Page 1

T.C. ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ YAYINI NO: 3025 AÇIKÖ⁄RET‹M FAKÜLTES‹ YAYINI NO: 1977

KÜRESELLEfiME VE KÜLTÜRLERARASI ‹LET‹fi‹M

Yazarlar Arfl.Gör. Ça¤lar GENÇ (Ünite 1) Doç.Dr. Yasemin ÖZGÜN (Ünite 2) Prof.Dr. Mine SARAN (Ünite 3) Arfl.Gör. Özlem ÖZGÜR (Ünite 4, 5) Arfl.Gör. Emin PAFTALI (Ünite 6) Prof.Dr. E. Nezih ORHON (Ünite 7) Yrd.Doç.Dr. D. Alper ALTUNAY (Ünite 8)

Editörler Prof.Dr. E. Nezih ORHON Doç.Dr. R. Ayhan YILMAZ

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹


Bu kitab›n bas›m, yay›m ve sat›fl haklar› Anadolu Üniversitesine aittir. “Uzaktan Ö¤retim” tekni¤ine uygun olarak haz›rlanan bu kitab›n bütün haklar› sakl›d›r. ‹lgili kurulufltan izin almadan kitab›n tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kay›t veya baflka flekillerde ço¤alt›lamaz, bas›lamaz ve da¤›t›lamaz. Copyright © 2013 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic tape or otherwise, without permission in writing from the University.

UZAKTAN Ö⁄RET‹M TASARIM B‹R‹M‹ Genel Koordinatör Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Genel Koordinatör Yard›mc›s› Arfl.Gör.Dr. ‹rem Erdem Ayd›n Ö¤retim Tasar›mc›lar› Doç.Dr. Murat Ataizi Yrd.Doç.Dr. Mestan Küçük Grafik Tasar›m Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z Ö¤r.Gör. Nilgün Salur Dil Yaz›m Dan›flmanlar› Emine Koyuncu Hatice Çal›flkan Grafiker Ayflegül Dibek Kitap Koordinasyon Birimi Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z Dizgi Aç›kö¤retim Fakültesi Dizgi Ekibi Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim ISBN 978-975-06-1686-0 1. Bask› Bu kitap ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ Web-Ofset Tesislerinde 8.000 adet bas›lm›flt›r. ESK‹fiEH‹R, Ocak 2013


iii

‹çindekiler

‹çindekiler Önsöz ............................................................................................................

vii

Kültür ve Kültürel Yeterlik.....................................................

2

G‹R‹fi .............................................................................................................. KÜLTÜR KAVRAMI ....................................................................................... Kültürün Tan›m› ............................................................................................ Etimolojik Aç›dan Kültür Kavram› ......................................................... Antropolojik Aç›dan Kültür Kavram› .................................................... Kültürün Kökeni ve Kayna¤›........................................................................ Kültürün Özellikleri....................................................................................... Kültürün ‹fllevleri........................................................................................... Kültür Çeflitleri............................................................................................... Genel Kültür ve Alt Kültür ..................................................................... Maddi Kültür - Manevi Kültür ................................................................ Karfl› Kültür.............................................................................................. Kültürü Oluflturan Faktörler ......................................................................... Dil............................................................................................................. Din ........................................................................................................... De¤erler ................................................................................................... Normlar .................................................................................................... Simgeler ................................................................................................... Tutumlar .................................................................................................. Örf ve Âdetler.......................................................................................... Yasalar ..................................................................................................... Ahlak Kurallar› ........................................................................................ Kültür ile ‹lgili Temel Kavramlar.................................................................. Üst Kültür ................................................................................................ Alt Kültür ................................................................................................. Kültürlenme ............................................................................................. Kültürleflme.............................................................................................. Kültür fioku.............................................................................................. Kültürel Yay›lma...................................................................................... Kültür Emperyalizmi ............................................................................... KÜLTÜREL ÇEfi‹TL‹L‹K ................................................................................. KÜLTÜREL YETERL‹K ................................................................................... Kültürel Yeterlik Süreci................................................................................. Kültürel Yeterlik Sürecindeki Basamaklar ................................................... Kültürel Yeterli¤e Sahip Olma ..................................................................... Özet................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar..................................................................................

3 4 4 5 6 6 7 8 8 8 8 9 9 9 9 10 10 10 11 11 11 11 11 11 12 12 12 12 12 12 12 13 14 14 14 15 16 17 17 18

Kültürel Çeflitlilik ve Çok Kültürlü Toplum............................ 20 G‹R‹fi .............................................................................................................. KÜLTÜREL ÇEfi‹TL‹L‹K ................................................................................. Kültürel Kimlik ve Kültürel Çeflitlilik ........................................................... Kültürel Farkl›l›k Politikas› ........................................................................... Muafiyetler ...............................................................................................

21 21 22 24 25

1. ÜN‹TE

2. ÜN‹TE


iv

‹çindekiler

Teflvik ve Yard›mlar ...................................................................................... Geleneksel Kültürün ve Hukukun Tan›nmas›....................................... D›fl Korumalar ......................................................................................... ‹ç K›s›tlamalar.......................................................................................... Temsil Haklar› ......................................................................................... Öz Yönetim Haklar› ................................................................................ Sembolik Haklar›n Kabul Edilmesi ........................................................ ÇOK KÜLTÜRLÜLÜK ................................................................................... Liberaller ve Toplulukçular ‹çin Çok Kültürlülük ....................................... ÇOK KÜLTÜRLÜLÜK S‹YASET‹N‹N SINIRLARI .......................................... Özet................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar..................................................................................

3. ÜN‹TE

Küreselleflme ve Kültür: S›n›rlar›n Belirleyicisi Kültür........ 40 G‹R‹fi .............................................................................................................. KÜRESELLEfiME VE TAR‹HSEL GEL‹fi‹M‹ ................................................... Küreselleflmeyi Ortaya Ç›karan Etmenler ................................................... Küreselleflmenin Boyutlar› ............................................................................ KÜLTÜR: KAVRAMSAL ÇERÇEVE ................................................................ KÜRESEL KÜLTÜR, HALKLA ‹L‹fiK‹LER VE REKLAM................................. KÜRESEL YÖNET‹M VE ULUSLARARASI ‹fiLETMELER .............................. Özet................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m .................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar..................................................................................

4. ÜN‹TE

25 26 26 26 27 27 28 28 29 31 35 37 38 38 39

41 42 44 46 50 52 60 65 67 68 68 68

Kültürleraras› ‹letiflim ............................................................. 72 G‹R‹fi .............................................................................................................. ‹LET‹fi‹M......................................................................................................... ‹LET‹fi‹M TÜRLER‹......................................................................................... KÜLTÜR ......................................................................................................... KÜLTÜRÜN SINIFLANDIRILMASI ................................................................ KÜLTÜR VE ‹LET‹fi‹M ‹L‹fiK‹S‹..................................................................... KÜLTÜRLERARASI ‹LET‹fi‹M......................................................................... KÜLTÜRLERARASI ‹LET‹fi‹M‹ ETK‹LEYEN FAKTÖRLER ............................ Normlar .......................................................................................................... Roller.............................................................................................................. Etnomerkezcilik ............................................................................................. Belirsizlik ve Kayg›........................................................................................ Kal›p Düflünceler ve Ön Yarg›lar................................................................. KÜLTÜRLERARASI ‹LET‹fi‹MDE ÇATIfiMA YÖNET‹M‹ ............................... KÜLTÜRLERARASI ‹LET‹fi‹M‹N YETERL‹⁄‹................................................. KÜLTÜRLERARASI ‹LET‹fi‹MDE BAfiARIYA ULAfiMANIN YOLLARI.......... Özet................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar..................................................................................

73 74 76 77 78 80 81 82 82 83 83 84 84 85 86 87 88 90 91 91 91


v

‹çindekiler

Medya ve Temsiliyet................................................................ 94 G‹R‹fi .............................................................................................................. MEDYA .......................................................................................................... MEDYA TÜRLER‹ .......................................................................................... Propaganda Medyas› ..................................................................................... Kamu Hizmeti Medyas›................................................................................. Reklam Medyas› ............................................................................................ Kült Medya .................................................................................................... Alternatif Medya ............................................................................................ Sosyal Medya................................................................................................. MEDYANIN ‹fiLEVLER‹ ................................................................................. TEMS‹L ........................................................................................................... Yans›t›c› Yaklafl›m ......................................................................................... Maksatl› Yaklafl›m.......................................................................................... ‹nflac› Yaklafl›m.............................................................................................. MEDYA VE TEMS‹L....................................................................................... GÖSTERGE B‹L‹M‹ VE TEMS‹L ................................................................... ‹DEOLOJ‹ ....................................................................................................... HEGEMONYA................................................................................................ TOPLUMSAL C‹NS‹YET TEMS‹LLER‹ ........................................................... IRK VE ETN‹S‹TE TEMS‹LLER‹ ..................................................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar..................................................................................

95 95 97 97 97 97 97 97 98 98 99 100 100 101 101 104 107 108 109 111 113 115 116 116 117

Medya ve Küreselleflme .......................................................... 118 G‹R‹fi .............................................................................................................. KÜRESELLEfiME ÖNCES‹ GELENEKSEL MEDYA ........................................ Kültür ve ‹letiflim........................................................................................... Geleneksel Kitle ‹letiflimi .............................................................................. Geleneksel Medya......................................................................................... Sözlü ‹letiflim Dönemi ve Yaz›ya Geçifl................................................. Bas›l› Yay›nlar ve ‹lk Medya .................................................................. Radyo ve Sesin Uzaklara Aktar›lmas›..................................................... Sinema ve Hareketli Görüntünün Kaydedilmesi................................... Televizyon ve Görüntünün Uzaklara Aktar›lmas› ................................. KÜRESELLEfiME VE ‹LET‹fi‹M TEKNOLOJ‹LER‹ .......................................... Küreselleflme.................................................................................................. Afl›r› Küreselleflmeciler............................................................................ fiüpheciler ............................................................................................... Dönüflümcüler ......................................................................................... Di¤er Tart›flmalar..................................................................................... ‹letiflim Alan›nda Küreselleflme ve ‹letiflim Teknolojileri............................ Uydu Teknolojisi ..................................................................................... Fiber Optik A¤lar .................................................................................... Bilgisayar ................................................................................................. Say›sallaflma (Dijitalleflme)...................................................................... ‹nternet..................................................................................................... KÜRESELLEfiME VE YEN‹ MEDYA .............................................................

5. ÜN‹TE

119 119 120 123 124 124 125 125 126 127 127 127 128 129 129 129 131 131 132 133 133 134 134

6. ÜN‹TE


vi

‹çindekiler

Say›sall›k ....................................................................................................... Kitlesizlefltirme ............................................................................................. Efl Zamans›zl›k ............................................................................................. Etkileflim......................................................................................................... Çoklumetin ............................................................................................. Çift Yönlülük ........................................................................................... Çoklu Ortam............................................................................................ A¤a (‹nternete) Ba¤l› Olmak ........................................................................ Ulafl›labilirlik .................................................................................................. MEDYA, EKONOM‹, KÜLTÜR VE KÜRESELLEfiME.................................... Medya Sahipli¤i ve Tekelleflme.................................................................... Medya ve Gündem Belirleme Kuram› ......................................................... Medya ve Propaganda Modeli .................................................................... Kültür Endüstrisi Yaklafl›m› .......................................................................... Özet................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar..................................................................................

7. ÜN‹TE

Çat›flma Çözümü ve Bar›fl ‹nflas› ........................................... 148 G‹R‹fi .............................................................................................................. ÇATIfiMA........................................................................................................ Çat›flma Çözümü ........................................................................................... Çat›flman›n Artmas› ve Azalmas› .................................................................. ÇATIfiMA VE KÜLTÜRLERARASI ‹LET‹fi‹M.................................................. BARIfi VE BARIfiIN ‹NfiASI ........................................................................... Arac›l›k ........................................................................................................... BARIfi ‹Ç‹N ‹ZLENEB‹LECEK YOLLAR......................................................... Özet................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar..................................................................................

8. ÜN‹TE

135 135 135 136 136 137 137 137 138 138 139 141 141 143 144 145 146 146 147

149 150 151 152 152 157 159 159 162 163 164 164 165

Yeni Medya ve Yeni Yaflam Biçimleri ................................... 166 G‹R‹fi .............................................................................................................. ENDÜSTR‹ TOPLUMUNDAN A⁄ TOPLUMUNA ......................................... Endüstri Öncesi Toplum ............................................................................... Endüstri Toplumu ......................................................................................... Endüstri Sonras› Toplum .............................................................................. A¤ Toplumu ............................................................................................ YEN‹ MEDYA DÜZEN‹ ................................................................................. YEN‹ MEDYA VE ÇALIfiMA HAYATI........................................................... YEN‹ MEDYA VE TOPLUMSAL YAfiAM ...................................................... YEN‹ MEDYA VE B‹REYLERARASI ‹LET‹fi‹M.............................................. Dijital Yerliler- Dijital Göçmenler................................................................. Özet................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar..................................................................................

167 168 168 168 170 171 172 174 177 181 185 187 189 190 190 191


Önsöz

Önsöz Sevgili Ö¤renciler, Günümüzde iletiflim s›n›r tan›mayan bir h›zda ilerliyor. De¤iflen sadece iletiflim teknolojileri mi? Elbette de¤il. H›zla de¤iflen ve çeflitlenen iletiflim teknolojilerinin yan›nda iletiflimin içerikleri de çeflitleniyor. Bununla birlikte beklentileri de farkl› olan hedef kitleler belirginlefliyor. ‹nsan, içerik ve teknoloji üçgeninde kültürlerin iletiflimi, üzerinde fazlas›yla durulmas› ve düflünülmesi gereken bir konu haline geliyor. Kültürlerin kendi içlerinde ve birbirleri aras›ndaki iletiflimleri de her geçen gün artan bir öneme sahip oluyor. Bu kitab›n amac› sizlerin kültür, iletiflim ve kültürleraras› iletiflim konular›nda bilgi sahibi olman›z› ve kendinizin de tan›kl›k edece¤i durumlar içerisinde çözüm yollar› üretebilmenize katk› sa¤lamakt›r. Kültürleraras› ‹letiflim kitab›m›z sekiz üniteden oluflmaktad›r. Birinci ünite, kültür ve kültürel yeterlik konular›n› aç›klayarak bafllamaktad›r. ‹kinci ünitede kültürel çeflitlilik ve çok kültürlü toplum özellikleri ve bu kavramlar›n önemi üzerinde durulmaktad›r. Üçüncü ünitede küreselleflme ve kültür iliflkisi, karfl›l›kl› etkileflimleri incelenirken dördüncü ünitede kültürleraras› iletiflim kavram›na iliflkin tart›flmalara yer verilmektedir. Beflinci ünite medya ve temsiliyet kavram› üzerinde dururken alt›nc› ünitede medyan›n küreselleflme karfl›s›ndaki durumu ve karfl›l›kl› etkileflimlerine yer verilmektedir. Yedinci ünite günümüz co¤rafyalar› için son derece önemli olan çat›flma çözümü ve bar›fl inflas› üzerinde durmakta ve son ünite olan sekizinci ünite ise karfl›laflt›¤›m›z ve gün geçtikçe çeflitlenen yeni iletiflim teknolojilerinin nas›l bir yaflam biçimi önermesi sundu¤unu ele almaktad›r. Kitab›m›z›n planlanmas›ndan, bask›s›na kadar eme¤i geçen bir çok kifli var. Yazarlar›m›zdan, dizgi birimi çal›flanlar›na kadar eme¤i geçen herkese sonsuz teflekkürler. Sa¤l›k ve baflar› ile dolu bir ö¤retim y›l› geçirmeniz dile¤iyle.

Editörler Prof.Dr. E. Nezih ORHON Doç.Dr. R. Ayhan YILMAZ

vii


1

KÜRESELLEfiME VE KÜLTÜRLERARASI ‹LET‹fi‹M

Amaçlar›m›z

N N N N

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Kültür kavram›n› tan›mlayabilecek, Kültürün köken ve kayna¤›n› aç›klayabilecek, Kültürün çeflitlerini s›ralayabilecek, Kültürel yeterlik kavram›n› aç›klayabilecek bilgi ve becerilere sahip olacaks›n›z.

Anahtar Kavramlar • • • •

Kültür Üst Kültür Alt Kültür Kültürlenme

• • • •

Kültürleflme Kültürel Yay›lma Kültürel Çeflitlilik Kültürel Yeterlik

‹çindekiler Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Kültür ve Kültürel Yeterlik

• • • •

G‹R‹fi KÜLTÜR KAVRAMI KÜLTÜREL ÇEfi‹TL‹L‹K KÜLTÜREL YETERL‹K


Kültür ve Kültürel Yeterlik G‹R‹fi Her toplum düzenlenmifl iliflkilerden oluflur. Bu iliflki sürecinde bireyler belirli durumlarda karfl›laflt›klar› sorunlar› çözümlemek ve gereksinimlerini gidermek amac›yla birçok araçlara ihtiyaç duyarlar. Bu araçlar, bireyin içinde bulundu¤u çevre flartlar›na, topluluk içindeki di¤er bireylerle olan iliflkilerine, karfl›l›kl› etkilerin flekline ve ihtiyaçlar›n› gidermek amac›yla edindi¤i yetenek ve becerilerine göre, s›n›rlanmakta ve de¤iflmektedir. ‹nsanlar ve toplumlar›n neden birbirlerine benzedikleri ya da benzemedikleri niçin ve nas›l de¤ifltikleri gibi insanl›¤›n evrimiyle ilgili sorular›n cevaplar› bu araçlardan oluflan kültürel birikimlerde yatar. Bu aç›dan kültür, ›rk ve do¤al de¤iflkenlerle etkileflim hâlinde, insanl›¤›n evrimini irdeleyen bir de¤iflkendir. Kavram›n, biyoloji, sosyoloji, tarih, güzel sanatlar, felsefe gibi pek çok alanda da ele al›nmas› konunun farkl› yaklafl›m ve tan›mlar›n› da gündeme getirmektedir (http://udes.iku.edu.tr). Kültürün nas›l, ne tür bir varl›k veya varl›k alan› oldu¤u, eski ça¤lardan beri insan zihnini kurcalayan sorunlardan biri olmufltur (Güvenç, 2002). Kültür sözcü¤ü, Latince kökenli olup Türkçeye Frans›zcadan gelmifltir. Latincede “cultura” sözcü¤ü, “topra¤› ekip biçme” ve “hayvan yetifltirme” anlam›na gelmekteydi. 17. yüzy›l›n sonuna do¤ru halk›n “bütün bir yaflama biçimi” fleklinde Almanca ve ‹ngilizceden Bat› dillerine girmifltir. 18. yüzy›la gelindi¤inde ise antropolojideki geliflmeler sonucu “bütünsel bir yaflam flekli” anlam›n› kazanm›flt›r. Voltaire, Frans›z ‹htilali öncesinde kültür sözcü¤üne “insan zekas›n›n oluflumunu ve geliflimini belirleyen” bir terim olarak yeni bir anlam kazand›rm›flt›r. ‹ngilizler ve Frans›zlar, kültürü medeniyetle efl anlaml› olarak kullan›rken Almanlar daha çok teknolojik araç ve gereçleri içeren maddi medeniyet anlam›nda kullanm›fllard›r. Modernleflmenin anahtar kavramlar›ndan biri olarak kabul edilen kültürün farkl› anlamlarda kullan›lmas›n›n nedeni, ulusal yap›lardaki de¤iflikliklerdir. Bundan dolay› pek çok ülke kültüre yeni anlamlar yüklemifltir. Bütün insanlar›n kendilerine özgü bir kültüre sahip oldu¤u görüflünü ileri süren ve bu anlam›yla ilk kez kullanan Alman tarihçi Herder’dir. Herder’in bu görüflü, 18. yüzy›l›n sonuna do¤ru kültürü kendi ›rklar›n›n üstünlü¤ünü belirtmek için kullanan Avrupal› seçkinlere karfl› bir tepkiydi. Bununla birlikte ‹ngiliz antropolog Edward Tylor, 1871 y›l›nda yay›nlad›¤› “Primitive Culture” isimli incelemesinde kültür kavram›na bilimsel bir içerik kazand›rm›flt›r. Genel olarak Tylor’›n bu kullan›m› geçerlili¤ini halen korumakla birlikte antropoloji, sosyoloji, etnoloji gibi bilimler baflta olmak üzere pek çok bilim dal›n›n temel kavram› hâline gelmifltir (Torun, 2006’dan Aktaran; Özbek, 2011).


4

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

KÜLTÜR KAVRAMI Her yerde ve her toplumda belirli maddi gereksinmeleri gidermek amac›yla oluflturulmufl kaba ve incelmifl, ifllenmifl bir tekni¤in yan›nda insan iliflkilerini düzenleyen kurallar, gelenekler, fikirler ve kiflisel düflünceler vard›r. ‹flte bu iliflki ve sistemlerin toplam› Malinowski’ nin dedi¤i gibi, insan›n tabiata karfl› fakat kendisi için yaratt›¤› bir vas›tadan ibaret olan ve kültür ad› verilen sosyal bir kurum ve olguyu meydana getirir (Erdo¤an, 1994). 20. yüzy›l›n bafllar›nda kültür ile ilgili çal›flmalar Bat› dünyas›ndan do¤u ülkelerine yay›lm›fl, öncelikle ‹ranl›lar kendi dillerindeki “ferheng” sözcü¤ünü kültür yerine kullanm›fllard›r. Ülkemizde sosyolojinin geliflimine büyük katk› sa¤layan Ziya Gökalp, Frans›zcadan ald›¤› “cultura” sözcü¤ünün Arapça kökenli “hars” ve “tehzip”in karfl›l›¤› oldu¤unu savunmufltur. Gökalp “cultura” sözcü¤ünün ilk anlam›ndan esinlenerek Arapçada “çift sürme, tarla iflleme” anlam›n› tafl›yan ve ulusal bir kavram olarak gördü¤ü “hars”› kültür karfl›l›¤›nda kullanm›flt›r. Bununla birlikte, “düzeltme, temizleme, yetifltirme, bir iflte h›z kazanma” anlam›ndaki “tehzip”i uluslararas› ve aristokratik bir kavram olarak de¤erlendirmifltir. Cumhuriyet döneminde bafllat›lan dilin sadelefltirilmesi çal›flmalar› s›ras›nda kültürün karfl›l›¤› olarak “ekin” sözcü¤ünün kullan›lmas› önerilmifl fakat bu sözcük dile yerleflememifltir. Zamanla “hars” da unutularak kültür sözcü¤ü ayn› flekilde kullan›lmaya devam etmifltir. Bugün dilimizde kültür sözcü¤ü birçok anlamda kullan›lmaktad›r (Torun, 2006’dan Aktaran; Özbek, 2011). Her toplumun kendine özgü bir kültürü vard›r. Kültür özellikleri yaln›z milletten millete de¤iflmez, ayn› ülkenin kent ve köylerinde, hatta ayn› kentin de¤iflik mahallelerinde oturan insanlar›n kendilerine özgü kültürleri, gelenek ve görenekleri vard›r (Baymur, 1994). Yani kültür ve toplum yan yanad›r. Ancak sahip olduklar› farkl› kültürler, yap›lar ve sistemler nedeni ile toplumlar birbirlerinden farkl›d›rlar (Köse ve di¤erleri, 2001). Her kültür sistemi kendi özelliklerine ve yap›sal konumuna göre de¤iflen iç ve d›fl dinamiklere ba¤l› bulunmaktad›r. Kültürleri böylesine bir ba¤›ml›l›¤›n d›fl›nda düflünebilmek olanaks›zd›r. Bir toplumun bütününün, tek bir kesiminin ya da bireyinin geliflimleri göz önüne al›nd›¤› zaman kültür sözcü¤ünün birbirinden farkl› ça¤r›fl›mlar uyand›rd›¤› gözlenmektedir. Bireyin kültürü toplumun kültürüne, toplumun kültürü de tek tek bireyin kültürüne do¤rudan do¤ruya ba¤l› bir görünüm sergilenmektedir. ‹lk olarak incelenmesi gereken de kültür kavram›n›n anlam›d›r (Çeçen, 1985).

