Page 1

ถอดค�ำบรรยาย วิชาโรคสัตว์ ตดิ คน (zoonosis) คณะสัตวแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล ปั ญญาของแผ่นดิ น

1

Part

Emerging zoonoses of interest : Viral zoonoses and Prion disease

บรรยายโดย อ.น.สพ.ดร.วิทวัช วิริยะรั ตน์ เรี ยบเรี ยงโดย ณัฐพล สีหาวัฒน์ “ไม่ อยากให้ จำ� เหมือนตอนเรี ยน Veterinary Microbiology อยากจะเล่ าให้ ฟังว่ าโรค emerging disease ที่เจอใน ปั จจุบนั มันมีอะไรที่สำ� คัญ หรื อมีอะไรให้ เราระลึกได้ ว่าทุกวันนีม้ ีโรค EID อย่ างนีเ้ กิดขึน้ เรื่ อยๆ”

Emerging หรื อ Re-Emerging infectious disease คืออะไร

ภาษาไทยเรี ยก Emerging disease ว่าโรคอุบตั ใิ หม่ ส่วน Re-Emerging disease คือโรคอุบตั ซิ � ้ำ แต่โดยรวมเราพูด รวมกันว่ า Emerging disease หรื อ EID1 หมายถึงโรคที่เพิ่งเคยเจอในรอบ 10-20 ปี หรื อโรคอะไรที่เคยเจอในอดีตมานานมากแล้ ว แต่ในปั จจุบนั กลับมาเจอได้ อีก โดยอาจมีปัจจัยใดปั จจัยหนึง่ ส่งเสริ มให้ เกิดขึ ้นอีก (Re-Emerging disease) โรคอุบตั ใิ หม่และอุบตั ซิ � ้ำเพิ่งมาตื่นตัวหรื อให้ ความส�ำคัญเมื่อประมาณ 10 ปี มานี่เอง เนื่องจากปั ญหา HIV ระบาด ในคน แล้ วท�ำให้ โรค Re-Emerging disease อย่างเช่น TB, Penicillium marneffei, Cryptococcosis ในคน ที่เคยห่างหาย ไปนาน หรื อปี หนึง่ อาจจะมีน้อยรายกลับมาเจออีกครัง้ อย่างเช่น กรณีการติดเชื ้อ Penicillium marneffei ในสมัยก่อนเมืองไทยไม่มีเลย แต่พอมีการติดเชื ้อ HIV มีคนเป็ น เอดส์ อุบตั กิ ารณ์ที่ภาคเหนือมีการติดเชื ้อเพิ่มขึ ้นจ�ำนวนมาก

Factors ที่ทำ� ให้ เกิด Emerging disease

1) Ecology change การบุกรุกเถ้ าถางป่ า มีระบบเศรษฐกิจที่พฒ ั นามากขึ ้น ต้ องเลี ้ยงสัตว์ในระบบ intensive farm มากขึ ้น มาจาก Emerging Infectious Disease อย่ าย่ อเป็ น ED นะครั บ เพราะมันหมายถึง Erectile Dysfunction

1

 1 Zoonoses


โรคสัตว์ติดคน І‌‌‌ (zoonosis) ‌‌

2) การย้ ายอพยพผู้คน 3) การเดินทาง 4) ระบบอุตสาหกรรมและเทคโนโลยีต่างๆ 5) การพัฒนาของตัวเชือ้ ที่สามารถสัมผัสกับ host ได้ มากขึน้ เชื ้อได้ สมั ผัสกับ host ใหม่ๆ มี host factors เป็ น driving force ท�ำให้ ตวั เชื ้อมีการ adaptation เพื่อให้ อยูร่ อดได้ ใน host นัน้ ดังนันเมื ้ ่อไรก็ตามมันไปเจอ host ที่เหมาะสม ได้ ไวรัสลูกหลานที่ตดิ เชื ้อได้ งา่ ยขึ ้น รุนแรงขึ ้น ก็เกิดการระบาด แล้ วประชากรที่ไม่มีภมู ิค้ มุ กันมาก่อน ก็จะเกิดการระบาดใหญ่ 6) การเกิดหายนะที่ทำ� ให้ ระบบสาธารณสุขเสียหาย เช่น แผ่นดินไหว สึนามิ 7) Bioterrorism (อาวุธชีวภาพ)

ยกตัวอย่ างโรคอุบตั ใิ หม่

ประวัตกิ ารเกิด flu ในโลกของเรา เรามี flu ระบาดครัง้ ใหญ่อยูป่ ระมาณ 3 ครัง้ ที่เป็ น pandemic โดย flu 2009 เป็ น ครัง้ ที่ 4

