Issuu on Google+

Faculty of Veterinary Science Mahidol University wisdom of the land

สวนสัตว์ดุสิต เขาดินวนา

1st, August, 2011

Wildlife Medicine เสนอ

อ.น.สพ.ดร.มาโนชญ์ ยินดี อ.น.สพ.เชาวพันธ์ ยินหาญมิ่งมงคล

นศ.สพ.ณัฐพล นศ.สพ.นัยนา นศ.สพ.สิริกร นศ.สพ.อรวรรยา นศ.สพ.ณัฏฐิญา

สีหาวัฒน์ สุขสันติลาภ ภมรสุพรวิชิต นุชนารถ กระจ่างพิศ

จัดท�ำโดย 5016007 5016009 5016019 5016022 5016027


2 | รายงานวิชาเวชศาสตร์สัตว์ป่า (wildlife medicine)

ส่วนแสดงสัตว์ป่าที่เหมาะสมในสวนสัตว์ดุสิต สถานที่: เกาะนก เกาะนกเป็นส่วนจัดแสดงสัตว์ปีกที่ตั้งอยู่ริมน�้ำ ภายในจัดแสดงนิทรรศการเกี่ยวกับนก และ จัดแสดงนกหลากหลายชนิด โดยแบ่งเป็น 2 ส่วนคือส่วนกรงเล็กที่จัดแสดงตามชนิดของนกชัดเจน และส่วนกรงใหญ่ที่จัดเป็นสวนป่าจ�ำลอง เพื่อรวบรวมนกนานาชนิดให้นักท่องเที่ยวได้ชม


สวนสัตว์ดุสิต เขาดินวนา | 3

กรงเล็ก

กรงเล็กทีเ่ รียงอยูร่ อบนอกเป็นกรงจัดแสดงนกแต่ละชนิด ได้แก่ นกปากขอชนิดต่างๆ นกหงส์ หยก นกขุนแผน เป็นต้น ลักษณะของกรงเลีย้ งมีความแข็งแรงทนทาน มีหลังคากันแดดและฝน ภายใน กรงจัดสภาพแวดล้อมให้ใกล้เคียงธรรมชาติและมีสงิ่ จ�ำเป็นส�ำหรับนก ยกตัวอย่างเช่น ในกรงนกปากขอ มีคอนไม้ให้เกาะ มีขอนไม้ให้ทำ� รัง ในกรงนกหงหยกมีลกู มะพร้าวส�ำหรับเป็นทีอ่ ยูอ่ าศัยของนก เป็นต้น นอกจากนี้ยังส่งเสริมการแสดงพฤติกรรมที่หลากหลายโดยการมี enrichment ทั้งด้านการจัดสิ่ง แวดล้อม โดยใส่ลกู บอลของเล่นให้นก และการจัดการด้านอาหาร โดยมีอาหารชนิดใหม่ให้แก่นกหลัง จากให้อาหารชนิดเดิมระยะหนึ่งแล้ว

กรงใหญ่

ลักษณะของกรงนกใหญ่เป็นกรงขนาดใหญ่ มีความแข็งแรงทนทาน ความสูงของกรงเหมาะ สม ประตูทางเข้าออกมีสองชัน้ และมีบอ่ ส�ำหรับใส่นำ�้ ยาฆ่าเชือ้ อยูห่ น้ากรง ภายในมีกรงย่อยจัดแสดง นกแก้วมาคอว์ นกกระตั้ว นกเงือกชนิดต่างๆ และ นกกระเรียน ส่วนบริเวณอื่นๆ ในกรงจัดเป็นพื้นที่ ให้นักท่องเที่ยวสามารถเดินดูนกได้อย่างอิสระ ทีป่ ระตูทางเข้ากรงจัดแสดงนิทรรศการให้ความรูเ้ กีย่ วกับนกไว้อย่างครบถ้วน นอกจากนีย้ งั มี ป้ายบอกข้อมูลของนกแต่ละชนิด จัดแสดงตามจุดต่างๆในกรง เพื่อให้นักท่องเที่ยวได้ความรู้ไป พร้อมๆกับความเพลิดเพลิน และยังมีปา้ ยเตือนให้นกั ท่องเทีย่ วระมัดระวังอันตรายทีอ่ าจเกิดจากการ ถูกนกขนาดใหญ่จิก สภาพแวดล้อมภายในกรงใหญ่มีอากาศถ่ายเทสะดวก อุณหภูมิไม่ร้อนหรือหนาวจนเกินไป มีแหล่งน�้ำ ต้นไม้เทียมขนาดใหญ่ที่ท�ำโพรงไว้ส�ำหรับให้นกท�ำรัง และมีต้นไม้จริงอยู่หลากหลายชนิด จนดูราวกับเป็นป่าในธรรมชาติ ท�ำให้นกสามารถท�ำรังและมีที่พักหลบภัยได้เหมาะสม นอกจากนี้ บริเวณทางเดินยังได้รับการดูแลความสะอาดเป็นอย่างดี จึงไม่มีกลิ่นของสิ่งปฏิกูลหรือเศษอาหาร สภาพแวดล้อมโดยรวมสงบ สวยงาม เหมาะแก่การพักผ่อนหย่อนใจ พืน้ ทีข่ องเกาะนกทัง้ หมดตัง้ อยูห่ า่ งไกลจากส่วนแสดงสัตว์ผลู้ า่ และห่างไกลจากสวนสนุกหรือ บริเวณจัดกิจกรรมที่มีเสียงดัง ท�ำให้เป็นผลดีต่อนกในแง่ที่ไม่มีเสียงดังรบกวนการด�ำรงชีวิต นอกจาก นี้ ที่บริเวณทางเดินยังติดป้ายเตือนนักท่องเที่ยวไม่ให้ส่งเสียงดังรบกวนนกที่ก�ำลังฟักไข่อยู่อีกด้วย