Kültürün Tan›m› Günümüzde kültürle ilgili olan, herkesi tatmin edecek flekilde yap›lm›fl bir kültür tan›m› bulmak zordur (Erdo¤an, 1994). Çünkü bireysel ve toplumsal hayat›n bir ürünü olan kültür, yine bireysel ve toplumsal hayat sürekli olarak etkilemektedir. Kültür, en genifl anlam›yla bir toplumun tüm yaflam biçimidir (F›nd›kç›, 1996). Taylor, kültür için flöyle bir tan›m yapm›flt›r: “Bilgi, inanç, sanat, ahlak, hukuk ve örf ve âdetlerden ve insan›n toplumun bir üyesi olarak elde etti¤i bütün yeteneklerden oluflmufl bir bütündür.” Kültür kavram›, felsefe, tarih, biyoloji, güzel sanatlar, antropoloji, sosyoloji vb. bilim dallar›nda ve günlük dilde, de¤iflik biçimlerde kullan›lmakta ve bu muamma kavrama her bilim adam›, yazar, araflt›rmac› ve hatta bireyler farkl› anamlar yüklemekte, de¤iflik tarzlarda tan›mlayabilmektedirler. Kroeber ve Kluckhohn (Ka¤›tç›bafl›, 1979) kültürün 164 farkl› tan›m›n› bulmufllard›r. Ka¤›tç›bafl›’ na göre kültür


5

1. Ünite - Kültür ve Kültürel Yeterlik

“belirli bir toplumun yaflamlar›ndan doyum sa¤layabilmeleri için, baflard›¤› tüm bilgi, inanç, sanat, ahlak, yetenek ve al›flkanl›klarla toplumsal kuramlar› kapsar.” Taylor kültürü; “bilginin, inanc›n, sanat›n, hukukun, ahlak›n, örf ve âdetlerin ve toplumun bir üyesi olarak kifliler taraf›ndan kazan›lm›fl de¤er yetenek ve al›flkanl›klar›n kompleks bir bütünü fleklinde tan›mlam›flt›r. Bumin (1979) ise, “Kültür, bir toplumun yaflama biçimini sürdürmek, örgütlerini düzenlemek, ö¤renilmifl davran›fl biçimlerini, bilgi, inançlar ve insani birliklerde oluflan tüm etkinliklerini karfl›lamak ve gereksinmelerini yerine getirmek için gelifltirdi¤i bir yaflam biçimidir” fieklinde genel bir tan›mlama yapar. Kozlu’ya göre ise kültür; genifl bir toplumun tüm alanlar›nda ortak olan dinsel, ahlaksal, estetik, teknik ve bilimsel nitelikteki toplumsal olaylar›n bütünüdür (Bülbül, 1993’den Aktaran; Karc›o¤lu, 2001). Kültür k›sa anlam›yla bile birçok fleyler düflündürür. Sözcük, temel iki noktay› içermektedir. Bunlardan birincisi standardize olmufl sosyal davran›fllar (davran›fllar, duygular, hareket biçimleri vb.), ikincisi ise grubun üretti¤i materyallerdir (sanat, mimari vb.) (Dönmezer, 1994). Hofstede ise kültürü: bir grup insan› di¤erlerinden ay›ran zihinsel programlama olarak tan›mlamaktad›r. Bu tan›mdan hareketle bireysel düzeyde zihinsel programlara iliflkin kaynaklar›n, kiflinin yetiflti¤i ve yaflam deneyimlerini elde etti¤i sosyal çevrelerde yatt›¤› söylenebilir. Hofstede’ e göre programlama aileden bafllamakta, okulda, arkadafl gruplar›nda, çal›flma ortam›nda ve içinde yaflan›lan toplumda devam etmektedir. Kültür, ö¤renme sonunda oluflmakta, bir baflka deyiflle kiflinin genlerinden de¤il, sosyal ortam›ndan kaynaklanmaktad›r (Köse ve Ünal, 2000’den Aktaran; Köse ve di¤erleri, 2001). Kültür, toplumun temel bireyi olan insan›n, hayattaki maddi ve manevi tüm yaflam dinamiklerini kapsayan, uluslar›n dünyaya bak›fllar›na ve hayat tarzlar›na göre sürekli de¤iflim gösteren dinamik bir kavramd›r. Linton’ a göre kültür, ö¤renilmifl davran›fllar ile belirli bir cemiyetin üyelerince birbirlerine aktar›lan davran›fllar›n sonucudur (Erdo¤an, 1994). Böylece kültür ö¤renme yolu ile bir geçifltir. Kültür ayn› zamanda geleneklerle varl›¤›n› sürdürür. Kültürün süreklili¤i, insan›n gruptan ö¤renebilmesi yetene¤ine dayan›r. Kültür ö¤renilen tav›r ve harekettir (Köse ve di¤erleri, 2001). Kültür kavram›, bir toplumun anlay›fl› ve yaflay›fl› ile ilgili tüm de¤erleri içermektedir. Her kültür, kendine has toplum/dünya anlay›fl›n› yans›tmaktad›r. Kifliler içinde yer ald›klar› ortam›/ba¤lam› sahip olduklar› kültürel bilgi ve birikimle anlamland›rmaktad›r (E¤inli ve Çak›r, 2011). Herskovits kültürü, “insan›n yapt›¤› her fleyin toplam›” olarak tan›mlarken Geertz “bir toplumun üyelerince paylafl›lan anlamlar›n tümüdür” der (Cücelo¤lu, 1994). Dolay›s›yla kültürü bir arada bulunan insanlar flekillendirir (Belasko, 1992’den Aktaran; Köse ve di¤erleri, 2001). Kültür ba¤lam›nda “de¤er” ve “eser” kavramlar› tart›fl›n›z.

Etimolojik Aç›dan Kültür Kavram›

SIRA S‹ZDE

1

D Ü fi Ü N E L ‹ M

Kültürün etimolojik aç›dan kökenine inilirse Latince’de tar›m anlam›na gelen Cultura kelimesinden geldi¤i görülmektedir. Bat› dillerinde daha sonra Culture olarak S O R U hars kelimekullan›lan bu kelimenin zaman›m›za kadar gelen Osmanl›ca karfl›l›¤› sidir (Çeçen, 1994). Di¤er taraftan Avrupa’da kültür terimini 19.yüzy›l›n sonunda ‹ngiliz Antropologlar›, etnografya taraf›ndan incelenen toplumlara özgü olan düD‹KKAT flünce, eylem biçimleri, inançlar, de¤er sistemleri, simgeler ve tekniklerin tümünü SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

N N

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ


6

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

anlatmak üzere kullanm›fllard›r. Sosyolojide kültür kavram›, etkileflimlere yön veren senaryo ve rollerin iflleyiflinin daha iyi anlafl›lmas›na yard›m eden bir kavram olarak kullan›lmaktad›r. Kültür terimini bu anlamda ilk kez kullanan ‹ngiliz Antropolo¤u E. B. Taylor, kültürün ünlü ve bugün de geçerli olan bir tan›m›n› yapm›flt›r; kültür, “etnografyadaki en genifl anlam›nda, bilgi, sanat, hukuk, ahlak, töre ve tüm di¤er yetenek ve al›flkanl›klar› içeren karmafl›k bütün”dür (Duverger, 1982).

Antropolojik Aç›dan Kültür Kavram› Kültür, antropoloji dilinde ve eserlerinde flu temel kavramlar karfl›l›¤›nda kullan›lan soyut bir sözcüktür (Güvenç, 1996); • Kültür, bir toplumun ya da bütün toplumlar›n birikimli uygarl›¤›d›r. • Kültür belli bir toplumun kendisidir. • Kültür, bir dizi sosyal süreçlerin bileflkesidir. • Kültür, bir insan ve toplum kuram›d›r. Kültür, hangi ba¤lamda, kimin taraf›ndan kullan›ld›¤›na ba¤l› olarak anlam de¤ifltiren, farkl› flekillerde tan›mlanabilen bir kavramd›r. Kültürün anlam›, onunla ilgilenen bilim dal›na göre de de¤iflebilmektedir. Örne¤in Edward T. Hall’a göre “kültür iletiflim, iletiflim de kültürdür”. Birdwhistell’e göre ise kültür yap›y› ifade ederken, iletiflim, süreç üzerinde yo¤unlaflm›flt›r. Brislin’e göre “bir kültür, ortak inançlar›, deneyimleri ve de¤er yarg›lar› ile belirlenebilen, bu ortak deneyimleri ile birbirine ba¤lanm›fl ve ortak tarihî geçmifle sahip grup olarak anlafl›labilir”. Goodenough, kültürü biliflsel sistem olarak kabul edenlerin öncülerindendir. Ona göre, kültür, neyin nas›l olabilece¤ine, bireyin olan biten hakk›nda ne hissetti¤ine ve onunla ilgili olarak neyi nas›l yapabilece¤ine karar vermesi için gereken flartlar› içerir. Levi-Strauss, kültürü ortak sembolik asistem olarak kabul etmektedir (Kartar›, 2001).

Kültürün Kökeni ve Kayna¤› Tayeb (1992), kültürün kayna¤›na inmeye çal›flm›fl ve böylesi anlafl›lmaz› zor bir olgunun köklerini do¤ru bir flekilde ortaya koyman›n zor oldu¤undan bahsetmifltir. Zor olmas›n›n alt›nda yatan nedenlerden bir tanesi kültürün yarat›lmas›ndan sorumlu olarak ifade edilen kurumlar›n ve faktörlerin birbirlerinden ay›rt edilemeyecek derecede birbirine ba¤l› olmalar›ndan kaynaklanmaktad›r. Di¤er bir faktör ise bu faktörlerin kültürü mü yoksa kültürün bu faktörleri mi oluflturdu¤una dair ç›kmazd›r. Kültürün oluflumda rol oynayan faktörler ve kurumlar; ekoloji ve fiziksel çevre, aile, din, e¤itim ve politik sistem olarak de¤erlendirilmektedir. Bu faktörler Tayeb (1992) taraf›ndan özetlenmifl ve afla¤›da aç›klanm›flt›r (Aktaran; Yeflil, 2009): • Ekoloji ve fiziksel çevre: ‹klim ve çevrenin oluflturdu¤u fiziksel flartlar bir gruba ait kültürün gelifliminde önemli rol oynamaktad›r. Örne¤in, ülkenin ikliminin sert ve afl›r› s›cak ve so¤uklarla kars› kars›ya oldu¤u ve topra¤›n ifllemeye müsait olmad›¤› ve di¤er do¤al kaynaklar›n da kolay bir flekilde elde edilmedi¤i ortamlarda yasayan insanlar›n daha giriflken, daha çal›flkan, daha güçlü ve dirençli bir yap›ya sahip olduklar› gözlemlenebilir. Bunun aksi fiziksel özelliklerin hakim oldu¤u ortamlarda ise insanlar›n daha rahat ve pasif olduklar›n› görmek normal olacakt›r. • Aile: Aile ortam›nda büyüklerden ö¤renilen her fley kiflinin yaflam›nda önemli etkilere sahip olacakt›r. Ço¤u insanlar, büyüklerini ve di¤er insanlara nas›l davran›lmas› gerekti¤i konusunda, kendisinden nelerin beklenildi¤i, kars› cinse nas›l davran›laca¤›, ahlaki standartlar›n ne oldu¤u gibi birçok konuyu ailede ö¤renmektedir.


7

1. Ünite - Kültür ve Kültürel Yeterlik

• Din: Din insanlar›n temel de¤er sistemlerinin oluflmas›nda önemli rol oynamaktad›r. Nelerin do¤ru ya da yanl›fl oldu¤u konusundaki prensipler her dinde mevcuttur. Toplumlarda do¤ru ya da yanl›fl olarak ifade edilen birçok davran›fl›n alt›nda o toplumun ait oldu¤u dinden etkilenerek flekillendi¤ini söylemek yanl›fl olamayacakt›r. Ayr›ca kültürel anlamda en çok ele al›nan konulardan biri olan güç ve bireyler aras›nda güç iliflkisi da¤›l›m› farkl› dinlerde farkl› flekillerde geliflebilmekte ve bu da toplumun kültürel özelliklerine yans›maktad›r. • E¤itim: ‹yi bir flekilde oluflturulmufl e¤itim sistemine sahip toplumlarda, resmi e¤itimin kültürün oluflmas›nda büyük rolü vard›r. E¤itim sisteminin dayand›¤› de¤erler sistemi, yap›lan uygulama ve e¤itim stilleri birçok alanda kültürün oluflmas›na katk› sa¤layacakt›r. Ezberci ve tek yönlü e¤itim uygulamalar› ve çift yönlü uygulamaya yönelik, ö¤renci odakl›, sorgulay›c› sistemlerin farkl› insan tipleri oluflturaca¤› kesindir. • Politik Sistem: Di¤er sosyal sistemler gibi bir toplumun politik sistemi hem kültürü oluflturur hem de o toplumun kültürü taraf›ndan oluflturulur. E¤er politik sistem tarihsel sürecin ve kültürün oluflmas›yla birlikte ortaya ç›kan bir sistemse genelde yerel kültürle uyumlu olabilmekte ayakta kal›p büyüyebilmektedir. D›flar›dan politik sistemlerin empoze edilmesi ise yerel kültürle uyumlu olamamakta ve uzun dönemde yerini yerel kültürle uyumlu sistemlere b›rakmak zorunda kalmaktad›r. Politik sistemin demokratik ya da bask›c› bir yap›ya sahip olmas›n›n da insanlar ve dolay›s›yla kültür üzerinde etkisi vard›r. Demokratik politik sistemlerde insanlar gücün ve sorumlulu¤un paylafl›lmas›na normal bakarken bask›c› sistemlerde durum daha farkl› flekillerde geliflebilecektir. Voltaire’e göre kültür ayr›l›klar›n› belirleyen temel etken nedir?

Kültürün Özellikleri

SIRA S‹ZDE

2

D Ü fi Ü N E L ‹ M

Tan›mlar› çok çeflitli olan kültür kavram› gözden geçirildi¤inde, kültürün ortak özellikleri olarak görülebilecek baz› noktalar bulunabilmektedir. Bu özellikler flöyS O R U le özetlenebilir (Dönmezer, 1994): • Kültür bir toplumu di¤erinden ay›rmak için bir tür “alâmeti farika (marka) d›r. • Kültür toplum de¤erlerini bir bütün hâline getirir ve bunlar› sistematik bir D‹KKAT biçimde tafl›r. • Kültür toplumun üyelerince paylafl›l›r. • Kültür, dayan›flman›n en önemli temellerinden birisidir.SIRA S‹ZDE • Kültür ö¤renilmifl davran›fllardan oluflur. • Kültür sosyal yap›n›n bir kopyas›n› verir. AMAÇLARIMIZ • Kültür de¤iflebilir. • Sosyal kiflili¤in belirip oluflmas›nda kültür, bütün toplumlar bak›m›ndan egemen bir faktördür. K ‹ T A P Bir di¤er s›n›flama ise flöyledir (http://udes.iku.edu.tr): • Kültür ö¤renilir. • Kültür görelidir. TELEV‹ZYON • Kültür toplulukçudur. • Kültür duygu yüklüdür. • Kültür irrasyoneldir. • Kültür tarihi ve süreklidir. ‹NTERNET • Kültür de¤iflir.

N N

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET


8

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

• Kültür semboliktir. • Kültür grup üyelerince paylafl›lan ortak anlamlar sistemine iflaret eder.

Kültürün ‹fllevleri Kültürün temel ifllevlerine de¤inecek olursak kültür bir toplumun tarihsel süreç içerisinde sahip oldu¤u tüm de¤erlerin insandan insana aktar›larak yaflat›lmas›n› sa¤lar. Bu sayede birlefltirici ve bütünlefltirici bir etki sa¤lar. Kültür, birey, grup ya da toplumlara yaflam için gerekli davran›fl kal›plar›n› sunar. Kültür, toplumlar›, uluslar›, gruplar› birbinden ay›r›r, onlara özgün bir kimlik kazand›r›r. Bir toplumda kültürün temel de¤erleri birey ve gruplara benimsetilerek toplumsal bütünlük ve uyum sa¤lan›r. Kültür bireye toplumsal bir kiflilik yani bir kültürel kimlik kazand›r›r. Kültür, bireylerin do¤al çevreyi kendi istek ve ç›karlar› do¤rultusunda yeniden flekillendirmesini, anlam vermesini sa¤lar. ‹nsan, kültürün maddî ögeleri ile do¤al çevreye flekil verir.

Kültür Çeflitleri Toplumlar, örgütler sadece bir araya gelen insanlar ya da küçük gruplardan oluflan bir kalabal›k de¤illerdir. Onlar› bir arada tutan de¤erler, tutumlar, davran›fllar ve normlardan oluflan kültürleri vard›r. Neticede, dünyada var olan toplumlar say›s›nda kültürlerinde bulunaca¤› anlafl›lmaktad›r. Kültür sahip oldu¤u ö¤eler yönüyle baz› s›n›fland›rmalara tabi tutulabilir (Köse ve di¤erleri, 2001):

Genel Kültür ve Alt Kültür

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

Kültürün yayg›nl›k derecesine göre kültürü genel ve alt kültür olarak ikiye ay›rmak mümkündür. Genel kültür, bir toplumun ya da ülkenin, her sosyal grubunda, her co¤rafi bölgesinde geçerli olan, benimsenen ve yaflanan hakim unsurlardan ibarettir. Baflka bir deyiflle genel kültür, toplumdaki bütün davran düzlemlerinde var olan kültürdür (Ero¤lu, 1996: 109). Bir ülkenin ya da toplumun hakim inançlar›, de¤erleri, hareket tarzlar› ve yapt›r›mlar›n türleri genel kültürü oluflturan parçalard›r (Erdo¤an, 1994). Herhangi bir toplumun genel kültürü, üst bir sistem olarak, çok say›da alt sistemlerden meydana gelmifltir (Ero¤lu, 1996). Alt kültürler baz› hâkim de¤erleri kapsarlar fakat kendilerine özgü yaflama flekilleri, de¤erleri vard›r (Erdo¤an, 1994). SIRA S‹ZDE Alt kültür toplumun temel kültür unsurlar›n› paylaflan fakat bunun d›fl›nda kendini di¤er gruplardan ay›ran de¤er, norm ve yaflam biçimleri olan gruplar› kapsar. D Ü fi Ü N E L ‹ M

Maddi Kültür - Manevi Kültür Bir toplumun teknolojisi, eserleri, aletleri maddi kültür ö¤eleridir. Maddi kültür, inS O R U san eliyle yap›lan alet ve eserleri ve el eme¤inin ham maddeyi belirli bir biçimde ifllemesiyle ona flekil vermesiyle oluflur (Özkalp, 1995). Baflka bir deyiflle, sanat yaD ‹ K K Aev T biçimleri ve benzerleri toplumun maddi kültürünü oluflturur p›tlar›, mimarisi, (Köse ve di¤erleri, 2001). Toplumda SIRAyerleflik S‹ZDE olan inançlar, konuflulan dil, hukuk, din, ahlak anlay›fl›, do¤um olay›ndan evlilik ve cenaze törenlerine kadar her alanda oluflan gelenek ve görenekler, çocuk yetifltirme biçimleri toplumun manevi kültürünü oluflturur (F›nd›kç›, 1996). Kültürün maddi ve manevi ö¤eleri aras›nda sürekli bir etkileflim varAMAÇLARIMIZ d›r. Birinde meydana gelen bir de¤iflim di¤erini de etkiler.

N N

K ‹ ile T Ailgili P Anadolu Üniversitesi Aç›kö¤retim Fakültesi yay›n› olan, Ali Ergur Kültür konusu ve Emre Gökalp’in editörlü¤ünü yapt›¤› Kültür Sosyolojisi adl› kitab› okuyabilirsiniz.

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET


1. Ünite - Kültür ve Kültürel Yeterlik

Karfl› Kültür Toplumda, sosyoekonomik ve politik anlamda yerleflmifl olan ve aile, okul ve di¤er örgütler, özellikle de kitle haberleflme araçlar›yla naklonulan bütün genel kültürü reddetmek isteyenlerin, de¤iflik alanlarda meydana getirmeye çal›flt›klar› kapsamlara karfl› kültür denilmektedir (Köse ve di¤erleri, 2001). Karfl› kültürünü oluflturmak isteyenler, temel ya da genel kültürü bilmektedirler. Ancak, bu temel kültürün baz› unsurlar›n› ya da tümünü zay›flatmak ve y›kmak için bunun karfl›s›nda yapay bir kültür oluflturmak istemektedirler. Bu bak›mdan, bir toplumda hoflgörü s›n›rlar›n› aflan, toplum norm ve de¤erleriyle çat›flan, sosyoekonomik ve politik düzenin karfl›s›nda olan oluflmalar karfl› kültürü olufltururlar (Ero¤lu, 1996).

Kültürü Oluflturan Faktörler Kültür bir toplumun yaflama biçimi olarak da ifade edilebilir. Kültür kavram olarak soyut bir olgudur. Kültür kavram› bir toplumun yaflama tarz›n› simgeleyen bir soyutlamadan ibarettir. Toplumlar farkl› biçimlerde yaflamalar› nedeniyle farkl› kültürlere sahip olurlar. Yani kültürleri farkl›lafl›r. Ancak, bütün toplumlarda kültürü oluflturan temel faktörler vard›r, ancak önemleri farkl›d›r. Kültürü oluflturan bafll›ca faktörleri flöyle ele alabiliriz (Köse ve di¤erleri, 2001).

Dil Dil kültürün en önemli parças› ve tafl›y›c›s›d›r. Dil, kültürün bütün unsurlar›n›n, nesilden nesle aktar›lmas›na, kifliler aras› iletiflime ve sosyal iliflkilerinin düzenlenmesine arac›l›k etmektedir. Bu temel eleman, kültürün ö¤renilmesine, manalar›n simgelenmesine yard›mc› olur (Ero¤lu, 1996). Dil, kültürün maddi olmayan ögesidir. ‹nsanlar duygu, düflünce ve ihtiyaçlar›n› dil ile ifade ederler. Diller, insanlar›n çok uzun süre birlikte yaflamalar› sonucu ortaya ç›km›flt›r. ‹nsanlar›n dilini kullanmas› toplumlar›n gelifliminde en önemli devrimlerden biridir. Mutlu (1999) dilin, ait oldu¤u toplumun kültürel özelliklerini yans›tan en önemli unsur oldu¤unu ifade etmifltir. Czinkota et al. (1996), dilin kültürün bir aynas› oldu¤unu söylemifllerdir. Hodgetts ve Luthans (1997), ise dilin bilgi fikir ve düflüncelerin aktar›lmas› ve yorumlanmas›nda kullan›lan en önemli araçlardan biri olmas› nedeniyle kültürün önemli bir parças› oldu¤unu belirtmifllerdir. Dil insanlar aras›nda iletiflim kurmada en önemli araç olarak görev yapmaktad›r (Mendenhall et al. 1995).

Din Din ve inançlar da kültürün temel ö¤esini oluflturur. Her toplum flu ya da bu biçimde bir dine sahip olmufltur. Din insanlarda ortak duygu ve inançlar›n geliflmesinde önemli bir toplumsal kurumdur. ‹nanç ise bireyin dünyas›n›n bir yönüne ait alg› ve bilgilerin devaml› bir organizasyonudur. ‹nsanlar belirli konularda belirli inançlara sahip olabilirler. ‹nançlar aras›ndaki benzerlikler ne kadar çok ise o toplumun kültür inançlar› da o derece kuvvetli olur (Özkalp, 1995). Din kültürün ayr›lmaz bir parças›d›r ve di¤er kültür ö¤elerini de etkiler. Her kültür, onu oluflturan toplulu¤un inand›¤› dinin izlerini tafl›r. Bu bütün dinlerin özelli¤idir Dil, ahlak kurallar›, sanat, edebiyat, tarih vb. bütün kültür ö¤eleri dinden etkilenmifltir. Hepsinin içeri¤inde inan›lan dinin izleri vard›r.

9


10

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Din, yaflam için gerekli idealleri belirler ve bu idealler de bireylerin ve toplumlar›n de¤er ve davran›fllar›nda kendini göstermektedir (Czinkota et al. 1996). Mutlu (1999), genel olarak toplumun davran›fllar›nda, dinin, inançlar›n ve tutumlar›n rolünün büyük ölçüde hissedilmekte oldu¤unu ve dinin toplumun kültüründe önemli rol oynad›¤›n› belirtmifltir. Dinî kuralar› uygulayarak yasayan ülkelerin say›s› s›n›rl› olmakla beraber, dinde ba¤›ms›z yasayan toplumlara rastlamak da güçtür. Din, kültürel de¤erlerin geliflmesinde önemli role sahip oldu¤u gibi ayn› zamanda da toplumun günlük yaflant›s›na büyük yans›malar› olmaktad›r (Hodgetts ve Luthans, 1997).

De¤erler De¤erler, kifliler, gruplar ve toplumlar› ay›ran önemli hislerin oluflturdu¤u kavramlar ve fikirlerle ilgili toyluluklard›r (Erdo¤an, 1994). De¤erler bireylerin düflünce, tutum ve davran›fllar›nda birer standart ya da ölçüttür. Rokeach de¤er kavram›n›, belirli bir davran›fl ve varolufl amac›n›n kiflisel ve toplumsal olarak karfl›tlar›na tercih edilmesine dair kal›c› bir inanç; de¤er sistemini ise görece önemi süresince var olufl amac› ya da tercih edilen davran›fl tarzlar› ile ilgili inançlar›n kal›c› bir organizasyonu olarak tan›mlamaktad›r. De¤erler, bireyler taraf›ndan içsellefltirilmifl paylafl›lan de¤erler ya da grup normlar› olarak ifade edilmektedir (Czinkota et al. 1996). Hodgetts ve Luthans (1997), ise de¤erlerin kültürü etkiledi¤ini belirtmifltir. Örne¤in, Amerikal›lar›n iflyerinde eflitli¤e verdikleri de¤er onlar›n bu konudaki hassasiyetlerini art›rm›fl ve bu da onlar›n kanun ve yönetmeliklerine yans›m›flt›r. Ülkeler aras›nda de¤er farkl›l›klar› mevcuttur ve bunu anlamak ta de¤erlerin iki farkl› kutup fleklinde s›ralanmas› ile mümkün olabilmektedir. Örne¤in, insanlar› kötü ya da iyi olarak görmek gibi. Baz› kültürler insanlar› iyi olarak de¤erlendirirken baz›lar› ise kötü olarak görmektedirler (Yeflil, 2009).