ครั ง้ แรกปี 1918 เรี ยก “Spanish flu” เกิดขึ ้นในช่วงสงครามโลกครัง้ ที่ 1 มีคนตายประมาณ 20-40 ล้ านคน โดยคน ตายจาก flu มากกว่าคนตายจากสงคราม แต่เดิมเราไม่มีเครื่ องมือที่จะบอก ว่ามันเกิดจากเชื ้ออะไร type ไหน ในปั จจุบนั ทราบแล้ วว่าเกิดจาก H1N1 ที่ร้ ู เพราะเอาศพของทหารที่ฝังในขัวโลก ้ sampling เอาเนื ้อเยื่อปอดมาท�ำ RTPCR ดู จึงรู้ ไข้ หวัด 2009 ก็เป็ น H1N1 อาจารย์ยกตัวอย่างเด็กสัตวแพทย์ เกษตร ไปติดไวรัส H1N1 แล้ วไปฟาร์ ม หมู ท�ำให้ หมูติด H1N1 ในปั จจุบนั นี ้เชื ้อที่ isolate ได้ จาก swine flu ก็พบ H1N1 หมดเลย ไม่พบ H3N3 เหมือนเดิมแล้ ว ดังนัน้ นักศึกษาอย่ างเราควร จะเรี ยนรู้ เอาไว้ เพราะมัน “ไม่ ใช่ เรื่ องไกลตัว” เลย ครั ง้ ที่ 2 เกิดในปี 1957 เรี ยก “Asian flu” คนตายประมาณ 1-4 ล้ าน ครั ง้ ที่ 3 เกิดปี 1968 เรี ยก “Hong Kong flu” คนตายประมาณ 1-4 ล้ าน หลังจากนันก็ ้ มี sporadic เกิดขึ ้นเป็ นระยะๆ ไม่เป็ น pandemics อย่างนี ้

โรคไหนที่คนตายเยอะมากๆ จะเกิดความร่วมมือระหว่าประเทศเกิดขึ ้น แต่ละประเทศในโลกจึงท�ำโปรแกรมเฝ้าระวัง โรคไข้ หวัดใหญ่ โดยในทุกๆ ปี หน่วยงานในประเทศสมาชิกจะต้ องส่งเชื ้อที่แยกได้ ในผู้ป่วยให้ WHO เพื่อ identified ว่า เชื ้อที่ circulate อยูใ่ นโลกของเราเป็ นเชื ้อชนิดไหน วัคซีนที่แจกให้ กบั ประชาชนยังคุ้มโรคอยูห่ รื อไม่ ถ้ าไม่ค้ มุ โรคก็จะเปลี่ยนไป เช่น วัคซีนปี ที่แล้ วกับปี นี ้ก็ตา่ งกัน

วัคซีนของไข้ หวัดใหญ่ จะมีเชือ้ อยู่ 3 สายพันธุ์

1) Flu A H1N1 2) Flu A H3N2 3) Flu B

Emerging zoonoses of interest : Viral zoonoses and Prion disease  2


Influenza virus

อยูใ่ น Orthomyxoviridae มีอยูด่ ้ วยกัน 3 subtype - A เจอได้ ในคนและสัตว์ - B เจอได้ เฉพาะในคน - C จอได้ ในคนและหมู (สุนขั )

จ�ำแนก subtype ได้ โดยการใช้ ยีนหรื อโปรตีน Hemagglutinin กับ Neuraminidase ที่อยู่บนเปลือกผิวของตัว ไวรั ส

Flu A ที่เป็ นปั ญหาส่วนใหญ่ คือ H3N2 และ H1N1 เกิดในคน H7N7 เป็ น avian influenza H5N1 เป็ น avian flu แต่ตดิ มาในคนได้

องค์ ประกอบของไวรั ส รู ปแสดงองค์ ประกอบของไวรั ส

ชันนอกเป็ ้ นเปลือกหุ้ม เป็ น enveloped virus มี spike ยื่นออกมา มีทงั ้ hemagglutinin ใช้ ในการ attach กับ target cells มี neuraminidase ใช้ เป็ นเอนไซม์ในการย่อยตัวมันกับผิวของเซลล์เมื่อตอนจะ budding ออกมาจากผิวของเซลล์

มียีนที่เป็ น RNA 8 ท่อน

แยกตาม subtype มีด้วยกัน 16 Hemagglutinin และ 9 neuraminidase แล้ วแต่วา่ มันจะไปสลับกันไปยังไง

merase ไม่มีความสามารถในการ proof reading

Flu และ RNA virus เกือบทุกชนิด โดยเฉพาะที่เป็ น genomic segmented material DNA/RNA ไวรัสมักมีการก ลายพันธุ์ได้ ง่าย เนื่องจาก RNA virus เมื่อเกิด replication 10,000 base จะมี 1 base ที่ผิดปกติไป เนื่องจาก RNA poly-

