomen dat bijvoet wordt gebruikt voor de familieplanning: het heeft een abortieve werking. Cheyenne-stamhoofdvrouwen baren eens in de zeven jaar een kind; zolang duurt het volgens hen voordat de kracht weer volledig is vernieuwd.

A rtemisia

frigida

A rtemisia

ludoviciana

A rtemisia

tridentata

21


Woestijnbijvoet/-salie (A. tridentata, sagebrush) en steppenbijvoet (A. ludoviciana, prairie sage) worden meestal vertaald als 'salie'. Geen correcte vertaling, aangezien salie bij een andere plantenfamilie hoort. Geur, grijze kleur en de zuiverende werking lijken op elkaar. Beiden worden gebruikt voor het smudgen: het branden van wierook die met een veer over de aura wordt gestreken om deze te reinigen. De 'gewijde rook' dient hierbij als kanaal naar het goddelijke. »Woestijnsalie of desert sage, afkomstig uit Californië, is milder dan witte salie en zorgt voor een prettige sfeer en helpt onze negatieve gedachten om te zetten in positieve.« (webwinkel www.aardemagie.nl)

Witte

salie

smudge-bundel

Steppen bijvoet smudge-bundel

Azië

Ú¦Û

In China, Tibet en Japan worden de boze (ziekte)geesten nog steeds met bijvoet verdreven. Net als Europese en Amerikaanse sjamanen verbrandden ook de Aziatische genezers gedroogde bijvoet. In de moxatherapie worden bijvoetkegels op bepaalde acupunten verbrand om de ziektegeesten uit het lijf te verdrijven. Moxibustie wordt in Azië sinds duizenden jaren gebruikt en zij speelt een belangrijke rol in de traditionele geneeskunst van China, Japan, Korea, Vietnam, Tibet en Mongolië. De Indiërs noemen het kruid Nagdamami, 'vijand van de slangen' en als hun vorsten hun huis verlieten beschermden ze zich met bijvoet-amuletten tegen demonen, tijgers en boze betoveringen.

Moxibustie / moxatherapie Moxibustie is een oosterse geneeskundige therapie waarbij brandende gedroogde bijvoetbladeren worden geplaatst bij een acupunt. De bladeren trekken toxinen uit het lichaam. Moxa is de naam voor de zachte wollige 22


massa van jonge bijvoetbladeren waarvan een sigaarvormig stokje of een pasta wordt gemaakt. Moxa komt van het Japanse Mogusa, dat 'brandkruid' betekent en de Japanse naam is voor bijvoet. Het doel van moxibustie is het bloed te versterken, de stroom van Qi (levensenergie) te stimuleren en de algemene gezondheid te handhaven. Het wordt vaak toegepast bij chronische ziekten als artritis, premenstrueel syndroom, maag- en buikklachten, indigestie, chronische diarree en zwakheid. En ook om de foetus in een goede positie te draaien. De klassieke Chinese geneeskunst meldt: ÂťBijvoet is bitter en scherp en vers is zij warm, bereid heet. Zij heeft een rein yang-karakter, brengt verdwijnende yang-energie terug en opent de twaalf hoofdbanen. Ingenomen dringt zij de drie Yin binnen, beweegt Qi en Xue ('levens'-bloed), verdrijft kou en vocht, verwarmt de uterus, stopt bloedingen, verwarmt het midden en opent stagnaties, reguleert de menstruatie en voorkomt miskramen. Gebrand bereikt zij alle meridianen en heelt veel ziektes.ÂŤ Een andere bron noemt de volgende toepassing: [...] bij bloed in braaksel en stoelgang, neusbloedingen en bij te sterke menstruatiebloeding, die niet vanuit hitte is ontstaan. Bij onregelmatige menstruatie, bloedingen tijdens de zwangerschap, pijnlijke menstruatie door koude-stuwing.

Een Japans meisje bidt met een 'Horoku'-bord op haar hoofd met daarop moxa (brandend bijvoetkruid) tijdens een boeddhistisch zomerritueel van de Nichiren-sekte. De gebeden worden traditioneel gehouden tijdens de warmste maand van het jaar in de Ikegama Honmonjitempel in Tokio. Het ritueel, waarbij voor een goede gezondheid wordt gebeden en voor de verdrijving van kwade geesten die hoofdpijn veroorzaken wordt al vele honderden jaren op deze manier uitgevoerd.