Normlar Normlar, belirli rolleri olan kiflilerin uymalar gereken kurallar, emirler ve ölçülerdir (Erdo¤an, 1994). Bir toplumun kültürü genifl ölçüde normlardan oluflur (Özkalp, 1995). Norm, her kültürde bulunan, toplumsal düzeni sa¤layan, bireylere yol gösteren, do¤ru ve yanl›fl›, olumlu ve olumsuzu belirleyen, yapt›r›m gücü olan kurallar, standartlar ve fikirler sistemidir. Toplumdan topluma farkl›l›k gösterir ve zaman içinde de¤ifliklik gösterebilir. Kültürel normlar kültürel de¤erlere dayan›r ve bu de¤erler kiflilerin hedefe ulaflmak için seçecekleri yollar› s›n›rlar, neyin do¤ru neyin yanl›fl oldu¤unu belirler, davran›fllar› yönetir (Erdo¤an, 1994).

Simgeler Simge d›fltan bir iflaret ya da jesttir ve bir anlam ya da de¤eri temsil eder; ça¤r›fl›m yolu ile duygular› hat›rlat›p tahrik eder, böylece belirli fikirlere canl›l›k verir. Simgesiz toplum yoktur ve dil de asl›nda sesler ve iflaretlerden oluflan bir semboller sistemidir. Sosyal gruplar›n birli¤i, semboller arac›l›¤› ile belirtir. Mesela bayrak, ayn› gruba mensup olanlar için birlefltirici bir araçt›r. Dinlerin yüzy›llar içinde birliklerini koruyabilmeleri çok genifl semboller sistemine dayanmalar› sayesinde mümkün olmufltur. Sembollerin etkili biçimde kullan›lmas›, liderli¤in önemli yetenek niteliklerinden birisidir (Dönmezer, 1994). Simgelerin ifade etti¤i anlamlar an-


1. Ünite - Kültür ve Kültürel Yeterlik

cak ayn› kültürlerde yaflayan insanlar için ayn›d›r. Çünkü kültürlerin farkl› olmas› simgesel farkl›l›klar› da getirir.

Tutumlar Hepimizin çevremizdeki insan, nesne, fikir, kurum ve olaylara iliflkin de¤iflik tutumlar›m›z vard›r. ‹nsan, nesne, fikir, kurum ve olaylar ne flekilde tepkide bulunaca¤›m›z büyük ölçüde tutumlar›m›z taraf›ndan tayin edilir. Bu nedenle tutumlar bir hüküm ya da karar vermeden önce bilinmesi gereken genel flartlar ve hükümlerin düflünsel yönüyle ilgilidir (Özkalp ve Kocac›k, 1991). Tutumlar kültürün manevi yönünü olufltururlar. Dolay›s›yla davran›fllar›n önceden kestirilebilmesi ve kontrol edilmesini sa¤lad›¤› için tutumlar göz ard› edilemezler.

Örf ve Âdetler Toplum içinde insanlar›n günlük tav›r ve hareket usullerini ve yaflama yöntemlerini düzenleyen kurallar vard›r. Bu kurallar uzun zamanlardan beri yerleflmifllerdir. Bir tak›m sosyal bask›lar insanlar bu kurallara uymaya zorlamaktad›r. Söz konusu kurallar nas›l kendili¤inden oluflmakta iseler, ayn› flekilde kendiliklerinden silinip ortadan kalkmaktad›rlar. Bu kurallara âdetler, örfler ad› verilmektedir (Dönmezer, 1994). Yayg›n kabul gören, nüfusun ço¤unlu¤u taraf›ndan uzun zamandan beri tekrar edilip gelen, herhangi bir belirgin yapt›r›m› olmayan ya da çok hafif olan davran›fllara adet denmektedir. Aç›kça ifade edilmifl ve resmen yapt›r›ma ba¤lanm›fl kurallar ise örf olarak ifade edilir. Örfi kurallara ayk›r› hareket eden birey a¤›r flekilde cezaland›r›labilmektedir. Dolay›s›yla örflere uymak zorunludur ve bunlardan sapmaya hoflgörü gösterilemez.

Yasalar Toplumun yetkili organlar›n›n kararlaflt›rmas› hâlinde geleneklere ayk›r› hareketler resmi yapt›r›ml› cezalarla karfl›lafl›rlar ki bunlar da yasalard›r. Yasalar kendilerinden sap›lmas› hâlinde, toplumun örgütlenmifl ve zor kullan›lmas›n› belirten müeyyidelerle rasyonel olarak destekledi¤i sosyal kurallard›r. Bu kurallar, arkalar›nda Devletin zorlay›c› deste¤ini bulmaktad›rlar (Dönmezer, 1994). Yasalar örf ve âdetlerden farkl› olarak bilerek ve istenerek yarat›l›r ve yürürlü¤e konulurlar.

Ahlak Kurallar› Ahlak kurallar› sosyal hayatta bireylerin birbirleriyle olan iliflkilerini düzenleyen kurallard›r. Ahlak kurallar›n›n yapt›r›m›, yani ahlak kurallar›n›n emir ve yasaklar›na ayk›r› davran›fllarda bulunanlar›n karfl›laflaca¤› tepki manevidir. Bu yapt›r›m ay›plama ve küçük görme fleklinde ortaya ç›kar. Herhangi bir kimse ahlak kurallar›n›n emir ve yasaklar›na, ancak toplumun kendisi hakk›nda kötü bir de¤er yap›s›na varmas›ndan, ay›plamas›ndan, küçük görmesinden, lanetlemesinden ve nihayet iliflkisini kesmesinden korktu¤u ve çekindi¤i oranda uyar (Ak›ntürk, 1991).

Kültür ile ‹lgili Temel Kavramlar Kültür ile ilgili temel baz› kavramlar afla¤›da aç›klanm›flt›r.

Üst Kültür Bir toplumda geçerli olan genel kültür özellikleridir. Toplumun her kesiminde bilinir ve benimsenir. Örnek: Genel Türkiye kültürü, genel Çin kültürü, genel ‹talyan kültürü gibi.

11


12

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Alt Kültür Üst kültür içindeki din, dil, töre ve etnik köken bak›m›ndan kendine özgü özelliklere sahip topluluklar›n kültürüdür. Örnek: Türkiye’deki Yörük kültürü, Amerika’daki K›z›lderili, Zenci, Göçmen kültürü gibi.

Kültürlenme Toplumun, kendi kültürel özelliklerini yeni kuflaklara sosyalleflme yoluyla aktarmas›d›r. Örnek: Türk toplumunda yetiflen bir kifli Türk gibi düflünür, davran›r ve giyinir.

Kültürleflme Farkl› kültürlerin karfl›l›kl› etkileflime girmesi ile gerçekleflen kültür al›flveriflidir. Kültürleflme süreci sonunda her iki birey ya da toplum yavafl ya da h›zl› de¤iflir. Örnek: Avrupa Birli¤i’ne üye ülkelerin kültürel etkileflime girmesi.

Kültür fioku Kendi kültüründen ayr›larak baflka bir kültüre geçen kiflilerin bu yeni kültürel ortama maruz kalmalar› sonucu yaflad›klar› uyumsuzluk ve bunal›m durumuna denir. Örnek: Almanya’ya giden ilk Türk iflçilerin yaflad›klar› sorunlar, köyden büyükflehire göçen bir ailenin ya da bat›da yetiflip do¤uda bir köy okuluna atanan ö¤retmenin yaflad›¤› uyum sorunu.

Kültürel Yay›lma Bir kültürde ortaya ç›kan maddi ya da manevi kültür ö¤esinin dünyadaki baflka kültürlere yay›lmas›d›r. Örnek: Spagettinin ‹talya’dan, ulusçuluk fikrinin Fransa’dan, tütün içmenin Kuzey Amerika Yerlilerinden, yo¤urdun Türklerden dünyaya yay›lmas› gibi.

Kültür Emperyalizmi Kültür emperyalizmi, geliflmifl ülkelerin az geliflmifl di¤er kültürleri özellikle kitle iletiflim araçlar›yla etkilemesi ve kendine benzetmesidir. SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

3

SIRAnedir? S‹ZDE Evrensel kültür

KÜLTÜREL ÇEfi‹TL‹L‹K D Ü fi Ü N E L ‹ M

Kültür, zaman ve mekân içerisinde çeflitli biçimler al›r. Bu çeflitlilik insanl›¤› oluflturan gruplar›n ve toplumlar›n kimliklerinin özgünlü¤ünde ve ço¤ullu¤unda yanS O R U s›ma bulur. Biyolojik çeflitlili¤in do¤a için gerekli oldu¤u kadar; de¤iflim, yenilik ve yarat›c›l›k kayna¤› olarak kültürel çeflitlilik de insanl›k için gereklidir. “Kültürel çeflitlilik” ya da D ‹ “çok K K A T kültürlülük” farkl› kültürlerin uyum içinde bir arada yaflamas› anlam›na gelmektedir. Bu kapsamda “kültür; bir gruba ya da toplulu¤a ait farkl› düflünsel, maddesel, ruhani ve duygusal özellikleri temsil etmekte ayn› zamanda SIRA S‹ZDE sanat, edebiyat, yaflam tarz›, de¤erler sistemi, gelenekleri ve inançlar› içermektedir”.1 Kültür farkl›l›¤› ya da çok kültürlülük küreselleflen dünyam›zda ve yerel kültürümüzdeAMAÇLARIMIZ bizi birarada tutan yap›tafl›d›r (www.unesco.org.tr). Kültürel çeflitlilik herkese aç›k olan seçenekler yelpazesi sunar; sadece ekonomik kalk›nma amaçl› de¤il, daha tatmin edici bir entelektüel, duygusal, ahlaki ve ruhsal varl›k yönelik bir geliflimin de temel unsurlar›ndan biridir. K elde ‹ T A etmeye P

N N

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET


1. Ünite - Kültür ve Kültürel Yeterlik

Kültürel çeflitlili¤in belirgin ve daha az belirgin olan göstergeleri vard›r. ‹nanç, etnik köken, ulusal köken, cinsiyet gibi birtak›m özellikler kültürel çeflitlili¤in belirgin göstergeleriyken yafl, e¤itim, e¤itim grubu, hareket kabiliyeti gibi özellikler ise kültürel çeflitlili¤in daha az belirgin olan göstergeleri olarak adland›r›labilir: • Belirgin göstergeler: - ‹nanç - Etnik köken (›rk) - Ulusal köken (konuflulan dil) - Cinsiyet • Daha az belirgin göstergeler: - Yafl - E¤itim al›p almad›¤› - E¤itim seviyesi - Hareket kabiliyeti (Engellileri içerir) • Bat› Kültürü: - ‹yimserlik - daha iyi hale getir - Do¤ay› etki alt›na almak - kontrolü ele al - Aktivizm (eylemcilik) - bir fleyler yap - Dakiklik - sonradan daha erken - Göreceli sald›rganl›k - güçlü = daha iyi - Gelece¤e uyum sa¤lama - planlama, yeni olan = daha iyidir - Standartlaflt›rma - benzer olana ayn› davranma Bat› kültürü

Do¤u kültürü

Daha iyisini yap

Nezaketle karfl›la

Do¤ay› kontrol et

Do¤ayla denge / uyum

Bir fleyler yap

Bekle ve gör

Müdahale et

‹htiyatl› düflün

Güçlü tedbirler

Nazik yaklafl›m

Önceden planla - yeni olan en iyisidir

Hayat› oldu¤u gibi kabul et gelenekselleflmifl

Standartlaflt›r - herkesi ayn›laflt›r

Bireysellefltir - farkl›l›klar› farket

KÜLTÜREL YETERL‹K Kültürel yeterlik, çok kültürlü ortamlarda kurumlar ve çal›flanlar›n›n etkin bir biçimde çal›flabilmesini sa¤layan birtak›m tutum, beceri, davran›fl ve prensiplerdir. Kültürel yeterlik, iletiflim metninin ve bu metnin kurulmas›n› sa¤layan kurallar›n elefltirel olarak anlafl›lmas› yetisidir (Mutlu, 1980). P. Bourdieu (1980), “kültürel yeterlik” düflüncesiyle genelde toplumsal yap› ile özelde kültürel anlat›mlar aras›ndaki iliflkiyi yeniden kavramsallaflt›r›r. ‹nsanlar›n ekonomik ve toplumsal konumlar› e¤itim sistemi arac›l›¤›yla dünyaya iliflkin belli bilgilere ve söylemlere eriflim olana¤› sa¤lar. Ekonomik ve toplumsal konumlardaki eflitsizlikler; “kültürel yeterlik” hiyerarflileri yarat›r. Örne¤in varl›kl› bir kifli ço¤u kez opera ve soyut resim gibi yüksek sanat biçimlerini anlamak için gerekli kültürel yeterli¤i edinir. Buna karfl› iflçi s›n›f›ndan biri, farkl› bir kültürel yeterlikler kümesine sahip olacakt›r; bu da onu yüksek kültür dünyas›ndan d›fllayacakt›r. Baflka deyiflle iflçi s›n›f›ndan insanlar› bir klasik müzik konserinden uzakta tutan sadece

13


AMAÇLARIMIZ

N N

K ‹ T A P

K ‹ T A P

14

AMAÇLARIMIZ

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

TELEV‹ZYON

konser koltu¤unun görece yüksek maliyeti de¤ildir (Bourdieu, 1980’den Aktaran; Mutlu, 1998). ‹NTERNET www.childwelfare.gov/systemwide/cultural/

Yukar›daki linke t›klayarak kültür ve kültürel yeterlik ile ilgili yararlanabilece¤iniz bir kayna¤a eriflebilirsiniz.

Kültürel Yeterlik Süreci Kültürel yeterli¤i olumsuzdan olumluya do¤ru uzanan bir süreç olarak ele ald›¤›m›zda öncelikle cevaplamam›z gereken temel sorular flunlard›r: • fiu an neredeyim? • Nerde olabilirim? fiekil 1.1 Kültürel Yeterlik Süreci

Pozitif

Kültürel Yetkinlik

Kültürel Yeterlik Kültürel Ön Yeterlik Kültürel Körlük Negatif

Kültürel Yetersizlik

Kültürel Y›k›c›l›k

Kültürel Yeterlik Sürecindeki Basamaklar Kültürel Y›k›c›l›k: Asimilasyona zorlama, boyun e¤dirme, hak ve ayr›cal›klar sadece egemen gruplar için. Kültürel Yetersizlik: Irkç›l›k, kal›plaflm›fl yarg›lar› devam ettirmek, adil olmayan ifle al›m uygulamalar›. Kültürel Körlük: Farkl›l›klar göz ard› edilir, herkes ayn›ym›fl gibi davran›l›r, sadece bask›n gruplar›n ihtiyaçlar› karfl›lan›r. Kültürel Ön yeterlik: Kültürel konular› keflfeder, kendini adar, örgütün ve bireylerin ihtiyaçlar›n› de¤erlendirir. Kültürel Yeterlik: Bireysel ve kültürel farkl›l›klar› fark eder, farkl› gruplardan tavsiye al›r, kültürel önyarg›s› olmayan çal›flanlar› ifle al›r. Kültürel Yetkinlik: Kültürel ihtiyaçlar üzerine flekillenen hizmetleri gelifltirmek için de¤ifliklikler uygular, araflt›rma yapar ve ö¤retir.

Kültürel Yeterli¤e Sahip Olma • • • •

Fark›ndal›kla bafllar. Bilgiyle büyür. Kendine has becerilerle gelifltirilir. Çok kültürlü karfl›laflmalar sayesinde daha iyi hâle gelir.


1. Ünite - Kültür ve Kültürel Yeterlik

Özet

N A M A Ç

1

N A M A Ç

2

Kültür kavram›n› tan›mlamak Her yerde ve her toplumda belirli maddi gereksinmeleri gidermek amac›yla oluflturulmufl kaba ve incelmifl, ifllenmifl bir tekni¤in yan›nda insan iliflkilerini düzenleyen kurallar, gelenekler, fikirler ve kiflisel düflünceler vard›r. ‹flte bu iliflki ve sistemlerin toplam› Malinowski’ nin dedi¤i gibi, insan›n tabiata karfl› fakat kendisi için yaratt›¤› bir vas›tadan ibaret olan ve kültür ad› verilen sosyal bir kurum ve olguyu meydana getirir. Kültürün köken ve kayna¤›n› aç›klamak Tayeb, kültürün kayna¤›na inmeye çal›flm›fl ve böylesi anlafl›lmaz› zor bir olgunun köklerini do¤ru bir flekilde ortaya koyman›n zor oldu¤undan bahsetmifltir. Zor olmas›n›n alt›nda yatan nedenlerden bir tanesi kültürün yarat›lmas›ndan sorumlu olarak ifade edilen kurumlar›n ve faktörlerin birbirlerinden ay›rt edilemeyecek derecede birbirine ba¤l› olmalar›ndan kaynaklanmaktad›r. Di¤er bir faktör ise bu faktörlerin kültürü mü yoksa kültürün bu faktörleri mi oluflturdu¤una dair ç›kmazd›r. Kültürün oluflumda rol oynayan faktörler ve kurumlar; ekoloji ve fiziksel çevre, aile, din, e¤itim ve politik sistem olarak de¤erlendirilmektedir.

N A M A Ç

3

N A M A Ç

4

15

Kültürün çeflitlerini s›ralamak Toplumlar, örgütler sadece bir araya gelen insanlar ya da küçük gruplardan oluflan bir kalabal›k de¤illerdir. Onlar› bir arada tutan de¤erler, tutumlar, davran›fllar ve normlardan oluflan kültürleri vard›r. Neticede, dünyada var olan toplumlar say›s›nda kültürlerinde bulunaca¤› anlafl›lmaktad›r. Kültür sahip oldu¤u ö¤eler yönüyle baz› s›n›fland›rmalara tabi tutulabilir. Bunlar: Genel kültür - Alt kültür, Maddi kültür - Manevi kültür, Karfl› kültür. Kültürel yeterlik kavram›n› aç›klamak Kültürel yeterlik, çok kültürlü ortamlarda kurumlar ve çal›flanlar›n›n etkin bir biçimde çal›flabilmesini sa¤layan birtak›m tutum, beceri, davran›fl, ve prensiplerdir. Kültürel yeterlik, iletiflim metninin ve bu metnin kurulmas›n› sa¤layan kurallar›n elefltirel olarak anlafl›lmas› yetisidir. Pierre Bourdieu, “kültürel yeterlik” düflüncesiyle genelde toplumsal yap› ile özelde kültürel anlat›mlar aras›ndaki iliflkiyi yeniden kavramsallaflt›r›r. ‹nsanlar›n ekonomik ve toplumsal konumlar› e¤itim sistemi arac›l›¤›yla dünyaya iliflkin belli bilgilere ve söylemlere eriflim olana¤› sa¤lar. Ekonomik ve toplumsal konumlardaki eflitsizlikler; “kültürel yeterlik” hiyerarflileri yarat›r.


16

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Kendimizi S›nayal›m 1. Afla¤›daki seçeneklerden hangisi kültür kavram›n›n antropolojik aç›dan do¤ru tan›m›n› içermemektedir? a. Kültür, bir toplumun ya da bütün toplumlar›n birikimli uygarl›¤›d›r b. Kültür belli bir toplumun kendisidir c. Kültür, bir dizi sosyal süreçlerin bileflkesidir d. Kültür, bir insan ve toplum kuram›d›r e. Kültür dura¤and›r 2. Afla¤›dakilerden hangisi Tayeb’e göre kültürün oluflumda rol oynayan faktörler ve kurumlardan biri de¤ildir? a. Aile b. Din c. E¤itim d. Ekonomi e. Ekoloji ve fiziksel çevre 3. Afla¤›dakilerden hangisi kültürün özelliklerinden biri de¤ildir? a. Kültür de¤iflebilir b. Kültür sabittir ve de¤ifltirilemez. c. Kültür sosyal yap›n›n bir kopyas›n› verir d. Kültür toplumun üyelerince paylafl›l›r e. Kültür ö¤renilmifl davran›fllardan oluflur 4. Kültür ile ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Her toplumun kendine özgü bir kültürü vard›r b. Kültür, hangi ba¤lamda, kimin taraf›ndan kullan›ld›¤›na ba¤l› olarak anlam de¤ifltiren, farkl› flekillerde tan›mlanabilen bir kavramd›r. c. Toplumun kültürü olmaz bireyin kültürü olur d. Kültür tarihi ve süreklidir e. Ayn› ülkenin kent ve köylerinde oturan insanlar›n kendilerine özgü kültür, gelenek ve görenekleri olabilir 5. Afla¤›dakilerden hangisi kültürü oluflturan faktörlerden biri de¤ildir? a. Dil b. Din c. De¤erler d. Normlar e. Çat›flma

6. Afla¤›da verilen seçeneklerden hangisi kültür ile ilgili temel kavramlardan biri de¤ildir? a. Üst kültür b. Alt kültür c. Kültürsüzleflme d. Kültürleflme e. Kültürlenme 7. Afla¤›dakilerden hangisi kültürel çeflitlili¤in aç›k belirtilerinden biri de¤ildir? a. ‹deoloji b. Irk c. Dil d. Cinsiyet e. ‹nanç 8. Afla¤›dakilerden hangisi kültürel çeflitlili¤in daha az görünen belirtilerinden biri de¤ildir? a. Yafl b. Cinsiyet c. E¤itim seviyesi d. Hareket kabiliyeti e. E¤itim al›p almad›¤› 9. Afla¤›dakilerden hangisi kültürel yeterlik sürecindeki basamaklardan biri de¤ildir? a. Kültürel yetkinlik b. Kültürel yeterlik c. Kültürel yetersizlik d. Kültürel yokolufl e. Kültürel y›k›c›l›k 10. Afla¤›daki seçeneklerden hangisi kültürel yeterlik elde etmede karfl›lafl›lan aflamalardan biri de¤ildir? a. Kendine has becerilerle gelifltirilir b. Bilgiyle büyür c. Çok kültürlü karfl›laflmalar sayesinde daha iyi hale gelir d. Fark›ndal›kla bafllar e. Do¤ufltan kazan›l›r


1. Ünite - Kültür ve Kültürel Yeterlik

17

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›

1. e

S›ra Sizde 1 Kültür tan›m›nda “de¤er” ve “eser” kavramlar› oldukça önemlidir. Buna göre yeni bir tan›m yapacak olursak diyebiliriz ki, kültür bir toplumun tafl›d›¤› de¤erler ve ortaya koydu¤u eserler bütünüdür. De¤er ve eser kavramlar›, kültürün içinde bar›nd›rd›¤› tüm somut ve soyut unsurlar› kapsayan genifl bir içeri¤e sahiptir.

2. d 3. b 4. c 5. e 6. c 7. a 8. b

9. d 10. e

Yan›t›n›z yanl›fl ise “Antropolojik Aç›dan Kültür Kavram›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürün Kökeni ve Kayna¤›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürün Özellikleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürün Özellikleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürü Oluflturan Faktörler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültür ile ‹lgili Temel Kavramlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürel Çeflitlili¤in Aç›k Belirtileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürel Çeflitlili¤in Daha Az Görünen Belirtileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürel Yeterlik Süreci” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürel Yeterlik Elde Etme” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

S›ra Sizde 2 Voltaire yer ile iklim koflullar›n›n kültür ayr›l›¤›n› yaratan temel etken oldu¤udüflüncesini kabul etmez. Kültür ayr›l›klar›n› belirleyen temel etkenin fiziksel çevrekoflullar› olmay›p, insan›n yarat›c›l›¤›n›n, becerisinin, yetene¤inin, Voltaire’in deyifliyle akl›n›n (esprit), de¤iflik biçimlerde somutlaflmas› oldu¤unu ileri sürer. Uygarl›k da böyle bir kültür sonucudur. E¤er Montesquieu’nun ileri sürdü¤ü gibi insan do¤as› de¤iflmez, de¤iflen yaln›zca fiziksel çevre koflullar› olsayd›, o zaman bütün benzer fiziksel çevre koflullar›nda benzer uygarl›klar ortaya ç›kmas› gerekirdi. S›ra Sizde 3 Evrensel kültür, bilim, teknik, felsefe, ve din gibi kültür ö¤elerini içeren ve bir topluma özgü olmayan, genel geçerlikli kültüre denir. Evrensel kültür bir ça¤a ve bir tarihsel döneme dünya ölçüsünde hakim olan, di¤er kültürlere bask›n ç›kan herhangi bir ço¤ul kültürdür.