โดยปกติ Polymerase enzymes ของร่ างกายเรา เวลาสังเคราะห์ สาย DNA ใหม่ จะมี activity unit หนึ่งที่จะ เอาไว้ proof ว่ าสาย DNA ที่สังเคราะห์ ขนึ ้ มาใหม่ ผิดไปจากพ่ อแม่ หรื อเปล่ า ถ้ าผิดก็จะตัดและแก้ ไขใหม่ แต่ ถ้าเป็ น RNA virus จะไม่ มี activity นี ้ เพราะฉะนันหากมั ้ นสังเคราะห์อะไรได้ ก็จะใช้ อนั นันไป ้ มันจึงมีอัตราการกลายพันธุ์ท่ สี ูง มากกว่ าเชือ้ หรื อไวรั สชนิดอื่นๆ

การกลายพันธุ์ของไวรั ส มี 2 แบบ

1) Antigenic drift มีการเปลี่ยนโปรตีนจุดเล็กๆ ที่ท�ำให้ เกิด point of mutation เกิดขึ ้น จะไม่คอ่ ยรุนแรงนัก เพราะการ เปลี่ยนลักษณะนี ้ subtype ยังไม่เปลี่ยน แต่ตวั antigen อาจเปลี่ยนไปบ้ าง WHO จะมี monitoring อยู่ เช่น H1N1 จาก seasonal flu เดิม มาเป็ น flu 2009 อันนี ้เกิด antigenic drift ยังไม่เปลี่ยน subtype ยังเป็ น H1N1 อยู่   3  Zoonoses


โรคสัตว์ติดคน І‌‌‌ (zoonosis) ‌‌

2) Antigenic shift มีการเปลี่ยน subtype ไปเลย เช่น H3N2 หรื อ H9N2 เปลี่ยนมาเป็ น H5N1 เกิด genetic reassortment กัน คือกระบวนการที่ไวรัส 2 subtype เกิดการ infect เข้ าไปในเซลล์เดียวกัน ในสัตว์ชนิดใดชนิดหนึง่ เช่น หมู นก เป็ นต้ น แล้ วแลกเปลี่ยนยีนทังชิ ้ ้นกัน ยกตัวอย่างเช่น H9N2 กับ H5N1 infect เข้ าไปในเซลล์เดียวกัน มันอาจได้ ลกู ออกมาเป็ น H5N2 หรื อ H9N1 คือเกิด การแลกเปลี่ยนชิ ้นส่วนของสาย RNA ที่อยูภ่ ายในไวรัส การเกิด antigenic shift ท�ำให้ ต้องเปลี่ยนวัคซีนทังหมด ้ และต้ องมีการ monitor อย่างเข้ มงวด ว่าเมื่อเกิด antigenic shift แล้ ว มันท�ำให้ ความสามารถในการคุ้มโรคของวัคซีนเดิม ยังมีประสิทธิภาพอยูห่ รื อไม่

Pandemics flu A

มักจะเกิดขึ ้นเมื่อเกิดการเปลี่ยนแปลงของไวรัสโดยเกิดไวรัสที่มี hemagglutinin subtype ใหม่ๆ เกิดขึ ้น หรื อเป็ น subtype เดิมที่เกิดการเปลีย่ นแปลงแล้ วท�ำให้ ภมู คิ ้ มุ กันของประชากรส่วนใหญ่ในสังคม ไม่ สามารถป้องกันการติดเชือ้ หรือ ป้องกันการเกิดโรคได้

อาจารย์ พดู 2 ค�ำ

1) ป้องกันการติดเชือ้ หมายถึง antibodies หรื อ ภูมิค้ มุ กันของเรา สามารถที่จะป้องกันไม่ให้ เชื ้อที่เข้ ามาสูร่ ่างกาย เรา แพร่ขยายหรื อเพิ่มจ�ำนวนได้ 2) ป้องกันการเกิดโรค หมายความว่า ภูมคิ ้ มุ กันของเราสามารถที่จะยับยังไม่ ้ ให้ ไวรัสที่อยูใ่ นตัวเรา เพิม่ จ�ำนวนจนถึง ขนาดท�ำให้ เราป่ วยได้

ส่ วนใหญ่ วัคซีนที่ผลิตจะป้องกันการเกิดโรคไม่ ได้ ป้องกันการติดเชือ้

การเกิด pandemics หมายความว่าเกิดการระบาดไปในทัว่ โลก หลายทวีป เช่น ไข้ หวัดนกที่เกิด pandemics โรค SARS โรคไข้ หวัดใหญ่ 2009 โรค HIV เหล่านี ้เรี ยกว่าเป็ น pandemics