Dagblad

van het

Noorden

van

22-7-2004

23


Geneeskracht Karakter Volgens Dodoneus is de natuur van Arthemisia »warm tot de 2e graad en droog tot de 1e à 2e graad.« De Galeense artsen zeggen dat het heet tot de 3e graad is. Hildegard van Bingen onderstreept de bijzondere warmte: »Zij heeft de hitte van kosmisch vuur, de zomerhitte en bliksem.«

Smaak Scherp en bitter

Karakter Warm, heet

Meridianen Long, lever, milt, nier

Planeten Venus, Saturnus, Mercurius

Chakra’s Kruin-, voorhoofd en keel

Typologie Voor de vermoeide mens die focus en besluitkracht mist en blijft ronddwalen in nietigheden. Dat leidt tot blokkades vooral in de onderbuik, en algehele uitputting. Voor de vrouw die niet verder kan omdat ze haar vrouwelijke oerkracht mist of kwijt is geraakt en daardoor lichamelijk en geestelijk 'gesloten' raakt.

Ervaringen van moderne kruidengeneeskundigen Volgens Melly Uyldert 1(1970) is bijvoet één van de beste zenuwkruiden en werkt het vooral op het centrale zenuwstelsel, de bloedcirculatie en de lendenstreek. Margret Madejsky zegt2: »Bijvoet opent alle ontgiftingswegen van het lichaam. In de vorm van thee stimuleert het de bloedsomloop, de stofwisseling en de werking van hypofyse en klieren, drijft urine en zweet af en stimuleert de spijsvertering en menstruatie. Bijvoet bevordert de eisprong, ontslakking en menstruatie. Het is een oude ontgiftingsplant voor vrouwen en verbetert de stemming via de hormonale werking, het stimuleert de productie van oestrogeen en reguleert de productie van gestageen. Juist bij het 'post24


pilsyndroom', waarbij de hele hormonale as is lamgelegd, geldt bijvoet als het geneeskruid. Bijvoetkuren helpen bijzonder goed als de menstruatie steeds zwakker geworden of zelfs voor maanden uitgebleven is, wat meestal samengaat met een meer of minder sterke depressie. De verminderde levenslust staat dan vaak in verband met een tekort aan oestrogenen; bijvoet stimuleert de lichaamseigen aanmaak van oestrogenen. Vrouwen ervaren theekuren als diepgaande reiniging voor lichaam en ziel. Het opent en laat stromen. In de loop van de kuur wordt het ontgiftende effect zichtbaar door sterk riekende uitscheiding bij een gelijktijdig toenemend welbevinden.ÂŤ Wetenschappelijk onderzoek heeft aangetoond dat bijvoet acteert als een 'emmenagogue', dus als middel dat de bloedsomloop stimuleert in het bekkengebied en de baarmoeder. De Duitse arts Dr. Bohn 3 gebruikte de gedroogde wortel van bijvoet, tot poeder gemalen, voor het helen van epilepsie, die wordt veroorzaakt door een prikkeling in het ruggenmerg en bij een vorm van sint-vitusdans. Ook verouderde gevallen zouden nog geheeld kunnen worden. De vorm van epilepsie die voorkomt in de groeiperiode van jonge mannen heelt bijvoet niet, maar maakt het erger! Bij vrouwen werkte het vaker dan bij mannen, bij zwakke gestellen met bloedarmoede werkte het beter dan bij de 'volbloednatuur'. Epilepsie met aanvallen in de nacht maakt bijvoet erger; hysterische epilepsie, ook als er een organische oorzaak in de gehoororganen is, wordt zeer gunstig beĂŻnvloed door bijvoetwortel. Bij epileptische krampen van kinderen, vooral bij jonge meisjes, is bijvoet werkzaam, ook als de aanvallen overdag opnieuw optreden: ze is helend of tenminste verzachtend.

Werking Bijvoet is zenuwsterkend, menstruatie opwekkend en regulerend, water- en zweetafdrijvend, koortswerend, galopwekkend, ontkrampend en verwarmend, ontsmettend, antibacterieel, antiseptisch, schimmelwerend, slijmoplossend, uterus versterkend, afrodiserend, wormverdrijvend, een bitter spijsverteringstonicum en een middel tegen spanningen en winden.