18

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Yararlan›lan Kaynaklar Ak›ntürk, Turgut (1991). Temel Hukuk. Anadolu Üniversitesi Yay›nlar›, No: 17, Eskiflehir, s.5. Aktaran; Köse, Sevinç, Semra Tetik ve Cuma Ercan (2001). “Örgüt Kültürünü Oluflturan Faktörler” Celal Bayar Üniversitesi ‹.‹.B.F. Yönetim ve Ekonomi Dergisi. Y›l: 2001, Cilt: 7 Say: 1. Baymur, Feriha (1994). Genel Psikoloji. ‹nkilâp Kitabevi: ‹stanbul. Belasko, A. James (1992). Teaching The Elephant To Dance: Empowering Change in Your Organizastions. Britain, p. 28. Aktaran; Köse, Sevinç, Semra Tetik ve Cuma Ercan (2001). “Örgüt Kültürünü Oluflturan Faktörler” Celal Bayar Üniversitesi ‹.‹.B.F. Yönetim ve Ekonomi Dergisi. Y›l: 2001, Cilt: 7 Say: 1. Bourdieu, Pierre (1980). “The Aristocracy of Culture” Media, Culture and Society, 2. Aktaran; Mutlu, Erol (1998). ‹letiflim Sözlü¤ü. 3. Bas›m. Bilim ve Sanat Yay›nlar› / ARK: Ankara. Bumin, Birol (1979). Örgüt Gelifltirme. Ankara ‹ktisadi ve Ticari ‹limler Akademisi Yay›n No: 125, Ankara. Bülbül, S. E. (1993). “Örgüt ‹kliminin ‹fllevleri ile iliflkisi ve Hayat Sigorta fiirketlerinde Uygulamal› Bir Araflt›rma” Yay›nlanmam›fl Yüksek Lisans Tezi. ‹stanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, ‹stanbul. Aktaran; Karc›o¤lu, Fatih (2001). “Örgüt Kültürü Ve Örgüt ‹klimi ‹liflkisi” Atatürk Üniversitesi ‹ktisadi ve ‹dari Bilimler Dergisi. Cilt 15, Say› 12. http://edergi.atauni.edu.tr/index.php/IIBD/article/viewFile/3520/3350 [‹ndirilme Tarihi: 09.11.2012] Cultural Diversity and Health Care - UCLA [PPT] hr.healthcare.ucla.edu Cücelo¤lu, Do¤an (1997). Yeniden ‹nsan ‹nsana. !5. Bas›m. Remzi Kitabevi, ‹stanbul. Czinkota, M. R., Ronkainen, I. A., Moffett, M. H. (1996). Internation Business. The Dryden Press, Harcourt Brace Collee Publishers, London. Aktaran; Yeflil, Salih (2009). “Kültürel Farkl›l›klar›n Yönetimi ve Alternatif Bir Strateji: Kültürel Zekî” KMU ‹‹BF Dergisi. Y›l:11 Say›:16 Haziran. Çeçen, An›l (1984). Kültür ve Politika. Hil Yay›nlar›, ‹stanbul. Aktaran; Kocadafl, Bekir (2005). Çeçen, An›l (1985). “Kültür Yönetimi” Amme ‹daresi Dergisi. TODA‹E Yay›n›, Cilt: 18, Say›: 2, Haziran, ss.114-115. Aktaran; Köse, Sevinç, Semra Tetik ve Cuma Ercan (2001). “Örgüt Kültürünü Oluflturan Faktörler” Celal Bayar Üniversitesi ‹.‹.B.F. Yönetim ve Ekonomi Dergisi. Y›l: 2001, Cilt: 7 Say: 1.

Dönmezer, Sulhi (1994). Toplumbilim. Beta Bas›m Yay›m Da¤›t›m A.fi., ‹stanbul. Duverger, Maurice (1982). Siyaset Sosyolojisi. Çeviren: fiirin Tekeli. Varl›k Yay›nlar›, ‹stanbul. E¤inli, Ayflen Temel ve Sinem Yeygel Çak›r (2011). “Toplum Kültürünün Kurum Kültürüne Yans›mas›” Sosyal ve Befleri Bilimler Dergisi. Cilt 3, No 2. Erdo¤an, ‹lhan (1994). ‹flletmelerde Davran›fl. Beta Bas›m Yay›m Da¤›t›m A.fi., ‹stanbul. Ero¤lu, Feyzullah (1996). Davran›fl Bilimleri. Beta Bas›m Yay›m Da¤›t›m A.fi., ‹stanbul, s. 109. F›nd›kç›, ‹lhami (1996). Bilgi Toplumunda Yöneticilerde Kendini Gelifltirme. Kültür Koleji E¤itim Vakf› Yay›nlar›, ‹stanbul. Güvenç, Bozkurt (1996). ‹nsan ve Kültür. ‹stanbul: Remzi Kitapevi. Güvenç, Bozkurt (2002). Kültürün ABC’si. Yap› Kredi Yay›nlar›, 2. Bask›: ‹stanbul, Ocak. Hodgetts, Richard M. ve Fred Luthans (1997). International Management. New York: The McGraw-Hill. Ka¤›tç›bafl›, Çi¤dem (1979). ‹nsan ve ‹nsanlar. 3. Bask›, Cem Ofset Yay›nc›l›k, ‹stanbul. Kartar›, Asker (2006). Farkl›l›klarla Yaflamak: Kültürleraras› ‹letiflim. 2. Bas›m. Ürün Yay›nlar›, Ankara. Köse, Sevinç ve Aylin Ünal (2000). “Türk Yönetim Kültürü Tarihi Aç›s›ndan Ça¤dafl Türk ‹flletmelerinde Yönetim De¤erleri” Erciyes Üniversitesi 8. Ulusal Yönetim ve Organizasyon Kongresi Bildiriler, Nevflehir, 25.27 May›s, s.4. Aktaran; Köse, Sevinç, Semra Tetik ve Cuma Ercan (2001). “Örgüt Kültürünü Oluflturan Faktörler” Celal Bayar Üniversitesi ‹.‹.B.F. Yönetim ve Ekonomi Dergisi. Y›l: 2001, Cilt: 7 Say: 1. Kültür ve Örgüt Kültürü: Tan›m›, Özellikleri, Önemi ve ‹fllevleri. http://udes.iku.edu.tr/dersler/Psikoloji/Orgut% 20Kulturu%20ve%20Liderlik%20/kultur_ve_ozellikleri.pdf [‹ndirilme Tarihi: 09.11.2012] Mendenhall, M., Punnett, B. J.,ve Ricks, D. (1995). Global Management. Blackwell Pub, Oxford, UK. Aktaran; Yeflil, Salih (2009). “Kültürel Farkl›l›klar›n Yönetimi ve Alternatif Bir Strateji: Kültürel Zeka” KMU ‹‹BF Dergisi. Y›l:11 Say›:16 Haziran. Mutlu, Esin Can (1999). Uluslararas› ‹flletmecilik. Beta Bas›m Yay›m Da¤›t›m A.fi., ‹stanbul. Özkalp, Enver ve Faruk Kocac›k (1991). Davran›fl Bilimlerine Girifl. Anadolu Üniversitesi Yay›nlar› No: 173, Eskiflehir, s. 294.


1. Ünite - Kültür ve Kültürel Yeterlik

Özkalp, Enver (1995). Örgütlerde Davran›fl. Anadolu Üniversitesi Yay›nlar› No: 116, Eskiflehir. Özkalp, Enver (1999). “Örgütlerde Kültürel Sorunlar ve Örgüt Kültürünün Korunmas› ve Gelifltirilmesi” Anadolu Üniversitesi ‹‹BF Dergisi. Eskiflehir. Tayeb, M. H. (1992). The Global Business Environment. Sage Publications, London. Aktaran; Yeflil, Salih (2009). “Kültürel Farkl›l›klar›n Yönetimi ve Alternatif Bir Strateji: Kültürel Zeka” KMU ‹‹BF Dergisi. Y›l:11 Say›:16 Haziran. Torun, Esma (2006). II. Dünya Savafl› Sonras› Türkiye’de Kültürel De¤iflimler ‹ç ve D›fl Etkenler (1945-1960). Yeniden Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Yay›nlar›, ‹stanbul, Aral›k, s.13. Aktaran; Özbek, Necati (2011). “Global ‹fl Kültürü Oluflturmada Devlet Hava Meydanlar› ‹flletmesi’nin Att›¤› Ad›mlar” Yay›nlanmam›fl Tezsiz Yüksek Lisans Bitirme Projesi. Isparta. UNESCO Kültürel Çeflitlilik Evrensel Bildirgesi 2001. http://www.unesco.org.tr/dokumanlar/kulturel_ifadelerin_cesitliligi/EVRENSEL_B%C4%B0LD%C4%B0RGE.pdf

19


2

KÜRESELLEfiME VE KÜLTÜRLERARASI ‹LET‹fi‹M

Amaçlar›m›z

N N N N N

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Küresel çeflitlilik kavram›n›n farkl› boyutlar›n› s›ralayabilecek, Kültürel farkl›l›k politikalar›n›n hayata geçirilmesinin koflullar›n› listeleyebilecek, Çok kültürlülük kavram›n›n günümüzde ne anlam ifade etti¤ini aç›klayabilecek, Liberal ve toplulukçular aras›ndaki çok kültürlülük tart›flmalar›n› aç›klayabilecek, Çok Kültürlülük siyasetinin s›n›rlar›n› s›ralayabilecek bilgi ve becerilere sahip olacaks›n›z.

Anahtar Kavramlar • Çok Kültürlülük • Etnisite • Farkl›l›k Politikalar›

• Tan›nma Politikalar› • Kültürel Çeflitlilik • Toplulukçular

‹çindekiler

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Kültürel Çeflitlilik ve Çok Kültürlü Toplum

• • • •

G‹R‹fi KÜLTÜREL ÇEfi‹TL‹L‹K ÇOK KÜLTÜRLÜLÜK ÇOK KÜLTÜRLÜLÜK S‹YASET‹N‹N SINIRLARI


Kültürel Çeflitlilik ve Çok Kültürlü Toplum G‹R‹fi Çok kültürlülük düflüncesi, 1970’li y›llar›n bafl›nda göç alan iki ülke Avustralya ve Kanada hükûmetlerinin yerli halklar›n ve göçmenlerin kültürel farkl›l›klar›n› teflvik etmeye yönelik çok kültürlülük politikalar› olarak adland›rd›klar› politikalar› benimsemesiyle do¤mufltur. 1980’li y›llarda ABD, ‹ngiltere ve Yeni Zellanda’ya daha sonra da Avrupa ve Latin Amerika’ya yay›lm›flt›r. Çok kültürlü bir toplum, çeflitlili¤in, farkl›l›klar›n taleplerini görmezden gelemez. Tan›m› gere¤i çeflitlilik, toplum yaflam›n›n kaç›n›lmaz bir parças›d›r ve ne s›rf öyle istendi¤i için yok olur ne de kabul edilemez bir zorlama olmadan bast›r›labilir. Üstelik insanlar›n kültürlerine ba¤l› olduklar› ve kültür taraf›ndan biçimlendirildikleri düflünülürse kültürlere duyulan sayg›, insanlar›n kültürlerini ve kültürel topluluklar›n› da kapsar. Farkl› topluluklar›n kültürlerine sayg› duymak ayn› zamanda sadakatlerini kazanmam›z› sa¤lar onlara di¤er kültürlerle etkileflime girmeleri için güven ve cesaret verir ve genifl toplumla bütünleflmelerini kolaylaflt›r›r. Esas olarak çok kültürlülü¤ün bir gere¤i olan tan›nma talepleri anlay›fl gösterilmesi için yap›lan al›fl›ld›k ricalar›n çok ötesine geçmektedir. Tan›nma talebinde bulunanlar toplumun kendilerini kabul etmesini sayg› duymas›n› ve hatta farkl›l›klar›n›n toplum taraf›ndan onaylanmas›n› talep etmektedir. Bu gruplar›n bir bölümü ço¤unluk kültürünü tafl›yanlar›n, kendilerine di¤erlerine davrand›¤› gibi davran›p ayr›mc›l›k yapmamas›n› ya da kültürlerinin, geleneklerinin yok say›larak görmezden gelinmemesini talep etmektedirler. Buna ek olarak tan›nma politikalar›na öncülük eden yeni hareketler bazen yaln›zca kimlik ve farkl›l›k sorunlar›na e¤iliyormufl gibi görünmelerine karfl›n, bu hareketlerin kimi sözcüleri farkl›l›klar›n daha kapsaml› ekonomik ve siyasal taleplerin kabul edilmesinden ayr›lamayaca¤›n› kabul etmektedir. Bir baflka deyiflle kendi gelece¤ini belirlemek için gereken özgürlük, farkl›l›¤› teflvik eden bir ortam, maddi kaynak ve f›rsatlar, uygun yasal düzenlemeler gibi önlemler olmadan kad›nlar›n, eflcinsellerin, kültürel az›nl›klar›n ve di¤er d›fllananlar›n kimliklerini ifade edip fark›na varmalar› olanaks›zd›r. Bütün bu say›lanlar ise hayat›n bütün alanlar›nda politik, ekonomik ve toplumsal de¤ifliklikler yapmay› gerektirir.

KÜLTÜREL ÇEfi‹TL‹L‹K Kültürel çeflitlilik esas olarak bir toplumda farkl› kültürler ve bu farkl› kültürlere özgü farkl› bak›fl aç›lar› olmas› anlam›na gelir. Ça¤dafl toplumlarda kültürel çeflitlilik insan›n özgürleflmesinin vaz geçilmez bir bilefleni ve koflulu olarak görülmek-


22

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Kültürel çeflitlilik günümüzde birçok devletin s›n›rlar› içindeki topluluklar›n flu ya da bu biçimde deneyimledi¤i bir olgudur. Kültürel çeflitlili¤e sahip bir toplum çeflitlili¤in taleplerini görmezden gelemez.)

tedir. ‹nsanlar›n kendi kültürlerine hapsolma ve kendi kültürlerini mutlaklaflt›rmak tehlikesine karfl› kültürleri d›fl›na ç›kmalar› gerekir. Kültürel çeflitlilik bir toplum içindeki insanlar›n kendi kültürleri içinde varolan çeflitlilikten de haberdar olmalar›n› sa¤lar böylece o toplumun bireyleri kültürlerinin farkl› etkilerin sonucu olufltu¤unu farkl› düflünce biçimlerini bar›nd›rd›¤›n› ve farkl› yorumlara aç›k oldu¤unu kavrayabilirler. Kültürel çeflitlili¤in oldu¤u toplumlarda olas› sorunlar kültürlerin farkl› de¤erlerinin ve adetlerinin karfl›laflmas› ile a盤a ç›kar (Parekh, 2000: 215, 216). Günümüzde pek çok ülke kültürel aç›dan çeflitlilik gösterir. Bugün çok az ülkede, yurttafllar›n ayn› dili konufltuklar› ve ayn› etnik ulusal gruba ait olduklar› söylenebilir (Kymlicka, 1998: 25). Kültürel çeflitlilik günümüzde birçok devletin s›n›rlar› içindeki topluluklar›n flu ya da bu biçimde deneyimledi¤i bir olgudur. Kültürel çeflitlili¤e sahip bir toplum çeflitlili¤in taleplerini görmezden gelemez. Böyle bir bir toplumda kültürel farkl›l›klara sahip topluluklar›n kültürlerine sayg› duymak ayn› zamanda o toplulu¤a mensup olanlar›n sadakatlerinin kazan›lmas›n› sa¤lar ve bu durum farkl› kültürlere sahip topluluklar›n genifl toplumla bütünleflmelerini kolaylaflt›r›r (Parekh, 2000: 252-53). Ne var ki kültürel çeflitlili¤i gerçek anlamda hayata geçirmek çok da kolay de¤ildir. Kültürel çeflitlili¤e sahip toplumlarda ço¤unluk olarak bulunanlar az›nl›klar›n kültürlerine hoflgörü ile yaklaflmazlar ço¤u zaman ve bu da toplumda çat›flmal› bir ortam›n do¤mas›na neden olur. Esas olarak siyasi otorite az›nl›¤›n kültürel var oluflunu ço¤unlu¤un ihlal etmesini önleyecek politikalar üretmek zorundad›r. Kültürel çeflitlili¤e tarihsel olarak bak›ld›¤›nda, bu konuyu ilk dile getirenler John Stuart Mill, Humbolt ve Herder’dir. Daha sonraki dönemlerde kültürel çeflitlilik savunusu Berlin, Raz ve Kymlicka taraf›ndan tekrarlanm›flt›r. Genel olarak kültürel çeflitlilik lehinde dört sav ileri sürülmektedir: Bu savlardan birincisine göre kültürel çeflitlilik eldeki seçeneklerin yelpazesini geniflleterek seçim özgürlü¤ünü att›r›r. Bu sav, di¤er kültürler bizimkinden ne kadar farkl›ysa onlar› korumak için o kadar az nedenimiz oldu¤u anlam›na gelir. ‹kinci sava göre ise baz› düflünürler, insanlar›n kültürle iç içe olduklar› için kendi kültürlerini koruma hakk›na sahip olduklar›n› ve kültürel çeflitlili¤in de bu hakk›n kullan›m›n›n kaç›n›lmaz ve meflru sonucu oldu¤unu öne sürer. Bu sav, kültürün arzu edilir bir fley de¤il kaç›n›lmaz bir fley oldu¤unu göstermektedir. Kültürel çeflitlilikten çok kültüre üye olman›n önemini vurgular. Ayr›ca insanlara kültürlerini koruma hakk› vermek tek bafl›na kültürel çeflitlili¤i sa¤lamaz. Üçüncü sav›n sahipleri olan Herder, Schiller ve di¤er romantik liberaller kültürel çeflitlilik lehinde estetik bir savunma yapm›fllard›r. Kültürel çeflitlili¤in zengin, çeflitli ve estetik aç›dan zevk ve ilham veren bir dünya yaratt›¤›n› öne sürerler. Dördüncü sava göre Mill, Humboldt ve di¤erleri kültürel çeflitlili¤i bireysellik ve geliflmeye ba¤layarak çeflitlili¤in, farkl› fikir ve yaflam biçimi sistemleri aras›nda sa¤l›kl› bir rekabet ortam› teflvik etti¤ini söylemektedirler. Böylece kültürlerden hiçbiri egemen hale de gelememektedir (Parekh, 2000: 211-13).

Kültürel Kimlik ve Kültürel Çeflitlilik Kültürel kimli¤in tarihsel bir kavramlaflt›rmas›n› yapan Stuart Hall’a göre “Kültürel kimlik bir “olma” sorunu oldu¤u kadar bir “oluflma” sorunudur da. Geçmifle ait oldu¤u kadar gelece¤e de aittir. O zaten var olan, yer, zaman, tarih ve kültür de¤ifltiren bir fleydir. Kültürel kimlikler bir yerden gelirler, tarihleri vard›r. Ancak tarihsel olan her fley gibi onlar da sürekli dönüflüme u¤rarlar. Mutlak bir geçmiflte ebedi olarak sabit kalan bir fley olmaktan uzakd›rlar, tarihin sürekli “oyun”una, kültüre ve iktidara tabidirler” (Hall, 1990: 223).


2. Ünite - Kültürel Çeflitlilik ve Çok Kültürlü Toplum

Esas olarak kültürel kimliklerin eski bir ulus olmasa da belirli bir toprak parças›nda yaflay›p, ortak bir kültürü yaflayan insanlar›n do¤al e¤ilimleri oldu¤u söylenebilir. Kimli¤in tarihinde baz› evrelerin bulundu¤una iflaret edilebilir ama bu evrelerin birinden ötekine basitçe mant›kl›, tekdüze bir süreklilikle akt›¤›na üretilen kültürel kimli¤in hep ayn› fleyleri ifade etti¤ine ya da belirli bir halk›n veya ulusun çözülmüfl bir kimlikle övünece¤ine inanmak yanl›flt›r. Kültürel kimlik uygun deneyimler, iliflkiler, mevcut semboller ve fikirler do¤rultusunda sürekli yeniden yeniden kurulmaktad›r. Belirli bir halk›n toplumsal deneyimi ve kültürel biçimlerinin muazzam karmafl›kl›¤› ve çeflitlili¤i kamu taraf›ndan kendi kimli¤ine özgün oldu¤u düflünülen fleylerin farkl›laflmas›na yol açar. Richard Johnson’a göre kimli¤in kamusal ifadesi ve bir ülke ya da bölgedeki yaflam tarzlar›n›n ola¤anüstü çeflitlili¤i kimlik geçiflkenli¤inin iki an›d›r ve bunlar hem birbirlerinden farkl›d›r hem de birbirlerini beslerler (Larrain, 1995: 224). Esas olarak h›zla çeflitlenen kültürü ve çok de¤iflik yaflam tarzlar›yla karmafl›k bir toplum vard›r. Bu büyük karmafl›k yap›dan medya, din, e¤itsel ve siyasal araçlar gibi kültürel kurumlar temsil yetene¤i oldu¤unu düflündükleri kimi özellikleri al›p, di¤erlerini d›fllayarak baz› kamusal ifade tarzlar› üretirler. Kültürel kimli¤in içeri¤ini oluflturan çeflitli ifadeler oldu¤u her zaman kabul edilmelidir. Bu, söz konusu kültürel kimliklerin sadece tarihsel olarak de¤il ayn› zamanda çeflitli kültürel kurumlar arac›l›¤›yla toplumdaki baz› s›n›f ve gruplar›n ç›karlar› ve dünya görüflleri do¤rultusunda oluflturulmas›n›n sonucudur. Kültürel kimli¤i tan›mlama ölçütleri daima h›zla karmafl›klaflan ve çeflitlenen kültürel davran›fllar ve insanl›¤›n prati¤ine göre daha dar ve seçici olacakt›r. Kültürel kimli¤in söyleme dayal› oluflumunda bu daralma sürecine belli birtak›m mekanizmalar arac›l›¤›yla ulafl›l›r. Yaln›zca baz› özelliklerin, sembollerin ve grup deneyimlerinin hesaba kat›l›p di¤erlerinin d›flland›¤› seçme süreçleri s›kça karfl›m›za ç›kar. Ayr›ca belirli s›n›f, kurum ve grup de¤erlerinin ulusal de¤erler olarak sunulup di¤erlerinin d›flland›¤› de¤erlendirme süreci vard›r. Bu flekilde di¤er say›lan de¤erleri d›fllayan ve istenilen, içerilen de¤erleri paylaflan sözüm ona ahlakl› bir toplum oluflturulmufl olur. Böylelikle kimi gruplar›n yaflam tarzlar›n›n, fikirlerinin yer ald›¤› ve ulusal toplulu¤un d›fl›ndaym›fl gibi takdim edilen bir muhalefet süreci de infla edilmifl olur. Kültürel kimlik di¤er gruplara karfl›ym›fl gibi tan›mlan›r. Bu biçimde “onlara” veya “baflkalar›”na karfl› “biz” fikri savunulur. Farkl›l›klar oldu¤undan daha çokmufl gibi gösterilir. Sonuç olarak, bir taraftan belirli kültürel özellikler ulusal karakterin içinde ezelden beridir varm›fl ve do¤al olarak mevcutmufl gibi sunulurken öte yandan bu durumun do¤allaflt›r›l›p normallefltirilmesi süreci de devam eder. Dolay›s›yla kültürel kimli¤in içeri¤ini bir kez ve daima geçerli olacak biçimde sabitleme giriflimleri ve bir halk›n “do¤ru” kimli¤ini keflfetmifl olma iddialar›, mutlaka belirli gruplar ve s›n›flar taraf›ndan kendi ç›karlar› için kullan›lacak ideolojik biçimlere dönüflürler. Ne var ki, belirli kültürel kimlik ifadeleri, özellikle toplumda ezilen ve ayr›ma tabi tutulan gruplar taraf›ndan gelifltirilenler egemen bask›ya karfl› bir direnifl arac› rolü oynad›klar› için ideolojik olarak de¤erlendirilemezler. Bu ifadeler, egemen ifadelerin aksine çeliflkileri gizleyen de¤il a盤a ç›karan bir özellik gösterirler. Esas olarak bu durum yaln›zca bir toplumun iç politikas› için de¤il, toplumlar aras› uluslararas› iliflkiler için de geçerlidir. Sömürgecilik ve ba¤›ml›l›¤›n daha ustaca gerçeklefltirilen biçimleri öyle ifller ki bütün ülke ve uluslar ezildiklerini söylerler. Bu defa da ezilen halklar taraf›ndan gelifltirilen kültürel kimli¤in özgün ifadeleri ezen uluslara karfl› direnifli temsil etti¤inden, bu direnifller de bu anlamda ideolojik olarak nitelendirilmezler. Ancak, yabanc› bir güce karfl› direnç

23


24

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

olufltururken, ayn› zamanda iç bölünmeleri gizleyen ve tahakküm alt›ndaki kimi gruplar› d›fllayan kültürel kimlik ifadeleri de bulunabilir (Larrain, 1995: 226).

Kültürel Farkl›l›k Politikas›

Kültürel farkl›l›k politikas›n›n gerçek anlamda uygulanmas› için diyalo¤a ihtiyaç vard›r.