Epidemics

คือเกิดในพื ้นที่ใดพื ้นที่หนึง่ แล้ วเกิดการระบาดขึ ้น ส่วนใหญ่จะเกิดจาก antigenic shift จากไวรัส flu A หรื อ flu B

รู ป antigenic drift

มีบางชิ ้นส่วนของมันเกิดการกลายพันธุ์ เช่นจาก C เปลี่ยนมาเป็ น G มันท�ำให้ แต่เดิม ปกติยีนจะ encode ไปเป็ น amino acids พอมันกลายพันธุ์ไปเช่น จาก cysteine มาเป็ น guanine พอเปลี่ยนแล้ วการสร้ างกรด amino ก็จะผิดไป ท�ำให้ sequence ของ peptide ที่อยูบ่ น globular protein ของตัวไวรัสเปลี่ยนไปด้ วย

รู ป Reassortment

จะมีไวรัส 2 สายพันธุ์ มาติดเชื ้อในเซลล์เดียวกัน เกิดการแลกเปลีย่ นชิ ้นส่วนภายในของไวรัส ท�ำให้ ไวรัสลูกที่เป็ น RNA virus มีทงั ้ RNA ของทัง้ 2 ตัว เกิดการ selection ว่าตัวไหนสามารถอยูร่ อดได้ ใน host ถ้ าอยูไ่ ด้ ก็จะสามารถเพิ่มจ�ำนวนรุ่นลูก มันต่อไปได้ Emerging zoonoses of interest : Viral zoonoses and Prion disease  4


Reassortment ในคน

ในคนสามารถเป็ นจุดที่ท�ำให้ เกิด reassortment ได้ แต่ นักวิทยาศาสตร์ ปัจจุบนั คิดว่ าหมูเป็ นตัวการที่ทำ� ให้ เกิด reassortment มากกว่ า เพราะหมู เป็ น mixing tank ที่น�ำไวรัสได้ ทงจาก ั้ mammal และ avian virus เพราะโดยปกติ influenza มีความชอบไม่เหมือนกัน จากหลักฐานที่วา่ ไข้ หวัดนกจะติดจากคนสูค่ นไม่งา่ ยเท่ากับไก่กบั ไก่ เพราะฉะนันมั ้ นยืนยันได้ ว่าเนื่องจาก flu virus ชอบจับกับ receptors บนเซลล์ในระบบ respiratory system โดยมีโมเลกุลของน� ้ำตาลที่เรี ยกว่า stearic acids ที่ไม่เหมือนกันระหว่าง mammal กับ avian ไวรัสที่ชอบจับกับ avian species มันมักจะชอบจับกับโมเลกุลของน� ้ำตาลของสัตว์ปีก มันจับกับของคนได้ แต่จบั ได้ ไม่ดีเท่า

ไวรัสของคนหรื อ mammal ก็จะชอบจับกับเซลล์ของ mammal ไม่ชอบจับกับเซลล์ของสัตว์ปีกเช่นกัน

เพราะฉะนันทางภาษาไวรั ้ สวิทยาเราเรี ยกว่ ามันมี species barrier แต่วา่ ไข้ หวัดนกก็สามารถแพร่ไปถึงคนได้ แต่ โอกาสในการเกิดต้ องสัมผัสโรคโดย direct contact และต้ องได้ รับเชื ้อปริ มาณมาก (infection dose ต้ องสูง)

รู ป reassortment ในคน

ส่วนใหญ่ไวรัสไข้ หวัดใหญ่จะมีในนกน� ้ำ ในเป็ ด ในเป็ ดป่ า ไข้ หวัดใหญ่เกือบทุก subtype มีในนก พวกนี ้หมด และก็เป็ น source อันหนึง่ ที่ท�ำให้ ไวรัส มีการพัฒนาการหรือว่ามีการปรับเปลีย่ น genetics ของมันไป

Recombination

คือเกิดการท�ำให้ ตวั ยีนของไวรัสเกิดการ combine กัน เชื่อมกันบางส่วนบาง sequence ไม่ได้ แลกกันทังชิ ้ ้นเหมือน reassortment ท�ำให้ เกิด genetic shift ได้ ถ้ามันไปแลกส่วนที่ส�ำคัญ การเกิด recombination เมื่อเกิดขึ ้นในสัตว์ชนิดใดชนิดหนึง่ ถ้ าสมมติวา่ เกิดในไก่ แล้ วบังเอิญไก่ในประเทศนันมี ้ การ ใช้ วคั ซีนไข้ หวัดนก แล้ วท�ำให้ ไวรัสในไก่ตวั นันเกิ ้ ด mutation ไปต�ำแหน่งที่สำ� คัญ เช่นบน hemagglutinin หรื อ neuraminidase ซึง่ เป็ นจุดที่สว่ นใหญ่เราใช้ เป็ น target ในการสร้ างภูมิค้ มุ กัน เพื่อให้ antibodies เราไป block ส่วนนี ้ไม่ให้ มนั จับกับเซลล์ ถ้ ามันไปเปลี่ยนจุดนัน้ การกระตุ้นภูมิค้ มุ กันต่อไวรัสชนิดที่มนั mutate ไป ก็จะท�ำไม่ได้ มันก็จะเกิดการแพร่กระจาย ในคนก็เช่นกัน