4 | รายงานวิชาเวชศาสตร์สัตว์ป่า (wildlife medicine)

ภาพแสดง ลูกบอลในกรงนก จัดเป็น environmental enrichment อย่างหนึ่ง

ภาพแสดง สภาพแวดล้อมในกรงนกใหญ่ จัดให้มีลักษณะเป็นสวนป่าเลียนแบบธรรมชาติ


สวนสัตว์ดุสิต เขาดินวนา | 5

ภาพแสดง กรงนกกก เป็นกรงย่อยที่อยู่ในกรงนกใหญ่ การเลี้ยงและจัดแสดงนกขนาดใหญ่นี้ จ�ำเป็นต้องแยกตัวสัตว์ออกจากนักท่องเที่ยวโดยสิ้นเชิง เพื่อป้องกันการเกิดอันตรายจากการถูกนก จิก และป้องกันการรบกวนการจับคู่ผสมพันธุ์ของนกชนิดนี้

ภาพแสดง ป้ายเตือนอันตรายที่หน้ากรงนกกก


6 | รายงานวิชาเวชศาสตร์สัตว์ป่า (wildlife medicine)

ภาพแสดง กรงนกแก้ว ซึ่งเป็นกรงย่อย ในกรงนกใหญ่ มีการจัดสภาพแวดล้อม เป็นอย่างดีและมีป้ายความรู้ประกอบ

ลักษณะที่ถูกต้องตรงตามทฤษฎี

ลักษณะการจัดแสดงของเกาะนกเป็นการจัดตามระบบ Taxonomic Organizational Concept คือการแบ่งหมวดหมู่การจัดแสดงตามชนิดสัตว์ โดยตรงตามวัตถุประสงค์สวนสัตว์ อันได้แก่ - สนับสนุนการอนุรักษ์สัตว์ป่า ทางสวนสัตว์ได้รวบรวมนกนานาชนิดไว้ทเี่ กาะนกแห่งนี้ บางชนิดหายากและใกล้สญ ู พันธุ์ เช่น นกเงือก นกกระเรียน เป็นต้น และยังจัดแสดงป้ายความรูเ้ พือ่ ให้นกั ท่องเทีย่ วมีจติ ส�ำนึกและตระหนัก ในความส�ำคัญของนกชนิดนั้นๆ ถือเป็นการสนับสนุนการอนุรักษ์สัตว์ป่าได้ในอีกแนวทางหนึ่ง - จัดกลุ่มเพื่อขยายพันธุ์ ทางสวนสัตว์ได้จัดให้นกแต่ละชนิดอยู่เป็นคู่ หรืออยู่เป็นกลุ่มที่มีทั้งเพศผู้และเพศเมีย เพื่อ สนับสนุนให้เกิดการขยายพันธุ์ นอกจากนี้ยังมีการจัดท�ำโพรงเทียม และจัดสภาพแวดล้อมต่างๆ ให้ เหมาะสมส�ำหรับการจับคู่ผสมพันธุ์ และการวางไข่ของนก

- ให้สันทนาการแก่สาธารณะ การให้สนั ทนาการแก่นกั ท่องเทีย่ วในส่วนของเกาะนกยังไม่มกี จิ กรรมใดๆ ชัดเจน แต่ดว้ ยการ


สวนสัตว์ดุสิต เขาดินวนา | 7

จัดแสดงสวนป่าจ�ำลอง และด้วยสีสันความสวยงามของนกหลายชนิด เพียงนักท่องเที่ยวได้เดินชม ก็ ก่อให้เกิดความเพลิดเพลิน เกิดความประทับใจโดยไม่ต้องมีการสันทนาการใดๆเพิ่มเติมอีก - ให้ความรู้แก่ผู้เข้าชม ทางสวนสัตว์ได้จัดแสดงห้องนิทรรศการและป้ายความรู้ต่างๆไว้อย่างเหมาะสม - ศึกษา วิจัย การศึกษาวิจยั เป็นสิง่ ทีไ่ ม่สามารถสังเกตเห็นได้จากการเยีย่ มชมสวนสัตว์ แต่เมือ่ พิจารณาจาก นิทรรศการความรูต้ า่ งๆแล้ว คาดว่าทางสวนสัตว์นา่ จะมีการศึกษาเกีย่ วกับนกหลายชนิด และคาดว่า น่าจะสนับสนุนงานวิจัยต่างๆอีกด้วย สิ่งส�ำคัญอีกประการที่ต้องค�ำนึงถึงในการเลี้ยง หรือจัดแสดงสัตว์ในสวนสัตว์ คือ Animal welfare หรือสวัสดิภาพสัตว์ อันประกอบด้วย

- ปราศจาก ความกลัว - ปราศจากความไม่สบายกาย - ปราศจากโรคภัยไข้เจ็บ - ปราศจากความหิว และการได้รับสารอาหารไม่เพียงพอ - แสดงพฤติกรรมตามธรรมชาติได้อย่างอิสระ