Günümüzde kültürel çeflitlili¤in sa¤lanmas›n›n bir di¤er yolu kültürel farkl›l›k politikalar›n›n uygulanmas›d›r. Kültürel farkl›l›k politikas›, çoklu kültürlerin üyelerinin u¤rad›¤› eflit olmayan muamelelerin varl›¤›n›n ön kabulüne dayan›r. Bu ön kabule göre, belli bir kültür anlay›fl› di¤erine yaflam hakk› tan›mayarak ya da bask› uygulayarak üyelerinin de zor duruma düflmesine neden olmaktad›r. Bu ön kabulün sa¤lamas› da baz› sorular sorularak yap›l›r. Egemen anlay›fla, di¤er gruplara temsil hakk›, öz yönetim hakk›, kendi yönetim fleklini belirleme hakk› verilip verilmedi¤i sorulur ve bunlar›n gerekli oldu¤u düflünülür (Haz›r, 2012, 23). Kültürel farkl›l›k politikas›n›n gerçek anlamda uygulanmas› için diyalo¤a ihtiyaç vard›r. Kültürler aras› çat›flmay› çözmek için, iç içe geçmifl gruplar›n birbirleriyle diyalog hâlinde olmas› ve zaten birlikte yaflad›klar› hayat›n merkezine diyalo¤u koymas› gerekmektedir. Benhabib ayr›ca klasik liberalizmi tercih eden devletlerin, meselelere kültürel bakmad›¤›n› ve devlet bazl› olmadan konuyla ilgilenmediklerini iddia etmektedir. Dolay›s›yla farkl›l›k politikas› olmadan, özellikle kültürel problemler çözümsüz kalacakt›r. Ayr›ca ‘farkl›l›k içinde farkl›l›k’ da farkl›l›k politikas›na iliflkin bir di¤er konudur. Buna göre sözgelimi, bir birey hem az›nl›¤a ait bir dine mensup, hem eflcinsel hem de siyah ise birbirini çarpraz kesen hatlarla karfl›lafl›l›r. Bu kimliklerden biriyle toplumda belki yer edinebilirken hepsi birleflti¤inde ciddi sorunlar ortaya ç›kabilir. Bütün bu kimlikleriyle birlikte bireyin toplumda özgürce var olabilmesi için farkl›l›k politikas›na ihtiyaç vard›r. fiunu unutmamak gerekir ki, farkl›l›k politikas› eflitlik politikas›n› ve farkl›l›klara karfl› körlü¤ü tamamen yalanlamak veya d›fllamak için ortaya at›lmam›flt›r. Tersine eflitlik politikas›n›n do¤ru ve tam uygulanamad›¤› iddias›yla yola ç›kmaktad›r. E¤er eflit muamele mümkün olam›yorsa, o zaman farkl›l›k politikas› sosyal sorunlar›n tespitini sa¤layarak tedavi sürecine katk› yapacakt›r (Haz›r, 2012, 24). Farkl› gruplar›n temsilinin ve karar mekanizmalar›na kat›lmalar›n›n önemli sonuçlar› vard›r. Her fleyden önce herkesin kendi düflüncesini söylemesi bireysel bazda de¤il, art›k grup baz›nda ihtiyaçt›r ve bunun sa¤lanmas› adaleti de sa¤layacakt›r ayr›ca hem bask›ya u¤ram›fl hem de ayr›cal›kl› gruplar›n söz hakk›na sahip olmas›, her kesimin kamusal alanda tan›nmas› avantaj›n› getirir. Son olarak da grup temsili sayesinde kifliler ve gruplar art›k psikolojik ön yarg›lardan kurtularak isteme pozisyonundan kat›lma ve verme pozisyonuna eriflirler (Young, 1990: 185). Esas olarak günümüzde devletlerin meflruluk temelleri büyük ölçüde insan haklar›n›n bugün ulaflt›¤› noktadaki temel ilkelere uymalar› ile ölçülmeye bafllanm›flt›r. Ça¤›m›z uluslararas› toplumunda devletin meflruluk temeli, vatandafllar›n›n haklar›na sayg› göstermek, onlar› korumak ve ifllevlerini yerine getirmesini sa¤lamakt›r. 1993’te ilan edilen Viyana Deklarasyonunun ilk paragraf›nda “‹nsan haklar› ve temel özgürlükler bütün insanlar›n do¤ustan sahip oldu¤u haklard›r; hükûmetlerin birinci sorumlulu¤u, insan haklar›n› korumak ve desteklemektir” ifadesi yer al›r. Bugün geldi¤imiz noktada, az›nl›k kültürlerinin talep etti¤i kültürel haklar›n art›k tart›smas›z bir biçimde insan haklar› katalo¤unun ayr›lmaz bir parças› olmas› gerekti¤inin kabulü gerekir (Koçak, 2010: 122). Kültürel haklara iliskin adaletin gerçeklestirilmesi ve etnik, dinsel ve dilsel ço¤ulculu¤un desteklenmesine yönelik özel politikalar›n ve haklar›n neleri içerdi¤ini Levy’nin s›n›fland›rmas› (Koçak, 2010: 127) çerçevesinde sekiz bafll›k alt›nda toplanabilir:


25

2. Ünite - Kültürel Çeflitlilik ve Çok Kültürlü Toplum

Muafiyetler Muafiyetler genel olarak kültürel pratikleri yasaklayan veya cezaland›ran baz› yasalar›n kültürel az›nl›klara mensup bireylere uygulanmamas›d›r. Buna göre, muafiyetler, bir kültürel prati¤in egemen olmayan bir grubun üyeleri için önemli, farkl› anlam ve statüsü oldu¤u, bu yüzden de genel kanun ya da politikan›n uygulanmas›n›n, söz konusu prati¤i bozdu¤u ve o prati¤e farkl› bir yük getirdi¤i ya da o pratikle çeliflti¤i temelinde talep edilmektedirler. Bu politikalar genellikle, dinî yaflam biçimlerinin gerekleri yüzünden ana toplumdan belli bir derece ayr›l›k, ana toplum içinde faaliyet gösterdiklerinde de baz› kurallardan muafiyet isteyen dinî gruplar›n taleplerini kapsar görünür. Talep edilen muafiyetin biçimi ise bir gruptan di¤erine çeflitlilik gösterir. Sözgelimi ABD hükûmeti, 1930’lardaki ‹çki Yasa¤› uygulamas› s›ras›nda Yahudiler ve Hristiyanlar için flarab›n törensel kullan›m›n› istisna kabul etmifl ve yasa¤›n d›fl›nda tutarak gerekli kültürel duyarl›l›¤› göstermifltir (Parekh, 2000: 309). Az›nl›k gruplar›n›n taleplerinin içerikleri incelendi¤inde, gruplar›n, dinî ve kültürel gerekliliklerini yerine getirmekten vazgeçmeden kamusal alanlara ço¤unluk mensuplar› ile birlikte dahil olmay› istedikleri görülür. Bu talepler kültürel az›nl›klar›n kendi kimlikleri ile ana toplumla bütünleflme arzusuna dayan›r. Muafiyetlere hukukun ve yasan›n d›fl›na ç›k›lmas›na olanak verdikleri ve baz›lar›na di¤erlerinin sahip olmad›klar› özgürlükleri bahfletti¤i için kimi elefltiriler getirilmifltir. Bu, genelde cumhuriyetçi ve liberal teorilerin üzerinde yükseldi¤i, eflit özgürlük ilkesinin öneminin yads›nmas›n›n yaratt›¤› bir sorun olarak ele al›nm›flt›r. Liberal iddiaya gore eflit uygulama tek bir yasan›n uygulanmas›n› gerektirir ve farkl›laflt›r›lm›fl davran›fl›n kendisi eflitsiz bir sonuç do¤urabilir. Muafiyetlerin sorun oluflturdu¤u düflünülen bir di¤er konu da hukuk kurallar›n›n uygulanmas› ve kapsam› aç›s›ndan genelli¤ine vurgu yapan hukuk devleti ve hukukun üstünlü¤ü ilkelerinin muafiyetler karfl›s›nda zedelenip zedelenmedi¤idir (Koçak, 2010: 127).

Teflvik ve Yard›mlar Ço¤unlu¤un herhangi bir yard›ma ihtiyaç duymadan yerine getirebildi¤i pratikleri yerine getirmekte zorluk yaflayan az›nl›k kültürlerine mensup bireylerin de yerine getirilebilmesi için az›nl›k gruplar›n›n desteklenmesini ifade eder. Teflvik ve yard›mlara örnek olarak kamu hizmetlerinin çok dilli yürütülmesi, olumlu ay›r›mc›l›k, etnik temelli vak›f ve derneklerin kurulabilmesi, okul ve araflt›rma kurulufllar›n›n kamusal yard›m almas› say›labilir. Destekleme haklar› esas olarak az›nl›klar›n ana topluma kat›lmas›n›n önündeki engellerin afl›lmas›na hizmet eder. Bir toplumda kültürel farkl›l›klardan do¤an dezavantajlar veya ortak eylemliliklerin organize edilme biçiminin bir sekilde az›nl›kta olan grup üyelerinin d›flar›da b›rak›lmas› sonucunu do¤urmas› durumunda bu tür destekleme programlar› gündeme gelir. Destekleme haklar›n›n bafll›calar› dair haklard›r. Az›nl›k bireyleri dile hastane ve di¤er devlet hizmetlerinden yararlan›rken dilden kaynakl› sorunlar yaflayabilirler. Oy kullanma, mahkeme ve okullar› kullanma ve kamu hizmetlerine girme az›nl›k dillerini konuflan bireylerin en çok gere¤i gibi yararlanamad›klar› alanlar› oluflturmaktad›rlar. Bu zorluklar› gidermek üzere kamu kurumlar›nda çevirmen bulundurulmas›, yarg›lama faaliyetinin ve kamu hizmetlerinin iki veya daha fazla dilde yerine getirilmesi gibi destekleme hizmetleri uygulamaya konulabilir (Koçak, 2010: 129). Bu tür destekleme hizmetlerine di¤er ülkelerden örnekler veriniz. SIRA S‹ZDE

Bir toplumda kültürel farkl›l›klardan do¤an dezavantajlar veya ortak eylemliliklerin organize edilme biçiminin bir sekilde az›nl›kta olan grup üyelerinin d›sar›da b›rak›lmas› sonucunu do¤urmas› durumunda bu tür destekleme programlar› gündeme gelir.

1

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M

D Ü fi Ü N E L ‹ M

S O R U

S O R U


26

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Geleneksel Kültürün ve Hukukun Tan›nmas› Genel hukuk kurallar›na uyulmakla birlikte, bir kültürel kimli¤in kendi yaflam alan› içindeki belli düzenlemeler için kendi kültürüne dönük ‘geleneksel yasal düzenlemeleri kullanma ve uygulama hakk›n›’ talep etmesi bu temelde ortaya konulmaktad›r. Bir toplumda genel hukuk kurallar› geçerli olmakla birlikte, bir kültürel kimli¤in kendi yaflam alan› içindeki belli düzenlemeler için kendi kültürüne yönelik olarak ‘geleneksel yasal düzenlemeleri kullanma ve uygulama hakk›n›’ istemesi anlam›na gelir. Kanada’da yaflayan aborijinlerin toprak hakk› konusunda imtiyaz talep etmeleri örnek olarak verilebilir.

D›fl Korumalar Kültürel az›nl›klara mensup bireylerin özellikle kendilerini ilgilendiren konulardaki haklar›n› d›flar›dan gelebilecek etkilere karfl› korumak amac›n› güden bir çeflit mutlak veto yetkisidir. D›fl korumalar daha çok gruplar aras› iliflkiler ile ilgilidir. Bir baflka deyiflle etnik, ulusal, kültürel ya da dilsel grubun, büyük toplumun kararlar›n›n ve faaliyetlerinin etkisini, kendi ayr› varl›¤›n› ve kimli¤ini koruyup sürdürmek için s›n›rland›rmak iste¤idir. D›fl korumalar›n baz›lar›, kültürel toplulu¤a devletleflmeye gerek olmadan devlet benzeri yetkilere sahip olarak kendi varl›¤›n› sürdürme olana¤› vermektedir. D›fl koruma sa¤layan haklar›n kendi kendini yönetme hakk›n›n bir türevi oldu¤u söylenebilir. D›fl korumalar, iddia edildi¤inin aksine az›nl›¤a ço¤unlu¤a karfl› bir ayr›cal›k sa¤lamaz. Bir gruba toprak ya da dil haklar› tan›mak, o grubun öteki gruplar kars›s›nda ayr›cal›k kazan›p onlar üzerinde tahakküm kuracak konuma gelmesini ifade etmedi¤i gibi, tersine böylesi haklar, küçük grubu büyük grup karfl›s›nda kendini daha iyi savunabilir duruma getirerek, çesitli gruplar›n daha eflit bir konuma gelmesi için bir olanak olarak de¤erlendirilmelidir. (Koçak, 2010: 131). Kimi durumlarda belli gruplar, aksi hâlde kendi kültürlerinin gelece¤i tehlikeye girece¤i için kendi gruplar› d›fl›ndaki bireylerin mülkiyet hakk› gibi kimi haklar›na k›s›tlamalar getirilmesini isteyebilirler. Her ne kadar birey ve topluluk haklar› aras›nda bir çat›flmaya sebep olsa da kimi bölgelerde bu tür k›s›tlamalara gidilebilmifltir.

‹ç K›s›tlamalar ‹ç k›s›tlamalar kimi zaman grup içinde temel hak ve özgürlüklere karfl› bask› yap›lmas› tehlikesini de beraberinde getirir.

D›fl korumalarda oldu¤u gibi iç k›s›tlamalar da, etnik, ulusal ya da kültürel topluluklar›n istikrar›n› korumaya yöneliktir, d›fl korumalardan farkl› olarak iç k›s›tlamalar toplulu¤un kendi üyelerine karfl› ileri sürdü¤ü taleplerdir. ‹ç k›s›tlamalar grubu içerideki muhalefetin istikrar bozucu oldu¤unu düflündü¤ü etkilerinden yani üyelerin bireysel olarak geleneksel pratikleri ya da adetleri izlememe kararlar›ndan koruma amac› güder. ‹ç k›s›tlamalar esas olarak grup içi iliflkiler ile ilgilidir. Etnik, ulusal veya kültürel grup, grup dayan›flmas› ad›na kendi üyelerinin özgürlü¤ünü k›s›tlamak için devlet gücünü kullanmak isteyebilir. Ancak bu tür iç k›s›tlamalar kimi zaman grup içinde temel hak ve özgürlüklere karfl› bask› yap›lmas› tehlikesini de beraberinde getirir. Özellikle gelenek ya da kültürlerin korunmas› ve sürdürülmesi ad›na kad›nlara uygulanan bask›c› pratikler iç k›s›tlamalara örnek olarak verilebilir. Esas olarak d›fl korumalar yeterince tan›nd›¤› ve etkili bir flekilde uyguland›¤› zaman iç k›s›tlamalara duyulan ihtiyaç minimum düzeye inecektir. D›fl koruma haklar›na sahip gruplar kendi üyelerinin medeni ve politik haklar›na sonuna kadar sayg› gösterebilirler (Koçak, 2010: 134).


27

2. Ünite - Kültürel Çeflitlilik ve Çok Kültürlü Toplum

Temsil Haklar› Temsil haklar›, az›nl›klara mensup kiflilerin demokratik ço¤ulculuk gere¤i, siyasal alanda aktif rol oynayabilmesini, baflta meclisler olmak üzere karar alma süreçlerine kat›l›mlar›n› ifade eder. Temsil haklar›, kota ya da di¤er birtak›m ayr›cal›klarla az›nl›klar›n yönetim organlar›nda temsil edilmesinin güvence alt›na al›nmas› veya kolaylaflt›r›lmas› amac›na yöneliktir. Temsil haklar›, sadece biçimsel yasal vatandafll›k ile de¤il, gerçek anlamda da siyasal toplumun bir parças› olduklar› kabulünden hareketle kültürel gruplar›n üyelerinin ortak kamusal kurumlara girifllerini kolaylast›rmay› ve girdiklerinde de onlar›n bu kurumlar içerisinde kendi kültürel kimlikleri ile yer almalar›n› amaçlar. Az›nl›klar, haklar›n›, ç›karlar›n›, tarihsel varl›klar›n› korumak; ayr›mc›l›¤a u¤ramamak, ço¤unluk olanlarla eflit haklara sahip olmak; kamu politikalar›n›n belirlenmesinde söz sahibi olmak, gruplar›n farkl› seslerinin ve ihtiyaçlar›n›n tan›nmas›n› sa¤lamak için devletin sadece yasama organ›nda de¤il, di¤er önemli karar alma ve yürütme ile yarg› organlar›nda belirli bir oranda temsil güvencesi isterler. Söz gelimi, birçok ülkede siyasi partiler kad›nlar›n siyasette temsil edilmesi yönündeki geleneksel engelleri aflman›n bir yolu olarak cinsiyete dayal› kota sistemi uygulamaktad›r. Kad›nlara ayr›lan kotalara benzer kotalar›n az›nl›k gruplar›na da ayr›lmas› gerekti¤i yönünde kimi talepler özellikle bat› demokrasilerinde s›kça dile getirilmifl baz›lar›nda da uygulamaya konmufltur. Ülkemizde kad›nlar›n temsil haklar› konusunda neler söyleyebilirsiniz? SIRA S‹ZDE

2

Bask› alt›nda olan ve dezavantajl› konumda olan az›nl›k kültürlerine politik kaD Ü fi Ü N E L ‹ M rar alma mekanizmalar›nda özel temsil hakk› tan›nmas› gereklili¤i üzerinde duran Iris Marion Young, özel temsil hakk›n›n sadece, bask› alt›ndaki ve dezavantajl› gruplara tan›nmas›n› ise ço¤unlu¤un hâlihaz›rda zaten temsil Sedilmekte oldu¤u O R U gerçe¤ine dayand›rm›flt›r (Koçak, 2010: 134).

Öz Yönetim Haklar›

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

D‹KKAT

Etnik, kültürel ve ulusal az›nl›klar›n kendi kendilerini yönetmelerini ifade eden SIRA S‹ZDE haklard›r. Kendi kendini yönetme farkl› biçimlerde olabilmektedir. Slovenya’n›n eski Çekoslovakya’dan ayr›lmas›nda oldu¤u gibi tam ayr›lma, Kanada’da Québec’in federal statüsü, ‹spanya’daki bölgeler yönetimi veya Porto Rico’nun özel statüsü AMAÇLARIMIZ gibi kendi kendini yönetme biçimlerine örnek olabilecek ülke uygulamalar›ndan söz edilebilir. Öz yönetim politikalar› esas olarak ulusal az›nl›klar›n yerleflik oldu¤u alanlarda, az›nl›k kültürlerini yans›tan kamusal kurumlar›n kurulup desteklenK ‹ T A P mesini, bu kurumlar arac›l›¤›yla siyasi iktidar›n kullan›lmas›n› ve hukuki denetimin gerçeklefltirilmesini amaçlar. Öz yönetim haklar›, siyasal toplumun ve kurumlar›n›n meflruiyetini sorgulamas› nedeniyle siyasal toplulu¤un birli¤ini hedef alm›fl giTELEV‹ZYON bi görünebilir. Ancak öz yönetim haklar› tan›nmad›¤›nda da birçok ülkede siyasal istikrar›n sa¤lanamad›¤› görülmektedir. Bunun nedeni öz yönetim hakk› taleplerinin genelde farkl› kültür ve dille olan ba¤lant›s›d›r. Öyle ki öz yönetim talep edenler, yaln›zca öz yönetim yetkisi ile donat›larak güvence alt›nda‹ Nolan, kimT E R N Etan›nan T liklerin çeflitli karfl›l›kl› ç›karlar ve avantajlara dayal› bir siyasal birli¤i sürdürme ya da kurma yolunda harekete geçerler. Kat› merkeziyetçi yönetimler kültürel farkl›l›klar›n tan›nmas›na, temsiline ve korunmas›na yeterince hizmet etmedikleri -ve ço¤u zaman da buna izin vermedikleri- için ulusal az›nl›klar kendi kültürlerini yerelde temsil edecek kurumlara ve bu kurumlar üzerinde denetime sahip olmalar›n› sa¤layacak yönetim yetkilerine sahip olmaya çal›fl›rlar (Koçak, 2010: 137)

N N

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET


28

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Sembolik Haklar›n Kabul Edilmesi Farkl› gruplar›n varl›¤›n›n, de¤erinin ve statülerinin ülke genelinde fark›nda olunmas›n› ve olumlanmas›n› ifade eden bir yaklafl›md›r. Ülkenin ismi, ulusal gün ve tatilleri, bir kültürel grubun tan›naca¤› isim veya bir kültürel az›nl›¤›n tarihinin ve kültürünün okul müfredat›nda ö¤retilmesi veya sunulufl biçimi ve önemli ve kutsal günlerinin tatil günleri olarak kabul edilmesi gibi konularla ilgilidir. Sembolik tan›nma talepleri genel olarak etnokültürel gruplar taraf›ndan dile getirilir. Etnokültürel gruplar, ülkenin kurucu halk› olduklar›n›n, önemli katk›larda bulunduklar›n›n veya farkl› ve de¤erli bir kimlikle var olduklar›n›n tan›nmas›n› sa¤lamak için bu talepleri karfl›layan politikalar›n uygulanmas›n› isterler. Buradaki sembolik terimi, taleplerin ço¤unun ulusal kimlikle ba¤lant›l› olmas› anlam›na gelir. Bu tür talepler genellikle ço¤unluk grup taraf›ndan devletin statüsüne ve ulusal kimli¤e karfl› bir meydan okuma olarak görüldü¤ünden karfl›lanmas› ço¤u zaman o kadar da kolay olmayabilir. Bir ülkenin isminin siyasal toplumun birli¤i bak›m›ndan önemli sonuçlar› vard›r. Baz› az›nl›k etnokültürel gruplar yaflad›klar› ülkenin ismini, özellikle kültürel kimlikten kaynaklanan di¤er haklar› da güvence alt›na al›nmam›flsa kendi kültürel kimliklerini egemen ço¤unluk kültürel grubuna tabi k›larak kendilerini görünmez k›l›nm›fl olarak alg›layabilir. Bu yüzden bir ülkenin ismi dâhil bir çok konuda anlaflmazl›klar ç›kabilir. Örne¤in Çek ve Slovaklar›n ayr›lmas›ndan önce Slovaklar Çekoslovak olarak tan›mlanmay› bir baflka halk›n kolonisi olmak gibi alg›lam›slard›r ve Mart 1990’da Slovaklar devletin isminin Çeko-Slovakya olarak de¤istirilmesini talep etmislerdir. 12 Nisan 1990’da parlamentoda var›lan uzlaflma sonucu devletin o güne kadar ki resmi ismi olan Çekoslovakya Çek ve Slovak Federal Cumhuriyeti olarak de¤ifltirildi. Bu de¤ifliklik sembolik bir tan›ma örne¤i olarak Slovaklar› ülkenin kurucu halklar›ndan biri olarak tan›yan bir eylemdi (Koçak, 2010: 138).