Timeline ของการเกิดไวรั ส flu

ตังแต่ ้ 1918 มาเป็ น H1 มี H3N2 มี H2 มาช่วงหนึง่ แล้ วก็ Russian flu ตังแต่ ้ 1977 มาจนปั จจุบนั จะเห็นว่ ามี H1 ที่มีบทบาทส�ำคัญ ในการท�ำให้ เกิด panic มี H3 บ้ างประปรายโดยท�ำให้ เกิด seasonal flu ใน บางพื ้นที่   5  Zoonoses


โรคสัตว์ติดคน І‌‌‌ (zoonosis) ‌‌

ในเมืองไทยมีชว่ งหนึง่ ที่ H3N2 มันรุนแรงขึ ้น ผู้ป่วยที่ตายจากไข้ หวัดใหญ่บ้านเราเมื่อ 2-3 ปี ก่อนมาจาก H3N2 แต่ พอมีไข้ หวัดใหญ่ 2009 มันก็กลบ H3N2 และ H1N1 เดิมไป

คนตายจากไข้ หวัดใหญ่ 2009 บ้ านเรามีจ�ำนวนถึง 200 คน

รู ป natural hosts of influenza viruses

มีทงหมด ั้ 16 hemagglutinin และมี 9 neuraminidase โดยมี subtype จ�ำนวนมากกว่า แล้ วแต่วา่ มันจะ combine กันยังไง เช่น H3N2 H1N1 เป็ นต้ น

Influenza A

เจอได้ แม้ กระทัง่ ในปลาวาฬ มี host range ที่กว้ างมาก เป็ นได้ ในสัตว์เกือบทุกชนิด จะเห็นว่าความหลากหลายของ host นันกว้ ้ างมาก เป็ นไวรัสที่มี host range กว้ างที่สดุ แล้ ว

Avian flu

เกิดครัง้ แรกที่ฮอ่ งกงในปี 1997 แต่เดิม ตัว H ได้ มาจากตัวห่าน ส่วน N gene ได้ มาจากพวกนกน� ้ำชนิดหนึง่ คล้ ายกับ นกนางนวล เสร็ จแล้ วเกิด reassortment ได้ เป็ น H5N1 เกิดขึ ้น ภายหลังมีคนตายประมาณสัก 10 กว่าราย ฮ่องกงก็จดั การฆ่าไก่ทิ ้งทังเกาะ ้ หลังจากนันโรคก็ ้ หายไป แต่วนั ดีคืนดีปี 2003 ก็เริ่ มมีไข้ หวัดนกในจีนตอนใต้ แพร่มาที่เวียดนาม แล้ วก็มาที่เมืองไทย มันไม่ได้ หายไปไหนในช่วงปี 2003

ท�ำไมเราต้ องสนใจ H5N1

แต่เดิมช่วงที่ไม่มีไข้ หวัด 2009 ระบาด คนก็กงั วลว่า H5N1 จะมีการเปลี่ยนแปลงแล้ วท�ำให้ เกิดการติดเชื ้อระหว่างคน สูค่ นได้ งา่ ย เหมือนไข้ หวัดใหญ่ที่เราติดกันกับเพื่อน โดยปกติไข้ หวัดนก มักจะติดจากไก่มาคนโดยการสัมผัสกับสิง่ คัดหลัง่ เช่น การช�ำแหละซาก การกินซากที่ไม่สกุ ไม่ ติดต่อทางการหายใจโดยตรง แต่เมื่อไรก็ตามที่มีการติดต่อทางลมหายใจโดยตรง เช่น จากคนสูค่ น จะน่ากลัวมาก เนื่องจากมีไข้ หวัด 2009 เข้ ามาแทรก ข่าวนี ้เลยเงียบ แต่ไม่ได้ ลดความกังวลลง มี 2009 ก็จริ ง แต่ความเสี่ยงในการ เกิดการกลายพันธุ์ของ H5N1 ก็ยงั คงมีอยู่ โดยความเสี่ยงเช่น H5N1 มีการ mutate บ่อย เนื่องจาก reservoir โดยธรรมชาติของมันอยูใ่ นสัตว์ปีกได้ หลากหลาย ชนิด ทังสั ้ ตว์ปีกที่แสดงอาการและไม่แสดงอาการ มีความคงทนต่อการติดเชื ้อก็จะหายป่ วยได้ เอง แต่ชว่ งเวลาที่มนั เกิด infection มันก็สามารถ spared แพร่เชื ้อให้ สตั ว์ตวั อื่นได้ เช่น ไก่พื ้นบ้ าน นกในธรรมชาติ H5N1 มีความสามารถที่จะแพร่ข้าม species barrier ได้ จากสัตว์ปีกมาสูค่ น มีอตั ราการตายสูง พอมาติดเชื ้อในคนหรื อใน mammal มากขึ ้น พบว่ามีความรุนแรงมากขึ ้น เพราะฉะนัน้ หากเกิดการติดเชื ้อจากคนสู่ คนได้ เมื่อไร ก็จะเป็ นปั ญาหาที่คอ่ นข้ าง serous

