Page 1

november2013

8

Vakblad voor de verstandelijk gehandicaptenzorg

Fotoboek

En verder

over relaties

Inclusie

in Duitsland Regie

Meer invloed dankzij totale communicatie

Gehechtheid

als buffer tegen stress Oneens met de deskundige Persoonlijk


Een greep uit onze opleidingen en cursussen ÂŒ8[aKPWXI\PWTWOQMJQR^WT_I[[MVMVUM\MMVTQKP\^MZ[\IVLMTQRSMJMXMZSQVO ÂŒ,QIOVW[\QMS^IVOMPMKP\PMQL[XZWJTMUMVJQRSQVLMZMVRWVOMZMVUM\4>* ÂŒ8[aKPWLQIOVW[\QMSJQRUMV[MVUM\MMV^MZ[\IVLMTQRSMJMXMZSQVO ÂŒ;/4>/XZWJTMUI\QMS^ZIIO\[XMKQĂ MSMbWZO ÂŒ8[aKPWML]KI\QMIIVW]LMZ[MVP]VSQVLUM\TQKP\^MZ[\IVLMTQRSMJMXMZSQVO ÂŒ>MZLQMXQVO[UWL]TMI]\Q[UM");;MVMMV^MZ[\IVLMTQRSMJMXMZSQVO

7XTMQLQVO[^ZIOMV'

Bezoek onze open dag! ___ZQVWOZWMXVTWXMVLIO

23 NOVEMBER OPEN DAG

Vraag het programmaboek aan: www.rinogroep.nl/klik ;\2IKWJ[[\ZII\d*;=\ZMKP\dT dEQVNWLM[S(ZQVWOZWMXVT ;\2IKWJ[[\ZII\d*;=\ZMKP\d

M E N S EN KENNIS

DE OPLOSSINGSGERICHTE BEGELEIDER EEN GIDS VOOR OPLOSSINGSGERICHT WERKEN IN DE VERSTANDELIJK GEHANDICAPTENZORG Tijdschrift Markant: “In het boek wordt de methodiek concreet uitgewerkt. Doordat het boek zo begrijpelijk is geschreven en zo fraai vormgegeven, is het beslist een nuttige gids voor begeleiders. En kan het goed worden gebruikt bij opleidingen, werkoverleg en studiedagen.� Tijdschrift Klik: “Het boek is kort en bondig geschreven, en helemaal op de praktijk gericht, met veel voorbeelden, tips en oefeningen.� Tijdschrift voor Orthopedagogiek: “Een aanrader voor iedereen die werkt met mensen met een lichte verstandelijke beperking. Het boek is zo geschreven, dat je na het lezen gemotiveerd bent om dit direct in de praktijk toe te passen."

Het boek (â‚Ź20,- + porto) is te bestellen bij: John Roeden: j.roeden@baalderborggroep.nl


ditnummer

3

16

Portretten

Gecrasht

22

Inclusie in Duitsland miMakkus

20

Rubrieken 4 Klikactueel 7 Reacties Afbouwen maatregelen 19 Gedragsdeskundige Slow motion 21 Vakbondszaken Flexibiliteit

24 Regie Meer invloed dankzij totale communicatie 25 Dokter Te lang gewacht 26 Verschenen Nieuwe uitgaven

Thema: Stress

8

Gehechtheid als buffer tegen spanningen Stress en probleemgedrag gaan vaak samen. Een veilige en plezierige relatie tussen jou en de cliënt is het beste middel tegen stress. Tijdens een cursus over stress en gehechtheid leerde begeleidster Lenie Liebeek veel over het effect van haar eigen stress op cliënten. David Pitonyak ontdekte dat in een staat waar cliënten hun eigen begeleider kunnen kiezen, aanzienlijk minder probleemgedrag is.

29 Persoonlijk Professional kan alles

Een paar jaar geleden begaf mijn harde schijf het. Na te lang, te veel willen doen, gaf mijn lichaam het signaal: en nú is het even genoeg! Pas toen ik simpele dingen niet meer kon bedenken en hartkloppingen mij wakker hielden, besefte ik wat ik mezelf met mijn gestress had aangedaan. Ik moest opnieuw uitvinden hoe ik mijn leven gezond houd. En ik ontdekte dat als je alles wat rustiger aan doet en met meer aandacht, je meer bereikt dan wanneer je overal doorheen stuitert. Mijn lesje heb ik wel geleerd, maar het blijft een uitdaging om niet weer te gaan vliegen in een tijd dat we meer moeten doen met minder middelen. Ik had vooral mezelf ermee, maar als begeleiders kopje onder gaan door de stress, slepen ze hun cliënten mee. In deze Klik vertelt een begeleidster hoe zij geleerd heeft om dat te voorkomen. |  Tjitske Gijzen


4 klikactueel  Onderzoek

Eigenlijk zijn ouders van zorgkinderen managers, maar ze weten het zelf niet. Dat zijn de ervaringen van de onderzoeksgroep Gezins- en orthopedagogiek van de katholieke universiteit Leuven. Zij hebben een nieuwe vorm van ondersteuning voor ouders van zorgenkinderen tot 14 jaar ontwikkeld. Het project heet Magenta, en past kennis en methodieken uit het management toe op ouders van kinderen met beperkingen. Het bijbehorende werkboek gaat over de balans tussen zorg, werk en leven. Hoogleraar Bea Maes: “Vroeger lag de nadruk vooral op de negatieve gevolgen van het hebben van een kind met een beperking. Geleidelijk aan verschoof de aandacht naar de kwaliteit van het gezinsleven. Daar sluit Magenta bij aan.” Wetenschappelijk medewerker Noor Seghers vult aan: “Het boek is ontstaan uit workshops met 160 ouders met zorgenkinderen. We vertalen managementprincipes naar de gezinssituatie. Let op: wij maken er geen managers van. Ouders zíjn dat al.” | www.kuleuven.be Klik 08 2013  |  www.klik.org

Meer scholing nodig Begeleiders en cliënten raken beschadigd door stress

Er is meer scholing nodig voor begeleiders van complexe cliënten. Orthopedagoge Wietske van Oorsouw promoveerde begin oktober in Nijmegen op onderzoek naar scholing, gedrag en emoties van begeleiders in de gehandicaptenzorg. Mensen met een verstandelijke beperking en forse gedragsproblemen lopen risico op beschadiging en uitsluiting door inadequate begeleiding. Begeleiders zelf lopen ook risico op verwonding, stress en burn out en hebben een baan die veel van hen vraagt. Naast hun basisopleiding hebben begeleiders specialistische kennis en vaardigheden nodig: XX Een agressiemanagement-training leidt tot meer kennis en betere technieken om te kunnen omgaan met agressie. XX Een emotiemanagement-training maakt begeleiders bewust van verschillende manieren om stress te hanteren. XX Coaching helpt om persoonlijke vragen van begeleiders aan de orde te stellen, ook als ze weerstand voelen tegen coaching of als het coachingsdoel bij aanvang vaag is.

coaching in de praktijk. Voor evaluatie van het effect van scholing vindt Van Oorsouw het raadzaam om cliënten zelf te vragen of hun begeleiding verbeterd is. | Considered care for complex clients. Proefschrift van Wietske van Oorsouw. Informatie op de site van de Radboud Universiteit, www.ru.nl.

Scholing in een klaslokaal kan het beste worden gecombineerd met

‘Begeleiders lopen het risico op stress, verwonding en burn out en hebben een baan die veel van hen vraagt’

Foto Jos Lam theatergroep mers, met medewerking Carte Blanch van e

Ouders zijn managers


klikactueel

Speciaal voor jou, als werkende in de verstandelijk gehandicaptenzorg, heeft Klik berichten uit jouw sector geselecteerd

5

Technologie

Steffie helpt bij zorgplan

Tarieven vervoer weer verhoogd De vervoerstarieven voor mensen in rolstoelen en voor kinderen met een Awbz-indicatie worden niet verlaagd. Tot deze opmerkelijke beslissing is staatssecretaris Van Rijn van Vws gekomen na een onderzoek van de Nederlandse zorgautoriteit (Nza). De conclusie uit het rapport van de Nedelandse zorgautoriteit is dat zorgaanbieders en vervoerders al hard hebben geprobeerd de kosten van het vervoer tussen woningen en dagbesteding omlaag te krijgen, maar dat ze het vervoer niet kunnen regelen op basis van de nieuwe lage tarieven. Van Rijn trekt 25 miljoen euro extra uit om de toereikende tarieven te kunnen betalen. Het onderzoek werd uitgevoerd nadat de Tweede Kamer dit voorjaar een motie aannam over het vervoer van rolstoelgebruikers en kinderen met een Awbz-indicatie. Van Rijn schrijft in een brief aan de Tweede kamer dat het vervoer dankzij de maatregelen van zorgaanbieders en vervoerders “tegen lagere kosten dan in voorgaande jaren gerealiseerd kan worden. Ook blijkt dat diverse aanbieders verwachten niet uit te komen met de nieuwe vervoerstarieven voor rolstoelgebruikers en kinderen.” Volgens de onderzoekers kunnen daardoor ongewenste effecten ontstaan zoals: XX cliënten ontvangen minder dagbesteding

XX de dagbesteding is minder passend XX cliënten kiezen ervoor om (een groot deel van) de vervoerskosten zelf te betalen XX specialistische dagbestedingslocaties voor rolstoelgebonden cliënten en kinderen op korte of lange termijn gaan sluiten XX een deel van de rolstoelgebonden cliënten en kinderen blijft thuis met als gevolg een groter beroep op mantelzorg en thuiszorg. XX Voor een deel van deze cliënten kan dit volgens de onderzoekers tot een intramurale opname leiden, omdat de mantelzorgers onvoldoende draagkracht hebben. |

Begin november is op Steffie, een site voor mensen met een verstandelijke beperking, een programma gestart om cliënten meer regie te helpen krijgen over hun ondersteuningsplan. Digitale vriendin Steffie legt uit wat een ondersteuningsplan is, en wat je ermee kunt doen. Ook helpt Steffie de bezoeker om een plan te maken voor een gesprek met de zorgorganisatie. Het nieuwe programma heet ‘Steffie en het ondersteuningsplan.’ Voor cliënten, ouders en begeleiders is het een speels en begrijpelijk hulpmiddel om duidelijk te krijgen waar ze hulp bij willen hebben, en hoe ze daar inzichtelijke afspraken over kunnen maken. Met een oefenprogramma kunnen de mensen zelf aan het werk. Het programma bevat ook een vragenlijst over tips bij de eigen regie over het ondersteuningsplan. | www.Steffie.nl

Het rapport Inventarisatie van knelpunten in het vervoer voor rolstoelgebonden cliënten en kinderen en de brief van staatssecretaris Van Rijn zijn te downloaden op www. rijksoverheid.nl.

Klik 08 2013  |  www.klik.org


6 klikactueel  Nee tegen dwang

Gespecialiseerde tandarts Sinds kort kunnen mensen met een verstandelijke beperking voor specialistische tandheelkundige zorg terecht in Apeldoorn in het Centrum voor bijzondere tandheelkunde (Cbt). Er werkt onder meer een gespecialiseerde tandarts.

Herma van Vliet (op de foto) is pedodontoloog en tandarts gehandicaptenzorg, een bijzondere specialisatie in het tandartsenveld. Het Centrum is onderdeel van de kwaliteitsslag die de ‘s Heeren Loo Zorggroep landelijk wil maken op het gebied van mondzorg. Alle disciplines zijn onder één dak aanwezig. Een gespecialiseerde tandarts, mondhygiënisten, artsen voor verstandelijk gehandicapten en gedragswetenschappers om te begeleiden bij angst of andere problematiek. Daarbij wordt samengewerkt met fysiotherapeuten, logopedisten en een diëtist, onder andere bij slikproblemen. Klik 08 2013  |  www.klik.org

Het tandheelkundig centrum bestaat uit twee behandelkamers. Er is een anesthesist in het Centrum, zodat patiënten niet naar het ziekenhuis hoeven voor een behandeling onder narcose. Dankzij de samenwerking kunnen artsen in het Centrum dan ook andere ingrepen, zoals ooren oogcontroles, uitvoeren die zonder narcose niet uitvoerbaar zouden zijn. | Het Centrum voor bijzondere tandheelkunde is gevestigd bij ‘s Heeren Loo, Regenboogbrink 12 in Apeldoorn, telefoon 055-3696408, tandheelkunde.apeldoorn-CBT@sheerenloo.nl.