ÇOK KÜLTÜRLÜLÜK “Çok kültürlülük” s›fat olarak ilk kez 1941 y›l›nda ‹ngilizce dilinde “eski milliyetçiliklerin bir anlam ifade etmedi¤i, ön yarg›s›z ve ba¤s›z bireylerden oluflan kozmopolit bir toplum” anlam›nda kullan›lm›flt›r. 1970’li y›llar›n bafllar›nda Avustralya ve Kanada’daki toplumlar›n kültürel çeflitlilik özelliklerinden yola ç›karak bu çeflitlili¤i teflvik eden devlet politikalar› için kullan›lm›flt›r. Çok kültürlülük düflüncesi, 1970’li y›llar›n bafl›nda göç alan iki ülke Avustralya ve Kanada hükûmetlerinin yerli halklar›n ve göçmenlerin kültürel farkl›l›klar›n› teflvik etmeye yönelik çok kültürlülük politikalar› olarak adland›rd›klar› politikalar› benimsemesiyle do¤mufltur. 1980’li y›llarda ABD, ‹ngiltere ve Yeni Zellanda’ya daha sonra da Avrupa ve Latin Amerika’ya yay›lm›flt›r. Çok kültürlülük kavram› farkl› anlamlarda kullan›labilmektedir. Bunlardan birincisi; çok kültürlülü¤ün farkl› sosyal çevrelerden, dinî inançlardan, etnik kökenlerden veya milliyetlerden gelen bireylerin oluflturdu¤u ça¤dafl toplumlar›n bir özelli¤ini belirtti¤i düflünülebilir. Bu demografik denilebilecek betimlemeye dayanan tan›mlamayla kültürel çeflitlili¤in eflanlaml›s› oldu¤u söylenebilir. Oysa çeflitlilik çok kültürlülük problemati¤inin ortaya ç›kartt›¤› ve kimilerine göre Amerikan hegemonyas› alt›nda kültürel bir örnekleflmenin egemen oldu¤u içinde bulundu¤umuz döneme özgü de¤ildir. Çeflitlilikten anlafl›lan ister ›rk, kültür ya da etnisite olsun, insan toplumlar› her zaman kültürel olarak çeflitlilik göstermifltir. ‹kinci analiz, çok kültürlülük dikkatimizi kültürel farkl›l›klar›n toplumsal örgütlenmesine çeker. Bu durumda, farkl›l›¤›n bireysel bir olgu olmad›¤›, kültürel temas


2. Ünite - Kültürel Çeflitlilik ve Çok Kültürlü Toplum

durumlar›nda karfl›l›kl› etkileflime geçen (ve geliflen zay›flayan, yeniden üretilen) toplumsal kurumlarda vücut buldu¤u düflüncesini ifade eder. Bu da insan topluluklar›n›n uzun süredir bilinen antropolojide kültürlenme, melezleflme, kültürleraras› bafll›klar› alt›nda incelenen bir yönüdür. Bu toplumsal çok kültürlülük geleneksel olarak, kültürel çeflitlilik de dahil olmak üzere de¤er veren ancak ille de siyasi düzenine dahil etmeyen ve özünde demokratik bir ideoloji olan ço¤ulculu¤un terimleriyle ifade edilir. Üçüncü analiz; çok kültürlülük birtak›m özel aidiyetlerin varl›¤›n› ve de¤erini kabul etmekle kalmayan ayr›ca bunlar› siyasi normlara ve kurumlara kaydetmeyi de öneren belirli bir siyasi program› ifade eder. Böylece ideolojik veya toplumsal bir ço¤ulculuktan normatif ve yap›sal bir ço¤ulculu¤a dönüflür. Burada söz konusu olan daha önce hiç görülmemifl bir olgu de¤ildir. Farkl› milletlerden oluflan imparatorluklar (Osmanl› ‹mparatorlu¤u, Çarl›k Rusyas›, Habsburg ‹mparatorlu¤u) antropolojide “ço¤ul” olarak nitelenen sömürge toplumlar›, ›rk ayr›m› rejimlerinin tümü; etnik, dinî ya da ›rka dayal› bileflenlerin anayasal olarak tan›nmas› üzerine kurulu entegrasyon politikas› biçimleriydi. Ancak bu tarihsel deneyimler ya demokrasi öncesiydi ya da demokratik de¤ildi. Bu noktada çok kültürlülü¤ün en az›ndan ortaya ç›k›fl›nda demokratik toplumlara (burjuva-kapitalist toplum) özgü olmas› bak›m›ndan özgüllü¤ünü kavramak mümkündür (Doytcheva, 2009: 15,16).

Liberaller ve Toplulukçular ‹çin Çok Kültürlülük Çok kültürlülük son y›llarda liberaller ve Topluluykçular olarak addedilen iki grup aras›nda tart›flmalara konu oluyor. Bu tart›flmay› afla¤›daki sorular ›fl›¤›nda de¤erlendirmek yararl› olacakt›r: ‹nsanlar›n belli bir kültürel toplulu¤a ait olmalar› ne demektir? Hangi dereceye kadar bireylerin yararlar› ya da kimlikleri belli bir kültüre olan ba¤l›l›klar› ile aç›klanabilir? Farkl› bir kültüre sahip olman›n sonuçlar› nelerdir ve insanlar yaflad›klar› toplumda di¤er kültürlerin egemen olmas›na ra¤men kendi kültürlerini yaflatma ve sürdürme hakk›na sahip midirler? Liberal gelenek içinde iki temel ilkeden söz edilebilir. Bunlardan birincisi bireyciliktir. Buna göre bireyler moral de¤erin nihai birimleri olarak görülürler, öyle ki her birey yarad›l›fltan moral bir statüye sahip olarak iyi bir yaflam sürme hakk›na sahiptir. ‹kincisi eflitlikçilik olarak bilinen ilkedir. Bu da her bireyin eflit moral bir statüye sahip olarak yönetilenler taraf›ndan eflit ilgi ve sayg› görme ilkesidir. Öte yandan libarellere göre kendi bafl›na moral bir varl›k olarak tan›mlanamayaca¤› için toplum ya da cemaat yaln›zca bireylerin hayatlar›na yapt›klar› katk› ölçüsünde önem tafl›rlar. Bu bak›fl aç›s› nötr (yans›z) devlet ilkesinin de önkoflulunu oluflturur. Buna göre devlet rekabet halindeki yarar kavramlaflt›rmalar› aras›nda nötr kalmak durumundad›r. Böylece Dworkin’in de vurgulad›¤› gibi liberal bir toplum iyi bir yaflam›n nas›l olmas› gerekti¤i konusunda nötr kalarak yaln›zca bu iyi yaflam› güvence alt›na alacak biçimsel sorumluluklar›n› yerine getirmekle yükümlüdür (Taylor, 1992: 165). Oysa ço¤ul kültüre sahip toplumlar bu tür bir siyaset anlay›fl›na karfl› ç›karlar. Çok kültürlü toplumlarda bireylerin devletle olan iliflkileri do¤rudan kültürel bir toplulu¤un üyesi olmalar› dolay›m›yla kurulur. Bu ba¤lamda iki tür topluluktan söz edilebilir. Birincisi bireylerin liberal adalet çerçevesi içinde hak ve sorumluluklar›n› yerine getirdikleri siyasi toplum ve ikincisi ise bireylerin belli bir dinî, kültürü ve tarihi paylaflt›klar›, kültürel anlamda üyesi olduklar› kültürel toplumdur. Bu iki tür toplum her zaman çak›flmayabilir. Siyasi toplum farkl› dile, kültüre, geleneklere sahip bir ya da birden fazla gruptan oluflabilir. Çok uluslu ya da çok kültürlü toplumlardaki durum tam da budur (Kymlicka, 1989: 138).

29


30

Çok kültürlü toplumlarda bireylerin devletle olan iliflkileri do¤rudan kültürel bir toplulu¤un üyesi olmalar› dolay›m›yla kurulur.

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Az›nl›k haklar› konusu da çok kültürlü toplumlara özgü bir konudur ve belli bir grubun özel tan›nma taleplerinin olmas› ile ilgilidir. Bu gruplar kendilerini ço¤unlu¤u oluflturan grupla eflit olarak görmediklerinden kendi dil ya da kültürel geleneklerini gelifltirebilmek için ayr›cal›k talebinde bulunurlar. Bu taleplere liberaller aras›nda birey ve topluluk haklar› aras›ndaki karfl›tl›k iliflkisine dayand›r›lan yayg›n bir muhalefet vard›r. fiöyle ki; liberaller kolektif haklar ad›na birey haklar›n› k›s›tlayan her türlü özyönetime karfl› ç›karlar. Bu karfl› koyufl temel olarak liberalizmin bireycilik ve eflitlikçilik ilkesine dayand›r›l›r. Madem ki bireyler nihai moral statüye sahipler ve madem ki her birey eflit olarak kabul ediliyor öyleyse her bireyin ›rk, cins ve din ayr›m›na dayanmaks›z›n seyahat özgürlü¤ü, kiflisel mülkiyet özgürlü¤ü ve kendini ait hissetti¤i toplulu¤a siyasi kat›l›m hakk› gibi eflit ve vazgeçilmez haklara sahip olmas› elzemdir. Liberal devletin bu haklar üzerinde kuruldu¤u düflünülür. Bobbio’nun belirtti¤i gibi devlet sadece güç uygulamakla kalmaz, ayn› zamanda bu gücü bireylerin anayasal güvence alt›na al›nan vazgeçilmez haklar›n›n s›n›rlar› içinde uygular (Bobbio, 1986: 297). Öte yandan cemaat ya da toplum bireyden farkl› olarak varl›kbilimsel bir temele dayanmad›¤›ndan liberaller için birey haklar› her zaman topluluk haklar›n› önceler. Bu, toplumun liberaller için tümüyle önemsiz oldu¤u anlam›na gelmez. Toplum ya da cemaat bireyler için önemlidir ancak yaln›zca bireylere yapt›¤› katk› ölçüsünde. Bu ba¤lamda az›nl›k haklar›na Kanada’daki yerli nüfus örne¤inden yola ç›karak de¤inmekte yarar var. Yerli haklar›, Kuzey Amerika dünyas›nda az›nl›k haklar›na iliflkin en bilinen örnektir. ABD, az›nl›k kültürlerine ayr›mc›l›¤›n yap›lmad›¤› bir kaynaflma potas› (melting pot) olarak bilinse de bu yerli nüfus için pek de geçerli bir iddia de¤ildir. Amerikan-K›z›lderili nüfusun kendi kültürlerini korumalar› için ayr›cal›kl› bölge (rezervasyon) sistemi uygulanmaktad›r. Ancak yerli halk›n bu sistemi hayata geçirebilmeleri, cemaat olarak ola¤and›fl› birtak›m hak ve yetkilere sahip olmalar›na ba¤l›d›r. Bu sistem, K›z›lderili cemaatine belli güvenceler sa¤layan özel siyasi yetkiler kullanmalar›n› olanakl› k›lman›n ötesinde K›z›lderili olmayan Amerikal›lar›n seyahat, mülk edinme ve seçme özgürlüklerinin k›s›tlanmas›n› da kapsar. Az›nl›k haklar›n›n korunmas›na iliflkin tasar›lar› liberal kuram›n s›n›rl›l›klar› d›fl›nda ayr›ks› bir durum olarak görme e¤ilimi olsa da bu konu ça¤dafl liberal demokrasilerde oldukça s›k görünen bir olgudur. Yaln›zca Kanada, Avustralya, Yeni Zelanda’daki yerlilere özgü olman›n ötesinde Bat› Avrupa’da Belçika ve ‹sviçre gibi ülkelerde ve onun ötesinde de pek çok Afrika ve Eski Do¤u bloku ülkelerinde hikaye oldukça benzerdir. Neredeyse tüm ülkelerde farkl› siyasi ve yasal statülere sahip kültürel az›nl›klara rastlamak mümkündür. Liberaller az›nl›k gruplar›na özel uygulamalar getirilmesini liberal adalet teorilerine uyumsuz oldu¤u gerekçesiyle reddederler (Özgün, 1995: 88). Liberaller, kolektif haklar ad›na birey haklar›n›n k›s›tlanmas›na yol açaca¤› endiflesiyle özyönetime götüren her türlü öneriye karfl› ç›k›lmas› gerekti¤ini savundular. Esas olarak çok kültürlü ve çok uluslu ülkelerdeki az›nl›klar›n durumu farkl› yazarlarca farkl› kavramlarla de¤erlendirilmifltir. Az›nl›k haklar›, özel statü, kolektif haklar, grup haklar›, az›nl›¤›n korunmas› gibi. Burada sorun, bu kavramlar›n belli bir az›nl›k kültürünü tan›mlamak için ya fazla genifl ya da fazla dar kapsaml› olmas›d›r. Az›nl›k haklar› kavram› farkl› kültürel az›nl›klara birtak›m özel statü ve uygulamalar tan›nmas›ndan çok, az›nl›k gruplar›na ayr›mc›l›k yap›lmamas› istemini anlat›r. Kültürel az›nl›k tan›m›n›n nas›l yap›laca¤› ise oldukça tart›flmal› bir konudur. Kymlicka’ya göre bu konudaki her tan›mlama iki bileflen içeriyor:


31

2. Ünite - Kültürel Çeflitlilik ve Çok Kültürlü Toplum

• Kültürel miras ve dili içeren nesnel bileflen • Toplulu¤un kendi kendini tan›mlamas›na dayanan özel bileflendir. Burada as›l kar›fl›kl›¤a yol açan birçok hükûmetin kendi ülkelerinde yaflayan az›nl›klar› tan›mlamak ve dolay›s›yla az›nl›klar› korumak için getirilen uluslararas› yapt›r›mlardan kurtulabilmek için tan›m› mümkün oldu¤unca daralt›p s›n›rlama yoluna gitmeleri. Bu konuya getirilmesi mümkün en do¤ru yaklafl›m Ernest Gellner’›n (1983) önerdi¤i gibi bu terimi nihai biçimsel bir tan›mlama de¤ilmifl gibi kabul edip as›l kültürün ne oldu¤una bakmakt›r. SIRA S‹ZDE Liberaller ve toplulukçular aras›ndaki çat›flmaya dünyadan bir örnek veriniz.

3

ABD’de 1950’lerde siyahlar›n eflit fakat ayn› doktririne karfl› ç›kmalar›yla bafllaD Ü fi Ü N E L ‹ M yan ve o günden bu yana ayr›mc›l›k karfl›t› pek çok uluslararas› sözleflme ve yasan›n ç›kmas›na yol açan hareketler liberal felsefenin eflitlik ilkesinin de temelini S Oen R Uson noktalaroluflturdu. Tüm bu geliflmelerin tarihi Bat› liberalizminin ulaflt›¤› dan birini de ortaya ç›karm›flt›r. Sonuçta ortaya ç›kan ideal ifadesini din, dil, ›rk ve cinsiyet ayr›m› olmaks›z›n ve insanlar› s›n›fland›rmaya yönelik her D ‹ Ktürlü K A T ayr›m dikkate al›nmaks›z›n her vatandafl›n ülkenin siyasal, ekonomik ve kültürel yaflam›na tam ve eflit olarak kat›lma hakk›na sahip olmas› ilkesinde bulur. Bu liberal ilkeleSIRA S‹ZDE rin mant›ki sonucu, insanlar aras›nda ›rk ve etnik kökene dayal› her türlü ay›r›mc›l›¤›n kalkmas›na dayanan farkl›l›k- körü anayasa olmufltur. AMAÇLARIMIZ

ÇOK KÜLTÜRLÜLÜK S‹YASET‹N‹N SINIRLARI

N N

Çok kültürlülük kavram›n›n olumlu ça¤r›fl›mlar›, bu kavram kullan›larak tasarlanabilecek birtak›m siyasi-hukuki düzenlemelerin ve bu kavramla K ‹ meflrulaflt›r›lacak T A P kimi toplum ve dünya düzenlerinin içerebilece¤i sak›ncalar›n göz ard› edilmesine yol açmamal›d›r. Bu sak›ncalar›n ilki, çok kültürlülük kavram›n›n kültürleri etnik, ulusal hatta kimi zaman ›rksal-dinsel, mezhepsel berlilenimlerT Eekseninde L E V ‹ Z Y O N oluflmufl aidiyet biçimleri olarak tan›mlamay› esas alm›fl olmas›d›r. Laçiner’e gore bireysel kimliklerin asli unsuru, kolektif kimliklerin anlam› ve ifllevi ile yüklü addedilen bu SIRA S‹ZDE kültürler kaç›n›lmaz farkl›l›klar›n› vurgulayarak birbirlerine karfl› korumal›, geçi‹NTERNET rimsiz birer kapal› alan olmaya teflvik edilmektedirler (Laçiner, 2001: 157). Buna göre bireylerin, bu alanlara aidiyetlerini “bozulma” saymay› Dmeflrulaflt›racak bir Ü fi Ü N E L ‹ M kültürü koruma hassasiyetinin çok kültürlü bir dünyay› bireylerin kendilerini birer z›rh gibi saran kimlik ve kültürler içine hapsolduklar› bir dünyaya çevirmesi olas›S O R U d›r. Neredeyse bireylerin seçim haklar›n› ortadan kald›ran, onlar› do¤ufltan gelen etnik köken, cinsiyet gibi özelliklerine veya haz›r bulduklar› ortam ve çevrenin de¤iflmez bir niteli¤ine-din, mezhep vb. - göre biçimlendirilmifl bir D ‹ Kkimlik K A T ve kültür dünyas›nda önceden belirlenmifl rollerden birini oynamaya mecbur k›lan ve bu dünyay› ve rolünü dünyan›n en önemli var olufl nedeni sayd›¤› oranda di¤er külSIRA S‹ZDE tür dünyalar›n› “öteki” hatta “düflman” saymaya yönelebilecek bir durumdur. Dolay›s›yla özerkleflecek kültürlerin yan yanal›¤› ile oluflacak “çok kültürlü” modeller otoriter ulus devletlerin uygulad›¤› bask› ve zorlaman›n yerine mikro ölçeklerde AMAÇLARIMIZ her kültürel birimin içine tafl›nmas›na benzer bir oluflum ortaya ç›kabilir.

N N

K ‹ T gelifltirmek A P Küreselleflme ve demokrasi kavramlar› üzerinde ortaklaflacak bir tan›m için editörlü¤ünü Cemil Y›ld›zcan ve Özgür Alada¤’›n yapt›klar› Dipnot Yay›nevi’nden ç›kan Küreselleflme ve Demokrasi kitab›na baflvurabilirsiniz.

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

SIRA S‹ZDE ‹NTERNET D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET


32

‹kinci Dünya Savafl› sonras›nda sömürgecili¤in tasfiyesi ve ulusal devletlerin dünya ölçe¤inde yayg›nlaflmas› süreci çok kültürlülük ba¤lam›nda birbiriyle çeliflen birtak›m dinamikleri de içinde bar›nd›rd›.

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Öte yandan Tol Göktürk’e göre günümüz toplumlar› birden fazla kültürü, dili, dinî ya da farkl› etnisiteleri içinde bar›nd›ran toplumlard›r. Yüzy›llard›r dünya ölçe¤inde süren nüfus hareketlili¤i ise ulusal devletlerin halihâz›rda var olan çok kültürlülü¤ünü derinlefltiren bir katk›da bulunmufltur. Bir ulusu temsil ettiklerini iddia eden devletler genellikle yönettikleri yurttafllar›n›n kültürel farkl›l›klar›n› yok sayan ya da görmezden gelen bir yaklafl›m sunmufllard›r. Avrupa’da ulusal devletlerin ortaya ç›k›fl koflullar›na bak›ld›¤›nda kesin hatlarla s›n›rland›r›lm›fl topraklar içinde farkl› kamusall›klar› içerisinde bar›nd›ran ve toplumsal ya da do¤al hukuksal ço¤ulculuktan tek bir kamusala dönüfltürülmesi ulusun/halk›n egemenli¤i ilkesi ile gerçekleflmifltir. Bir baflka deyiflle ulus- devlet dil, etnik köken, ortak tarih, ortak topraklar ve ortak kültürel özelliklerin bir ulusal kimli¤i ortaya ç›karmas› sonucu de¤il ekonomik, siyasal ve toplumsal dönüflümün kesiflme noktas›nda ortaya ç›km›flt›r. ‹kinci Dünya Savafl› sonras›nda Avrupa’da yakalanan refah ve Avrupa’n›n farkl› ülkelerinin izledi¤i istihdam ve göç politikalar› sonucu az geliflmifl ülkelerden gelen insanlar›n varl›¤› Avrupa toplumlar›nda çok kültürlülü¤ü derinlefltiren faktörlerden biridir (Tol Göktürk, 2006: 192). 1500’lerden itibaren ortaya ç›k›fllar›yla birlikte modern ulus-devletler yurttafllar› aras›ndaki etnisite s›n›rlar›n› aflmak zorunda kalm›fl ve bunu ulusu bir süperetnosa (en üst etnik kimlik) dönüfltürerek yapm›flt›r. Ulus, tam da bu nedenle hem eski etnik ayr›mlar›n önemini reddedifli ve bunlar› uzak ve karanl›kta kalm›fl devlet öncesi geçmiflin bir sorunu olarak göstermesiyle etnik ötesi hem de ulusu yeni ve daha büyük bir etnos olarak gösterdi¤i için süperetnos hâline gelir. Ancak ço¤u ulus-devlet, baz› etnik gruplar› dahil edip di¤erlerini d›fllad›klar› ve baz›lar›na ayr›cal›k tan›y›p di¤erlerini marjinallefltirdikleri için bu projeyi tamamlamay› baflaramad›. ‹flte baz› halklar› “az›nl›klar”a dönüfltüren de bu d›fllamad›r. Böylece ulus- devlet ve çok kültürlü proje aras›nda temel sorun ortaya ç›km›fl oldu (Baumann, 2006: 37). ‹kinci Dünya Savafl› sonras›nda sömürgecili¤in tasfiyesi ve ulusal devletlerin dünya ölçe¤inde yayg›nlaflmas› süreci çok kültürlülük ba¤lam›nda birbiriyle çeliflen birtak›m dinamikleri de içinde bar›nd›rd›. Sömürge karfl›t› hareketlerin kendi içinde var olan egemen etnisite, kültür ya da dinin oynad›¤› rol ve bunlar›n di¤er etnik unsurlar, kültürler ya da dinlerle bu süreçteki iliflkileri, ulusal devletin kurulufl aflamas›nda siyasal rejimin niteli¤ini ve kurumlar›n ve kurallar›n bu k›stasa göre nas›l oluflturulaca¤›n› belirleyen bir unsur olarak ortaya ç›kt›. Öte yandan kurulufl aflamas›nda eski sömürgeci devletlerin s›n›rlar›n çizilmesinde oynad›klar› rol bu devletlerin hem kendi içlerinde hem de birbirleri aras›nda farkl›l›klar›n ön plana ç›kt›¤› bir geliflmeyi de içinde bar›nd›rd›. Bir baflka deyiflle çok kültürlülük küreselleflme öncesinde de temel çat›flma ve tart›flma konular›ndan birini oluflturuyordu. Tol - Göktürk’e göre kuramsal aç›dan bak›ld›¤›nda, nüfusun bütün üyelerinin devletin yurttafl› olarak kabul edildi¤i ve bu yurttafllar›n tek bir halk› oluflturdu¤u kabul edilir. Ayr›ca bu yurttafllar›n tek bir halk› oluflturdu¤u ve ayn› haklar ve yükümlülüklere sahip olan bu yurttafllar›n tek bir sözleflmeyle devlet ve bireyin bir araya getirildi¤i varsay›mlar›n›n geçerli oldu¤u söylenebilir. Devlet ve birey aras›nda yurttafll›k arac›l›¤›yla kurulan ve sözleflmeye dayal› oldu¤u varsay›m›yla kurulan iliflkinin sonuçlar›ndan biri de devlet karfl›s›nda yurttafllar›n tek bir kültür ya da yaflam biçimine ayn› temel hak ve özgürlükler ba¤lam›nda tabi olmalar›n› da gerektirir. Ne var ki yaflam›n kendisi kuramsal yaklafl›m›n varsay›mlar›n› yans›tmaz. Bu bak›fl aç›s› kad›nlar ve erkekler, kentler ve bölgeler, zenginler ve yoksullar gibi farkl›l›klar› ve bu farkl›l›klar›n siyasal alanda kat›l›mda ortaya ç›kard›klar› zorluklar› ya da kimi kolayl›klar› göz ard› eder (2006: 194).


SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M

D Ü fi Ü N E L ‹ M

2. Ünite - Kültürel Çeflitlilik ve Çok Kültürlü Toplum S O R U

D ‹ K K Ataleplerini T Etnisite ilk kez 1940’l› y›llar›n bafl›nda ABD’de az›nl›k halklar›n›n kimlik belirtmek üzere ortaya ç›km›fl olan yeni bir sözcüktür. (Daha önceleri, Bat›l› olmayan toplumlar üzerine yap›lan çal›flmalarda etnolojiden gelen “etni” kavram› kullan›l›yordu). SIRA S‹ZDE Kavram zamanla çok be¤enildi ve özellikle ‹ngilizce konuflan sosyal bilimler dünyas›nda önemli bir kavramsallaflt›rman›n nesnesi oldu (bkz. Doytcheva, 2009: 19).