25


Vrouwenkruid O pent ( de

ba armoeder ) en l a at

( de

menstruatie ) stromen

W erking •• Stimuleert de productie van oestrogeen •• Reguleert de productie van gestageen •• Stimuleert de hypofyse •• Bevordert de eisprong •• Ontgiftend, diepe reiniging Toepassing •• Verlaagde, onregelmatige, pijnlijke of uitblijvende menstruatie •• Tijdens de weeën ter verlichting van geboorte en uitdrijven van nageboorte •• Post-pilsyndroom (cyclus- of orgaanstoringen na beëindiging pilgebruik) •• Onvruchtbaarheid •• Verminderde libido en depressie door oestrogeentekort •• Ontstekingen aan blaas, baarmoeder en eierstokken

Zenuwstelsel V ersterk t

he t centr ale zenuwstelsel en geef t focus

W erking •• Zenuwsterkend en kalmerend Toepassing wortel •• Stuipen, hysterie, chorea (sint-vitusdans), epilepsie Toepassing kruid & wortel •• Depressie met lever- en ingewandsstoornissen •• Tegen nervositeit bij verzwakte mensen •• Kalmerend bij wisselende stemmingen •• Zenuwpijn •• In het kussen gelegd tegen slaapstoornissen

26


Spijsvertering Stimuleert

sappen en vertering en reinigt diep

W erking •• Stimuleert de spijsvertering •• Eetlustopwekkend •• Stimuleert gal en lever Toepassing •• Indigestie met weinig eetlust en maagkrampen •• Misselijkheid met zware hoofdpijn •• Ingewandswormen en stenen •• Maagslijmvliesontsteking en koliek •• Zwaar verteerbare en vette spijzen (bijvoorbeeld gans)

Bewegingsapparaat V erkwik t

en verwarmt vermoeide licha amsdelen

Toepassing •• Artritis en jicht •• Kneuzingen en ontstoken gewrichten (kompressen van bijvoetazijn) •• Verkwikkend in badwater of als voetenbad

Constitutie & Varia V ersterk t

he t hele licha am en geef t nieuwe le venskr acht

•• Vocht- en zweetafdrijvend Toepassing •• In beginstadium van verkoudheid en koorts •• Algemene zwakte •• Aambeien •• Geslachtsziektes •• Blaaskwalen en blaas- en nierstenen •• Jeuk en eczeem

27


Gebruikte plantendelen Bloeiende plant

voor thee en tinctuur; geoogst aan het begin van de bloei (of traditioneel als de zon in het teken maagd staat - in augustus, september)

Wortel

thee en tinctuur; geoogst in de herfst, voor thee: gedroogd en gemalen kort opkoken

Gekneusd blad

inwrijven op vermoeide voeten en benen

Overig gebruik Reukwerk Gedroogde bijvoettoppen, geoogst aan het begin van de bloei, vormen een fantastische wierook, die op kooltjes gebrand kan worden. Het levert een warme, kruidige, vrij intensieve geur, die wat op salie lijkt, maar minder zoet is. De wierook heeft een reinigend effect op de omgeving en verdrijft slechte stemming en negatieve invloeden. Het is ook geschikt voor het reinigen van de aura van mensen. Daarbij wordt de wierook in een schaal of schelp op kooltjes gebrand en met een veer over de aura 'geveegd'.

Kleurstof Bijvoet levert een groen-gele kleurstof, waarmee wol en stoffen bleekgroen geverfd kunnen worden.

Antimotmiddel Een gedroogd bijvoettakje in de kast houdt motten en ongedierte op afstand.

Culinair Sinds de oudheid wordt bijvoet gebruikt voor het kruiden van vlees, vis, groente en paddestoelen. Vooral voor vette vis, eend, gans, aal, zwijn en wild. Het is het kruid voor de Sint-Maarten- en kerstgans en helpt deze vette spijs te verteren. Bijvoet kan als kruid voor het brouwen van bier gebruikt worden, om het verzuren van het bier tegen te gaan.

28


Contra-indicaties •• Niet te lange tijd achtereen gebruiken. •• Niet tijdens de zwangerschap gebruiken, het werkt in hoge doses abortief. Chinese geneeskunst: •• Niet gebruiken bij epilepsie, hitte in het bloed door yindeficiëntie of hoge-pitta-aandoeningen. Etherische olie, niet gebruiken bij: •• baby’s en kinderen; •• zwangere vrouwen.