Cliënt Menno (35, links op de foto) vertelde op het congres dat hij nu met de taxi naar zijn werk gaat, maar het stuk graag zou fietsen. Het is een probleem vanwege zijn epilepsie, hoewel hij nog maar weinig aanvallen heeft. Dat vindt Menno erg jammer, zei hij op het congres. Volgens hoogleraar Guy Widdershoven helpt een moreel beraad tussen betrokkenen bij zulke dilemma’s. Hij legde op het congres uit hoe je een cultuurverandering tegen dwang bereikt. Hij pleitte, verder nog dan het ‘Nee, tenzij’ in de nieuwe Wet Zorg en dwang, voor een Nee! tegen dwang in de zorg. Dat vraagt volgens hem om een cultuurverandering: XX van controle naar contact XX van handelen naar luisteren XX van informatie naar participatie XX van routine naar reflectie. Widdershoven: “‘Nee’ tegen dwang kan door een relationele benadering, met echte aandacht.”  |

Foto Bob Huisman

Foto Syo van Vliet

Vrijheid gaat niet alleen over vastbinden of vastzetten. Op het vakcongres Net zo vrij als jij van ‘s Heeren Loo Zorggroep kwamen verschillende ervaringen met vrijheidsbeperking van mensen met een verstandelijke beperking voorbij.


ontvangenreacties

7

Reageren kan op redactie.klik@mybusinessmedia, @klikredactie op twitter of in de Klik groep op LinkedIn of Facebook.

Afbouwen maatregelen

Van beheersen naar verdiepen in cliënt “We waren te overtuigd dat we het goed deden.” Paul de la Chambre, voorzitter Raad van Bestuur bij ‘s Heeren Loo Zorggroep was begin oktober openhartig over de situatie van Brandon, de jongeman die in 2011 in een tuigje aan de muur vastgebonden zat bij ‘s Heeren Loo.

Foto Bob Huisman

Net zo vrij als jij: met die slogan heeft zorgorganisatie ‘s Heeren Loo afgelopen jaar gewerkt aan een omslag van beheersen naar “liefdevol verdiepen in de leefwereld van de cliënt”, zo verwoordde De la Chambre dit op het eigen vakcongres op 3 oktober in Radio Kootwijk. “In de periode van Brandon stelden we ons als organisatie niet meer de goede vragen. We liepen op gebaande paden, paden die wij kenden. Nu durven we weer te onderzoeken, leren en ontdekken. Wij creëren weer ruimte om te experimenteren, stellen weer vragen en nemen daarbij weldoordachte risico’s. Wij hebben vrijwel geen separeer- en isoleerruimtes meer en het aantal Zweedse banden in twee jaar tijd teruggebracht van ruim 150 tot 15.” Ook hoofdinspecteur Joke de Vries van de Inspectie voor de Gezondheidszorg (Igz)hield een positief verhaal: “De instellingen in de gehandicaptenzorg zijn goed op weg in het loslaten van middelen en maatregelen. Vorig jaar constateerden we dat veertig procent niet goed bezig was, nu zijn er geen achterblijvers meer.” Maar dat wil niet zeggen dat de gehandicaptenzorg er nu is. De Vries deed een hartenkreet om vooral veel te investeren in begeleiders, ‘want het is heel moeilijk werk. Steun elkaar, denk na over risico’s en weet dat je fouten mag maken, en laat mensen ook meedenken als het niet goed gaat.” | Lees meer over het congres op www.netzovrijalsjij. nl, daar vind je ook de speech van De la Chambre.

“Het is na jarenlang gebruik van vrijheidsbeperkende maatregelen echt mogelijk deze af te bouwen. Wij hebben 3 cliënten uit een Zweedse band geholpen terwijl ze daar hun leven lang al in lagen te slapen. De cliënt van wie wij dachten dat die het meeste problemen zou geven, heeft het juist het beste gedaan. Zo zie je maar weer dat je van te voren eigenlijk niets kan voorzien. Het is met een open mind erin stappen en dan maar zien wat er gebeurt. | Mariëtte Reijn in een discussie over vrijheidsbeperking in de Klik LinkedIn groep

Grensoverschrijdend “Seksueel misbruik krijgt in de gehandicaptenzorg relatief veel aandacht. Maar hoe zit het met de andere vormen van grensoverschrijdend gedrag waarmee mensen met een beperking te maken kunnen krijgen, zoals onthouden van zorg en verwaarlozing, discriminatie en materiële uitbuiting. Hebben jullie hiermee te maken?” | Vraag van Nynke Heeringa in de Klik LinkedIn groep

Koninklijke kus Het nieuwe koningspaar is op bezoek in ons dorp. Regen. Vier cliënten van de dagbesteding wachten al een uur op hun terugkomst. De spanning stijgt. Dan rijdt de koninklijke bus achteruit en parkeert voor onze neus. Het koninklijk gezelschap komt aangelopen. Maxima wil instappen en heeft haar voet al op de treeplank gezet. We zien alleen haar rug. De cliënten juichen en roepen. De koningin draait zich om en er verschijnt een stralende glimlach op haar gezicht.

Ze geeft alle vier de cliënten een hand en de meest enthousiaste een hartelijke zoen. De bus vertrekt. Een verslaggever van het Journaal komt op de gezoende cliënte af en vraagt “Had u dit van tevoren bedacht?” Cliënte draait zich met een vragende blik om naar de begeleider, die aanmoedigend knikt. “Ja!” zegt onze cliënte. Het regent nog steeds. Maar om de groep hangt een regenboog als ze terug wandelen. Gezoend door Maxima! Onze dag kan niet meer stuk! | Ina Braber

Heb je iets bijzonders meegemaakt in je werk? Maak kans op een cadeaubon en stuur je verhaal in 140 woorden naar redactie.klik@mybusinessmedia.nl

Klik 08 2013  |  www.klik.org


8

Tekst Ronny Vink Fotografie Jos Lammers, met medewerking van theatergroep Carte Blanche

Wat is stress, wat doet het met jou en je cliënt, en wat kun je ertegen doen?

Thema: Stress

Gehechtheid als buffer tegen spanningen Stress en probleemgedrag gaan vaak samen. Een veilige en plezierige relatie tussen jou en de cliënt is het beste middel tegen stress.

W

at gebeurt er in je lijf bij stress? Je raakt onbewust door iets gealarmeerd en je amygdala, de amandelkern in het limbische (zoogdieren)systeem van je hersens, komt in actie. Die stuurt signalen naar je lichaam en stelt je voor de keuze: Kan ik een gevecht aan, of moet ik maken dat ik weg kom? De amygdala stuurt zuurstof naar je spieren, waardoor je alerter wordt. Je dóet iets. Je

Stress is niet alleen maar negatief. Het geeft je ook de moed en de kracht om in gevaarlijke situaties actie te ondernemen. Als stress lang duurt, volgen er vaak lichamelijke en psychische klachten. Dat komt doordat er langdurig teveel stresshormoon (cortisol) door je bloed stroomt. Als je lichaam niet de kans krijgt zich daarvan te herstellen, ontstaat er schade. Aan je hart, spijsvertering, spieren en vermoedelijk ook aan je hersens.

Weet de grens tussen stimuleren en overvragen wordt als het ware bestuurd. Voor je nadenkt heb je al geslagen, geschreeuwd, of ben je gevlucht. Je hart slaat sneller, er stroomt bloed naar je spieren, je spijsvertering wordt uitgeschakeld, evenals het denkende deel van je hersens.

Klik 08 2013  |  www.klik.org

Misschien denk je bij stress alleen aan cliënten, maar het geldt net zo goed voor jou als begeleider. Ook jouw amygdala wordt geactiveerd bij oplopende spanning. Dan kunnen andere delen van je hersens niet functioneren en kan je niet nadenken. Jouw

stress is besmettelijk. Je cliënt raakt er extra gespannen van. Daarom is het nodig dat begeleiders in de eerste plaats werken aan stressregulatie bij zichzelf. Even weggaan kan helpen. Het heeft zin als de begeleider aan de cliënt laat merken dat hij zelf ook last heeft van stress. Dat het een probleem van hen samen is en dat ze allebei even rust nodig hebben. Wel altijd checken: kan de cliënt het aan, begrijpt hij het?

Kennis Kennis helpt om je eigen stress te reguleren. Kennis over de cliënt, het syndroom, de verstandelijke en emotionele ontwikkelingsleeftijd. Je wordt gewoon minder snel boos als je je realiseert dat die grote man van 35 de emotionele leeftijd heeft van een 4-jarig kind. Verder moet je zoveel mogelijk weten over het aangaan van relaties, lichaamstaal, de manier van uiten, wat de cliënt heeft, wat zijn beperkingen en mogelijkheden zijn. Tegelijk heb je met je belangstellende, persoonlijke blik oog voor wat de cliënt op dat moment nodig heeft. Het is een combinatie van kennis en goed kijken. Zelfvertrouwen komt van binnenuit en is gebaseerd op een veilige gehechtheid. Je weet: ik doe het zo, en zo is het goed. Die innerlijke zekerheid helpt je om emoties te hanteren, om op onderzoek te gaan, om nieuwe dingen uit te proberen. Begeleiders zouden altijd op zoek moeten zijn naar de mogelijkheden van hun cliënt, en precies moeten aanvoelen waar de grens ligt tussen stimuleren en overvragen. Kennis betekent ook: weten hoe je deze persoon zo  


9 Veilig gevoel Een al dan niet veilige gehechtheid bepaalt in sterke mate of iemand met stress kan omgaan. Kan hij vertrouwen op belangrijke andere mensen? Denken aan iemand met wie je veilig bent gehecht is één manier om stress te verlagen. Je moeder zou zeggen: och, het komt wel goed kind. Dat gaf je vroeger een veilig gevoel, en dat gevoel kan je oproepen als je aan haar stem denkt. Helaas loopt het bij kinderen met een verstandelijke beperking best vaak mis met de gehechtheid. De handicap is een extra risico. Het kind zelf of de ouders missen er de vaardigheid voor, of in de omgeving zit van alles tegen. Ouders kunnen er tegenwoordig hulp bij krijgen. Dat is een van de beste maatregelen om later stress en probleemgedrag te voorkomen. Wie veilig is gehecht, kan zichzelf beter hanteren, en kan relaties aangaan met nieuwe mensen. Hoe kun je een veilige relatie opbouwen met de cliënt zodat er minder stress is bij hem en bij jou? Daar moet je echt aan werken. Als je afstemt op signalen en gevoelens van de cliënt, breng je de stress bij jullie beiden omlaag. Je kunt beter nadenken terwijl je met de cliënt bezig bent, je reageert minder vanuit je directe emoties. Een gehechtheidsrelatie is een goede buffer tegen stress en een voorwaarde om veilig te kunnen omgaan met moeilijke dingen. Het kost tijd om een relatie op te bouwen: om het samen gezellig te hebben, om het over leuke en vervelende dingen te hebben. Maar het levert je ook tijd op. De cliënt zal minder stress hebben, zijn problemen nemen af.

Effecten van langdurige stress Langdurige stress kan een burn out veroorzaken, bij jou maar ook bij mensen met een beperking. Depressie, overprikkeling, slaapproblemen, het kan allemaal het gevolg zijn van stress. Net als trauma, dwanggedrag, zelfverwonding, agressie, gedragsproblemen.

Informatie op www.bartimeus.nl, zoek op stress. Stress is besmettelijk Klik 08 05 2013  |  www.klik.org


10 Thema: Stress

Stress verlagen doe je door er voor iemand te zijn

motiveert dat hij uit zichzelf in beweging komt. Een begeleider moet ook oog hebben voor zijn eigen psychische welzijn, zich ervan bewust zijn hoe hij op dat moment in het leven staat. Zich afvragen: zijn er zaken die mij bezighouden waardoor ik mijn aandacht niet bij de cliënt kan houden? Zijn er nog dingen die ik moet verwerken, die ik een plaats moet geven, of lukt het mij gewoon, ben ik er voor de cliënt?

Coping De amygdala brengt ons in de vecht/ vlucht stand, maar we kunnen dat gevoel temperen met copingmechanismes. Dan gaan we niet vechten of vluchten, we denken na: “Als ik dit of dat doe, dan komt het goed.” Of: “Ik kan wel begrijpen waarom hij zo reageert, want hij is met het verkeerde been uit bed gestapt.” Stressregulatie is jezelf toespreken: het valt wel mee,

Klik 08 2013  |  www.klik.org

het komt wel goed, het is okee, adem in adem uit, tel tot 10. Coping doe je bijvoorbeeld in de vorm van XX Reframing: opnieuw nadenken over wat er is gebeurd, en er een andere betekenis aangeven. XX Mindfulness: je bewust zijn van je lichamelijke opwinding (arousal). Door de ademhaling te beïnvloeden breng je de stress omlaag. Ook bij verstandelijk gehandicapten kan dat werken. Bij Bartimeus loopt een proefproject over mindfulness voor cliënten. XX Mentaliseren helpt je om na te denken: hij is woest, en ik word daar zelf gestrest van. Even rustig worden. Pas dan kan je bedenken dat hij boos wordt omdat hij de situatie niet goed overziet. Je legt uit: joh, ik begrijp waarom je boos

wordt. Ik begrijp wat er aan de hand is, ik voel met je mee, we proberen het samen op te lossen. Bij mentaliseren gaan je gedachten heel snel heen en weer: wat beleeft de cliënt, wat beleef ik zelf, hoe kan ik hem helpen, wat zou een empathische reactie zijn, wat doet dat met mij, hoe kan ik op een goede manier reageren, wat ontlokt dat bij de cliënt? Als je zelf hoge stress hebt is het moeilijk om te mentaliseren. Je kunt het wel oefenen, zodat je het ook onder spannende omstandigheden kunt toepassen. Ook voor cliënten is coping een manier om stress het hoofd te bieden. | Met dank aan Paula Sterkenburg, gz-psycholoog Bartiméus en universitair docent aan de Vrije Universiteit. Zij is gespecialiseerd in gehechtheid en stress. Zij geeft daarover cursussen aan begeleiders.