AMAÇLARIMIZ

N N

Öte yandan küresel sivil toplumcu yaklafl›m içinde çok kültürlülü¤ün yeri üzerinde duracak olursak kü-yerel kavramsallaflt›rmas› yerel kültürlerin, geleneklerin ‹ T A P kendilerini küresel sivil toplum içinde daha baflar›l› bir biçimdeK kurabilecekleri anlay›fl›na dayan›r. Sivil toplumcu anlay›fl sivil toplumu devletin d›fl›nda özgürlük alan›, özerklik alan›, gönüllü birlikteliklerin kuruldu¤u, kendili¤inden düzenlemelerin E L Eço¤ulculu¤un V‹ZYON gerçekleflti¤i, içinde zaman zaman çat›flmay› da bar›nd›ran ve Tbir var oldu¤u alan olarak tan›mlamaktad›r. Devletin toplumsal alandan özerk oluflu üzerine kurulu olan bu anlay›fl, sivil toplumun hane, aile, sendikalar, iflveren örgütleri, meslek odalar›, dini kurulufllar, tarikatler ve dini cemaatler, kad›nlar, gönüllü ör‹NTERNET gütler ve piyasa gibi kurum ve iliflkileri kapsad›¤›n› söyler. Bu çerçevede devlet ve devlet d›fl› alan aras›ndaki ikilik ve devletin otoriter, teklefltirici niteli¤ine yap›lan vurgu ve sivil toplumun ço¤ulculu¤u üzerine kurulur (2006: 195). Sivil toplumcu yaklafl›m sivil toplum içindeki kurumlar›n ve iliflkilerin ›rkç›l›k, patriyarkalizm, cinsel kimliklere hoflgörüsüzlük gibi anti-demokratik biçimler kabul etmekle beraber bunlar sivil toplumun “do¤as›nda” olan ya da yap›sal olan bir durum olarak kabul etmez. Sivil toplumda antidemokratik kurumlar ve iliflkilerin ortaya ç›k›fl›n› ve varl›¤›n› sürdürmesini do¤rudan devletin otoriter yap›s›na ba¤layan bir tutum söz konusudur. Devletin otoritesinin azalt›lmas›n›n, sivil toplumda var olan eflitsizlik ya da adaletsizlik olarak tan›mlanan durumlar›n kurumsallaflm›fl yap›s›n› da çözece¤i varsay›m›ndan yola ç›karak, sivil toplumun kolektif kültürel haklar›n temsiliyetine dayal› bir demokratikleflmeyi de içsel olarak bar›nd›rd›¤›n› kabul eder. Küresel sivil toplum ise kurulacak ve etkinlefltirilecek küresel a¤lar arac›l›¤›yla ulus- devletlerin birbirleriyle milliyetçi rekabetlerini ortadan kald›racak, devletinin egemenli¤i ile somutlanan otoriter yanlar›n›n törpülenece¤i ve belki de ortadan kald›r›laca¤› ifllevlerle donat›lm›fl, yeni toplumsal hareketlerin ya da kimlik politikalar›n›n gerçeklefltirecekleri demokratikleflmenin alan› olarak belirlenir. Toplumsal alandaki kurumlar›n ve iliflkilerin demokratik toplumsal hareketlerden olufltu¤unu varsayan bu yaklafl›m sosyoekonomik ya da siyasi dönüflümü hedefleyen ya da bunlara karfl› ç›kan her gruba dönüfltürücü bir ifllev yükler. 1990 y›l›nda Sovyetler Birli¤i ve Do¤u Avrupa rejimlerinin y›k›lmas›yla beraber “totaliter devlet” karfl›s›nda sivil toplum demokratikleflmenin gerçekleflebilece¤i alan olarak yeniden kavramsallaflt›r›lm›flt›r. Bu görüflün temsilcilerinden biri olan Keane, sivil toplumu bu sekilde devleti dengeleyecek kadar güçlü olan; devletin bar›fl› koruma ve temel ç›karlar aras›nda hakemlik yapma rollerini engellemeyen ama yine de devletin, toplumun geri kalan›na egemen olmas›n› çeflitli hûkümetler d›fl› kurulufllar olarak tan›mlamas› bu görüflün bir örne¤idir (Tol- Göktürk, 2006: 198). Ancak bu bak›fl aç›s› sivil toplumun baz› parçalar›n›n otoritenin kurumsallaflt›¤› yer olan devleti meflrulaflt›rma, rasyonalize etme gibi ifllevlerinin de olabilece¤ini ve bunun ortaya ç›karabilece¤i d›fllama/kapsama gerilimlerinin göz ard› edilmesi anlam›na gelir.

S O R U

33

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET


34

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Kimlik politikalar›na iliflkin temel elefltiri ise bu politikalar›n farkl› koflullarda ve tarihlerde farkl› görünümler elde edebilece¤i göz ard› edilerek birbirlerinden farkl›l›klar› temelinde alg›lan›lmas› ve bunlar›n art›k siyaset yapman›n temel özneleri olarak belirlenmesidir. Bunun en büyük sak›ncas› ise gelir ve servet eflitsizliklerini gizlemeye yarayacak bir araca dönüflmesi olas›l›¤›d›r. Esas olarak çok kültürlülük ya da kimlik politikalar› üzerine yap›lacak bir tart›flman›n son dönem yaflanan kamusal›n piyasalaflmas›, sosyal devletin ortadan kalkmas› süreçlerini ve sivil toplumun kat›l›m› arac›l›¤›yla oluflturulabileek yerel ile küresel aras›nda kurulan yeni iliflki biçimini kapsamak zorundad›r. Bunlar kamusal›n ve yurttafll›¤›n özellefltirme ve kurals›zl›k yollar›yla piyasalaflt›r›lmas›; iflsizlik esnek ve güvencesiz istihdam koflullar›n›n yarat›lmas›; çal›flma ve sosyal güvenlik haklar›n›n ortadan kald›r›lmas› devlet ve yurttafl aras›nda kamu hizmetlerinin sunumunu gerçeklefltirecek piyasan›n kurallar›na göre iflleyecek arac› kurumlar konulmas›d›r. Bütün bu süreçlerin sonucunda yurttafl ve devlet aras›ndaki iliflkinin “tüketimin esaslar›na” göre yeniden düzenlenmesi ve yurttafll›¤›n önemsizlefltirilmesi olarak s›ralanabilir. Bütün bu süreçler sonucu ortaya ç›kan yoksulluk, halihâz›rda ma¤dur olan kesimlerin daha da zor koflullar alt›na girmesi ve toplumsal alandan d›fllanmas›n› kaç›n›lmaz k›lmaktad›r. D›fllanma ya da yoksullu¤un herhangi bir etnisite ya da bölgede yo¤unlaflan hem kamusal›n hem de yurttafll›¤›n piyasalaflmas›ndan önce var olan ma¤duriyetlerin, iflsizlik sigortas›, sa¤l›k, e¤itim gibi hizmetlere ulaflabilirli¤i hedef alan politikalar arac›l›¤›yla hafifletilmesini tamam›yla ortadan kald›rmaktad›r. Yoksulluk ve kimli¤in üst üste çak›flt›¤› durumlarda ise d›fllanma ve toplumsal parçalanman›n en üst düzeye ulaflmas›, bunun ise yurttafll›¤›n s›n›fsal olarak katmanlaflmas›n› kesen ve onun ötesinde yeni parçalnmalar ortaya ç›karmas› beklenebilir (Tol- Göktürk, 2006: 201).


2. Ünite - Kültürel Çeflitlilik ve Çok Kültürlü Toplum

35

Özet

N A M A Ç

1

N A M A Ç

2

Küresel çeflitlilik kavram›n›n farkl› boyutlar›n› s›ralayabilmek Kültürel çeflitlilik esas olarak bir toplumda farkl› kültürler ve bu farkl› kültürlere özgü farkl› bak›fl aç›lar› olmas› anlam›na gelir. Ça¤dafl toplumlarda kültürel çeflitlilik insan›n özgürleflmesinin vaz geçilmez bir bilefleni ve koflulu olarak görülmektedir. ‹nsanlar›n kendi kültürlerine hapsolma ve kendi kültürlerini mutlaklaflt›rmak tehlikesine karfl› kültürleri d›fl›na ç›kmalar› gerekir. Kültürel çeflitlili¤in bir boyutu olarak kültürel kimlik uygun deneyimler, iliflkiler, mevcut semboller ve fikirler do¤rultusunda sürekli yeniden yeniden kurulmaktad›r. Belirli bir halk›n toplumsal deneyimi ve kültürel biçimlerinin muazzam karmafl›kl›¤› ve çeflitlili¤i kamu taraf›ndan kendi kimli¤ine özgün oldu¤u düflünülen fleylerin farkl›laflmas›na yol açar. Günümüzde kültürel çeflitlili¤in sa¤lanmas›n›n bir di¤er yolu kültürel farkl›l›k politikalar›n›n uygulanmas›d›r. Kültürel farkl›l›k politikas›, çoklu kültürlerin üyelerinin u¤rad›¤› eflit olmayan muamelelerin varl›¤›n›n ön kabulüne dayan›r. Bu ön kabule göre, belli bir kültür anlay›fl› di¤erine yaflam hakk› tan›mayarak ya da bask› uygulayarak üyelerinin de zor duruma düflmesine neden olmaktad›r. Bu ön kabulün sa¤lamas› da baz› sorular sorularak yap›l›r. Egemen anlay›fla, di¤er gruplara temsil hakk›, öz yönetim hakk›, kendi yönetim fleklini belirleme hakk› verilip verilmedi¤i sorulur ve bunlar›n gerekli oldu¤u düflünülür. Kültürel farkl›l›k politikalar›n›n hayata geçirilmesinin koflullar›n› listeleyebilmek Kültürel haklara iliflkin adaletin gerçeklefltirilmesi ve etnik, dinsel ve dilsel ço¤ulculu¤un desteklenmesine yönelik özel politikalar›n ve haklar›n neleri içerdi¤ini Levy’nin s›n›fland›rmas› çerçevesinde sekiz basl›k alt›nda toplanabilir: Muafiyetler genel olarak kültürel pratikleri yasaklayan veya cezaland›ran baz› yasalar›n kültürel az›nl›klara mensup bireylere uygulanmamas›d›r. Ço¤unlu¤un herhangi bir yard›ma ihtiyaç duymadan yerine getirebildi¤i pratikleri yerine getirmekte zorluk yaflayan az›nl›k kültürlerine mensup bireylerin de yerine getirilebilmesi için az›nl›k grup-

lar›n›n desteklenmesini ifade eder. Genel hukuk kurallar›na uyulmakla birlikte, bir kültürel kimli¤in kendi yasam alan› içindeki belli düzenlemeler için kendi kültürüne dönük ‘geleneksel yasal düzenlemeleri kullanma ve uygulama hakk›n›’ talep edilmesi, bu temelde ortaya konulmaktad›r. D›fl korumalar kültürel az›nl›klara mensup bireylerin özellikle kendilerini ilgilendiren konulardaki haklar›n› d›flar›dan gelebilecek etkilere karfl› korumak amac›n› güden bir çeflit mutlak veto yetkisidir. ‹ç k›s›tlamalar da, etnik, ulusal ya da kültürel topluluklar›n istikrar›n› korumaya yöneliktir, d›fl korumalardan farkl› olarak iç k›s›tlamalar toplulu¤un kendi üyelerine karfl› ileri sürdü¤ü taleplerdir. Temsil haklar›, az›nl›klara mensup kisilerin demokratik ço¤ulculuk gere¤i, siyasal alanda aktif rol oynayabilmesini, baflta meclisler olmak üzere karar alma süreçlerine kat›l›mlar›n› ifade eder. Özyönetim haklar› ise etnik, kültürel ve ulusal az›nl›klar›n kendi kendilerini yönetmelerini ifade eden haklard›r. Sembolik haklar›n kabul edilmesi ise farkl› gruplar›n varl›¤›n›n, de¤erinin ve statülerinin ülke genelinde fark›nda olunmas›n› ve olumlanmas›n› ifade eden bir yaklafl›md›r.

N A M A Ç

3

Çok kültürlülük kavram›n›n günümüzde ne anlam ifade etti¤ini aç›klayabilmek Çok kültürlülük kavram› farkl› anlamlarda kullan›labilmektedir. Bunlardan birincisi; çok kültürlülü¤ün farkl› sosyal çevrelerden, dini inançlardan, etnik kökenlerden veya milliyetlerden gelen bireylerin oluflturdu¤u ça¤dafl toplumlar›n bir özelli¤ini belirtti¤i düflünülebilir. Bu demografik denilebilecek betimlemeye dayanan tan›mlamayla kültürel çeflitlili¤in eflanlaml›s› oldu¤u söylenebilir. Oysa çeflitlilik çok kültürlülük problemati¤inin ortaya ç›kartt›¤› ve kimilerine göre Amerikan hegemonyas› alt›nda kültürel birörnekleflmenin egemen oldu¤u içinde bulundu¤umuz döneme özgü de¤ildir. Çeflitlilikten anlafl›lan ister ›rk, kültür ya da etnisite olsun, insan toplumlar› her zaman kültürel olarak çeflitlilik göstermifltir.


36

N A M A Ç

4

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Liberal ve toplulukçular aras›ndaki çok kültürlülük tart›flmalar›n› aç›klayabilmek Çok kültürlülük son y›llarda liberalller ve toplulukçular olarak addedilen iki grup aras›nda tart›flmalara konu oluyor. Liberal gelenek içinde iki temel ilkeden söz edilebilir. Bunlardan birincisi bireyciliktir. Buna göre bireyler moral de¤erin nihai birimleri olarak görülürler, öyle ki her birey yarad›l›fltan moral bir statüye sahip olarak iyi bir yaflam sürme hakk›na sahiptir. ‹kincisi eflitlikçilik olarak bilinen ilkedir. Bu da her bireyin eflit moral bir statüye sahip olarak yönetilenler taraf›ndan eflit ilgi ve sayg› görme ilkesidir. Öte yandan libarellere göre kendi bafl›na moral bir varl›k olarak tan›mlanamayaca¤› için toplum ya da cemaat yaln›zca bireylerin hayatlar›na yapt›klar› katk› ölçüsünde önem tafl›rlar. Bu bak›fl aç›s› nötr (yans›z) devlet ilkesinin de önkoflulunu oluflturur. Buna göre devlet rekabet halindeki yarar kavramlaflt›rmalar› aras›nda nötr kalmak durumundad›r. Böylece Dworkin’in de vurgulad›¤› gibi liberal bir toplum iyi bir yaflam›n nas›l olmas› gerekti¤i konusunda nötr kalarak yaln›zca bu iyi yaflam› güvence alt›na alacak biçimsel sorumluluklar›n› yerine getirmekle yükümlüdür. Az›nl›k haklar› konusu da çok kültürlü toplumlara özgü bir konudur ve belli bir grubun özel tan›nma taleplerinin olmas› ile ilgilidir. Bu gruplar kendilerini ço¤unlu¤u oluflturan grupla eflit olarak görmediklerinden kendi dil ya da kültürel geleneklerini gelifltirebilmek için ayr›cal›k talebinde bulunurlar. Bu taleplere liberaller aras›nda birey ve topluluk haklar› aras›ndaki karfl›tl›k iliflkisine dayand›r›lan yayg›n bir muhalefet vard›r. fiöyle ki; liberaller kolektif haklar ad›na birey haklar›n› k›s›tlayan her türlü özyönetime karfl› ç›karlar. Bu karfl› koyufl temel olarak liberalizmin bireycilik ve eflitlikçilik ilkesine dayand›r›l›r.

N A M A Ç

5

Çok kültürlülük siyasetinin s›n›rlar›n› s›ralayabilmek Kuramsal aç›dan bak›ld›¤›nda, nüfusun bütün üyelerinin devletin yurttafl› olarak kabul edildi¤i ve bu yurttafllar›n tek bir halk› oluflturdu¤u kabul edilir. Ayr›ca bu yurttafllar›n tek bir halk› oluflturdu¤u ve ayn› haklar ve yükümlülüklere sahip olan bu yurttafllar›n tek bir sözleflmeyle devlet ve bireyin bir araya getirildi¤i varsay›mlar›n›n geçerli oldu¤u söylenebilir. Devlet ve birey aras›nda yurttafll›k arac›l›¤›yla kurulan ve sözleflmeye dayal› oldu¤u varsay›m›yla kurulan iliflkinin sonuçlar›ndan biri de devlet karfl›s›nda yurttafllar›n tek bir kültür ya da yaflam biçimine ayn› temel hak ve özgürlükler ba¤lam›nda tabi olmalar›n› da gerektirir. Ne var ki yaflam›n kendisi kuramsal yaklafl›m›n varsay›mlar›n› yans›tmaz. Bu bak›fl aç›s› kad›nlar ve erkekler, kentler ve bölgeler, zenginler ve yoksullar gibi farkl›l›klar› ve bu farkl›l›klar›n siyasal alanda kat›l›mda ortaya ç›kard›klar› zorluklar› ya da kimi kolayl›klar› göz ard› eder. Kimlik politikalar›na iliflkin temel elefltiri ise bu politikalar›n farkl› koflullarda ve tarihlerde farkl› görünümler elde edebilece¤i göz ard› edilerek birbirlerinden farkl›l›klar› temelinde alg›lan›lmas› ve bunlar›n art›k siyaset yapman›n temel özneleri olarak belirlenmesidir. Bunun en büyük sak›ncas› ise gelir ve servet eflitsizliklerini gizlemeye yarayacak bir araca dönüflmesi olas›l›¤›d›r. Esas olarak çok kültürlülük ya da kimlik politikalar› üzerine yap›lacak bir tart›flman›n son dönem yaflanan kamusal›n piyasalaflmas›, sosyal devletin ortadan kalkmas› süreçlerini ve sivil toplumun kat›l›m› arac›l›¤›yla oluflturulabileek yerel ile küresel aras›nda kurulan yeni iliflki biçimini kapsamak zorundad›r. Bunlar kamusal›n ve yurttafll›¤›n özellefltirme ve kurals›zl›k yollar›yla piyasalaflt›r›lmas›; iflsizlik esnek ve güvencesiz istihdam koflullar›n›n yarat›lmas›; çal›flma ve sosyal güvenlik haklar›n›n ortadan kald›r›lmas› devlet ve yurttafl aras›nda kamu hizmetlerinin sunumunu gerçeklefltirecek piyasan›n kurallar›na göre iflleyecek arac› kurumlar konulmas›d›r. Bütün bu süreçlerin sonucunda yurttafl ve devlet aras›ndaki iliflkinin “tüketimin esaslar›na” göre yeniden düzenlenmesi ve yurttafll›¤›n önemsizlefltirilmesi olarak s›ralanabilir.


2. Ünite - Kültürel Çeflitlilik ve Çok Kültürlü Toplum

37

Kendimizi S›nayal›m 1. Çok kültürlülük düflüncesi hangi ülke hükûmetlerinin yerli halklar›n ve göçmenlerin kültürel farkl›l›klar›n› teflvik etmeye yönelik çok kültürlülük politikalar› olarak adland›rd›klar› politikalar› benimsemesiyle do¤mufltur? a. ‹sveç- Norveç b. Avustralya- Kanada c. ‹ngiltere- Avustralya d. Fransa- Almanya e. Hollanda- ‹ngiltere 2. Bir toplumda farkl› kültürler ve bu farkl› kültürlere özgü farkl› bak›fl aç›lar› olmas›na ne ad verilir? a. Kültürler aras› iletiflim b. Kültürel bak›fl c. Farkl›l›k politikas› d. Kültürel çeflitlilik e. Kültürel dönüflüm 3. Kültürel çeflitlilikle ilgili afla¤›da verilen ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Kültürel çeflitlili¤in oldu¤u toplumlarda olas› sorunlar kültürlerin farkl› de¤erlerinin ve adetlerinin karfl›laflmas› ile a盤a ç›kar b. Ça¤dafl toplumlarda kültürel çeflitlilik insan›n özgürleflmesinin vazgeçilmez bir bilefleni ve koflulu olarak görülmektedir c. Günümüzde çok az ülke kültürel aç›dan çeflitlilik gösterir. d. Günümüzde çok az ülkede, yurttafllar›n ayn› dili konufltuklar›söylenebilir e. Günümüzde çok az ülkede yurttafllar›n ayn› etnik-ulusal gruba ait olduklar› söylenebilir. 4. Çoklu kültürlerin üyelerinin u¤rad›¤› eflit olmayan muamelelerin varl›¤›n›n ön kabulüne ne ad verilir? a. Kültürel yanl›l›k b. Kültürel ayr›mc›l›k c. ‹çerme politikas› d. Kültürel farkl›l›k politikas› e. Kabul politikas› 5. ‹lk paragraf›nda “‹nsan haklar› ve temel özgürlükler bütün insanlar›n do¤ustan sahip oldu¤u haklard›r; hükûmetlerin birinci sorumlulu¤u, insan haklar›n› korumak ve desteklemektir” ifadesinin yer ald›¤› Viyana Deklarasyonu hangi y›lda ilan edilmifltir? a. 1925 b. 1945 c. 1980 d. 1993 e. 2000

6. Genel olarak kültürel pratikleri yasaklayan veya cezaland›ran baz› yasalar›n kültürel az›nl›klara mensup bireylere uygulanmamas›na ne ad verilir? a. Muafiyet b. Ayr›mc›l›k c. Teflvik d. Yard›m e. Özyönetim haklar› 7. Kota ya da di¤er birtak›m ayr›cal›klarla az›nl›klar›n yönetim organlar›nda temsil edilmesinin güvence alt›na al›nmas› veya kolaylast›r›lmas› amac›na yönelik haklara ne ad verilir? a. az›nl›k haklar› b. Etnik haklar c. Kolayl›k haklar› d. Temsil haklar› e. Kiflilik haklar› 8. Etnik, kültürel ve ulusal az›nl›klar›n kendi kendilerini yönetmelerini ifade eden haklara ne ad verilir? a. Yönetsel haklar b. Temsil haklar› c. Kiflilik haklar› d. Etnik haklar e. Özyönetim haklar› 9. Çok kültürlülük s›fat› ilk kez hangi y›lda kullan›lm›flt›r? a. 1929 b. 1939 c. 1941 d. 1948 e. 1970 10. Sömürgecili¤in tasfiyesi ve ulusal devletlerin dünya ölçe¤inde yayg›nlaflmas› süreci hangi döneme denk gelir? a. Ondokuzuncu yüzy›l›n bafl› b. Birinci Dünya Savafl› Öncesi c. ‹kinci Dünya Savafl› Sonras› d. So¤uk Savafl Döneminin Sonu e. ‹kibinli y›llar›n bafl›


38

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. b 2. d 3. c 4. d 5. d 6. a 7. d 8. e 9. c 10. c

Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürel Çeflitlilik” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürel Çeflitlilik” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürel Farkl›l›k Politikas›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürel Farkl›l›k Politikas›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Muafiyetler” bafll›kl› konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Temsil Haklar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Özyönetim Haklar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Çok Kültürlülük” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Çok Kültürlülük Siyasetinin S›n›rlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Destekleme haklar›na iliflkin bir uygulama olarak Amerika’daki siyahlar›n durumu verilebilir. J.F. Kennedy’nin 1961 tarihli bir karar›nda kullan›lan ‘olumlu ayr›mc›l›k’, Johnson ve Carter dönemlerinde belirli hedefler do¤rultusunda sistemli bir politikaya dönüflmüfltür. Olumlu ay›r›mc›l›k politikas›, özünde, Amerikan toplumundaki siyahlar›n toplumsal hareketlili¤ini neredeyse yüzy›l süreyle engelleyen yasa ve gelenek temelli ›rk ve s›n›f s›n›rlamalar›n›n sonuçlar›n› telafi etme amac›na yönelik olmufltur. Söz konusu politikan›n yürürlü¤e konulmas› bir dizi federal yasa ile desteklenmifltir. Bu politikalar, az›nl›k giriflimcilerine çeflitli kolayl›klar sa¤lanmas›, federal e¤itim burslar›n›n etnik topluluklar›n say›lar› ile orant›l› olmaks›z›n da¤›t›lmas› örneklerinde oldu¤u gibi özellikle istihdam, e¤itim vb. alanlarda hedefler, kotalar ve tercihli uygulamalar içermektedir. 1964’teki Medeni Haklar Yasas›’n›n ürünü olan Eflit ‹stihdam Olanaklar› Komisyonunun ilk önemli icraat›, iflverenlere istihdam ettikleri, Siyah, Asyal›, ‹spanyol, Amerikal› ve Amerikal› yerlilerin say›s›n› raporlarla bildirmeleri talebi olmustur. Renk körlü¤ü döneminden renk bilincine geçifli ifade eden bu tür uygulamalar bir anlamda hükûmetin her

istihdam alan›nda, her özgül az›nl›k grubu için istatistiki hedefler belirlemesi anlay›fl›n› ortaya koymaktayd› (Bak. Üstel, 2007: 117, 118, aktaran Koçak, 2010: 130). S›ra Sizde 2 Cumhuriyetin kuruldu¤u dönemde yeniden yap›lanma ve toplumsal de¤iflim süreci önem tafl›m›flt›r. Laik hukukun benimsenmesi ile kad›nlar›n kamu alan›na girmesi sa¤lanm›fl, eflitlikçi kamu politikalar› ile devlet taraf›ndan bu kat›l›m özendirilmifl ve desteklenmifltir. 1930 y›l›nda yerel seçimlerde, 1934 y›l›nda da genel seçimlerde Türk kad›n›na seçme ve seçilme hakk›n› tan›yan Türkiye, dünyada bu hakk› kad›nlara ilk veren ülkelerden birisidir. 1934 y›l›nda yap›lan genel seçimlerde parlamentoya 18 kad›n milletvekili seçilmifl olup oransal olarak % 4,5’e tekabül etmektedir. Tek partili dönemden çok partili döneme geçildi¤i zaman ise zaten az olan kad›n temsilinin daha da düfltü¤ü görülmektedir. Çok partili dönemin bafllar›nda sanayileflme, pazar ekonomisi ve demokratik rejim gibi konular gündemde yerini alm›fl olup, kad›nlar›n kamusal alanda giderek artan say›larda yer almalar› nedeniyle kad›nlar›n siyasal temsili nin azalmas› üzerinde durulmam›flt›r. Ancak, 1960’l› y›llar›n sonlar›na do¤ru oluflturulan parti kad›n kollar›n›n, kad›nlar›n siyasete olan ilgisini art›rd›¤› söylenebilir. Kad›nlar›n bu kollarda gerçeklefltirdikleri faaliyetlere bak›lacak oldu¤unda ise hâlâ ataerkil sistemin çark›ndan kurtulamad›klar› ve kad›nlara uygun görülen ifllerle sorumlu k›l›nd›klar› görülmektedir. 1980’li y›llara gelindi¤i zaman ise kad›nlar›n siyasal yaflama kat›l›mlar›nda de¤ifliklikler oldu¤u gözlenmektedir. Her fleyden önce 12 Eylül rejimi kad›nlar›n temsili üzerinde de etkisini göstermifl, kad›nlar›n simgesel temsili konusu tekrar gündeme tafl›nm›flt›r. 12 Eylül rejimiyle oluflturulmufl olan Dan›flma Meclisindeki kad›n oran› o zamana kadarki en yüksek kad›n oran›na sahip meclistir. Bu dönemde yer alan di¤er önemli bir geliflme ise siyasi parti kad›n kollar›n›n kapat›lmas›d›r. Bu geliflmeyi “kad›nlar›n siyaset yapmas›n› engellemekten çok kad›nlar›n kad›nca siyaset yapmalar›ndansa erkekçe siyaset yapmalar›na teflvik anlam›na geldi¤i” fleklinde yorumlamaktad›r. Sonras›nda kad›n kollar› tekrar kurulmufltur. 1980’lerde kad›nlar›n siyasal kat›l›mlar›n› etkileyen di¤er bir geliflme ise feminist hareketin kad›n sorununu gündeme tafl›mas›d›r. Siyasal ve sosyal kültürün yeniden yap›lanmas› sürecinde Türkiye’de kad›n sorunu da tart›fl›l›r hâle gelmifltir. 1980 ve sonras› geliflmelerde dik-


2. Ünite - Kültürel Çeflitlilik ve Çok Kültürlü Toplum

39

Yararlan›lan Kaynaklar kat çeken en önemli nokta, kad›nlar›n siyasal kat›l›m›na olumlu ve yumuflak bak›lmas›d›r. Ancak konuya sadece bak›lm›fl, kad›n temsilini art›rmaya yönelik bir çaba içine girilmemifl ve siyasetteki erkek egemen yap› sorgulanmam›flt›r (Bkz: fiahin, 2011: 20-21). S›ra Sizde 3 Kanada’n›n yerlilerinden bir bölümünü oluflturan K›z›lderililere iliflkin yasa düzenlemesi yapmak üzere verilen 1969 önergesinin arkas›ndaki itici güç farkl›l›k-körü bir anayasa yaratma arzusudur. Esasen Kanada’da siyahlara yönelik ayr›mc› bir politika var olmamakla birlikte ABD’dekine benzer türde bir ayr›mc›l›k orada da hüküm sürüyor. Buradaki yerli K›z›lderili nüfus Amerikadakiler gibi kendilerine ayr›lan bölgede ve K›z›lderililerle K›z›lderili olmayanlara ayr› uygulamalar öngören karmafl›k yasama hükümleri alt›nda egemen nüfus olarak yafl›yorlard›. Her K›z›lderili’nin kendi topra¤›nda yaflama hakk› tan›n›rken topra¤› kullanma hakk› konusunda k›s›tlamalar getirilmiflti. Rezervasyon sistemi ayn› zamanda K›z›lderili olmayanlar›n da seyahat, yerleflim ve oy kullanma haklar›nda k›s›tlamalar getirmiflti. Sonuçta Kanada’da hak, görev ve kamu hizmetlerinden yararlanma konular› bak›m›ndan K›z›lderili ve K›z›lderili olmayanlar olmak üzere iki tür vatandafll›k söz konusuydu. 1969 y›l›nda bu sistemi ortadan kald›rmak, adil toplum slogan›yla ifl bafl›na gelen baflbakan Trudeau’nun en önemli önceliklerinden biri oldu. Böylece 1969 y›l›nda hükûmet K›z›lderili toplumunu asimilasyondan koruyan bu anayasal özel statülerini sona erdiren bir karar alarak rezervasyon sistemini iptal etti. Bundan böyle K›z›lderili toplumu kendi aralar›nda kaynaklar›n› diledikleri gibi kullanmakta özgür olmakla beraber kendi toplumlar›n› ve kültürlerini korumak için dahi olsa K›z›lderili olmayanlar›n mülk edinme, seyahat ya da siyasi özgürlüklerine k›s›tlama getirme.