เกาะนกได้ตั้งอยู่ห่างไกลจากสิ่งรวบกวน มีการป้องกันสัตว์นักล่าในธรรมชาติด้วยกรงที่แข็ง แรงและมิดชิด ภายในจัดสภาพแวดล้อมเหมือนธรรมชาติท�ำให้นกสามารถออกหากิน จับคู่ผสมพันธุ์ ท�ำรัง และแสดงออกซึ่งพฤติกรรมตามธรรมชาติได้อย่างอิสระ มีเจ้าหน้าที่ของสวนสัตว์จัดเตรียม อาหารใส่ถาดวางไว้ตามจุดต่างๆในกรง และคอยตรวจตราว่ามีนกที่แสดงอาการผิดปกติหรือไม่ เมื่อ พบว่ามีความผิดปกติ ทางสวนสัตว์ก็มีสัตวแพทย์ผู้ช�ำนาญเกี่ยวกับสัตว์ป่า คอยให้การดูแลรักษาจน หายจากความผิดปกตินั้นๆ เมือ่ พิจารณาครอบคลุมในเรือ่ งๆต่างๆแล้ว จึงสรุปได้วา่ การจัดการเกีย่ วกับเกาะนกมีพนื้ ฐาน คือสวัสดิภาพสัตว์ ทั้งนี้เพื่อการอนุรักษ์พันธุ์สัตว์ป่าอย่างยั่งยืน อย่างไรก็ตาม การเลีย้ งสัตว์ไว้ในกรงเลีย้ งนานๆจะท�ำให้สตั ว์อยูใ่ นสภาวะซ�ำ้ ๆในทุกๆวัน ส่ง ผลให้เกิดความเบื่อหน่าย ความเครียด และสัตว์จะแสดงพฤติกรรมเบี่ยงเบนไปจากพฤติกรรมตาม ธรรมชาติมากขึ้นเรื่อยๆ จึงมีความจ�ำเป็นที่จะต้องจัดหา Enrichment เพื่อส่งเสริมให้เกิดกิจกรรมที่ หลากหลาย ท�ำให้สัตว์แสดงพฤติกรรมตามปกติ และลดพฤติกรรมที่ไม่ปกติ ซึ่งการจัดการในเกาะนก นั้นมีการเปลี่ยนอาหาร และยังมีลูกบอลของเล่นให้แก่นกอีกด้วย


8 | รายงานวิชาเวชศาสตร์สัตว์ป่า (wildlife medicine)

ข้อเสนอแนะ

ในเกาะนกจัดแสดงนกชนิดต่างๆได้แก่ นกกก, นกกระเรียน, นกแก้ว, นกยูง, นกเป็ดน�้ำ, นก กระรางหัวหงอก, นกชาปีไหน, นกขมิน้ ท้ายทอยด�ำ, นกเอีย้ งหัวทอง, นกกวัก, นกแซงแซว, นกกระติด๊ , นกปรอดด�ำ, นกเขียวคราม, นกเอี้ยงด่าง, นกแต้วแล้ว, นกเดินดง, นกอัญชัญ, นกพิราบ, นกกาน�้ำ, นกเป็ดน�้ำ ฯลฯ ซึ่งนกแต่ละชนิดต้องการสภาพนิเวศของแหล่งที่อยู่อาศัยและแหล่งหากินที่แตกต่าง กันอันเป็นผลสืบเนื่องมากจากวิวัฒนาการการปรับตัวให้เข้ากับสภาพแวดล้อมเพื่อการอยู่รอด หาก จ�ำแนกนกตามแหล่งที่อยู่อาศัยและแหล่งหากินแล้วสามารถจ�ำแนกออกได้ ดังนี้ 1. นกน�้ำที่อาศัยและหากินกลางทะเล 2. นกน�้ำที่อาศัยและหากินในบริเวณพื้นที่ชุ่มน�้ำ 3. นกที่อาศัยและหากินในป่า 4. นกที่อาศัยและหากินในบริเวณทุ่งโล่ง หากพิจารณาแหล่งที่อยู่อาศัยตามชนิดของนกที่จัดแสดงในเกาะนก พบว่ายังมีการจัดสภาพ แวดล้อมบางส่วนที่ยังไม่เหมาะสมกับนกชนิดนั้นๆ ได้แก่กรงของนกกระเรียน ตามธรรมชาติแล้วนก กระเรียนจะหากินในพื้นที่ชุ่มน�้ำ และจับคู่ท�ำรังด้วยวัสดุจ�ำพวกกก อ้อ หรือพืชอื่นๆ ในกรงเลี้ยงแม้ จะมีแหล่งน�ำ ้ และให้อาหารโดยน�ำอาหารไปวางบริเวณทีม่ นี ำ�้ เพือ่ เลียนแบบธรรมชาติ แต่เมือ่ ไม่มพี ชื ที่นกกระเรียนจะสามารถท�ำรังได้ ก็ไม่สามารถคาดหวังถึงการขยายพันธุ์ของนกชนิดนี้ นอกจากนี้ ในส่วนของเกาะนกยังขาดวิทยากร และอุปกรณ์ส�ำหรับส่องดูนกที่อยู่ในกรงใหญ่ หากมีเจ้าหน้าที่คอยให้ความรู้ และมีบริการให้เช่าหรือยืมกล้องดูนก จะเป็นการส่งเสริมกิจกรรมที่ สร้างสรรค์ สร้างจิตส�ำนึกในการอนุรักษ์ และสร้างความประทับใจให้นักท่องเที่ยวมากยิ่งขึ้น


สวนสัตว์ดุสิต เขาดินวนา | 9

ส่วนแสดงสัตว์ป่าที่ไม่เหมาะสมในสวนสัตว์ดุสิต สถานที่ : Aquarium ลักษณะที่ไม่ถูกต้องตรงตามทฤษฎี