Etherische olie

Volgens Michael Kraus Plantenboodschap »Kijk naar het wezenlijke, en beslis.« »Met bijvoet in huis maakt de duivel zich uit de voeten.«

Uitwendig »In versterkende baden, vermengd met vette olie tegen huidparasieten, als wrijfolie, wassing op ontstoken huid, in olie tegen vermoeide voeten.«

Psychisch »Bijvoetolie helpt bij de concentratie op het wezenlijke. Als men wordt versplinterd in duizend mogelijkheden en bijzonderheden en daardoor kracht en energie heeft verloren, voert zij onmiddellijk terug naar het eigenlijke, naar helder inzicht. Daardoor kunnen de vele mogelijkheden geen onzekerheid meer veroorzaken. Beslissingen worden gemakkelijker genomen en het eigen standpunt wordt dan beter verdedigd.« Op de ziel heeft bijvoet een rustgevende en ontspannende werking, het neemt nerveuze angsten en innerlijke spanning weg. Het opent de geest om de dingen gelaten en reël te bekijken. Het is een mild antidepressivum.

29


Combinaties met andere etherische oliën Etherische olie van bijvoet harmonieert met de geur van spar en salie.

werking etherische olie volgens Volatile »Bijvoet maakt beslissingen nemen gemakkelijker en is een steuntje in de rug bij te ondernemen stappen.«

Homeopathie Homeopathisch beeld: »Iemand die sterk wordt beïnvloed van buitenaf en vaak te maken heeft met verstoorde voedingsgrond en/of spijsvertering. Bijvoet- mensen zijn zeer gevoelig, en missen hierbij het krachtige ego om een soort protectie te vormen tegen de buitenwereld. Emoties lopen daardoor vrijelijk op, het ego schiet als het ware uit het lichaam. Fysiek zien we daardoor het beeld van spierkrampen, convulsies en zelfs epileptische toestanden als reactie op prikkels die te sterk doordringen. Ieder mens heeft een soort ik-centrum nodig om de wereld en prikkels daarvanuit te reguleren, zodat deze niet een te sterke invloed krijgen. Juist hier ligt de zwakte bij bijvoetmensen. Men heeft vaak moeite met sociale drukte. Autisme kan bijvoorbeeld een reactie zijn om zich totaal af te sluiten van de wereld. Vaak reageren autistische patiënten goed op dit middel. Er is, door een gevoeliger zenuwstelsel, nogal wat aanleg voor overgevoeligheid welke veroorzaakt kan worden door bijvoorbeeld verdriet, slecht nieuws, fysieke slagen tegen het hoofd, dansen, lichtstralingen, masturbatie, menstruatie, puberteit, doorkomen van de tanden, koud-warm afwisselingen.«4 Hahneman schreef in zijn Apothekerslexikon over bijvoet: »Dit machtige kruid wacht nog op een waarnemer, die zorgvuldig de speciale loop van zijn ongewone werking naspoort.« 30


Bloesemremedie

Bloesem van intuïtie en maankrachten Openen, intuïtie, innerlijke helderheid Bijvoetbloesem helpt om jezelf open te stellen voor mensen, dieren, planten en je eigen onderbewustzijn. Ze bevordert je intuïtie en het waarnemen en ter harte nemen van je innerlijke stem en het leren vertrouwen op de natuurlijke functie van het onderbewustzijn. Zij helpt om grotere geestelijke duidelijkheid en bewustzijn voor de droomwereld te scheppen. Energie: Yin-energie Chakra's: Zonnevlecht- en kruinchakra Uit spiritueel en energetisch oogpunt zijn bijvoet en sint-janskruid zusterplanten: waar sint-janskruid de opening vormt voor zonneenergie (en gewijd is aan zonnegod Apollo), opent bijvoet voor de energie van de maan (en daarmee voor de energie van Artemis, de maangodin en tweelingszus van Apollo). Bijvoet schept vertrouwen in de donkere kanten van het leven, die niet door het verstand beheerst kunnen worden, bijvoorbeeld fysiologische gebeurtenissen in het lichaam. Maar vooral gaat het om het vertrouwen in de eigen gevoelens en de intuïtie, de innerlijke stem. Op het moment dat we met de rationele analyse niet verder komen en het makkelijker zou zijn om je over te geven aan de natuurlijke levensstroom, maar innerlijke blokkades je hiervan weerhouden, vergemakkelijkt bijvoet aanpassing, vertrouwen en de vreugde in het resoneren met alles wat leeft. De pioniersplant bijvoet helpt bij de oriëntatie op onbekend terrein. Zoals ook de jachtgodin Artemis in de nacht op haar instinct en intuïtie vertrouwt, ontginning betreedt en met de nieuwe informatie het leven verrijkt. Bijvoet helpt bij het bewust dromen en waarnemingen die uitgaan boven de zintuigen.