11

Oorzaken van stress, genoemd in het boek over probleemgedrag van

Bo Helskov Elvén

Stressfactoren In zijn boek ‘Geen gevecht, geen gebijt, geen gegil’ besteedt de Zweedse psycholoog Bo Helskov Elvén veel aandacht aan het onderwerp stress. Elvén gaat ervan uit dat wie zich goed kan gedragen, dat ook zal doen. En dat wie zich niet goed gedraagt, hulp nodig heeft.

In het grote hoofdstuk over ‘stress’ beschrijft Bo Heskov Elvén de oorzaken van probleemgedrag, en wat je daar op lange termijn aan kunt doen. Stress totaal wegnemen maakt het leven saai – ook voor mensen met beperkingen betoogt hij, want hoewel bijzondere gelegenheden gepaard kunnen gaan met stress, leveren ze tegelijk waardevolle ervaringen en herinneringen op. Stress wordt vaak genoemd als oorzaak van irrationeel, onbeheerst gedrag. Elvén noemt de volgende stressfactoren die veel voorkomen bij mensen met ernstig probleemgedrag: XX Slecht in staat zijn het verband te leggen tussen oorzaak en gevolg.

Win een boek

Geen gevecht, geen gebijt, geen gegil Het bevorderen van positief gedrag bij mensen met autisme en andere ontwikkelingsstoornissen. Door Bo Hejlskov Elvén. Uitgeverij Pearson. Prijs € 25.-. Uitgeverij Pearson stelt vijf exemplaren van Elvéns boek beschikbaar om te verloten onder lezers van Klik. Hoe ga jij om met stress? Stuur je voorbeeld naar redactie. klik@mybusinessmedia.nl en maak kans op het boek.

Dat maakt het moeilijk om mensen en gebeurtenissen te voorspellen en veroorzaakt veel angst en onzekerheid. XX Stoornissen bij het plannen en uitvoeren van handelingen en moeite om impulsief gedrag te onderdrukken. XX Gebrek aan structuur. Hulp daarbij kan de bovenstaande twee problemen verminderen. XX Slaapstoornissen (komen veel voor bij mensen met beperkingen). XX Zintuiglijke overbelasting. XX Te hoge eisen in het dagelijks leven. XX Gezinsproblemen. XX Tienerzorgen. XX Eenzaamheid. XX Vervreemding (er niet bij horen, je anders voelen dan anderen). XX Sterke emoties bij mensen in de directe omgeving en dan vooral negatieve reacties (verwijten, schelden, woede). XX De maand december (of de Ramadan). XX Ingrijpende levensgebeurtenissen (overlijden van familie, verhuizing, nieuwe baan of school). XX Pollenallergie (in de pollenmaanden krijgt Elvén veel meer noodoproepen). XX Pijn. XX Relatieproblemen. Ook de volgende omstandigheden in de relationele sfeer veroorzaken

veel stress en probleemgedrag: XX Eisen. XX Conflicten. XX Het onvermogen iets duidelijk te maken. XX Plotselinge geluiden. XX Invalpersoneel. XX Afkeer van personeel of huisgenoten. XX Plotselinge veranderingen. XX Niet kunnen voldoen aan verwachtingen. XX Maaltijden. XX Onrechtvaardigheid. XX Feestjes. XX Fixaties. Meestal zijn voortekenen van stress aan een cliënt te zien. Begeleiders die daar oog voor hebben voorkomen veel problemen. De cliënt goed kennen, een vertrouwensband met hem opbouwen, precies de juiste ondersteuning bieden op momenten dat het moeilijk dreigt te worden, het zijn allemaal goede manieren om hem te helpen bij het verlagen van zijn stress. Elvén ontwierp een stress-model, waarmee je de stressfactoren en het probleemgedrag in kaart brengt. Daarmee kan je de omgeving aanpassen en zo het probleemgedrag verminderen. Ook biedt het stressmodel voorbeelden van beschermende strategieën, waarmee begeleiders, ouders of de zorggebruiker ervoor kunnen zorgen dat de stress te verdragen is. |

Klik 08 2013  |  www.klik.org


12

Tekst en fotografie Ronny Vink

Thema: Stress

Lenie Liebeek: “Het helpt ècht, dat motiveeert mij enorm”

Je welkom voelen Wat hebben cliënten met probleemgedrag meegemaakt? En zouden wij dat voor een deel kunnen compenseren? Begeleidster Lenie Liebeek volgde een cursus over stress en gehechtheid.

0

mdat zij en haar collega’s met jonge bewoners werkten bij wie gehechtheidsproblemen een rol speelden, volgde begeleidster Lenie Liebeek (55 jaar, werkt vanaf haar 19e op Bartiméus) een themadag van Paula Sterkenburg over gehechtheid en stress. Lenie: “Als begeleider moet je weten wat de problematiek is van een bewoner. Niet alleen op de hoogte zijn van de lichamelijke beperkingen en het ontwikkelingsniveau, maar ook: wat heeft hij meegemaakt? Vermoedelijk veel ziekenhuisopnames, mogelijk zijn de ouders getraumatiseerd toen ze een kind kregen met zulke ernstige beperkingen. Van sommige cliënten met probleemgedrag vroegen wij ons af: wat hebben zij meegemaakt als

Klik 08 2013  |  www.klik.org

kind, en zouden wij dat op de één of andere manier kunnen compenseren? De themadag ging diep in op de materie. Ik begreep daardoor meer van de plek die een verstoorde gehechtheid inneemt in iemands leven. Ik heb me altijd wel gerealiseerd dat deze kinderen een heel andere start hebben dan gewone kinderen, maar niet wat dat met hen doet. Wij hebben het vooral over de beperkingen. Maar wat heeft die verstoorde gehechtheid met hen gedaan? Door de themadag kreeg ik hoop dat er toch een soort van compensatie mogelijk is. Inhalen zal niet lukken, maar we kunnen het wel voor een stukje goedmaken.” Wat leerde je over je eigen stress? “Ik ontdekte dat de gehechtheid bij mij helemaal goed zit. Ik heb een lieve

moeder gehad die mij veel zekerheid en zelfvertrouwen heeft gegeven. Er is al veel gewonnen als je zelf goed in je vel zit, en je het in je team met elkaar goed hebt. Want dat is niet altijd zo. Soms zijn er spannende tijden, of het is heel druk. De taken groeien je boven het hoofd en dan moet je prioriteiten stellen.”

Chaos “Als het mij teveel wordt, stapel ik teveel gedachten op elkaar. Allerlei luikjes gaan tegelijk open, en dat is niet goed. Dan wordt het chaos. Om rustig te worden spreek ik mezelf toe: Doe jij eens kalm. Wat is op dit moment belangrijk? Ik doe wat luikjes dicht. Dit en dat even parkeren, daar kan ik nu toch niks aan doen. En ik concentreer me op wat nu nodig is. Ik ben daar rustiger van geworden. Nu de omstandigheden door de bezuinigingen verslechteren, moet ik die techniek vaker inzetten. Een paar jaar geleden groeide alles mij boven het hoofd. Ik heb veel gehad aan de supervisie van een


13

Begeleidster begrijpt beter wat een verstoorde gehechtheid doet met cliënten en ouders en vertelt hoe ze omgaat met haar eigen stress.

coach. Ze leerde me metaforen gebruiken. In je hoofd vorm je een beeld van hoe je je nu voelt. Dat beeld vervang je door een krachtiger beeld, waardoor je je beter en sterker voelt. Je voelt je bijvoorbeeld bedreigd en je ziet jezelf als iemand die de bedreiging niet aankan. Door het beeld van jezelf te veranderen in iets dat wel bij je past, maar dat steviger is, verdwijnt dat bedreigde gevoel. Ik heb verschillende metaforen bij me, die vind ik bijvoorbeeld in de kunst. Het zijn beelden die me aanspreken en waarin ik me herken. Op moeilijke momenten kan ik die beelden oproepen. Dat relativeert enorm. Ik weet dan dat de bedreiging in mijn hoofd zit, het is maar een gevoel. Niemand heeft er iets aan als ik me ongelukkig voel.”

Emotionele ballast Wat doet het met cliënten als jij je gespannen voelt? “Veel, en het is niet goed. Ik kan op zo’n moment geen prioriteiten stellen. Ik ben met mezelf bezig, terwijl ik met hen bezig zou moeten zijn. Dat realiseer ik me wel op dat moment, maar je kunt het nauwelijks beïnvloeden als het niet goed met je gaat. Toch is het je opdracht: je moet letten op de signalen van cliënten, op wat zij nodig hebben, terwijl je zes mensen tegelijk begeleidt. Ik kan de emotionele ballast van mezelf er op zo’n moment niet bij hebben. Je moet goed in je vel zitten, het werk met elkaar goed hebben verdeeld. Op de hoogte zijn van wat er van je wordt verwacht.” “Op dit moment werk ik met een man die extra zorg krijgt vanwege probleemgedrag.

Er is al veel gewonnen als je goed in je vel zit en in een fijn team werkt We hebben een Heijkooptraject gevolgd. Het doel daarvan is dat we via een video-interactietraining samen achterhalen hoe hij communiceert zodat we beter interpreteren, begrijpen en afstemmen. Het helpt ècht, en dat motiveert me enorm. Aanvankelijk denk je: wat maakt hij een hoop geluid, al doende ontdek je er de nuances in. Het kost tijd om te ontdekken wie hij is en wat er met hem aan de hand is. En vervolgens heel dicht bij hem te blijven, alles wat je inmiddels van hem weet op te vangen en erop te reageren. Zo krijgt hij het gevoel dat ik hem zie, en dat ik er voor hem ben. Dan hoeft hij niet alles in te zetten om gezien te worden. Door hem te laten voelen dat ik hem begrijp, voorkom ik dat de stress toeslaat. Is hij gespannen dan begrijpt hij minder en hij weet geen raad meer met zichzelf. Als we zijn kleine signalen opmerken en daar gehoor aan geven, heeft hij nauwelijks stress. Hij voelt zich begrepen.”

Bewondering “Ik vermoed dat als een begeleider een veilig binding kan aangaan met een cliënt, het indirect ook de relatie tussen kind en ouders ten goede komt. Bijvoorbeeld door samen van het kind te genieten en door elkaar te vertellen

over zijn leuke en sterke kanten. Want die hebben ze hoor. Onze bewoners zijn vanuit hun gezin terecht gekomen in een groep mensen die anders ruiken, praten en voelen dan ze van huis gewend zijn. Dat moeten ze allemaal maar kunnen, en ze doen het geweldig! Hopelijk helpt mijn bewondering ouders om ook trots te voelen voor hun kind. Als je dat samen voor elkaar krijgt, voelen cliënten zich welkom, ze mogen er zijn, ze doen ertoe. Een beter middel tegen stress is er niet.” |

Ouders

Lenie Liebeek: “Sinds ik kinderen heb, snap ik beter hoeveel verschil het maakt of je in een gezin opgroeit of in een instelling. Ik was altijd al geïnteresseerd in wat ouders betekenen voor hun kind. Wat gebeurt er met ouders die een kind met ernstige beperkingen krijgen? Het leek mij heel moeilijk voor hen, en daardoor ook voor het kind. Die ouders krijgen een ondersteuningsplan voor ogen waarin anderen vertellen wie hun kind is. Ze voelen zich mogelijk al tekort schieten, en dan moeten ze hun kwetsbare kind ook nog delen met een heleboel anderen, soms heel jong, die komen en gaan. Ouders kunnen daardoor extra stress ervaren, en dat heeft weer effect op hun kind. Ik hoop dat wat ik de afgelopen jaren heb opgestoken over stress en gehechtheid, ook effect heeft op de ouders. Ik communiceer zorgvuldig, betrek hen er steeds bij. Als ze iets ongenuanceerds zeggen trek ik me dat niet persoonlijk aan, ik weet dat ze het moeilijk hebben. En ik waardeer dat ze opkomen voor hun kind, want uiteindelijk zijn wij maar passanten in het leven van cliënten, zij blijven.”