ลักษณะการจัดแสดงของ aquarium เป็นการจัดตามระบบ Taxonomic Organizational Concept คือการแบ่งหมวดหมูก่ ารจัดแสดงตามชนิดสัตว์ แต่มกี ารจัดแสดงทีไ่ ม่ตรงตามวัตถุประสงค์ สวนสัตว์ อันได้แก่ - จัดกลุ่มเพื่อขยายพันธุ์ เป็นการจัดแสดงที่ไม่เน้นการจัดกลุ่มเพื่อขยายพันธุ์เนื่องจากสัตว์ไม่มีสถานที่เพียงพอที่จะ ท�ำการขยายพันธุ์ได้ และจากการที่ในบางส่วนของการจัดแสดงมีการเลี้ยงเพียงเพศใดเพศหนึ่ง หรือ เลี้ยงร่วมกับสัตว์ชนิดอื่น ท�ำให้ไม่สามารถขยายพันธุ์ได้ - ให้สันทนาการแก่สาธารณะ เนือ่ งจากส่วนจัดแสดงมีพนื้ ทีท่ จี่ ำ� กัด ท�ำให้สว่ นจัดแสดงมีขนาดทีเ่ ล็ก เดินชมได้คอ่ นข้างยาก และการระบายอากาศภายในตัวอาคารจัดแสดงไม่ดนี กั นอกจากนีก้ ารประดับบริเวณโดยรอบด้วยไฟ กระพริบท�ำให้ผู้ที่เข้ามาชมเกิดอาการเวียนหัวได้ - ให้ความรู้แก่ผู้เข้าชม ป้ายให้ความรูม้ ขี อ้ มูลเกีย่ วกับตัวสัตว์นอ้ ยเกินไป มีเพียงชือ่ สัตว์ แต่ไม่บอกรายละเอียดอืน่ ๆ เกี่ยวกับตัวสัตว์ ซึ่งอาจไม่สามารถให้ความรู้แก่ผู้ที่เข้าชมได้ดีเท่าที่ควร - ศึกษา วิจัย เนือ่ งจากเป็นการจัดแสดงสัตว์นำ�้ ซึง่ มีปริมาณไม่มากนัก ท�ำให้การเข้ามาศึกษาวิจยั ท�ำได้คอ่ น ข้างยาก สิ่งส�ำคัญอีกประการที่ต้องค�ำนึงถึงในการเลี้ยง หรือจัดแสดงสัตว์ในสวนสัตว์ คือ Animal welfare หรือสวัสดิภาพสัตว์ อันประกอบด้วย - ปราศจาก ความกลัว - ปราศจากความไม่สบายกาย - ปราศจากโรคภัยไข้เจ็บ - ปราศจากความหิว และการได้รับสารอาหารไม่เพียงพอ - แสดงพฤติกรรมตามธรรมชาติได้อย่างอิสระ Aquarium เป็นส่วนแสดงสัตว์น�้ำของสวนสัตว์ดุสิต โดยจัดแสดงสัตว์น�้ำหลากหลายชนิดทั้ง


10 | รายงานวิชาเวชศาสตร์สัตว์ป่า (wildlife medicine)

ในตู้กระจกและบ่อเลี้ยงขนาดใหญ่ อันประกอบด้วยสัตว์น�้ำจากแหล่งน�้ำจืดและน�้ำเค็ม บางชนิดเป็น สัตว์หายากมีคณ ุ ค่า แต่สว่ นแสดงนีม้ ลี กั ษณะหลายประการทีไ่ ม่ถกู ต้องตามหลักการของสวนสัตว์ โดย เฉพาะหลักสวัสดิภาพสัตว์ หรือ animal welfare มีผลท�ำให้สตั ว์ไม่สบายทัง้ ด้านร่างกายและจิตใจ เกิด ความเครียด และไม่สามารถแสดงออกซึ่งพฤติกรรมตามธรรมชาติได้ การจัดที่ไม่เหมาะสมแบ่งเป็น ส่วนๆดังต่อไปนี้

ตู้จัดแสดงปลา

1. ขนาด: ขนาดของตู้ปลาไม่เหมาะสมกับขนาดปลาและมีการเลี้ยงที่หนาแน่นเกินไป เช่น ในตู้ปลาไหลมอเรย์และปลาฉลามกบที่อยู่รวมกันถึง 3 ตัว 2. สภาพแวดล้อม: การตกแต่งตู้ปลาที่มากเกินไปไม่เป็นธรรมชาติและใช้วัสดุที่ไม่เหมาะสม นอกจากนี้ลักษณะของน�้ำภายในตู้ปลามีลักษณะที่ขุ่นและไม่มีระบบกรองน�้ำที่มีประสิทธิภาพ 3. การเลี้ยงปลาหลายชนิดไว้ในตู้เดียวกัน: ซึ่งหากไม่มีการคัดเลือกชนิดปลาที่สามรถอยู่ ร่วมกันได้ จะท�ำให้ปลาที่เป็นผู้ถูกล่าจะเกิดความกลัว และตายได้

ภาพแสดง การเลี้ยงที่หนาแน่นเกินไปและขนากของตู้ไม่เหมาะสมกับขนาดของตัวสัตว์


สวนสัตว์ดุสิต เขาดินวนา | 11

ภาพแสดง การเลือกใช้อุปกรณ์ที่ใช้ในการตกแต่งไม่เหมาะสม

ภาพแสดง ตู้เลี้ยงตะพาบมีการจัดสภาพแวดล้อมไม่เหมาะสมกับสัตว์ ตู้มีขนาดเล็กเกินไป และไม่มี พื้นที่แห้งส�ำหรับให้ตะพาบได้ขึ้นมาพัก


12 | รายงานวิชาเวชศาสตร์สัตว์ป่า (wildlife medicine)