Emerging zoonoses of interest : Viral zoonoses and Prion disease  6


Transmission

- Direct contact จากสิง่ คัดหลัง่ - Airborne ในสัตว์ ปีก ในโรงเรื อนที่มีการเลี ้ยงแบบแออัด - มีการ movement fomites equipment เช่นถาด รถขนอาหาร เครื่ องมือที่ใช้ ในฟาร์ ม - Fecal oral transmission เป็ น route หลักในการแพร่ระบาด - หนู แมลงก็อาจจะเป็ นภาหะได้ จากการติดไปตามขนตามตัวมัน

เชื ้อไวรัสอยูไ่ ด้ ในน� ้ำ ในสิง่ แวดล้ อมประมาณ 1 สัปดาห์ ถ้ าในน� ้ำที่มีอณ ุ หภูมิเย็นๆ ไม่มีแสงแดดอยูไ่ ด้ หลายเดือน ใน อเมริ กา (USES) บอกว่าเคยเจอเชื ้อ flu ในน� ้ำ ตังแต่ ้ ชว่ งหน้ าหนาวไปจนถึงก่อนหน้ าร้ อน กินเวลาถึง 6 เดือนในสระน� ้ำ

บ้ านเราแสงแดดแรง จึงไม่นา่ จะอยูไ่ ด้ นานขนาดนัน้ และจากการส�ำรวจเราเจอเชื ้อไวรัสในดินบริเวณเล้ าของไก่มากกว่า

Aquatic bird reservoir หรื อจากนกป่ ามาสูส่ ตั ว์บ้านเป็ นเรื่ องรอง ส่วนใหญ่การแพร่กระจายในวงกว้ างเกิดจากคน มากกว่า จากการเลี ้ยงสัตว์ที่แออัด การขนส่งระหว่างฟาร์ ม เป็ นตัวหลัก

รู ป pandemic ของ H1N1 2009

ระบาดไปทัว่ โลก ปี ที่แล้ วเป็ นเรื่ องตื่นเต้ น ในเมืองไทย ตอนแรกคิดว่าคนไทยติดไข้ หวัดใหญ่ อัตราการตายไม่สงู มาก แต่พอมี 2009 คนไทยตายมากที่สดุ ในเอเชีย โดยปกติคนที่ตดิ เชื ้อไข้ หวัดใหญ่ 2009 เป็ นคนที่มี underlying disease อยูแ่ ล้ ว เช่น เบาหวาน โรคอ้ วน ความดัน immune suppression มันจึงบ่งบอกว่าคนไทยมี underlying disease ค่อนข้ างเยอะในหมู่ ประชากร จึงท�ำให้ โรคนี ้มีความรุนแรงมากกว่าที่อื่น