14

Tekst Ronny Vink Fotografie Jos Lammers met medewerking van theatergroep Carte Blanche

Thema: Stress

Als de paniek opvlamt Ga een relatie aan en geef je cliënt het gevoel dat hij er bij hoort. Want dat voorkomt stress volgens de Amerikaanse psychiater/neuroloog David Pitonyak.

Bij elkaar passen David Pitonyak heeft in verschillende Amerikaanse staten onderzoek gedaan naar probleemgedrag. In de staat Vermont waren opvallend weinig meldingen van extreme gedragsproblematiek en beperkende maatregelen. Wat doen ze daar anders? Bij verder onderzoek werd duidelijk dat ze in Vermont op een totaal andere manier begeleiders zoeken en aannemen dan in andere staten. Ze letten niet op diploma’s en opleiding. Bij elkaar passen (matchen) staat voorop, bijscholen kan altijd nog. Het instrument Matching tool dat Pitonyak samen met John O’Brien ontwikkelde, is een vragenlijst over onderwerpen die een rol spelen bij relaties. Als de begeleider en de cliënt zich prettig voelen bij elkaar, is bij beiden het stressniveau lager, waardoor de kans op problemen afneemt en de kans op persoonlijke groei toeneemt. Meer lezen over David Pitonyak op www.dimagine.com. David Pitonyak geeft af en toe een cursus in Nederland. Informatie: www.erwinwieringa.nl.

Stress en angst zijn het centrale thema van David Pitonyak. Hij wordt vaak geraadpleegd voor mensen met een verstandelijke beperking en ernstig probleemgedrag. “Veel mensen met een handicap zitten in een continue staat van stress en angst, door de manier waarop we met hen omgaan. We sluiten hen buiten, we bedenken regels die ze niet begrijpen en waaraan ze niet kunnen voldoen, ” vertelt orthopedagoog Erwin Wieringa. Hij maakt veel gebruik van Pitonyaks uitgangspunten: “Mensen hebben een diepgevoelde behoefte om ‘erbij te horen’. Programmed to be along. Als je mensen de boodschap geeft ‘we sluiten je buiten, je hoort er niet bij,’ komt dat net zo hard in de hersens aan als een vuistslag in het gezicht. Dat is met scans aangetoond.”

Personeelsverloop “Bijna alle mensen met een handicap hebben pijnlijke dingen meegemaakt. Ze zijn als jong kind weggehaald bij hun familie. Ze zijn niet goed gehecht, ze vertrouwen zichzelf niet, maken vaak mislukkingen mee, ze begrijpen de dingen niet, ze krijgen door personeelsverloop de kans niet zich aan hun begeleiders te hechten. Ze zijn snel in paniek. Als paniek opvlamt krijg je een pri-

Juf weet precies waarvan hij over de rooie gaat, en voorkomt dat mitieve reactie. Het lichaam heeft energie nodig om te vechten of te vluchten, je voelt alleen maar angst en dreiging. 99,9 procent van ons denken gebeurt onbewust. Maar we hechten veel waarde aan dat kleine deel dat ons het gevoel geeft dat we onszelf aansturen. Dat kleine stukje denkkracht vreet energie. Bij stress sluit het rationele deel van je hersens zich af, en het automatische, limbische deel van het brein neemt de besturing over.”

Ze doen raar “Mensen met probleemgedrag zijn in een constante staat van opperste alert­heid. Ze vertrouwen niemand, hun stressniveau is voortdurend hoog. Taal werkt niet meer. Ze horen, ruiken en zien niet goed. Ze bevestigen het beeld dat ze ernstig gehandicapt zijn: ze doen raar. Ze worden


15

Orthopedagoog vertelt over de aanpak van David Pitonyak, expert in stress en angst bij mensen met een verstandelijke beperking

Bij stress voel je alleen ma aar angst en dreiging

niet meer aangestuurd door dat dunne laagje denkende hersens, maar door hun limbische systeem. Alle pogingen om op zo’n moment met iemand te praten en hem tot rust te brengen hebben geen enkele zin, omdat het automatische systeem het al volledig heeft overgenomen. Wij moeten mensen met een verstandelijke beperking een fundamenteel veilige omgeving bieden en een zo betrouwbare relatie met hen opbouwen dat ze zich kunnen ontspannen. In een omgeving die zo duidelijk is dat ze hem snappen, zal hun stressniveau zakken. Pas als dat voor elkaar is kunnen ze zich verder ontwikkelen en krijgen ze grip op hun gedrag en hun leven.”

Elkaar leuk vinden Erwins regel bij de cliënten die hij begeleidt is: ik moet jou leuk vinden, en jij moet mij leuk vinden. “Mijn standpunt is niet: ik ben een professional, dus ik kan met iedereen werken. Nee,

wij moeten er allebei plezier in hebben. En dat werkt perfect. Sommige van de mensen die ik begeleid leden aan extreem probleemgedrag, bij de meesten is het volledig verdwenen. Ik vraag hun maandelijks: bevalt het nog? Want als dat niet het geval is, stop ik ermee, en help ik je een ander te vinden. Omdat we elkaar echt hebben gekozen, durven we elkaar aan te spreken.”

Eén uitglijder “Een van de mannen voor wie ik werk, werd bijna wekelijks gearresteerd. Vorig jaar zei ik: ‘Het zou een mooi doel zijn als je volgend jaar maar twee keer wordt opgepakt, en dat je niemand geslagen hebt.’ Sinds we hebben bedacht hoe vaak hij dit jaar mag worden opgepakt gaat zijn stressniveau omlaag, want hij weet dat hij eraan kan voldoen. Het is al herfst, en hij heeft nog geen nacht in de cel gezeten. Ook de tip om ruimte in te bouwen voor uitglijders, heb ik van David gekregen. De Amerikaanse kunstschaatssters waren tijdens de Olympische spelen in Montreal zo gespannen, dat ze om de haverklap vielen. De organisatoren hebben het ijs onderzocht, de schaatsen, en uiteindelijk bleek het stressniveau de boosdoener. Bij de Olympische Spelen in Italië, vier jaar later, is een nieuwe

regel ingevoerd: Iedere kunstschaatser mocht één fout maken die niet telde voor de punten. Tijdens die Spelen viel niemand. Dat pas ik in mijn werk toe. Als het één keer gebeurt is het prima, als het vaker gebeurt moeten we het erover hebben.” |

Je hoort erbij De therapie van David Pitonyak is: XX stress verlagen XX plannen maken die gegarandeerd succes hebben XX competentieniveau verhogen. Voorbeeld: Een kind met een beperking op de reguliere basisschool is bang dat het zal falen. Het kind is licht verstandelijk gehandicapt en zit in een rolstoel, praat moeilijk en maakt rare bewegingen. Hij weet veel van terrariumdiertjes. Een goede leerkracht geeft het kind twee boodschappen: je hoort er echt bij. En je kunt het. De juf kondigt aan dat alle kinderen die week een spreekbeurt houden. Ze heeft van te voren tegen dit kind gezegd: ‘Jij weet veel van wandelende takken. Morgen krijg jij als eerste de beurt. Je mag er vandaag de hele dag aan werken. Ik heb je vader gebeld, die helpt je vanavond. De computer staat morgenochtend voor je klaar. Als jij je spreekbeurt uitprint kan je hem van te voren uitdelen.’ Ze kiest een opdracht waarmee het kind voor de dag kan komen. Het kind weet: ik kan het. De leerkracht zorgt dat het gegarandeerd lukt. Ze doet het niet volgens een methode, maar op basis van de relatie die ze met hem heeft. Ze weet precies waarvan hij over de rooie gaat, en ze voorkomt dat.


16 fotoreportage fotografie Jan IJzerman

“Yannick zit er goed bij, zegt zijn vader. “Het eten ging jarenlang moeizaam. Je was altijd weer blij dat je aan het eind van de dag zover was dat hij wat binnen had gekregen. Je verbaast je erover dat we dat zolang hebben volgehouden.” Yannick gaat vier keer per week met de taxi naar Bartiméus. Hij krijgt daar fysiotherapie en logopedie, maar muziek maken en knuffelen met de begeleiders doet hij het liefst.

Wim is blind en hij houdt niet van lichamelijk contact. “Ondanks de onbekende fototent en de onbekende geluiden is het gelukt om hem ontspannen te houden,” zeggen zijn begeleiders. “Voor ons is de foto een leuke herinnering.”

Portretten Fotograaf/filmer Jan IJzerman werkte vele jaren bij Bartiméus, zorgorganisatie voor mensen met een visuele (en verstandelijke) beperking. Hij is inmiddels met pensioen, en heeft als afsluiting een fotoboek gepubliceerd: ‘Portretten Bartiméus Doorn.’ Klik 08 2013  |  www.klik.org

Drie jaar achtereen maakte Jan IJzerman tijdens het jaarfeest in een speciale fototent portretten van cliënten, zo mogelijk met hun ouders, familie vrienden of begeleider. 39 van die prachtige portretten zijn op-


n

17

Cliënten van Bartiméus zijn prachtig geportretteerd in een bijzonder fotoboek

“Ik zie een ring. Ik probeer mijn dochter te bereiken, ook via mijn kleinzoon. Hij kijkt heel nieuwsgierig. Het is voor mij contact leggen, Camilla betrekken bij wat er gebeurt.”

“Ik heb deze foto in een impuls laten maken. Tijs verandert vanwege een progressieve aandoening en hoe hij nu is, wilde ik vastleggen. Op de foto daag ik hem uit. Hij zoekt mijn gezicht. Ik plaag hem door mij terug te trekken,” zegt zijn vader. Tijs woont in een zogenaamde kangoeroewoning. Overdag gaat hij geregeld met zijn vaste maatje, een 24uurs-buddy, naar een werkplaats op Bartiméus.

‘Hans steelt nog steeds mijn hart’

Berry: “Ik ken Frank 21 jaar en heb als groepsleidster elf jaar voor hem gezorgd. Franks is doof en blind en sinds 17 jaar dementerend. Sinds twee jaar ben ik zijn mentor. Hij heeft geen familie of anderen in zijn leven. De middag dat de foto is gemaakt is een middag tutten met Frank, zoals ik altijd doe. Ik voel me verantwoordelijk voor zijn wel en wee.”

genomen in het boek. Ze laten bijna allemaal zien dat mensen met zulke ernstige beperkingen niet alleen in het leven staan. Ze zijn verbonden met anderen die om hen geven, ook als ze alleen op de foto staan.

Begeleidster Yvonne: “Op mijn eerste werkdag, elf jaar geleden, was ik gelijk helemaal weg van hem. Hans steelt nog steeds mijn hart. De foto is een leuke herinnering, en staat dan ook in mijn huiskamer. De andere vrouw is mijn tante, een zus van mijn moeder.”

Win een boek Portretten Bartiméus Doorn. Door Jan IJzerman. Uitgegeven door Bartimeus, prijs € 34,50, www.bartimeus.nl/publicaties_shop. Bartimeus stelt vijf boeken beschikbaar voor lezers van Klik. Wil je meedingen, stuur dan een bericht naar redactie.klik@mybusinessmedia.nl. Klik 08 2013  |  www.klik.org


klikwijzer

Aanbieders van producten of diensten in de verstandelijk gehandicaptenzorg

advertentie

Cursus advies

Vakantie

Ameland Tel: 0031 (0)519 55 46 32 www.suudwester.nl

Schik Organisatie Begeleide Vakanties Postbus 93, 5845 ZH Sint Anthonis T 0485 38 41 42 E vakantie@schikorganisatie.nl I www.schikvakanties.nl Begeleide Vakanties in binnen en buitenland. Voor mensen met een verstandelijke en/ of lichamelijke beperking, in alle leeftijden en zorgbehoeftes. Logeerweekenden en dagtrips.

Cerein T 0343 443299 EJOGP!DFSFJOOMtW www.cerein.nl Adviseur: Thea van Vlaanderen E t.vanvlaanderen@cerein.nl T 06 388 21 620 Cerein traint met passie medewerkers, vrijwilligers en mantelzorgers. Hiermee willen we het wel-zijn van mensen in de dienstverlening aan mensen met een verstandelijke beperking verhogen.

Groepshotel Suudwester Bennie en Dorine Dam Kerkpad 4, 9161 AH Hollum T 0519 554632 F 0519 554222 E suudwester@home.nl I www.suudwester.nl

SW adv.boekje Ameland 35x65 FC.indd 1

05-04-13 15:10

Snowviewlodge Medendorf 11, B – 4760 Bßllingen T 00 32 474 244688 E info@snowviewlodge.be I www.snowviewlodge.be

Vakantie vieren op Ameland in een goed aangepast groepshotel, waar lekker eten, gezelligheid en gezonde lucht belangrijk zijn.