ภาพแสดง การตกแต่งตู้ที่ด้วยไฟกระพริบท�ำให้ผู้ที่เข้าชมเกิดความไม่สบายตา

บ่อจัดแสดงปลา

1. ขนาด: บ่อปลาขนาดเล็กมีการเลี้ยงที่หนาแน่นและระดับน�้ำในบ่อปลาต�่ำเกินไป 2. สภาพแวดล้อม: มีปลาตายภายในบ่อ และรั้วที่กั้นระหว่างบ่อปลาเล็กและปลาใหญ่มี ลักษณะเป็นซี่กรงลวด อาจท�ำให้เกิดอันตรายได้ 3. ความปลอดภัย: ที่กั้นระหว่างนักท่องเที่ยวและปลาฉลามมีลักษณะเป็นแผ่นพลาสติกไม่ มั่นคง อาจท�ำให้เกิดอันตรายจากการถูกสัตว์กัดได้


สวนสัตว์ดุสิต เขาดินวนา | 13

ภาพแสดง การเลี้ยงปลาที่ค่อนข้างหนาแน่น และระดับน�้ำที่ต�่ำกว่าระดับน�้ำที่ปลาอยู่ตามปกติ

ภาพแสดง ความไม่ปลอดภัยของที่กั้นตู้ปลา เนื่องจากเป็นพลาสติกที่เอียงลาดลงแม้จะมองเห็น ปลาได้ชัดเจนขึ้น แต่ผู้ชมสามารถยื่นมือลงไปได้ นอกจากนี้การใช้วัสดุที่กั้นบ่อเพื่อแยกขนาดปลาไม่ เหมาะสมซึ่งอาจท�ำให้ปลาเกิดการบาดเจ็บ และมีการละลายของสารจากวัสดุที่กั้น ท�ำให้มีผลต่อ คุณภาพน�้ำได้


14 | รายงานวิชาเวชศาสตร์สัตว์ป่า (wildlife medicine)

ข้อแนะน�ำ

1. ควรเลือกขนาดของตูป้ ลาให้เหมาะสมกับขนาด และจ�ำนวนของปลาหรือสัตว์นำ�้ ทีเ่ ลีย้ ง เพื่อให้มีพื้นที่ในการใช้ชีวิตได้อย่างเหมาะสม สามารถว่ายน�้ำ และพลิกกลับตัวได้อย่างอิสระ 2. พันธุ์ไม้น�้ำที่น�ำมาปลูกในตู้ปลา ควรเลือกให้ใกล้เคียงธรรมชาติ สามารถช่วยดูดแก๊ส คาร์บอนไดออกไซด์ และส่วนที่เป็นของเสียน�ำไปใช้ในกระบวนการสังเคราะห์ด้วยแสงเพื่อเพิ่ม ออกซิเจนในน�ำ้ ได้ อาจพิจารณาให้พชื น�ำ้ เป็นแหล่งอาหารแก่ปลาทีก่ นิ พืชบางชนิด รวมทัง้ เป็นทีห่ ลบ ซ่อนตามพฤติกรรมธรรมชาติ 3. การตกแต่งตูป้ ลาควรพิจารณาถึงแหล่งทีอ่ ยูอ่ าศัยตามธรรมชาติของปลา และสัตว์นำ�้ อื่นๆ รวมทั้งพืชน�้ำ ดิน และหิน 4. อุปกรณ์ที่น�ำมาตกแต่งเพื่อความสวยงามในตู้ปลา ควรเลือกวัสดุที่ไม่เป็นอันตรายต่อ ตัวปลา และสั���ว์น�้ำอื่นๆ อีกทั้งยังสามารถใช้เป็นที่หลบซ่อนของตัวปลาได้ 5. แสงที่เลือกใช้กับตู้ปลาควรเลือกให้เหมาะสม ไม่เป็นอันตราย หรือรบกวนการด�ำรง ชีวิตของปลา และต้องพิจาณาถึงความต้องการแสงของพันธุ์ไม้น�้ำในตู้ปลาด้วย

ข้อควรปรับปรุง

1. ป้ายให้ความรู้ - ควรจัดท�ำป้ายความรู้ที่มีรายละเอียดของสัตว์แต่ละชนิดภายในตู้อย่างครบถ้วน เพื่อให้นัก ท่องเที่ยวได้รับความรู้นอกเหนือจากความเพลิดเพลิน - ภาพสัตว์น�้ำที่ใช้ประกอบในป้ายความรู้ควรมีขนาดใหญ่ง่ายต่อการมองเห็น และใช้เปรียบ เทียบกับสัตว์น�้ำตัวจริงในตู้ หรือบ่อได้ง่าย 2. บ่อจัดแสดงปลาฉลาม - ขนาด: บ่อและพืน้ ทีว่ า่ งของปลาควรมีขนาดทีใ่ หญ่ขนึ้ และควรให้ระดับน�ำ้ ในบ่อมีความลึก ที่เหมาะสม และควรมีการสังเกตว่ามีปลาตายในบ่อหรือไม่ หากพบว่ามีปลาตายในบ่อควรรีบแยก ออกจากบ่อทันที - สภาพแวดล้อม: บริเวณบ่อปลาฉลามไม่มีการจัดบรรยากาศให้ใกล้เคียงกับธรรมชาติเท่า ที่ควร ควรจัดสภาพแวดล้อมใกล้เคียงกับแหล่งที่อยู่อาศัยตามธรรมชาติของสัตว์น�้ำชนิดนั้นๆ มีพันธุ์ ไม้น�้ำ และมีระบบนิเวศน์ที่เหมาะสมกับการด�ำรงชีวิตของสัตว์ การเลือกวัสดุต่างๆ ที่ใช้ในการประดับตกแต่งในน�้ำควรค�ำนึงถึงความปลอดภัยของสัตว์น�้ำ เป็นหลัก เช่น ซี่กรงที่ใช้กั้นบริเวณบ่อปลาฉลามต้องเป็นชนิดที่ไม่มีโลหะละลายออกมาปนเปื้อนน�้ำ หรือเสี่ยงต่อการท�ำให้สัตว์น�้ำได้รับบาดเจ็บ รวมทั้งอุปกรณ์ตกแต่งภายในตู้ปลา ต้องเป็นพลาสติกที่ ไม่มีการหลุดลอกของสี ไม่มีสิ่งมีคม ที่อาจท�ำอันตรายต่อตัวสัตว์น�้ำได้เมื่อสัตว์น�้ำสัมผัส - ความปลอดภัย: ที่กั้นบริเวณบ่อปลาฉลามควรมีการออกแบบให้มีความปลอดภัยต่อผู้ชม มากขึ้น โดยเฉพาะเด็กเล็ก ซึ่งอาจก่อให้เกิดอันตรายได้