รู ปที่ Mexico

Mexico เป็ นจุดเริ่ มต้ นของการระบาดไข้ หวัดใหญ่ 2009 มาจากฟาร์ มหมูฟาร์ มหนึง่ คนเลี ้ยงเริ่ มป่ วย แล้ วแพร่เชื ้อมา ให้ ครอบครัว เริ่ มแพร่ไปเรื่ อยๆ มีเด็กป่ วยมากขึ ้น รัฐบาลจึงเริ่ มเข้ าไป monitor เชื ้อไวรัสไข้ หวัดใหญ่ H1N1 2009 ต้ นก�ำเนิดมันมาจาก หมู คน และ aviant species ด้ วย เกิดเป็ น triple reassortment มีการผสมกันครัง้ ที่ 2 อีกทีระหว่างหมูกบั หมู จะเห็นว่าวิวฒ ั นาการของไวรัสมันเป็ นขันตอน ้ จาก host ที่มีหลาย generation ไม่วา่ จะเป็ นสัตว์ปีก คน และ mammal อื่นๆ WHO ประกาศ phase ของการระบาด H1N1 เมื่อปี 2009 เป็ น phase 5 แล้ ว ถ้ าเป็ นโรคที่ท�ำให้ ตายเยอะๆ ปกติ สนามบิตต้ องปิ ด ห้ ามมีการเดินทางระหว่างประเทศ มีมาตรการการใช้ thermoscan ที่สนามบิน ตรวจคนที่มีไข้ หากมีก็กกั ตัวไว้ ซึง่ วุน่ วายมาก แต่ป้องกันไม่ได้ เพราะ H1N1 มัน shedding เชื ้อ ตังแต่ ้ ยงั ไม่มีไข้ หลังจากติดมา 24 ชัว่ โมงมันก็เริ่ มแพร่เชื ้อแล้ ว ออกมาจากลมหายใจ จาก secretion ตังแต่ ้ คนที่ตดิ เชื ้อยังไม่แสดงอาการป่ วย เพราะฉะนันไวรั ้ สที่เก่งมากๆ มันจะมี character คือ 1) แพร่ เชือ้ ได้ ง่าย 2) host ที่ตดิ เชือ้ ไม่ แสดงอาการรุ นแรง มากนัก สามารถเดินทางหรื อท�ำกิจกรรมปกติได้ ท�ำให้ ไวรัสแพร่ได้ มันก็เลยท�ำให้ เกิดการติดเชื ้อใน poppulation นันมากขึ ้ ้น เรื่ อยๆ   7  Zoonoses


โรคสัตว์ติดคน І‌‌‌ (zoonosis) ‌‌

ปั จจุบนั ความกลัวต่อ flu 2009 ลดลงแล้ ว แต่ละประเทศเริ่ มมองว่าเป็ นเพียง flu ธรรมดา เพราะจากหลักฐานที่วา่ หาก ไม่ได้ ป่วยเป็ นโรค underlying disease ไม่วา่ จะเป็ น เบาหวาน ความดัน โรคอ้ วน ก็จะไม่รุนแรงมากนักพักอยูบ่ ้ านก็สามารถ หายเองได้

Nipah virus outbreaks

เกิดระบาดครัง้ แรกในปี 1998 ที่อินโดนีเซีย ในหมูบ่ ้ านหนึง่ ใกล้ ๆ กับไทย หมูบ้านนันมี ้ ฟาร์ มหมู หมูเริ่ มป่ วย คนเลี ้ยง เริ่ มป่ วยตายไป เป็ น 100 คน ติดเชื ้อแล้ วตายภายในไม่กี่วนั มีรายงานทังหมด ้ 265 case ตายไปทังหมด ้ 100 คน Nipah virus มี consequence ของล�ำดับเบสใกล้ เคียงกับ Hendra virus ของออสเตรเลีย เลยเริ่ มรู้วา่ มันเป็ นเชื ้ออะไร แล้ วเริ่ มมีวคั ซีนให้ ใช้

วิธีการก�ำจัดก็ท�ำการถีบหมูลงไปในหลุมแล้ วใช้ ปืนยิง แล้ วฝั งหมูไป

โรคนี ้แพร่ไปที่สงิ คโปร์ ท�ำให้ คนตาย 1 คน ไปที่บงั คลาเทศ ไม่สามารถระบุได้ วา่ มันมีความเชื่อมโยงกันไหม แต่พบ ว่าที่บงั คลาเทศมีการติดต่อที่แตกต่างไปจากที่อื่น (ที่อื่นเป็ นหมูไปคน) จากค้ างคาวสูม่ นุษย์ โดยติดต่อผ่านผลไม้ ค้ างคาวมันมากินน� ้ำหวานในหม้ อ หินแล้ วหล่นลงไป หรื อฉี่ แล้ วปนเปื อ้ น น� ้ำหวานก็เอาไปขาย พบว่าการป่ วยตาย ของคนจะเป็ นไปตามเส้ นทางกานส่งขายของน� ้ำหวาน (น� ้ำปาล์ม) เลยสรุปได้ วา่ การแพร่ระบาดของเชื ้อมาจากค้ างคาวโดยตรง นอกจากนี ้ยังมีเด็กที่ปีนขึ ้นไปกินผลไม้ ที่ค้างคาวมันกินไว้ แล้ วมากินต่อ ไม่ท�ำความสะอาด ก็ติด Nipah virus จาก น� ้ำลาย ในบ้ านเรายังไม่เคยเจอการระบาดในคนหรื อในหมู แต่เจอในค้ างคาว โดยทีมของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เจอตัว เชื ้อในค้ างคาว Nipah virus อยูใ่ นกลุม่ ของ paramyxoviridae เป็ น enveloped RNA virus ชื่อ Nipah เป็ นชื่อหมูบ้านในมาเลเซียที่ เจอการระบาดครัง้ แรก มี host คือค้ างคาวกินผลไม้ หรื อค้ างคาวฉี่ลงบนฟาร์ มหมู คนมาล้ างคอกก็สมั ผัสกับเชื ้อ ในการ survey โรคพบว่าสัตว์เกือบทุกชนิดสามารถติดเชื ้อ Nipah ได้ ไม่วา่ จะเป็ น หมา แมว หนู ม้ า ค้ างคาว สัตว์ป่า หมูป่า มี incubation period 4-18 วัน ส่วนใหญ่อาการจะขึ ้นกับสุขภาพของ host