31


Chakra's en emotionele werking Bijvoet bevordert de opening van het kruinchakra en ons contact met de kosmos, het spirituele bewustzijn en de goddelijke energie. Het hangt ook samen met het voorhoofdchakra, het derde oog, dat helderziendheid bevordert en inzicht biedt in waar het in wezen om gaat. En evenzo met het keelchakra, het energiecentrum van creativiteit en zelfexpressie. Bijvoet laat met name vrouwen uit hun eigen bron van kracht en intuĂŻtie putten: het bevestigt, stabiliseert en sterkt. Het helpt om eigen ambities naar de oppervlakte te halen en de wilde jaagster te voorschijn te toveren. Het helpt focussen op een doel. Voor wie helderheid en sterkte zoekt, kan ‘s avonds voor het slapengaan een kop bijvoetthee drinken. De thee bevordert ook het (voorspellend) dromen.

Recepten Bijvoet- (voeten)bad 2-3 handen vers of gedroogd bijvoetkruid mengen met 3 liter koud water. Water en kruid aan de kook brengen en 5 minuten laten koken in een gesloten pan. Zeven en in een (voeten)bad gieten en bijvullen met heet water. 20 minuten de voeten erin baden. Of het gezeefde afkooksel mengen met badwater en er een bad in nemen. Na 15-20 minuten bad altijd een half uur rusten. Heet helpt het voetenbad tegen storingen van het onderlichaam, verkrampingen, koude voeten en hoofdpijn. Een bad is heerlijk ontspannend voor spieren en gewrichten en een weldaad voor een vermoeid, pijnlijk of verkrampt lijf. Koud is het voetenbad verkwikkend voor vermoeide voeten.

32


Bijvoetkussen bij inslaapproblemen en krampen Een kussen met gedroogde bijvoetbloemen- en bladeren vullen. Bij kinderen één derde vervangen door kamille.

Bijvoetthee Het bloeiende kruid kan verzameld worden van juli tot september. Om het te drogen hang je bundels op een luchtige plek in de schaduw op. Het gedroogde kruid luchtdicht bewaren. Aftreksel: 1 theelepel gedroogde (of 1 takje verse) bijvoet per kopje overgieten met kokend water. Tien tot vijftien minuten laten trekken en drie keer daags een kopje in kleine slokjes drinken.

Olie voor vermoeide benen en gezwollen voeten De bloeiende plant (eventueel inclusief wortel) klein snijden en in een jam- of weckglas doen. Met zonnebloem- of amandelolie overgieten en drie weken in de zon zetten. Daarna zeven en in een donkere fles bewaren. Eventueel nog etherische olie van grove den toevoegen. Je kunt er pijnlijke of overspannen spieren en vermoeide of gezwollen benen en voeten mee masseren. Als er geen verse bijvoet beschikbaar is, een paar handenvol gedroogde bijvoetbladeren en -bloemen in een pan doen en met zonnebloem- of amandelolie overgieten. Au bain-marie verhitten tot max. 45°C en twee uur laten trekken totdat de olie groen wordt. Door een kaasdoek of keukendoek zeven en in een donkere fles bewaren.

Boodschap van Bijvoet als Orakelplant Voorbij het dagelijkse kunnen zien en intuïtieve vermogens leren gebruiken. Zorgt voor helderheid en stimuleert het gebruik van helderziendheid. Schept een veilige atmosfeer die negatieve invloeden uitbant en je verbindt met je innerlijke bron van kracht en heling.5

33


Sprookjes, verhalen en legenden Een Russische legende Op 3 mei (de dag van de Heilige Kruisverering) gaat een jong meisje paddenstoelen plukken in het bos. Ze bemerkt plots een kluwen slangen, wil naar huis terugkeren, maar komt tenslotte terecht in een zeer diepe put. Vanuit dit duistere hol merkt het meisje toch dat er zich op het einde een blinkende steen bevindt. Ze ziet ook een koningin met gouden hoorns die hongerige slangen leidt naar de steen, waar ze aan likken en meteen verzadigd worden. Het meisje doet hetzelfde en kan daardoor in leven blijven. Bij het begin van de volgende lente vormen de slangen een ladder en kan het meisje op die manier de put verlaten. Bij haar afscheid krijgt zij van de koningin een bijzondere gave: het verstaan van de taal der kruiden en de kennis van hun geneeskracht. Ze moet echter beloven nooit de naam 'Bijvoet' of C'ornobil ('hij die zwart was') uit te spreken, want dan zou ze meteen al haar kennis verliezen. En inderdaad, het meisje verstaat nu de taal der planten en kent hun krachten. Ze wordt echter vlug ingehaald door een man die haar vraagt welk kruid er langs de kleine veldweggetjes groeit. Ze antwoordt "c'ornobil" en vergeet daardoor terstond haar bijzondere kruidenkennis. Van dan af noemt men de Bijvoet Zavutko of 'kruid van vergetelheid'.6