สวนสัตว์ดุสิต เขาดินวนา | 15

3. ตู้จัดแสดงปลา - ขนาด: ในตูป้ ลาไหลมอเรย์กบั ปลาฉลามกบควรจะขยายขนาดตู้ หรือลดจ�ำนวนปลาลงเพือ่ ไม่ให้หนาแน่นจนเกินไป และควรมีท่อที่ยาวกว่านี้เพื่อให้ปลาไหลมอเรย์สามารถเข้าไปหลบได้ เนื่องจาก ตามธรรมชาติปลาไหลมอเรย์จะหลบอยู่ตามโพรง นอกจากนี้ควรเพิ่มพื้นที่ที่เป็นพื้นทราย เรียบๆให้กับปลาฉลามกบเนื่องจากเป็นปลาที่อยู่ตามหน้าดิน - สภาพแวดล้อม: น�ำ้ ในตูป้ ลาบางตูม้ คี วามขุน่ มาก ควรมีระบบการควบคุมคุณภาพน�ำ้ ภายใน ตู้ปลาทุกตู้ ประเมินให้มีค่าต่างๆของคุณภาพน�้ำให้อยู่ในระดับที่เหมาะสมต่อการด�ำรงชีวิตของสัตว์ น�ำ้ แต่ละประเภท รวมทัง้ ควรมีการควบคุมอุณหภูมภิ ายในบ่อไม่ให้มคี วามแตกต่างในระหว่างวันมาก เกินไปซึ่งจะมีผลท�ำให้ปลา และสัตว์น�้ำเครียดได้ง่าย ซึ่งสามารถท�ำได้โดย เพิ่มอุปกรณ์ก�ำจัดของเสีย ดังนี้

อุปกรณ์ก�ำจัดของเสีย

การก�ำจัดของเสียในตู้ปลาเป็นสิ่งที่จ�ำเป็นต้องใช้ในการเลี้ยงปลา เพราะเป็นไปไม่ได้ที่เราจะ เปลี่ยนน�้ำให้ปลาทุกวัน แต่ปลาต้องกินต้องถ่ายทุกวันท�ำให้ของเสียมีปริมาณมากขึ้น ถ้าเราไม่ก�ำจัด มันออก การก�ำจัดของเสียส่วนมากเราจะใช้ระบบกรองน�้ำโดยทั่วไปมักจะเห็นกันอยู่มี 2 แบบ 3.1 กรองใต้ทราย (Sub sand filter) เป็นอุปกรณ์ที่ใช้หลักการให้น�้ำผ่านใต้ทรายแล้ว น�้ำจะ พ่นออกทางท่อเหนือพื้น ทรายสิ่งสกปรกก็จะติดอยู่ที่พื้นทราย จุลินทรีย์ในทรายก็จะย่อยสลายของ เสีย 3.2 การกรองแบบเปียก – แห้ง (Wet & dry filter) เป็นการกรองโดยใช้หลักการโปรยน�้ำลง มาโดยมีวัสดุพื้นที่ผิวมาก เป็นตัวรองรับ โดยผ่านตัวกรองหลาย ๆ ชนิด เพื่อให้เกิดประสิทธิภาพ สูงสุด การโปรยน�้ำก็เป็นอีกวิธีหนึ่งที่ ท�ำให้ เพิ่มออกซิเจนให้กับตู้ปลาของเรา และการที่น�้ำผ่านวัสดุ พ้นที่ผิวมากก็จะท�ำให้น�้ำสัมผัสกับพื้นที่ยึดเกาะของ จุลินทรีย์ที่ท�ำหน้าที่บ�ำบัดคุณภาพน�้ำ ทั้ง จุลนิ ทรียท์ ใี่ ช้ออ๊ กซิเจนและจุลนิ ทรียไ์ ม่ใช้ออ๊ กซิเจนในการย่อยสลาย ของเสีย วัสดุเหล่านีม้ กั พบเห็น ทั่วไปเช่น ไบโอบอล (Bioball) กรวดปะการัง ฯลฯ - การเลีย้ งสัตว์นำ�้ หลายชนิดรวมไว้ในตูเ้ ดียวกัน ควรค�ำนึงว่าเป็นกลุม่ ทีส่ ามารถด�ำรงชีวติ ร่วม กันได้หรือไม่ มีความปลอดภัยต่อสัตว์แต่ละชนิดหรือไม่ มีการกัดกันหรือกินกันเป็นอาหารหรือไม่ ค�ำนึงถึงอาหารของปลาแต่ละชนิด และควรให้มีความสวยงาม และเหมาะสมในสายตาผู้เข้าชมด้วย เช่น


16 | รายงานวิชาเวชศาสตร์สัตว์ป่า (wildlife medicine)

- ปลาที่สามารถอยู่รวมกันไม่กัดกัน เช่น ปลาทอง ปลาเทวดา ปลาหางไหม้ ปลาก ระดีมุก ฯลฯ - ปลาที่กินเนื้อเป็นอาหาร เช่น ปลามังกร ปลาออสการ์ ปลาตองลาย ปลาเสือตอ ปลากระทิง ปลาชะโด ฯลฯ