อาการจะคล้ ายไข้ หวัดใหญ่ ปวดเมื่อยกล้ ามเนือ้ สิ่งส�ำคัญคือการเกิด encephalitis เกิดการชัก coma

ในมาเลเซียกับสิงคโปร์ ผ้ ปู ่ วยส่วนใหญ่จะมีอาชีพที่เกี่ยวข้ องกับตัวหมู

ติดต่ อได้ จาก 1) การ contact ผ่ านผิวหนัง 2) ผ่ านทางการกิน

Emerging zoonoses of interest : Viral zoonoses and Prion disease  8


รู ป histology ของ neuron

พบ antigen ของไวรัสเต็มไปหมดเลย ย้ อมสี immunohistochemistry พบสีแดงๆ กระจาย

Nipah virus ในประเทศไทย

เจอในไทยในค้ างคาวแถวๆ ภาคกลาง ฉะเชิงเทรา หนองแคม ชลบุรี เป็ นรายงานของอาจารย์จฬุ าฯ ที่ท�ำ เจอประมาณ 7 เปอร์ เซ็นต์ในฉี่ตรวจโดยใช้ RT-PCR

Nipah virus จึงเป็ นโรคที่มีความเสี่ยงในบ้ านเรา จ�ำเป็ นที่ต้องมีการ monitor ตลอด

Severe Acute Respiratory Syndrome; SARS

ระบาดประมาณปี 2002 ที่ภาคใต้ ของจีน case ส่วนใหญ่จะอยูใ่ นจีนหรื อชุมชนที่มีคนจีนอยู่ ซึง่ อาจจะเป็ นเพราะ genitic หรื อ behavior ของชนชาติ ระบาดไปทัว่ โลกมีคนป่ วย 8,000 ราย ตายไป 700 กว่าคนทัว่ โลก เมืองไทยมีประมาณ 2-3 case จะเห็นว่าโรคแพร่ กระจายไปตามเส้ นทางการบินของเครื่ องบิน จากจีนไปแถวเวียดนาม จากเวียดนามไปสิงคโปร์ ไปแคนาดา เข้ าอเมริ กา ไป ยุโรป ไปทัว่ เลย SARS เป็ น corona-like virus มี plam civets เป็ น reservoir ตามธรรมชาติ มี raccoon dog เป็ น reservoir ในทาง จีนตอนใต้ มี domestic cat และ ferrets ไว้ เป็ นสัตว์ ทดลองและเป็ น animal model ไว้ สำ� หรั บศึกษาวิจยั

ภาพตลาดขายเนือ้ สดทางจีนตอนใต้

จะเห็นว่ามีการขาย plam civets เนื่องจากคนจีนชอบบริ โภค พบว่าคนพวกนี ้เริ่ มมี titer ต่อเชื ้อ แต่ไม่แสดงอาการ อะไร แต่คนที่เป็ นนักท่องเที่ยวที่ไปก็ไปรับเชื ้อมาแล้ วมีการแพร่กระจายไปทัว่ โลก SARS จึงเป็ นโรคที่เป็ นตัวอย่ างว่ า transportation เป็ นปั จจัยส�ำคัญที่สุดอันหนึ่งในการแพร่ โรคจากจุดหนึง่ ไปยังจุดหนึง่ (classical model)

ความหยาบคายกลายเป็นกลายเป็นวิธที ที่ กุ คนยอมรับได้ในการประกาศว่าคุณเซ็งและ เบือ่ หน่ายกับทุกสิง่ ทุกอย่าง และจะไม่ทนมัน อีกต่อไป ค�ำพูดเลวๆ กลายเป็นค�ำพูดทีช่ อบ ธรรมด้วยเหตุผลเดียวกัน และเราก็หลีกเลีย่ ง มันไม่ได้เลย

- รัสเซลล์ เบเกอร์

  9  Zoonoses

Emerging viral disease  

เป็นถอดความของเราเอง

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you