Groepsaccommodatie in de Ardennen Aangepaste groepsaccommodatie voor 20 pers. in de Belgische Ardennen

Stichting TOF Vakanties Oedsmawei 30, 9001 ZJ Grou T 0566 622 058 EJOGP!UPGOMtI www.tof.nl

In de Vlinderkes Brandemolen 20, 5944 NE ARCEN T tM 06 820 70 992 I www.indevlinderkes.nl E info@indevlinderkes.nl

TOF Vakanties organiseert vakanties en dagtochten voor mensen met een verstandelijke beperking in binnen- en buitenland. Het gehele jaar door kunnen vakantiegasten vakanties boeken en vrijwilligers zich aanmelden als begeleider.

2 Luxe groepsaccommodaties voor 16 resp. 18 personen. Grenzend aan de bossen op wandel-afstand van Arcen. Gezellig, sfeervol en volledig toegankelijk. Meer informatie: www.indevlinderkes.nl

WĂŠl of gĂŠĂŠn zorg, iedereen is welkom op Landhoeve Zwieseborg!

WATSU INSTITUUT NEDERLAND I www.watsu.n E info@watsu.nl T 0495 651 735

Landhoeve Zwieseborg 7778 HP Loozen (Gem. Hardenberg) T 0524 563 200 E info@zwieseborg.nl I www.zwieseborg.nl

Ontspanningsmethodiek in water rustige massages en stretches, gebaseerd op oosterse ontspanningstechnieken, gedragen en bewogen worden in lekker warm water... Opleiding . workshops . training in company

Onbezorgd vakantie vieren! * Hotel met zorgmogelijkheden/hulpmiddelen * Groepsaccommodatie (aangepast) * Camping

Uw eigen advertentie ook hier? Een jaar lang in elke editie van Klik voor slechts â‚Ź 525,- excl. btw.

rdgKompagne T 088 031 0310 E info@rdgkompagne.nl I www.rdgkompagne.nl Communicatiehulpmiddelen, pc-aanpassingen, spelmaterialen. Nieuw: interactief snoezelen en leren communiceren met behulp van oogbesturing.

Belevingscentrum De Ronzebons Hoofdstraat 153, 7755 NR Dalerveen T 0524 221 449 EJOGP!SPO[FCPOTOMt I www.ronzebons.nl De Ronzebons is een belevingscentrum waar mensen met een ernstige beperking of dementie grenzeloos kunnen ervaren, ontdekken en beleven met al hun zintuigen. Belevingstheater, snoezelen en individuele snoezelvakanties.

Neem contact op met: Debbie van den Dool of Marion van Sinderen E debbie@demani.nl T 0316 227155 E sales@demani.nl T 0316 227155


In deze rubriek vertellen deskundigen over de ondersteuning van mensen met een verstandelijke beperking

gedragsdeskundige Illustratie Josje van Koppen

M

eestal zit Meike in kleermakerszit uren op haar plekje, vanwaar ze met een schuin hoofd omhoog kijkt. Naar buiten, waar de blaadjes aan de bomen bewegen. Of naar het witte plafond, waar volgens ons niets gebeurt maar Meike ziet er toch dingen waarom ze af en toe moet lachen. Soms lijkt het helemaal foute boel op het plafond. Dan is Meike onrustig en maakt ze een akelig geluid. Het begint zacht, wordt harder tot het alles doordringt. Meike is niet te stoppen. Haar groepsgenoten worden er onrustig van, begeleiders voelen zich hopeloos. Op zulke dagen vertoont Meike probleemgedrag. Meike heeft een zeer ernstige verstandelijke beperking. Ze kan lopen, maar ze praat niet en heeft bij alles veel zorg nodig. Ik praat met haar begeleiders over haar hulpvraag. Verzorg me is een duidelijke. “En wat is haar hulpvraag als ze dat geluid maakt?” vraag ik. Stilte. “Of als ze geen geluid maakt, maar wel volledig opgaat in het plafond?” “Ze verdwijnt dan volledig,” zegt een begeleider. “Wat vraagt ze op zo’n moment van ons?” “Breng me terug?” oppert een collega aarzelend. “Waarom zouden we,” zegt de eerste begeleider, “als zij zit te genieten?” “Misschien geniet ze, maar soms duidelijk niet. Hoeveel

Slow motion

De 16-jarige Meike is een stil meisje aan wie we vaak ‘geen kind’ hebben. Ze is er wel, en toch ook niet. Behalve op de zeldzame dagen dat het mis is en ze uren achter elkaar gilt. kan ze volgen van wat er om haar heen gebeurt? Het zou best eens veilig voor haar kunnen zijn om in haar eigen wereldje te blijven.” Omdat er niet veel reacties komen ga ik door: “Ik geloof dat als je bent geboren in deze wereld, het ook de be-

doeling is om in deze wereld te zìjn. Ik wil ervoor pleiten om als haar hulpvraag te zien: ‘Help mij om in de wereld te zijn.’ Niet alleen als we last hebben van haar andere wereld, maar elke dag.” Het team wil er wel in meegaan. Samen zoeken we een activiteit om

19

Meike onze wereld binnen te lokken. Het afruimen van de koffiekopjes lijkt een goed plan. Koffie heeft haar belangstelling, maar van de vaat snapt ze niet veel. Begrijpt ze waar haar lege kopje heen moet? Heeft ze het wel eens gezien? Vaak genoeg, maar waarschijnlijk niet bewust. Als we ons in Meike verplaatsen realiseren we ons in welke maalstroom zij zich dagelijks bevindt. Koffie komt ergens vandaan, koffie verdwijnt. Van Jacques Heijkoop komt het volgende rijtje: volgen-herkennen-voorspelleninvloed uitoefenen. We zetten de kopjes voortaan in slow motion op het theeblad, en brengen ze samen met Meike naar de keuken. De eerste stap is dat Meike met haar ogen volgt wat we doen. Zodra dat het geval is, nodigen we haar uit om mee te doen. We zijn maanden verder. Meike verdwijnt nog regelmatig in haar plafond. Toch is er iets veranderd. De begeleiders kregen plezier in de slow motion-aanpak toen Meike geïnteresseerd begon te kijken, alsof ze voor het eerst van haar leven zag dat er een jas van de kapstok kwam. Meike was momenten lang alert. Na weken verscheen er bij het afruimen van de kopjes ineens een grote lach op haar gezicht. Ze begreep wat zou komen! | Hilde Zevenbergen

Klik 08 2013  |  www.klik.org


20 klikactiviteiten  Tekst en fotografie Vera Beusink en Dorien Vermeer

Heb jij een bijzondere activiteit ontwikkeld? Stuur je idee naar redactie.klik@mybusinessmedia.nl

Alles mag, niks is gek Zonder grenzen communiceren met mensen met een verstandelijke beperking, zonder woorden en zonder vooropgezet plan. Dat doen miMakkers, clowns die meegaan in de belevingswereld van bewoners en samen zijn met hen in het hier en nu. Vera Beusink is opgeleid tot miMakker. Als zij clown is heet zij Olle. Ze volgde de opleiding bij stichting miMakkus. Twee keer in de week haalt Olle een oudere mevrouw op om naar Olle haar huis te gaan, zoals de vrouw het noemt. Daar kijkt ze iedere keer erg naar uit. Er wordt een foto van Olle op haar tafeltje gelegd zodat ze weet dat Olle komt. Met een grote lach verwelkomt ze Olle en vraagt: “Mag ik met je mee?” Eten dat is blijven staan werkt ze snel naar binnen, want ze wil meteen gaan. Wanneer ze langs de spiegel rijdt, kijkt ze erin. “Mooi!” zegt Olle. Ze strijkt nog even wat haar opzij en gaan dan op pad. Al zingend naar het huis van Olle,

Klik xx 2013  |  www.klik.org

een ruimte binnen de dagbesteding de Brink van Severinus te Veldhoven. Twee jaar geleden kwam Olle in het leven van de vrouw, die in een woonhuis van Severinus kwam wonen en voor een tijdje naar de dagbesteding ging. Dat paste niet goed bij haar, en zorgcoördinator Dorien vertelt over de zoektocht naar een individuele activiteit die bij haar aansloot: “Geen makkelijke zoektocht, omdat ze een vrouw is met een complexe zorgvraag. Ik kwam bij Vera terecht, activiteitenbegeleidster en miMakker, om te kijken wat ze zou kunnen betekenen voor haar. Tijdens een gesprek met Vera, legde ze aan me uit dat ze als miMakker mee gaat in haar belevingswereld. Alles mag, niks is gek en heel belangrijk: niets moet. Het doel is om positief contact met haar te krijgen. Dit leek me een goed uitgangspunt om te starten en te proberen of ze het contact met de clown als prettig ervaart.”


vakbondszaken

21

Tekst Gijsbert Boggia aandachtsfunctionaris gehandicaptenzorg bij Abvakabo Fnv

De vrouw reageert erg positief op Olle, vertelt Dorien: “Ze kijkt uit naar haar bezoeken. Als een dag minder goed begint, brengt Olle hierin een omslag. Olle geeft haar meer levensvreugde. In het woonhuis is er een vast dagprogramma, zoals opstaan en de verzorging, wat ze niet altijd als prettig ervaart maar waarin ze toch moet meegaan. miMakker Olle doet leuke dingen met haar. Ze geniet van het contact van hart tot hart, en dat zij dit zelf kan sturen. Ze leeft op als Olle binnenkomt, en heeft moeite om weer afscheid te nemen.” Vera vertelt Dorien regelmatig wat ze samen hebben beleefd in Olle’s huis. “Zo zat de vrouw op een alert moment eens aandachtig naar Olle te kijken. Je hebt een rode neus, zei ze. Ja, zei Olle vol trots en ging langzaam met haar neus heen en weer. En je hebt mooie wangen, dat wil ik ook, vervolgde ze. “Wil je zoals Olle zijn?” Ze knikte en vroeg: “Mag ik jouw pet op?” Olle keek bedrukt en wees naar haar pet. Ja die! Olle werd erg verdrietig. Zij troostte haar, en toen kwam Olle met een idee: ze heeft er nog één! Blij gingen ze, beide als Olle weer naar het woonhuis terug. Het liefst wil ze dat Olle voor altijd bij haar blijft. Gelukkig heeft ze een dvd en foto’s van haarzelf met Olle die ze kan bekijken wanneer Olle er niet is.” Vera Beusink is miMakker Olle en Dorien Vermeer is de zorgcoördinator van mevrouw. Stichting miMakkus leidt mensen op die werken in de zorg voor mensen met dementie en/of verstandelijk beperking, www.mimakkus.nl

Dichterbij Kennisn@ en de Academische Werkplaats Leven met een Verstandelijke Beperking (Tranzo, Tilburg University) onderzoeken met subsidie van het Jan Jongmans Fonds de meerwaarde van miMakkus in het leven van mensen met een ernstige verstandelijke of meervoudige beperking. Het onderzoeksproject loopt van januari 2013 t/m december 2013 en wordt uitgevoerd door Sophie Msc. onder begeleiding van Wietske van Oorsouw (Tilburg University), Petri Embregts (Tilburg University) en Ruud Hendriks (Maastricht University). Contact: Sophie Wintels, s.wintels@dichterbij.nl.

Vastgeroest? De komende jaren worden spannend voor de gehandicaptenzorg. Zo valt dagbesteding met ingang van 2015 onder de verantwoordelijkheid van de gemeente. Dat zal effect hebben op hoe dagactiviteiten worden georganiseerd en uitgevoerd. Cliënten moeten maar afwachten hoe hun gemeente het oppakt. Onlangs heb ik weer eens een ochtendje mogen meekijken bij vijf dagbestedingsgroepen en het trof mij opnieuw hoe enorm betrokken begeleiders hun werk doen. Ik word er treurig van als ik bedenk dat de regering de verantwoordelijkheid voor jullie prachtige, zinvolle werk bij de gemeenten wil neerleggen. De veranderingen hebben ook voor jullie grote gevolgen. Zo moet je straks zo arbeidsmobiel mogelijk zijn. Kun je soepel van de ene werkplek naar de andere schuiven. Maar in de gehandicaptenzorg weet iedereen dat cliënten, familie en de instellingen veel meer hebben aan medewerkers die zorgen voor continuïteit. Bekende en vertrouwde gezichten maken het leven veilig voor mensen met een verstandelijke beperking. Het kost nu eenmaal tijd om goed te ‘verstaan’ wat een cliënt wil. Begeleiders doen daar soms jaren over. Het resultaat is dat diens leven enorm verbetert. Ook voor een begeleider is daarom de continuïteit in het werk waardevol. Het vakmanschap en de relatie met de cliënt verdiepen zich er enorm door. Je begrijpt dat ik oprecht boos word als ik lees of hoor dat medewerkers in de gehandicaptenzorg ‘vastgeroest’ zouden zijn, dat ze te weinig in staat of bereid zijn tot mobiliteit. De kansen op de arbeidsmarkt zouden vooral aan de medewerker zélf liggen. Wie zich ‘afwachtend’ opstelt heeft weinig kansen, de ‘pro-actieve medewerker’ heeft er veel. Ik vind het een irritante versimpeling van de werkelijkheid. Jarenlang kwam het iedereen goed uit dat begeleiders lang op hun werkplek bleven. Sommigen werken tientallen jaren met dezelfde groep cliënten. Dan mag je toch niet verwachten dat ze van het ene moment op het andere de knop omzetten en alles verwerpen wat ze altijd waardevol hebben gevonden? Juist in zulke moeilijke tijden moeten werkgevers investeren in hun mensen en met hen in gesprek gaan: wat boeit jou, hoe zou je jouw kwaliteiten kunnen inzetten bij deze veranderingen? Hoe kunnen wij jou helpen om je werk op een andere manier te doen, of een ander functie te vervullen? Extra scholing is meestal noodzakelijk. Ik maak me er in ieder geval hard voor dat er eerlijke, uitvoerbare afspraken worden gemaakt, zodat de medewerkers alle steun krijgen om ook in deze moeilijke tijd hun kwaliteiten in te zetten. |


22 buitenland 

Inclusie wordt in Duitsland wel beleden maar nog weinig toegepast

Tekst en fotografie Merle Stuerenburg

Inclusie in duitsland

‘Normaal’ is dat er verschillen bestaan Ook in Duitsland is het begrip inclusie ingeburgerd. Maar het mag wel wat meer in praktijk worden gebracht, schrijft Merle Stürenburg, pedagogisch medewerker in een inclusief café in Duitsland.