Ú¦Û

De raad van de Zeemeermin In een Iers dorp aan de kust lag een klein meisje vermoeid op bed. Haar kastanjebruine krullen lagen verspreid op het kussen. Ze lag te dromen over haar moeder die lang geleden was overgegaan naar de andere wereld. Het was een fijne droom, maar het deed haar verdriet, omdat ze te moe was om te glimlachen. Op bevel van de dokter waren de ramen dichtgetimmerd zodat de 'slechte' lucht niet naar binnen zou dringen. De gordijnen hielden de zon, maan en hemel buitengesloten. Haar vader had zichzelf in slaap gewiegd in de schommelstoel, maar werd wakker toen zijn dochtertje hoestte. Een jonge arts bood haar vriendelijk iets te drinken aan, ze was te vermoeid om te weigeren. 34


"Moet ze nog eens worden adergelaten?" vroeg haar vader. De arts schudde zijn hoofd. Drie avonden van te voren had de wijze vrouw van het dorp aan de deur gestaan met een zakje aromatische kruiden, maar ze was het donker weer in gewezen. De dokter had opengedaan en zei: "Niemand heeft u geroepen." "Haar moeder maakt zich zorgen," was haar weerwoord. Doodsbang om ervan te worden beschuldigd dat hij zich met hekserij inliet had de dokter tersluiks om zich heen gekeken om zich ervan te vergewissen dat de oude vrouw niet door vertegenwoordigers van het gezag was gevolgd. Hij had de vrouw weggeduwd toen ze probeerde hem een zakje kruiden in de hand te stoppen. Ook haar medicijnen werden de nacht ingesmeten. Nu liep de jonge dokter met een leeg, onzeker gevoel vanbinnen naar het nabijgelegen strand. Sinds hij de zorg van het meisje op zich had genomen had hij elke avond een wandeling gemaakt over het strand. Elke keer had het gezang in zijn hoofd luider geklonken. Hij ging op een rots zitten en begroef zijn hoofd in zijn handen. Hij was met het meisje begaan en bedroefd dat hij geen manier wist om haar beter te maken. Zilvergrijze bijvoetstengels wiegden naast hem heen en weer op de bries. De wind wakkerde aan en het gezang in zijn hoofd begon opnieuw. Eerst vond hij het liefelijk, mooi, maar toen werd het luider en feller en werd hij bang. Hij herinnerde zich al het angstaanjagende verhaal dat hij als kind had gehoord over de Merrows, de mensen uit de zee. En over hoe ze schepen hun koers deden verlaten en tegen de rotsen deden slaan. Wat wilden de mensen van de zee van hem? Het gezang veranderde in ritmisch dreunen dat bonsde in zijn hoofd. Hij stond op en begon te rennen. Hij holde over het strand weg van de zee, totdat hij struikelde en in een veld van bijvoet viel, terwijl de tranen over zijn wangen stroomden. Toen hij die avond terugkwam bij het huisje van het meisje en haar vader, was ze gestorven. Toen de begrafenisstoet voorbijtrok hief een meermin haar wonderschone hoofd op uit de Ierse zee. Ze gleed op een rots en kromde haar rug van inspanning om de stoet te kunnen zien. Tranen van woede en verdriet om het verlies prikten op haar wangen terwijl ze haar vuist hief en gebaarde 35


naar de zilvergrijze bijvoetstengels die in overvloed groeiden aan de kant van de weg en schreeuwde: "Hoe konden jullie zelfs maar één lief klein meisje laten sterven, terwijl er zoveel bijvoet te vinden is?" Tranen van de meermin regenden op de rouwenden neer. De hemel kleurde zwart en de meermin riep een zo verschrikkelijk onweer over hen af dat de dood van het kleine meisje een les voor hen allen werd.7