- ควรมีปา้ ยเตือน ห้ามไม่ให้ผเู้ ข้าชมเคาะตูป้ ลา หรือท�ำให้สตั ว์นำ�้ ตกใจ เนือ่ งจากสัตว์นำ�้ บาง ชนิดจะตกใจง่าย และอาจเป็นอันตรายถึงชีวิตของสัตว์ได้ 4. บ่อจัดแสดงปลาฉลาม ควรมีปรับระดับน�ำ้ ให้เหมาะสมกับปลาฉลามและลดปริมาณปลา ลงเพื่อไม่ให้มีความหนาแน่นมากเกินไป เพื่อให้ตรงกับธรรมชาติของปลาฉลาม ดังนี้ ปลาฉลามทั่วไป - ขนาด ความยาวสูงสุดที่พบคือ 549 เซนติเมตร ซึ่งพบที่ประเทศญี่ปุ่น และฟิลิปปินส์ - นิสัยและการกินอาหาร ได้มีการศึกษาปลาฉลาม megamouth จากตัวอย่างที่ถูกจับได้ ขณะที่ยังมีชีวิตอยู่โดยติดเครื่อง transmitter ที่ครีบหลังและติดตามพฤติกรรมอยู่ 2 วัน จึงทราบว่า มันมีการอพยพในแนวดิ่ง (vertical migration) คือในเวลากลางคืนอยู่ใกล้ผิวน�้ำที่ระดับ 10-15 เมตร และด�ำดิ่งลงไปในระดับลึก 200 เมตรจากผิวน�้ำในเวลากลางวัน กระดูกมีแคลเซี่ยมน้อยและมีกล้าม เนื้ออ่อนแอ เนื้อมีน�้ำมากท�ำให้มีการพยุงตัวในน�้ำได้ดี เป็นปลาฉลามที่เชื่องช้ากว่าปลาฉลามอีก 2 ชนิดที่กินแพลงก์ตอนเช่นเดียวกัน คือ basking shark และปลาฉลามวาฬ (whale shark) ปลาฉลาม megamouth นี้มีการเคลื่อนที่ในแนวระดับเพียง 0.95 กิโลเมตร ต่อ ชั่วโมงจึงอาจเป็นเหยื่อของปลา ฉลามชนิดอืน่ และจากบาดแผลทีพ่ บตามผิวหนังพบว่ามันยังถูกโจมตีโดย cookiecutter shark (Isistius brasiliensis) และพบว่าในกระเพาะอาหารของซากปลาฉลาม megamouth มีแพลงก์ตอนสัตว์พวก euphausid (Thysanopoda pectinata) เป็นส่วนมาก นอกจากนี้มี copepod และหวีวุ้น (comb jelly) ด้วยในบางตัวการที่พวก euphausid มีการอพยพในแนวดิ่งเช่นเดียวกันจึงมีความสัมพันธ์กับการกิน อาหารของปลาฉลามชนิดนี้ มันกินอาหารโดยกรองอาหารที่มากับน�้ำ เช่น euphausid copepod แมงกะพรุน หวีวุ้น (comb jelly) และลูกปลาเป็นต้น จึงเป็นพวก filter feeder ขนาดยักษ์ เมื่อมันอ้า ปากทีก่ ว้างใหญ่ ขากรรไกรก็ยดื ออก ภายในปากและริมฝีปากทีม่ สี เี งินเคลือบซึง่ เรืองแสงรวมทัง้ แผ่น สีขาวที่ปลายจมูกดึงดูดให้แพลงก์ตอนสัตว์มารวมตัวกันเข้าไปในปาก มันจึงมีอาหารกินได้ไม่ยากนัก