T

Toen ik in 2006 in de Duitse welzijnszorg begon te werken, heette het idee om mensen met beperkingen in de maatschappij te huisvesten nog ‘integratie.’ Het woord ‘inclusie’ dook in Duitsland pas een paar jaar later op, ter gelegenheid van het aannemen van de Vn-verklaring van de rechten van mensen met een beperking. Op 26 maart 2009 kreeg de Vn-verklaring in Duitsland rechtskracht. Sindsdien zijn er ontzettend veel artikelen en boeken over inclusie verschenen. Het begrip inclusie is gebaseerd op een relatief nieuw idee van normaliteit. Vrij vertaald: normaliteit is het gemiddelde van alle afwijkingen. Normaal is dat er verschillen bestaan. In

dariteit wordt betoond, dat instellingen die mensen buiten sluiten verdwijnen, en dat iedereen gelijke kansen krijgt. In vergelijking met zijn buurlanden ligt Duitsland met 13% geïntegreerde voorzieningen behoorlijk achter.

Apart zetten Het apart zetten, en de daaruit voortvloeiende noodzaak tot integratie, betreft natuurlijk niet alleen mensen met een verstandelijke beperking, maar ook kinderen, jongeren, ouderen, migranten, laag opgeleiden, langdurig werklozen en functionele analfabeten. Er bestaan in Duitsland al aardig wat woonprojecten waar mensen met

Je hoort erbij, of je hoort er niet bij plaats van burgers te dwingen om aan bepaalde normen te voldoen, zou een maatschappij zo moeten zijn ingericht dat iedereen er zijn eigen waardevolle bijdrage aan kan leveren. De bedoeling van inclusie is dat soliKlik 08 2013  |  www.klik.org

en zonder hulpvraag en mensen van allerlei leeftijden samenwonen. De voor scholen ontwikkelde ‘Index voor inclusie’ werd in 2011 ook voor gemeenten vertaald. Daarmee is het méér geworden dan een politiek of pe-

dagogisch ideaal. Het is een manier om de samenleving in te richten. In het onderwijs is inclusie nog ver te zoeken. De indeling van kinderen naar hun handicaps is in de loop der jaren juist enorm verfijnd: kinderen met lichamelijke, verstandelijke en zintuiglijke beperkingen, met taal- en spraakproblemen of gedragsafwijkingen werden allemaal keurig gegroepeerd en in eigen scholen geplaatst. Deze homogene manier van onderwijs heeft veel kinderen en volwassenen een levenslang stigma bezorgd.

Schadelijk Exclusie of buitensluiting betekent dat een bepaalde groep mensen anderen verhindert om met hen mee te doen, zodat zij lekker onder elkaar kunnen blijven. Ze beschouwen zichzelf als de eigenlijke samenleving, en de ongewenste binnendringers als afwijkend. Er is verschil tussen de begrippen integratie en inclusie. Integratie gaat ervan uit dat er verschillende sociale groepen bestaan, die dan met elkaar kunnen integreren. Volgens de beginselen van inclusie onderscheidt ieder individu zich dermate van anderen, dat het zinloos en schadelijk is om


23

Eigenlijk zijn we toc h beetje gehandicapt, allemaal een alleen hebben de meesten het nie t door

groepen te vormen waar mensen al dan niet bij horen. Het beginsel van inclusie heeft in onze buurlanden al aardig voet aan de grond gekregen, en begint nu ook in de Duitse zorg- en welzijnswereld door te dringen. Maar is daardoor ook iets in de praktijk veranderd? Nauwelijks. Er is nog altijd sprake van een vergaande buitensluiting van mensen die afwijken van het gemiddelde. Onze maatschappij wordt nog steeds getekend door een strenge indeling in groepen.

Overgeplaatst Hun eerste ervaring met sociale grenzen doen kinderen al op de kleuterschool op. Mijn eigen ervaringen dateren van de eerste klas op de basis­school. Al in de eerste dagen viel een jongen op die zijn eigen tong met viltstiften kleurde als hij zich verveelde. Vanwege dit vreemde gedrag werd hij een paar weken later overgeplaatst naar een andere school. In de moderne wereld moeten mensen zich houden aan ingewikkelde sociale en culturele regels. In onderwijs, hobby’s, sport: overal wordt je de maat genomen. Je hebt diploma’s nodig, je moet lof verdienen. De hele Duitse maatschappij is gegrondvest op ordening. Je hoort erbij of je hoort er niet bij. |

Een gastvrij buurtcafé

Is er iets veranderd in het Duitse welzijnswerk, nu we zo goed weten wat het verschil is tussen integratie en inclusie? Het begint te komen. Mijn eigen ervaring heb ik opgedaan in café SoLero in het stadje Vlotho, aan de rivier de Weser. In 2007 opende zorgorganisatie Wittekindshof een eerste algemeen toegankelijke ontmoetingsruimte in de samenleving. Inmiddels zijn er in Duitsland tien van dit soort inloopgelegenheden waar mensen met en zonder beperkingen welkom zijn. Café SoLero is niet alleen een inloopcentrum voor alle bewoners en cliënten die begeleid zelfstandig in de omgeving wonen, maar ook een gewoon openbaar café. Iedereen kan er komen eten en drinken, meedoen aan de vrije tijdsactiviteiten of er om raad vragen. Het aanbod is flexibel, de begeleiding wordt geleverd door betaalde krachten en vrijwilligers. Zowel de klantenkring als de medewerkers vormen een afspiegeling van alle leeftijden en maatschappelijke groeperingen. Café SoLero is alle middagen en avonden (ook in de weekeinden) geopend, en het biedt een mooi alternatief voor het reguliere pedagogische aanbod. Aanvankelijk was het bedoeld als vrije tijdcentrum voor ambulant begeleide cliënten, het heeft zich inmiddels ontwikkeld tot een ontmoetingsplaats voor buurtbewoners, zakenlieden, verenigingen, partijen, toeristen en andere bezoekers. Er zijn nu vier arbeidsplaatsen voor mensen met een beperking en er komen er meer. We hebben ontdekt dat het in ons zeer diverse team, met mensen van allerlei leeftijden, afkomst en opleiding, mogelijk is om mensen inclusief aan het werk te helpen. We doen in café SoLero zo min mogelijk aan uitsluiting. Dus mensen met honden of kinderen zijn er net zo welkom als bezoekers in een rolstoel of mensen met psychische of lichamelijke beperkingen. Af en toe lijkt onze maatschappij vooral uit randgroepen te bestaan. Ik heb mezelf aangewend om in café SoLero iedere nieuwe gast te benaderen alsof hij een beperking heeft. Want eigenlijk zijn we toch allemaal een beetje gehandicapt, alleen hebben de meesten het niet door. Inclusie maakt ons ervan bewust dat grote groepen mensen nog altijd worden buitengesloten. En het helpt ons vooral om de maatschappij wat vriendelijker te maken. Elke samenleving bestaat nu eenmaal uit individuen, die allemaal menselijke behoeftes hebben. De meest menselijke behoefte is beslist het verlangen om erbij te horen.

Klik 08 2013  |  www.klik.org


24 cliëntregie 

tekst Ronny Vink foto Merel Holleman

Een nieuwe film over veel verschillende manieren om cliënten beter te begrijpen

Meer regie dankzij totale communicatie In de verstandelijk gehandicaptenzorg zijn allerlei manieren ontwikkeld om mensen te helpen zichzelf duidelijk uit te drukken. Een nieuwe film geeft een mooi overzicht van die verschillende vormen van totale communicatie.

E

Er zijn allerlei hulpmiddelen beschikbaar waarmee je communicatie beter kunt afstemmen op je cliënt. Betere afstemming geeft de cliënt ruimte om zich bewust te worden van wat hij je wil vertellen, en het helpt hem om jou dat ook duidelijk te maken. Cliënten en begeleiders (toneelspelers) demonstreren een flink aantal van die hulpmiddelen op de mooie dvd Totale communicatie die eerder dit jaar is verschenen. De dvd is bedoeld als ondersteuning van de scholing Totale communicatie, maar is ook zonder cursus erg inspirerend.

Ook bij waterpolo snapt iedereen het

Klik 08 2013  |  www.klik.org

beter met totale communicatie

De dvd bevat negen scènes, waarin steeds een begeleider en een cliënt samen een probleem bij de kop vatten. De begeleider is steeds heel open, uitnodigend, en duidelijk van plan om niet te oordelen of te sturen maar om de cliënt zijn verhaal goed te laten vertellen. De begeleiders communiceren zoveel mogelijk waardenvrij, wat betekent dat ze niet oordelen, en zich positief neutraal opstellen. Zo voelt hij zich serieus genomen, zodat hij zijn verhaal durft te doen. De keren dat waarden wel aan de orde komen gaat het erom dat de cliënt inzicht krijgt in wat hij onder bepaalde omstandigheden wel - of beter niet - kan doen. Scène 1 gaat over een man die ontzettend graag een gratis telefoon wil bemachtigen met een duur abonnement. Afraden, doe het niet! wil je hem toeroepen. Maar zijn begeleidster leidt hem stap voor stap door alle financiële en sociale consequenties heen, met behulp van een vragenlijst en een budgetprogramma, zodat hem goed duidelijk wordt wat hij er allemaal voor moet inleveren. En toch gaat hij tot aanschaf over. Een mooi onderwerp voor discussie.

Doe het niet! wil je hem toeroepen Het tweede deel gaat over een man die graag wil voetballen met iemand anders, en die tot de conclusie komt dat hij niet fijn woont. Zijn begeleider tekent zijn klachten op een groot vel: wat is fijn aan het wonen, wat is niet fijn. Eigenlijk is het meeste best fijn, maar de cliënt heeft last van eenzaamheid. Het gesprek helpt hem om te begrijpen waar de schoen wringt, wat daaraan kan worden gedaan, en welke hulp hij daarbij nodig heeft. Een andere cliënt vliegt emotioneel nog wel eens uit de bocht als het leven hem tegenzit, met allerlei nare gevolgen. Zijn begeleidster maakt samen met hem een signaleringsplan, waardoor hij eerder in de gaten heeft dat hij in de gevarenzone komt. Ze laat hem ook zelf bedenken wat helpt om rustig te worden als het verkeerd loopt.


dokter

25

Arts verstandelijk gehandicapten (Avg) Monique van der Wolf bespreekt de medische kant van de zorg.

Een partij waterpolo laat zien wat een verschil het maakt of de trainer aan de kant staat te schreeuwen tegen de sporters, of met hen in het water gaat en voordoet . Scène 5 begint met een ongestructureerd gesprek, waarin de cliënt wel wat zorgen aankaart, maar er verder niet duidelijk iets mee wordt gedaan. De jonge man voelt zich zichtbaar niet geholpen. Hij is zo zelfbewust om de begeleidster terug te roepen, vervolgens voeren ze het gesprek opnieuw, maar nu met een agenda en een begeleidingsmap, wat helpt om duidelijkheid te scheppen over wat er aan de problemen wordt gedaan. |

Zoveel manieren om iets te zeggen De negen begeleiders in de film maken gebruik van een allerlei vormen van totale communicatie: XX Lichaamstaal XX Gebaren XX Oogcontact en blikrichting XX Tekeningen XX Pictogrammen XX Foto’s XX Geschreven taal XX Lay-out XX Gesproken taal XX Toon, toonhoogte, volume, tempo XX Voorwerpen XX Afstand-nabijheid XX Kleur

Totale communicatie Dvd plus boekje. Ontwikkeld door Merel Holleman en José Bechtold. Met spelers van Theater Totaal (als cliënten) en bureau voor expressie en communicatie Charme (als begeleiders) dat de film ook produceerde. Een uitgave van Sig, telefoon 0251-257857 of via e-mail: info@sig.nu. Daar is ook informatie op te vragen over de scholing Totale communicatie. Informatie op www.sig.nu, zoek bij ‘Over ons’ op publicaties. Prijs € 22,50.