Ú¦Û

Een oud Schots verhaal

Een meisje uit Galloway leed aan de tering, en de zeemeermin, die de mensen wel vaker goede raad gaf, zong: »Je laat sterven het meisje aan je hand, en toch bloeit bijvoet in het hele land.« Meteen plukten de mensen bijvoet, gaven haar het sap te drinken en het meisje genas. Een ander arm meisje stierf aan dezelfde ziekte en haar lichaam werd uit de poort van Glasgow gedragen. Toen stak de meermin haar hoofd boven water en zong: »Als zij brandnetelsap dronken in maart en bijvoet aten in mei, ging menig vrolijke meid nog blij langs de oever van de Clay.«

Ú¦Û

Eigen ervaringen

Ik was meteen in de ban van het mysterieuze kruid bijvoet, genoemd naar de godin Artemis en nauwelijks voorkomend in kruidenboeken. Ter kennismaking heb ik er vrolijk op los geëxperimenteerd en we hebben inmiddels het een en ander beleefd samen. In een mooi wierookdoosje stond dat het dromen en helderzien bevordert en inderdaad droomde ik veel in de nacht dat ik het voor het eerst brandde en er thee van dronk. De geur vond ik erg prettig en lekker oervrouwelijk. 36


Op de kerstmarkt in Duitsland kocht ik een pakje gedroogde bijvoet, voor het kruiden van een gans. Met Kerst heb ik daar een hele dag aan gewijd en een gans eerst schoongeveegd met takjes bijvoet en hem dan ermee gekruid. Vier uur ging de gans in de oven en het kerstdiner was heerlijk. Helaas ging niemand van de gasten 'op reis' met de gans, maar de sfeer was uitgesproken ontspannen en feestelijk tegelijk. In de vroege uurtjes hebben we de bijvoet daarom maar eens gerookt, en dat had meer effect en maakte lekker dromerig. Eerder had ik al hilarische momenten met mijn bijvoetsigaret op een feestje. Het effect was spectaculair. Niet op mijzelf, want ik vond het gewoon lekker en verder merkte ik niet echt verschil in mijn bewustzijnstoestand, maar wel op de mensen om mij heen, die allemaal een haal wilden nemen. De geur heeft wat weg van hennep en men zweerde op de euforisch stemmende werking. Roken gaat dus prima, dat deden ze in de oorlog bij gebrek aan tabak ook al, maar ik zou het niet overdrijven. Wie weet welk effect het thujon heeft. Bij het vertellen van kruidenverhalen bij een festival rond de Kerst heb ik in de kamer een schelp met brandende bijvoet gezet. Ondanks de drukke plek waar we zaten met veel doorloop was de sfeer in de verhalenkamer sereen. Er ontstond meteen een sacrale ruimte die veel rust uitstraalde. Kinderen en volwassenen luisterden rustig en de sfeer was lekker plechtig en positief. In het Schotse Findhorn gaf ik een kruidenwandeling en een Zwitserse vrouw was dolenthousiast dat ik haar bijvoet aanwees. Zij had dezelfde avond een ceremonie waar zij wierook wilde branden en haar witte salie was op. Ze gebruikte bijvoet en dat werkte prima. Ze vond alleen dat ze wat meer moeite moest doen voor het reinigen van de plek en dat de sfeer iets minder 'licht' werd. De bijvoet groeit natuurlijk wel lekker dichtbij en moet niet helemaal uit Amerika komen, zoals de witte salie. Niet iedereen vindt de wierook overigens lekker: vooral mannen hebben er wat moeite mee. Zelf vind ik de geur aards en oorspronkelijk. Het is echt een geur van Moeder Aarde. Als ik het huis wil reinigen brand ik bijvoet en graag tijdens rituelen. Het heeft zeker een sterk reinigend effect. Een indianenstam heeft het gezegde: ÂťWaar bijvoet brandt, is ook een ceremonie.ÂŤ Sinds ik met dit boekje begonnen was, wonen er een paar bijvoetplanten in mijn tuin. Ze kwamen er vanzelf, kennelijk aangetrokken door mijn interesse, 37