สวนสัตว์ดุสิต เขาดินวนา | 17

ปลาฉลามกบ - ขนาด เมื่อโตเต็มที่ความยาวที่เคยพบสูงสุด คือ 121 เซนติเมตร พบทั่วไปตามพื้นทราย แนวปะการังในเขตน่านน�้ำอินโด-แปซิฟิก ตั้งแต่ อินเดีย, มาเลเซีย, สิงคโปร์, อินโดนีเซีย, เวียดนาม, จีน, ไต้หวัน, ญี่ปุ่น, ฟิลิปปินส์ จนถึงตอนเหนือของออสเตรเลีย และไทย พบทั้งฝั่งอ่าวไทยและทะเล อันดามัน - นิสัยและการกินอาหาร เป็นปลาฉลามที่หากินอยู่บริเวณหน้าดิน มีพฤติกรรมชอบอยู่นิ่ง ๆ กินแต่พืชและสัตว์น�้ำขนาดเล็กเป็นอาหาร ออกลูกเป็นไข่ โดยที่ตัวเมียจะไม่ดูแล���ข่ แต่จะวางไข่อยู่ บริเวณแนวปะการังที่มีสาหร่ายล้อมรอบอยู่ และสร้างเปลือกไข่ที่แข็งแรงเพื่อปกป้องตัวอ่อนจัดเป็น ปลาทะเลอีกชนิดหนึ่งที่นิยมเลี้ยงเป็นปลาสวยงามจากการที่เป็นปลาขนาดเล็กและสีสันที่สวยงาม 5. ตู้แสดงตะพาบน�้ำ - สภาพแวดล้อม: ในส่วนของตะพาบ ควรเปลี่ยนสถานที่เลี้ยงจากตู้กระจกที่มีขนาดเล็ก และมีสภาพที่อยู่ไม่เหมาะสมต่อการด�ำรงชีวิตของตะพาบ เป็นบ่อตะพาบที่มีส่วนน�้ำ และส่วนบก แยกจากกัน และควรมีขนาดของพืน้ ทีใ่ ห้เหมาะสมต่อขนาด และจ�ำนวนของตะพาบทัง้ หมดเนือ่ งจาก ธรรมชาติของตะพาบเป็นดังนี้ ตะพาบ ตะพาบน�้ำที่พบในประเทศไทย มี 5 ชนิด 1. Trionyx cortilageneus (Bodd) ตะพาบหรือปลาฝา ตะพาบชนิดนี้ มีขนาดใหญ่ประมาณ 2 ฟุตกระดองออกสีเขียวบางที มีจุดสีเหลือง ปกติมี จุดสีด�ำ 2-3 จุด จุดด�ำนี้รูปร่างไม่แน่นอน แต่มี ขอบสีเหลืองหัวมีจุดเหลือง ทั่วไป ตัวผู้ด้านท้องมีสีขาว ส่วนตัวเมียจะมีสีเทาชนิดนี้พบ ทั่วทุกภาค ของประเทศไทย ทางตอนใต้ของพม่า ลาว กัมพูชา เวียดนาม มาเลเซีย และ อินโดนีเซีย 2. Trionyx nakornsrithammarajensis (wirot) ตะพาบข้าวตอก เป็นตะพาบน�้ำขนาดเล็ก กระดองมีรูปร่างกลม มีผิว เรียบ กระดองหัว เท้ามี สีเขียวเข้ม แต่มีจุดสีเหลืองกระจายอยู่ทั่วไป ส่วน ท้องมีสีขาวออกไปทางสีครีม พบในแถบภาคใต้ของประเทศไทย 3. Chitra indica (Gray) ตะพาบม่านลาย ตะพาบชนิดนี้มีขนาด ใหญ่มาก มีกระดองยาวถึง 6 ฟุตมีหัวเล็กและล�ำคอยาว จมูกค่อน ข้างสั้นยาว เล็กมากจะมีแถบสีเหลืองปนน�้ำตาลบนส่วนหัว และกระดองอย่างชัดเจน แถบจะพาดผ่านส่วนหัวยาวอย่างต่อเนื่องมาบนกระดอง ส่วนท้องจะมีสี ขาวหรือ ขาวอมชมพู พบในแม่น�้ำแควน้อยและแควใหญ่ในจังหวัดกาญจนบุรี 4. Dogania subpiana (Geoffroy) ตะพาบแก้มแดง เป็นพันธุ์ที่ เล็กที่สุดกระดองยาว 9-10 นิ้ว กระดองเป็นสีเทามีจุดด�ำ เล็กๆ ประปราย ส่วนหัวเป็นสีเทา ด้านของคอจะเป็นสีแดง ทั้งสองข้าง ท้องมีสีขาวหรือสีเทา พบแถบจังหวัดกาญจนบุรี ตาก ทางภาคใต้ จังหวัดชุมพร และนคร ศรีธรรม ราช


18 | รายงานวิชาเวชศาสตร์สัตว์ป่า (wildlife medicine)

5. Pelochelys bibroni (Owen) ตะพาบหัวกบ เป็นตะพาบที่มี ขนาดใหญ่อีกชนิดหนึ่ง รอง มาจากตะพาบม่านลายขณะที่ตัวยัง เล็กอายุน้อยจะมี สีเขียวจุดเหลืองประทั่วกระดอง พออายุมาก ขึ้นกระดองจะเปลี่ยนเป็นสีมะกอกเข้ม หัวและคอมีสีมะกอกปนเทา เท้าเป็นสีเทา เล็บเป็นสีขาว พบ ในจังหวัดตากพระนครศรีอยุธยา กรุงเทพฯ กาญจนบุรี และนครศรีธรรมราช - อุปนิสัย มักอาศัยอยู่ในน�้ำมากกว่าบนบก โดยตะพาบสามารถกบดานอยู่ใต้น�้ำได้นานกว่า เต่า แม้จะหายใจด้วยปอด แต่เมื่ออยู่ในน�้ำ ตะพาบจะใช้อวัยวะพิเศษช่วยหายใจเหมือนปลา เรียกว่า rasculavpharyngcal capacity เมื่อจะวางไข่ ตะพาบจะคลานขึ้นมาวางไข่ในพื้นทรายริมตลิ่งริมน�้ำที่ อาศัย โดยขุดหลุมแบบเดียวกับเต่าทะเลและเต่าจ�ำพวกอื่นทั่วไป - การเลือกสถานทีเ่ ลีย้ งตะพาบน�ำ้ ปัจจัยทีค่ วรพิจารณาในการเลือกสถานทีเ่ ลีย้ งตะพาบน�ำ้ 1. ต้องเป็นน�้ำจืดสามารถถ่ายเทน�้ำได้สะดวก 2. บ่อเลี้ยงควรเป็นบ่อดินหรือมีโคลน 3. บ่อเลี้ยงตะพาบควรเป็นบริเวณที่มีความเงียบสงบ และมีผักตบชวาให้หลบซ่อนได้ 4. บ่อเลี้ยงตะพาบอยู่ใกล้บริเวณที่มีอากาศถ่ายเทได้สะดวก 5. ระดับน�้ำในบ่อเลี้ยง ลูกตะพาบระดับน�้ำสูง 20 เซนติเมตรและตะพาบโตสูง 30 -40 เซนติเมตร - อาหารตะพาบน�้ำ ตามธรรมชาติตะพาบน�้ำเป็นสัตว์ที่กินอาหารจ�ำพวก ไส้เดือน สัตว์น�้ำ ต่าง ๆ เช่น ปู ปลา กุ้งหอยและยังกินของที่เน่าเปื่อย บางครั้งจะกิน พวกพืชน�้ำ


kaodinwana