Te lang gewacht Voor jezelf willen zorgen leidt er soms toe dat kleine kwaaltjes zich ontwikkelen tot nare problemen. De mensen voor wie wij zorgen zijn erg divers, net als de zorg voor hen. Denk bijvoorbeeld aan het badkamerritueel. Cliënten met een ernstige meervoudige beperking worden op het badrek verzorgd. Begeleiders kennen elk stukje van hun huid. Veranderingen als een schimmeltje, een bult of een wondje merken zij snel op. Maar neem Noor, een jongedame met een lichte verstandelijke beperking. Zij kleedt en doucht zich zonder hulp. Ze is erg gesteld op haar privacy en wil geen pottenkijkers in de badkamer. Noor zie ik niet veel, want ze is bang voor me. Pijntjes en kwaaltjes houdt ze het liefst voor zichzelf, om de dokter te ontlopen. Laatst kwam Noor toch op het spreekuur. Ze had namelijk “een beetje last op haar rug.” Eindelijk durfde ze er iets over te zeggen. Op haar rug zag ik een grote, ontstoken bult. Dat moet erg pijn hebben gedaan. Noors grootste angst werd waarheid: ik moest hier toch echt iets aan doen. Door een snee in de bult te maken liep er veel pus uit en werd de zwelling snel minder pijnlijk. De dagen erna moest de begeleiding haar helpen bij het verzorgen van de wond om verdere problemen te voorkomen. Het verhaal van Noor is niet uniek. Ik kan zo meer cliënten opnoemen met een lichte verstandelijke beperking die pas heel laat over hun kwaaltjes vertellen. Ze zijn, net als Noor, een beetje bang voor de dokter. Als ik hen zie is het probleem meestal erger geworden dan nodig. Met als gevolg dat er veel engere ingrepen moeten worden gepleegd. Het bevestigt hen in hun angst, ze worden nog banger: ‘Zie je wel, een dokter doet alleen maar enge dingen.’ Met als gevolg dat ze een volgende keer nog langer zullen wachten met over hun pijntjes te vertellen. Bij cliënten als Noor is het altijd zoeken naar een evenwicht tussen zelfstandig functioneren en taken samen doen of deels overnemen. Noor laat merken dat ze erg op haar privacy is gesteld, dus wil ze zichzelf douchen en aankleden. We hebben met haar doorgepraat hoe we er samen voor kunnen zorgen dat lichamelijke problemen eerder worden ontdekt. Bij de oplossing dat haar persoonlijk begeleider haar één keer in de week helpt met aankleden, voelt Noor zich prettig. Voor andere cliënten werken andere oplossingen beter. Er zullen ook cliënten zijn die weigeren hun persoonlijke zorg over te dragen aan de begeleiding. Dan zal de discussie in het team moeten gaan over de risico’s en de ernst van de mogelijke gevolgen als ze iets te laat ontdekken. Is het te accepteren of moet er echt ingegrepen worden? Zo zullen wondjes bij cliënten met suikerziekte veel meer gevolgen hebben en zal je ook eerder bemoeizorg inzetten. Toch blijft het altijd balanceren tussen twee kwaden. |

Klik 08 2013  |  www.klik.org


26 verschenen Fuck de regels We lossen het zelf wel op. Door Ben Kuiken. De filosoof beschrijft hoe onze samenleving bekneld raakt onder een almaar uitdijende berg van regels en wetten. Ook in de zorg wordt steen en been geklaagd over de papierwinkel, die hulpverleners afhoudt van hun eigenlijke werk: zorgen dat mensen zo goed mogelijk kunnen functioneren. Pogingen om de bureaucratie te beteugelen leiden in de praktijk alleen maar tot meer regels. Niet alleen kosten regels tijd en geld, ze pakken vakmensen de mogelijkheid af om zelf te denken en problemen op te lossen. Bevlogen hulpverleners raken zo hun motivatie kwijt. Het tweede deel van het boek besteedt Kuiken aan voorbeelden uit verkeer, bedrijfsleven, onderwijs en zorg waarin mensen hun eigen verantwoordelijkheid terug pakken. Hun wijk, bedrijf of organisatie stort niet in elkaar, mensen werken juist gemotiveerder dan ooit. Het is wel zaak een vorm te vinden voor het wederzijds vertrouwen. Uitgeverij Haystack, prijs € 19,95. Naar een inclusief burgerschap voor personen met een beperking Onder redactie van Gily Coene en Kristof Uvijn. Bundel theoretische en beleidsmatige bespiegelingen over de kwetsbaarheid van mensen met beperkingen, en hun moeizame pogingen om als gelijkwaardig burger aan de samenleving deel te nemen. Uitgeverij Academia press, prijs € 16. Klik 08 2013  |  www.klik.org

Op zoek naar seks In de opmerkelijke Italiaanse documentaire The special need gaan een autistische jongeman en twee vrienden in Europa op zoek naar liefde en seks.

Hoofdpersoon Enea is een opgewekte jongeman van 29 jaar, met een baan, goede vrienden, lieve ouders. Een probleem heeft hij wel. Hij wil graag een vriendin. Maar als hij op leuke meisjes afstapt deinzen ze achteruit. Want hij dóet ongebruikelijk: hij is niet erg slim en hij is autistisch. Dat hebben de meisjes snel in de gaten. Zijn twee goede vrienden Carlo en Alex maken zich erg zorgen. Zij hebben geen handicap. Ze scheppen op met hoeveel meisjes ze al hebben gevreeën. En dat gunnen ze hun vriend ook, maar hoe pakken ze het aan? Over de zoektocht van de drie mannen naar een oplossing voor Enea’s probleem gaat de prachtige roadmovie The special need. Omdat het in hun eigen land, Italië, wettelijk verboden is om te bemiddelen tussen iemand met een seksueel probleem en een prostituee, trekken ze met een kampeerbusje Europa in. Ze zoeken het in seksclubs en bordelen, maar Enea schrikt zich een ongeluk van wat hij daar te zien krijgt. Het helpt hem wel om beter te begrijpen wat hij zoekt.

Uiteindelijk belanden ze in Duitsland in een vormingscentrum waar jongeren met een beperking een zeer aanschouwelijke en praktische cursus seksualiteit krijgen. Eindelijk kan Enea een vrouw aanraken, haar strelen, en gemeenschap hebben. De psychologe die de lessen geeft zegt hem: ‘je kunt hier leren wat seks is, maar ik word niet jouw vriendinnetje.’ Dat zal hij toch in zijn eigen omgeving moeten zoeken. Zijn eerste poging strandt, toch is hij door de reis een stuk zelfverzekerder geworden. Zal ik ooit een vriendin krijgen? vraagt hij in de laatste scènes aan zijn twee vrienden. Ze aarzelen. Maar toch, ze denken van wel. De film is vooral zo aanstekelijk omdat de camera de hoofdpersoon dicht op de huid zit, waardoor je heel goed met hem kunt meevoelen. | RV The special need gaat in Nederland in première tijdens het Idfa-festival (20 november 1 december). Informatie op www.idfa.nl. Op Youtube staat een voorfilm, zoek op ‘the special need’.


Nieuwe uitgaven en hulpmiddelen voor de verstandelijk gehandicaptenzorg

Leven in een luchtbel Adembenemend, dat woord past goed bij de beschrijving van het wel en vooral wee van acht extreem problematische mensen. Hoe zijn begeleiders erin geslaagd om hun totaal vastgelopen levens weer op gang te krijgen?

Omdat zij moeilijk te begeleiden zijn, wonen de acht verstandelijk beperkte, autistische cliënten , samen met zestien problematische anderen, in vier groepen, afgezonderd van de rest van de wereld. Elkaar tegenkomen doen ze haast nooit. De begeleiding gebeurt in hun eigen appartementjes in een nieuw gebouw, dat verbijsterend ongeschikt is voor deze mensen. Het personeelsverloop is enorm. Begeleiders hebben het leven van de cliënten steeds verder ingeperkt: veiligheid, rust, vermijden van risico’s gaan altijd vóór persoonlijk contact en activiteiten die kans bieden op ontwikkeling. Er is de afgelopen jaren hard gewerkt aan het afbouwen van fixatie en andere maatregelen, maar er is weinig voor in de plaats gekomen. De cliënten zitten wel erg vaak ‘rustig te worden’ op hun kamer, met de deur op slot. Op een dag strijkt er in deze troosteloze wereld een observator neer, die als een antropoloog een tijd lang opschrijft wat er voor haar ogen gebeurt. En ze toetst: Gaan begeleiders verbinding aan met de cliënt? Zien ze initiatieven van de cliënt? Haken ze daarop in? Sommigen wel, de meesten niet. Begeleiders en cliënten zijn verstrikt geraakt in een negatieve spiraal, wat heeft geleid tot steeds verkramptere regels en verhoudingen en tot meer crisissen. In het boek Eilandbestaan beschrijven Hans Reinders, Karen Wuertz en Ina Venekamp wat er tussen begeleiders en cliënten van woongroep De Eenheid gebeurt. En ze laten zien wat het effect is van de conflict vermijdende begeleidingsstijl. Ze leggen

verband tussen de autistische kwetsbaarheden en behoeftes van de cliënten en het daar niet op ingaan door begeleiders. De angst bij de cliënten groeit, evenals bij de begeleiders. Mensen met autisme zijn nu eenmaal extreem gevoelig voor de stemming van de mensen van wie ze afhankelijk zijn. Ze zullen altijd de veiligheid testen. Begeleiders kunnen die veiligheid alleen bieden als ze een persoonlijke verbinding met hen mogen aangaan. Als ze zich verplaatsen in het standpunt van de cliënt krijgen ze meer oog voor zijn lichaamsbesef, zijn behoeftes en zijn intenties. Ze zien hem meer als een persoon dan als een probleemgeval, en kunnen daardoor ook beter ingaan op die herkenbare - behoeftes. Na het onderzoek is drie jaar geleden een veranderingsproces in gang gezet, waarbij gebruik wordt gemaakt van de observaties. Twee jaar later zijn de onderzoekers teruggegaan naar De Eenheid om te zien hoe het gaat met de acht cliënten. Ze waren aangenaam verrast door de enorme verbeteringen. Het slothoofdstuk vertelt hoe het nu met de acht hoofdpersonen gaat, en hoe de veranderingen tot stand zijn gekomen. Verbinding met de cliënt is een sleutelbegrip, zeggen de schrijvers. Want cliënten stellen zich alleen open voor nieuwe mogelijkheden als begeleiders zich met hen verbinden. | RV Eilandbestaan Mensen met autismespectrumstoornis en ‘moeilijk verstaanbaar gedrag’. Uitgeverij Garant, prijs € 20.

verschenen

27

Gedwongen community care Dwang of bevrijding? De invoering van de community care in de zorg voor verstandelijk gehandicapten. Door Marijke Malsch. Zij is wetenschappelijk onderzoeker en zus van een man met een ernstige verstandelijke beperking. Ze beschrijft in haar boek haar strijd tegen het management van de Gooise intramurale instelling waar de broer woont. Himalaya heet het instituut in het boek, en in de beschrijving is gemakkelijk het Baarnse Eemeroord (Sherpa) te herkennen. Zij heeft zich de afgelopen vijftien jaar samen met andere ouders/verwanten heftig verzet tegen het overheidsplan om instellingen voor verstandelijk gehandicapten te ontmantelen. Ze vindt de samenleving geen goede plaats voor mensen met verstandelijke beperkingen, en heeft grote bezwaren tegen de manier waarop duizenden van hen gedwongen werden om de veilige instellingsterreinen te verlaten. Malsch uit veel kritiek op directeuren, toezichthouders, de overheid en de inspectie voor de gezondheidszorg die, met het doel community care voor ogen, de zorg hebben laten verkommeren. Ze hebben niet geluisterd naar wat cliënten en familieleden willen, waardoor de zorg in de instellingen ernstig achteruit is gegaan. Met wettelijk verplichte medezeggenschap en woonwensonderzoeken werd gesjoemeld. Uitgeverij Boom-Lemma, prijs € 17,50. Meer nieuwe uitgaven op pagina 28. Klik 08 2013  |  www.klik.org


28 verschenen

evenvoorstellen advertorial

Gekleurde tranen Creatief handboek bij verlies en rouw. Door Larissa van der Molen. Zij is rouwtherapeut, en heeft veel ervaring met creatieve manieren om kinderen, jongeren, volwassenen en mensen met een verstandelijke beperking of autisme te helpen bij het verwerken van een overlijden. De periode voor het overlijden, de uitvaart zelf, en de herinningen komen aan de orde. Aan mensen met een verstandelijke beperking en mensen met autisme zijn twee aparte hoofdstukken gewijd.