om lekker dichtbij te zijn voor mijn onderzoek! Bijzonder leuk vind ik diegene die zich direct voor mijn achterdeur heeft geïnstalleerd. Bij Savinelli had ik gelezen dat bijvoet spontaan bij helers voor de deur gaat groeien, wat me nieuwe moed gaf voor het afronden van mijn kruidenopleiding. De eerste november dat mijn nieuwe tuingenoten er waren, heb ik een paar van de wortels uitgegraven, wat een hele klus was, omdat die overal waren doorgedrongen tussen de tegels. De wortels zijn wit, lang, dun en heel buigzaam en tijdens het snijden merkte ik dat er een sterke geur van uitgaat, kruidig en wat kamfer-achtig. Van deze wortel maakte ik mijn eerste tinctuur. Ik was lekker bezig op het keukenaanrecht en mijn man kwam even tussendoor en legde iets naast mijn plank met kruiden. "Hoo, dat kan niet. Hier ben ik nu bezig en ik wil liever niet dat je nu stoort," zei ik stellig. Voor mij was het meteen duidelijk: bijvoet helpt focussen. Zo uitgesproken duidelijk en begrensd ben ik anders niet. Trouwens, ik was tijdens het oogsten wat melig winterliedjes aan het zingen maar tegelijk zeer doelgericht bezig. Waar ik bijvoet tegenkom voel ik me meteen thuis en veilig. En er hangt altijd wel ergens een bos te drogen in huis of schuur. Een fantastische kruidenbondgenoot, de Artemisia en goed op weg uit de vergetelheid te ontwaken om ons naar de Oermoeder en de sterren te brengen.

Voetnoten

Ú¦Û

1  Uyldert, Mellie: Lexicon der Geneeskruiden, 1970 2  Madejsky, Margret.: Post-Pill-Syndrom, Naturheilpraxis 6/1995. Margret Madejsky is een Duitse natuurgeneeskundige, gespecialiseerd in therapieën voor vrouwen en heeft meerdere kruidenboeken gepubliceerd. Zij heeft vanuit haar praktijk veel ervaring met bijvoet. 3  Bohn, Dr. med. Wolfgang: Heilwerte heimischer Pflanzen, 1935 4  Dekkers, drs.: www.homeopathienetwerk.nl/artemisia-vulgaris-bijvoet 5  Carr-Gomm, Philip en Stephanie: Het Plantenorkal der Druïden 6 De Cleene, Leujeune (2008): "Compendium van Rituele Planten in Europa"/ Rogovic (1874): Opit slovarya nazvanii jogozapadnii Rassii" 7 Cabot, Laurie: Het Groot heksenboek 38


Bibliografie Bianchini, Corbetta en Pistoia: De plant in de geneeskunde, 1976 Bohn, Dr. med. Wolfgang: Heilwerte heimischer Pflanzen, 1935 Brooke, Elisabeth: Kräuter helfen heilen, 2004 Cunningham, Scott: Enzyklopädie der magischen Kräuter Dodoneus: Cruijdeboeck, 1554; Cruydt-Boeck, 1644 Hveberg, Harald: Noordse mythologie, 1980 Fischer-Rizzi, Suzanne: Medizin der Erde, 2008 Grimm, Jacob: Teutonic Mytologie, Vol. 3 Hilgers, Tanja: Julejaar agenda 2007-2010 Kraus, Michael: Etherische Oliën, 1992 Launert, dr Edmund: Elsevier gids van eetbare en geneeskrachtige planten, 1982 Madejsky, Margret: Post-Pill-Syndrom, Naturheilpraxis 6/1995; Wenn die Hormone verrückt spielen: www.natura-naturans.de Mattioli, Pedro Andrea: New Kräuterbuch,1563 Savinelli, Alfred: Heilende Pflanzen, 1997 Stoerl, Wolf-Dieter: Pflanzendevas, 1997; Heilkräuter und Zauberpflanzen zwischen Haustür und Gartentor, 2009; Naturrituale, 2004; Mit Pflanzen verbunden, 2005 Tabernaemontanus: Neuw Kreuter Buch (1588) Traversier, Rita: TCM mit westlichen Pflanzen: Phytotherapie - Akupunktur - Diätetik www.bijvoet.org www.nissaba.nl www.worldbotanical.com/artemisia.htm www.nl.wikipedia.org/wiki/Bijvoet 39


40

Profile for Tanja Hilgers

Bijvoet  

Bijvoet - het vergeten vrouwen- en sjamanenkruid Het vergeten kruid van de godin Artemis is overal te vinden en kent talrijke toepassingen...

Bijvoet  

Bijvoet - het vergeten vrouwen- en sjamanenkruid Het vergeten kruid van de godin Artemis is overal te vinden en kent talrijke toepassingen...

Advertisement