Helpende gedachten Door Adinda de Vreede. Doosje met 55 kaarten waarop opwekkende uitspraken staan. Ze zijn bedoeld om mensen die met sombere of angstige gedachtes kampen, op andere ideeën te brengen zodat ze sterker en blijer worden. Uitgever Pica, prijs € 12,50.

Uitgave van De Troostboom, www.detroostboom.nl, prijs € 29,95.

Uitgave van Bartiméus, www.bartimeus.nl. prijs € 15.-

Psychotherapie: mensen met een visuele beperking en/of een verstandelijke beperking Voorlichtingsfilm voor cliënten, ouders en professionals. Dvd met uitleg over verschillende vormen van aangepaste psychotherapie. Door Paula Sterkenburg, Jan IJzerman, Floor Jurriëns en Tessa Kaufman.

Agenda

Dit zijn enkele van de vragen waar Changinghealthcare als opleidingsinstituut voor eHealth en sociale media u bij kan helpen. De tweedaagse masterclass biedt u de handvatten die u nodig heeft om goed met eHealth aan de slag te kunnen: van kennis van de brede mogelijkheden tot de ontwikkeling van online communicatievaardigheid en integratie van eHealth in de zorg. Worstelt u meer met vragen over internetgebruik door cliënten, dan kan een training mediawijsheid u hierbij helpen. Zodat uw cliënt kan deelnemen aan de digitale maatschappij en u weet hoe u hem hierbij kunt begelei­ den.

Jopie Huisman was een Friese voddenkoopman/kunstschilder, die beroemd is geworden met zijn schilderijen van huiselijke voorwerpen, zoals zijn schoenen. Deze kunstenaar, aan wie een museum in Workum is gewijd, was de inspiratie voor kunstenaars van het Amersfoortse atelier Jans Pakhuys. De kunstwerken

De opleidingen van Changinghealthcare zijn praktijk­ gericht, met oog voor uw vragen. Onze opleidingen bestaan uit een combinatie van opleidingsdagen met een e-learningmodule, waarin verdiepende informatie en verwerkingsopdrachten te vinden zijn. Zodat uw investering loont in de dagelijkse zorgprak­ tijk.

die zij over Jopie Huisman maakten staan in de nieuwe kunstagenda van Amerpoort. Ze zijn het hele volgende jaar ook te zien in het Workumse museum. Op het plaatje links een zelfportret van Jopie Huisman, en hierboven William Meerbeeks interpretatie daarvan. MooiZooi! Te bestellen op www.amerpoort.nl/webwinkel, prijs € 12,95.

Klik 08 2013  |  www.klik.org

Werken met eHealth eHealth speelt meer en meer een rol in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Maar het roept ook vragen op. Welke mogelijkheden zijn er? Hoe cliënten die online willen te begeleiden?

Meer weten over het aanbod? Kijk op http://www.changinghealthcare.nl/academy/

(online) opleiden voor (e)health


In deze column beschrijft een vakgenoot bijzondere ervaringen in het werken met mensen met een verstandelijke beperking

persoonlijk  Illustratie Joep Bertrams

H

et spreekt vanzelf dat een professional professioneel moet handelen en dat hij weet wat z’n sterke en zwakke kanten zijn. Niet iedereen is nu eenmaal geschikt om zowel licht verstandelijk gehandicapte jongeren als ernstig meervoudig gehandicapte cliënten te begeleiden. Jolijn krijgt individuele begeleiding en activiteiten op een groep waar ze eigenlijk niet past, vindt het multidisciplinaire team, en ik ben het daarmee eens. Inmiddels duurt deze situatie al bijna vier jaar, het wordt tijd dat er iets verandert. Mijn leidinggevende schakelt een deskundige van buiten in. Er volgt een onderzoek naar de hulpvraag van Jolijn en hoe haar dagbesteding vorm moet krijgen. Na veel observaties, videoopnamen en gesprekken is het onderzoek afgerond. In de conclusie staat dat Jolijn niet past in de groep waar ze nu haar activiteiten krijgt. Dat wisten we al, daarom vroegen we nu juist advies. Toch fijn om het bevestigd te zien. Het advies luidt dat we een passende groep voor Jolijn moeten zoeken. We vinden een nieuwe ruimte voor Jolijns dagactiviteiten. Er is alleen nog geen nieuwe groep. In elk geval is de eerste stap gezet. De ruimte wordt opgeknapt en we gaan daar met Jolijn aan de slag. Vanuit de

Professional kan alles Als begeleider werk je altijd samen met anderen. Met collega’s, en ook met andere disciplines. Ieder met zijn eigen vakkennis en ideeën. Maar ja, andermans ideeën komen niet altijd overeen met de mijne.

externe expertise krijgen we er een coach bij geleverd die ons allemaal begeleidt bij het begeleiden van Jolijn. Dat vind ik behoorlijk lastig. Ik werk al elf jaar met Jolijn. Ik kan met haar lezen en schrijven. En dan komt iemand die Jolijn niet kent, mij vertellen

wat ik moet doen. Oef, dat geeft stof tot discussie. Erik, de externe coach, vertelt mij dat het ongezond is om iemand zoveel jaren individuele begeleiding te geven. Dat wil namelijk niemand. Ik probeer Erik duidelijk te maken dat Jolijn niet ‘voor de

29

leuk’ individuele begeleiding krijgt, maar omdat ze levensgevaarlijk is voor zichzelf. Erik houdt vol dat hij individuele begeleiding niet noodzakelijk vindt. Jolijn functioneert op het niveau van een kind van anderhalf jaar. En een peuter kan leren dat niet alles eetbaar is of dat zijn moeder soms even uit beeld verdwijnt, dus dat moet Jolijn ook kunnen. Erik vindt dat het Jolijn niet moet uitmaken wie haar begeleidt. Het is zijn bedoeling dat elke begeleider precies hetzelfde doet met Jolijn: dezelfde fiets, dezelfde route van huis naar dagbesteding, dezelfde zinnen gebruiken, dezelfde gebaren. Als dat programma goed is ingetraind, kan Jolijn straks bij willekeurig welke begeleider haar ‘riedeltje’ afdraaien. Ik wil hier niet aan meewerken. Jolijn is toch geen robot, die we kunnen ‘fine tunen’? Zij heeft wel degelijk voorkeur voor sommige begeleiders. Ze is gewoon een mens. En niet elke collega staat trouwens te springen om met haar te werken. We hoeven toch niet alles even goed te kunnen? Erik is het niet met mee eens, en vertelt dat hij zelf ook wel eens op het matje geroepen is toen hij niet wilde zwemmen met een groep cliënten. Na mijn reactie: “En toen zei jij, dat je geen zwemdiploma hebt!” waren we uitgepraat! | Annemarie Klaassen

Klik 08 2013  |  www.klik.org


30

volgendeklik  

Contact maken via muziek De Liedjeskist Bim-werkwijze

colofon Vakblad voor de verstandelijk gehandicaptenzorg 42e jaargang, nummer 8 foto omslag Jos Lammers www.klik.org Redactie Tjitske Gijzen, Ronny Vink Postbus 8632, 3009 AP Rotterdam Telefoon 010-2894014 E-mail redactie.klik@mybusinessmedia.nl Uitgave MYbusinessmedia Uitgever Suzanne Wanders Basis-lay out Twin media bv Vormgeving De Opmaakredactie, Wehl Druk Drukkerij Tesink, Zutphen ISSN 0166-5782 De redactie werkt onafhankelijk op basis van een redactiestatuut. Overname van artikelen, delen daaruit of illustraties uitsluitend met voorafgaande toestemming Abonnementen: Voor vragen over abonnementen, bezorging of adres­ wijziging kunt u: Bellen met: 010-2894008 Mailen naar: klik@mybusinessmedia.nl Schrijven naar: MYbusinessmedia bv, Klik Postbus 8632, 3009 AP Rotterdam Binnenland particulier  €72.00 Binnenland instelling  € 124.00 Student binnenland  € 37,50 Proefabonnement  € 29,00 Los exemplaar  € 10,00 België particulier  € 81,00 België instellingen  € 132,50 Buitenland instelling Europa  € 139,50 Buitenland particulier Europa  € 92,50 Online abo (voor abo’s)= onbeperkt  € 17,50 Artikel downloaden  € 5,00 Dossier downloaden  € 16,00

Empathisch worden met computerspel

Beeldende kunst als therapeutische kracht

*Prijzen zijn excl. 6% btw en € 3,75administratiekosten, online excl. 21% btw. Jaarabonnement geldt tot wederopzegging. Beëindiging kan schriftelijk, telefonisch of per e-mail tot drie maanden maanden voor het einde van de abonnementsperiode. Zie : www.mybusinessmedia.nl/algemenevoorwaarden

Het leven kleuren met mooie klanken

En verder Training on the job bij ernstig probleemgedrag // Klik casus Alarm op de buurgroep, en dan je eigen cliënten alleen moeten laten // Persoonlijk Ogentroost: Hoe stoere Erik een zieltogend plantje probeert te redden // Gedragsdeskundige De huizen huilen, over Gijs, die geplaagd wordt door bedreigende beelden en een gemene rotkip //

Klik 9 verschijnt 13 december en heeft als thema Muziek Klik 08 2013  |  www.klik.org

Advertenties Demani Sales in Didam Debbie van den Dool Telefoon 0316-227155 E-mail info@demani.nl Kenniscentrum Alle artikelen uit Klik vanaf 1999 zijn te vinden in het kenniscentrum op onze website: www.klik.org. Onlineabonnees kunnen de artikelen onbeperkt downloaden. Een inlog kost 15 euro per jaar voor abonnees, en 52,13 euro per jaar voor niet-abonnees. Losse artikelen kosten 5 euro. Dossiers met Klik-artikelen uit afgelopen jaren over één onderwerp kosten 16 euro. Prijzen zijn exclusief 21% btw. Kijk op www.klik.org/ dossiers.html Thema’s Er zijn ook nog papieren themanummers te koop. Prijs € 10 per stuk, inclusief verzendkosten en exclusief 6% btw. Bestellen bij klik@mybusinessmedia. nl, of postbus 8632, 3009 AP Rotterdam.


Kaarsenmaken en zeepmaken... Een leuke, zinvolle dagbestedingWPPSNFOTFONFUFFOMJDIBNFMJKLF PGWFSTUBOEFMJKLFIBOEJDBQ7PMHFOTIFUWFSUSPVXEF(JMEFXFSLDPODFQU WPPS[PSHJOTUFMMJOHFO.FUveilige apparatuur en materialen  TQFDJBBMPOUXPSQFOFOHFTFMFDUFFSEWPPSHFCSVJLJOJOTUFMMJOHFO /BUVVSMJKLNFUFFOEFHFMJKLFPQMFJEJOHFOPOEFSTUFVOJOH5JKEFOTFFO k  ostenloze introductieMBUFOXFV[JFOXBULBBSTFONBLFOPG[FFQNBLFO LBOCFUFLFOFOBMTBDUJWJUFJUWPPSÙXJOTUFMMJOH#FMWPPSFFOgratis informatie-pakketPGWSBBHEJUBBOWJBwww.gildewerk.com

ondernemen in werk en dagbesteding Module 1

Creativiteit en talentontwikkeling Omvang: Twee dagen Data: 26 november en 10 december 2013 Module 2

Kostendekkend ondernemen

'ILDEWERK"6 *ANVAN'EUNSWEG! "$(AARLEM 4 n  n % HOLLAND GILDEWERKCOM

www.gildewerk.com

Mogelijkheden die Eschrand Autizorg biedt aan mensen met ASS en aanverwante stoornissen zijn: * Naschoolse begeleiding met aansluitend kortdurend verblijf * Kortdurend verblijf tijdens weekenden en vakantie`s

* Ambulante begeleiding

* Huiswerkbegeleiding * Dagbesteding ter vervanging van "normaal"onderwijs hier staat ervarend leren en samenwerken voorop! * Kleinschalig wonen

Omvang: Drie dagen Met E- coachingstraject Data: 14 januari, 11 februari en 25 maart 2014

Neem voor vragen contact met ons op.

Kortingsprijs voor beide modulen : â‚Ź 1.050,-

Eschrand Autizorg

Plaats: De Twee Marken te Maarn

Ook als maattraject meer informatie en aanmelden: WWW.CEREIN.NL of bel 06 38 82 16 20

Esweg 29 7688RA Daarle Tel:0546-698444 of 0646574877 info@eschrand.nl www.eschrand.nl

TEAMTRAININGEN EN WORKSHOPS

AFGESTEMD OP CONCRETE CASUSSEN Mieke Janssens, Hattasingel 148, Rotterdam T: 06-212 158 15 E: concretecoaching@planet.nl

www.concretecoaching.eu


Exsta_Editie06.pdf 1 21-10-2013 13:33:37

gratis interieuradvies


Klik editie 8 2013  
Advertisement
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you