Baumann, G. (2006). Çok kültürlülük Bilmecesi,- Ulusal, Etnik ve Dinsel Kimlikleri Yeniden Düflünmek, Çev. Ifl›l Demirak›n, Ankara: Dost Kitabevi Yay›nlar›. Bobbio, N. (1986). The Future of Democracy, Polity Reader in Social Theory. Doytcheva, M. (2009). Çok kültürlülük, çev. Tuba Ak›nc›lar Onmufl, ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar› Gellner, E. (1983). Nation and Nationalism, Paris: Payot. Hall, S. (1990). “Cultural Identity and Diaspora”. ‹çinde Edt J. Rutherford, Identity, Community, Culture, Difference, London: Lawrance &Wishart Haz›r, M. (2012). “Çok kültürlülük Teorisine Ça¤dafl Katk›lar ve Bireysel Haklar-Grup Haklar› Ekseninde Çokkültürlülü¤ü Tart›flmak” Akademik ‹ncelemeler Dergisi, cilt 7, say› 1. Parekh, B. (2002). Çok kültürlülü¤ü Yeniden Düflünmek, Çev. Bilge Tanr›seven, Ankara: Phoenix Yay›nlar›. Koçak, M. (2010). “Çok kültürlülük Aç›s›ndan Dil Haklar›”, Doktora Tezi. ‹stanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Hukuk Anabilim Dal› Kamu Hukuku Bilim Dal›. Kymlicka, W. (1998). Çok kültürlü Yurttafll›k, Çev. Abdullah Y›lmaz, ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Kymlicka, W. (1989). Liberalism, Community and Culture, Oxford University Press. Laçiner, Ö. (2001). “Çok kültürlülük”, içinde Modernleflme ve Çok kültürlülük, Helsinki Yurttafllar Derne¤i Dizisi, ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. Larrain, J. (1995). ‹deoloji ve Kültürel Kimlik, çev. Nefle Nur Domaniç, ‹stanbul: Sarmal Yay›nevi. Tol - Göktürk, E. D. (2006). Dünden Yar›na Yurttafll›k21.Yüzy›lda Yurttafll›k, Ulusal Devlet ve Küreselleflme, ‹stanbul: Sosyal Araflt›rmalar Vakf› Yay›nlar›. Özgün, Y. (1995). “Çok kültürlülük, Liberalizm ve Az›nl›k Haklar›”, Mürekkep Dergisi, K›fl- Bahar. fiahin, F. (2011). Kad›nlar›n Siyasal Kat›l›mlar› Çerçevesinde Kad›n Meclislerinin Yerel Siyasetteki Etkinlikleri ve Üye Profilleri, Baflbakanl›k KSGM. Taylor, C. (1992). Multiculturalism and the Politics of Recognition, Princeton University Press. Üstel, F. (2007). “Çokkültürcülü¤ü Yeniden Düflünmek”. Yeni Bir Anayasada ‹nsan Haklar›na Yeni Bir Bak›fl Panelinde Sunulan Bildiri. 17 Mart 2007, Diyarbak›r. ‹stanbul: Henrich Böll Stiftung Derne¤i Türkiye Temsilcili¤i Yay›nlar›. Young, I.ris M. (1990). Justice and the Politics of Difference, Princeton University Press, ABD.


3

KÜRESELLEfiME VE KÜLTÜRLERARASI ‹LET‹fi‹M

Amaçlar›m›z

N N N N N

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Küreselleflme ve etkilerini anlayabilecek, Kültür ve özelliklerini tan›mlayabilecek, Küreselleflmenin boyutlar›n› aç›klayabilecek, Küreselleflmenin kültürel alandaki etkilerini irdeleyebilecek, Kültür ve küreselleflme aras›ndaki ba¤›nt›y› kavrayabilecek bilgi ve becerilere sahip olacaks›n›z.

Anahtar Kavramlar • Küreselleflme (globalizasyon) • Yerelleflme (lokalizasyon) • Küreselleflmenin Ekonomik Boyutu • Küreselleflmenin Siyasal Boyutu • Küreselleflmenin Sosyokültürel Boyutu

• Kültür • Küresel Halkla ‹liflkiler • Küresel Reklam • Küresel Yönetim • Uluslararas› ‹flletme

‹çindekiler

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Küreselleflme ve Kültür: S›n›rlar›n Belirleyicisi Kültür

• G‹R‹fi • KÜRESELLEfiME VE TAR‹HSEL GEL‹fi‹M‹ • KÜRESELLEfiMEY‹ ORTAYA ÇIKARAN FAKTÖRLER VE KÜRESELLEfiMEN‹N BOYUTLARI • KÜLTÜR: KAVRAMSAL ÇERÇEVE • KÜRESEL KÜLTÜR HALKLA ‹L‹fiK‹LER VE REKLAM • KÜRESEL YÖNET‹M VE ULUSLARARASI ‹fiLETMELER


Küreselleflme ve Kültür: S›n›rlar›n Belirleyicisi Kültür G‹R‹fi ‹çinde bulundu¤umuz ça¤a damgas›n› vuran küreselleflme olgusunun, siyasal, ekonomik, teknolojik ve sosyokültürel alanda, çok boyutlu de¤iflim ve dönüflümü beraberinde getirdi¤i bilinmektedir. Bu radikal kopufllar›n ve dönüflümlerin bir uzant›s› olarak, küreselleflen dünyada, tüm ifl yapma biçimleri ve yöntemleri de h›zla de¤iflmektedir ki; kendisi dinamik bir kavram olan ifl dünyas› da, bu de¤iflim sürecine koflut olarak geliflme göstermekte, her geçen gün yeni kavram ve uygulamalar› bünyesine katmaktad›r. Do¤as› gere¤i dünyadaki s›n›rlar›n ortadan kalkmas›na vurgu yapan ve tek bir dünya devleti olacak flekilde evrensel bütünleflmeyi içeren küreselleflme olgusu, dünyay› h›zl› bir de¤iflim trendine sürüklemekte ve gün geçtikçe somut etkileriyle hayat›m›za yön vermektedir. Küreselleflme, ülkeler aras›ndaki ekonomik, sosyal ve siyasal iliflkilerin geliflmesi, farkl› toplum ve kültürlerin inanç ve beklentilerinin daha iyi tan›nmas›, uluslararas› iliflkilerinin artmas› gibi birbiriyle ba¤lant›l› konular› içeren bir kavramd›r. Bu yönüyle küreselleflme, uluslararas› etkileflimlerin niteli¤ini belirleyen bir faktör olarak belirmektedir. Çok boyutlu bir kavram olan küreselleflmenin, tekil düzlemde ele al›namayaca¤› bilinmektedir. Her toplumda bulunan ancak niteliksel ve niceliksel ba¤lamda birbirinden farkl› olan sosyokültürel mekanizmalar›n, toplumlar›n çekirde¤ini oluflturdu¤u söylenebilmektedir. Küreselleflen dünya, farkl› kültürlerle iletiflim içine girecek iflletmelere, hedef pazarlara ait toplumsal de¤er yarg›lar›n› içeren ‘kültür’ fenomeninin üzerinde daha çok durulmas›n› ve bu yönüyle küresel arenan›n en önemli öznesi olarak konumland›r›larak dikkate al›nmas› gereklili¤ini benimsetmektedir. Kültür, genel bir ifadeyle, insano¤lunun duygu, düflünce ve davran›fllar›n›n art alan› olarak tan›mlanabilmektedir. Çok boyutlu bir kavram olan kültürün her toplumda farkl› nitelikte oldu¤u görülmekte; duygu, düflünce ve bilgilerin karfl›l›kl› aktar›lmas› ve anlamland›r›lmas› olarak kavramsallaflt›r›labilen iletiflim süreci de kültürden etkilenmektedir. Buna göre her toplumun üstün tuttu¤u iletiflim biçimleri de kültüre göre anlam kazanmakta ve farkl›laflmaktad›r. Kültürleraras› iletiflim, kültürel farkl›l›klardan kaynaklanan yanl›fl anlamalar› ve önyarg›lar› minimuma indirgeyip iletiflim etkinli¤ini sa¤lamak için, disiplinleraras› bir bilim dal› olarak ele al›nmaktad›r. Seksenli ve doksanl› y›llarda ifl dünyas›, akademik çevre, politik ortam, hükûmetler aç›s›ndan dikkat çeken bafll›ca konu, ekonominin ulusal düzeyi aflarak uluslararas› bir duruma gelmesi sonucunda artan küreselleflme e¤ilimi olmufltur.


42

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Bu y›llar içinde özellikle kendi ülkelerindeki pazar paylar› azalan Amerikan flirketleri ve yan› s›ra Japonya ve Avrupa’daki flirketler uluslararas› pazarlarda pay arama çabalar›n› artt›rm›fllard›r. Türkiye’de de uluslararas› bir nitelik kazanmaya bafllayan ekonomik yap› içinde büyük flirketler d›fl pazarlara aç›lm›fllard›r. Ayr›ca uluslararas› iflletmeler küreselleflmenin artan boyutu ile birlikte Türkiye’de de ortakl›klar kurmaya bafllam›fllard›r. Bu yeni durum içinde, uluslararas› yönetim konusunda ifl dünyas›nda ve akademik çevrelerde çal›flma yapma zorunlulu¤u ve farkl› kültürleri anlay›p kültüre uygun davranabilme yetisinin önemi ortaya ç›km›flt›r. Bütün bu geliflmeler etkisini yönetim üzerinde de göstermifl ve küresel yönetim aç›s›ndan h›zl› bir evrim yaflanmas›na neden olmufltur. Sonuç olarak ise küreselleflme, farkl› kültürlere hitap eden uluslararas› çal›flmalarda kültürü dikkate alan yap›sal, kuramsal ve uygulama bazl› de¤iflim ve dönüflümleri beraberinde getirmifltir.

KÜRESELLEfiME VE TAR‹HSEL GEL‹fi‹M‹ Do¤as› gere¤i dünyadaki s›n›rlar›n ortadan kalkmas›n›, ekonomik, siyasal ve sosyokültürel anlamda standardizasyonu ve tek bir dünya devleti olacak flekilde evrensel bütünleflmeyi içeren küreselleflme olgusu, dünyay› ekonomik, siyasal, sosyokültürel ve teknolojik alanda h›zl› bir de¤iflim trendine sürüklemekte ve gün geçtikçe somut etkileriyle hayat›m›za yön vermektedir. Öyle ki, uluslararas› etkileflimlerin niteli¤ini belirleyen ekonomik, siyasal, kültürel tüm de¤erlerin, evrensel ölçekte yayg›nl›k kazanarak, giderek normatif bir yap›ya bürünmesi söz konusu olmaktad›r. ‹ngilizce ‘globalization’ kelimesinden türeyen küreselleflme kavram›n› Türkçe’ye ‘evrenselleflme’ olarak aktarmak mümkündür. Dolay›s›yla küreselleflme sözcü¤ünün, her alanda ‘evrensel düflünce’ olgusunu tan›mlamak için ortaya at›ld›¤› ileri sürülebilmektedir. Pek çok tart›flmay› beraberinde getiren küreselleflme fenomeni yeni bir gerçeklik gibi alg›lansa da “ ‘küresel’ kavram› ilk defa, Marshall Mcluhan’›n ‘Komünikasyonda Patlamalar’ (1960) adl› kitab›nda yer alm›flt›r. Mcluhan bu yeni süreç için ‘Global Köy’ kavram›n› kullanm›fl ve kavram› literatüre kazand›rm›flt›r. ‘Küreselleflme’ 1980’lere do¤ru Harvard, Stanford, Colombia gibi prestijli Amerikan iflletme okullar›nda kullan›lm›fl, ayn› y›llarda uluslararas› ekonomik kurulufllar›n yay›nlar›nda ve raporlar›nda yer almaya bafllam›flt›r. 1990’l› y›llarda ekonomik, sosyal ve siyasal süreçleri tan›mlamak maksad›yla akademik dile girmifltir” (Tutar, 2000: 24). Akademik literatür incelendi¤inde, küreselleflme üzerine bir konsensüs oluflmad›¤› görülse de kavram› farkl› aç›lardan ele alan pek çok tan›m karfl›m›za ç›kmaktad›r. Bir tan›ma göre küreselleflme “hangi alanda olursa olsun, ekonomiden sanata, bilimden iletiflime herhangi bir çal›flmada, üretimde, yap›larda, dünya çap›nda geçerlili¤i, a¤›rl›¤›, öncülü¤ü olan normlar›n, ölçülerin dikkate al›nmas› veya etkili hâle gelmesi, benimsenmesi, dünyaya aç›larak yerelli¤in, ulusall›¤›n reddedilmeksizin d›fl›na ç›k›lmas› ve evrensellikle ba¤daflt›r›lmas›, birlefltirilmesidir” (Güvenç, 1998: 139). Bu tan›ma göre küreselleflme kavram›, zaman ve mekân s›n›rlamas› yaflamayan finansal kaynak aktar›m› ile uluslararas› ekonomik, siyasal ve sosyokültürel yak›nlaflmay› ve uluslar›n birbirlerine entegrasyonu ile ortak giriflimleri içermektedir. Benzer bir tan›ma göre küreselleflme “mallar›n, sermayenin, bilginin ve eme¤in tek tip düzenleme alt›nda dünya çap›nda dolafl›m› ve bunun giderek an›ndalaflmaya de¤iflimi” (Çat›, 2000: 43) olarak ele al›nmaktad›r. Bu tan›ma gö-


3. Ünite - Küreselleflme ve Kültür: S›n›rlar›n Belirleyicisi Kültür

re küreselleflme, tüm de¤erlerin dünya çap›nda standartlaflt›r›larak norm hâline gelmesini ifade etmektedir. Kumbasar’›n tan›m›na göre küreselleflme, “Olgu ve kavramlar›n yer küre boyutunda ele al›nmas›, irdelenmesi ve de¤erlendirilmesidir” (Kumbasar, 2000: 2). Bu tan›mda da küreselleflme, dünya insanlar›n› ilgilendiren tüm de¤erleri evrensel ölçekte bütünlefltiren bir fenomen olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. Küreselleflmeyi, modernizmin uzam›nda ele alan Giddens’e göre ise “uzak yerleflimlerin birbiri ile iliflkilendirildi¤i, yerel oluflumlar›n millerce ötedeki olaylarla biçimlendirildi¤i, dünya çap›ndaki toplumsal iliflkilerin yo¤unlaflmas›d›r” (Giddens, 1998: 66). Bu tan›mda da vurguland›¤› gibi, küreselleflmenin büyük bir de¤iflim süreci oldu¤u ve etnik yap›lar, ulus-devlet, yerellik ve siyasal otorite kavramlar› eflli¤inde yaflam tarzlar›n›, evrensellik kapsam›nda yeniden sorgulan›r hale getirdi¤i ifade edilebilmektedir. Greider ise küreselleflmeyi, “ulusal devlet politikalar›yla iliflkili, dünya insanlar›n›n günlük yaflamlar›nda daha fazla önemli olan, insanlar›n, sermayenin ve uluslararas› serbest mal hareketlili¤inin oluflturdu¤u global piyasa güçlerinin yer ald›¤› bir dünya tasviri” (Greider, 2003: 73) olarak ele alm›flt›r. Bu tan›mda ise küreselleflmenin, devletlerin yerini uluslarüstü iflletmelere b›rakt›¤› ve tüm insanl›¤› ortak çat› alt›nda birlefltirmeye yönelik bir süreç oldu¤una vurgu yap›lmaktad›r. Yap›lan tüm tan›mlardan yola ç›karak küreselleflme, uluslararas› iliflkiler ve kültürleraras› etkileflimleri yo¤unlaflt›ran, ekonomik, siyasal ve sosyokültürel tüm kural ve maddi-manevi de¤erlerin standardizasyonunu sa¤layacak flekilde radikal kopufllarla Yeni Dünya Düzeni çerçevesinde, ulusal s›n›rlar› aflarak evrensel çapta yeniden düflünülmesini beraberinde getiren, s›n›rlar› mu¤laklaflt›ran ve finans kapitali baflta olmak üzere her fleyin zaman ve mekan engeli tan›maks›z›n dünya çap›nda transferini olanakl› hâle getiren dinamik ve ideolojik bir süreç olarak tan›mlanabilmektedir. Küreselleflmenin yeni bir kavram olmamas›na ra¤men, günümüzde ulaflt›¤› h›z ve derinli¤inin yeni oldu¤u ileri sürülebilmektedir. Bilinmektedir ki, günümüzdeki küreselleflme, dünyan›n gördü¤ü ilk küreselleflme hareketi de¤ildir. Bask›n Oran’a göre “Bat›’n›n yay›larak kendi verileri içinde dünyay› yeniden örgütlemesi ve sonunda bir ‘Dünya Sistemi’ durumuna yükselmesi olgusu...üç ayr› tarihte, üç ayr› kez ortaya ç›kt›: 1490, 1890 ve 1990” (Oran, 2001: 4’ten akt: Turan ve Aykoç, 2002: 135). Buna göre tarihsel periyotta küreselleflme hareketinin, üç dalga fleklinde karfl›m›za ç›kt›¤› ancak ilk iki dalgan›n savafllar ve teknolojik yetersizlikler nedeniyle istenen sonuca ulaflamad›¤›; özellikle bilgi iletiflim teknolojilerinde yaflanan geliflmeler sonucu, 90’larda ortaya ç›kan üçüncü dalgan›n baflar›l› olup tüm dünyay› etkisi alt›na ald›¤› söylenebilmektedir. Benzer flekilde Robertson da küreselleflmenin befl evreden olufltu¤unu ileri sürmektedir: “Oluflma evresi (Avrupa, 1400-1750), bafllang›ç evresi (Avrupa 1750-1875), ilerleme evresi (1875-1925), hegemonya için mücadele evresi (1925-1969) ve belirsizlik evresi (1969-1992)” (Robertson, 1992: 1516’dan akt: Eken, 2006: 246). Küreselleflmenin aflamalar›n› afla¤›da Tablo 1’deki gibi göstermek mümkündür.

43


44

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Tablo 3.1 Küreselleflmenin Aflamalar› Kaynak: Bask›n Oran, Küreselleflme ve Az›nl›klar, 3. Bask›, ‹maj Yay›nevi, Form Ofset, Ankara, 2000, s. 9.

Birinci Küreselleflme (1490)

‹kinci Küreselleflme (1890)

Üçüncü Küreselleflme (1990)

Katalizör

Co¤rafi keflifler, Merkantilizm

Sanayi Devrimi

‹letiflim Devrimi

Araç

Co¤rafi keflifler, Sömürgecilik

Sanayileflme Yeni pazar aray›fllar›

Çok uluslu flirketler Kültürel-ideolojik etki

Olumlay›c› ifade

“Tanr›n›n dinini tüm dünyaya yayma”

“Beyaz Adam›n yükümlülü¤ü

“Uygarl›¤›n evrimi” “Piyasan›n gizli eli”

Sonuç

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Sömürgecilik

Emperyalizm

Küreselleflme

Toplumsal örüntüler içinde kompleks iliflkiler a¤›n› dönüfltüren ve sürekli yeniden yap›land›ran bir süreç olarak küreselleflme “ekonomi, siyaset, kültür ve ideoloji olgular›n›n analizinin birbirinden farkl› düzeylerini kesifltirir” (Mittelman, 1997: 2). Sözü edilen olgular, küreselleflmenin ard›nda yatan etmenleri de aç›klaSIRA S‹ZDE 1970’lerden sonra faaliyetlerini artt›ran uluslararas› iflletmeler, maktad›r. Özellikle 1980’lerde hayat›m›za yön veren bilgi iletiflim teknolojilerinin h›zlar› ile kapasitelerindeki art›fl ve 1990’l› y›llar›n bafl›nda SSCB’nin çökmesiyle tek kutuplu hâle gelen D Ü fi Ü N E L ‹ M dünya, küreselleflmenin itkilerini oluflturmaktad›r. Söz konusu unsurlar›, ana bafll›klar›yla ekonomik, teknolojik ve ideolojik faktörler olarak üç grupta toplamak S O R U mümkündür. Her toplumdaD ‹bulunan K K A T ancak niteliksel ve niceliksel ba¤lamda birbirinden farkl› olan ekonomik, siyasi ve sosyokültürel mekanizmalar, toplumlar›n çekirde¤ini oluflturmakta ve hem küreselleflmeyi ortaya ç›karan etmenleri beslemekte hem de küreselleflmenin boyutSIRA S‹ZDE lar›n› ifade etmektedir.

N N

Küreselleflmeyi AMAÇLARIMIZ Ortaya Ç›karan Etmenler

Küreselleflmenin yeni bir kavram olmamas›na ra¤men, günümüzde ulaflt›¤› h›z ve derinli¤inin yeni oldu¤u ileri sürülebilmektedir. Bilinmektedir ki, günümüzdeki K ‹ Tdünyan›n A P küreselleflme, gördü¤ü ilk küreselleflme hareketi de¤ildir. Bundan önce üç tarihsel periyotta küreselleflme hareketi ile karfl›lafl›lm›flt›r ki, bu dönemler s›ras›yla 1490, 1890 ve 1990’l› y›llard›r. Ancak sadece 1990’l› y›llardaki küreselleflme hareketinin etkisi alt›na ald›¤› söylenebilmektedir. 1490’da feodal T E L tüm E V ‹ Z Ydünyay› ON beyliklerin merkantilizm düflüncesiyle çevre ülke ve k›talara düzenledikleri seferlerle buralar› etkileme yoluyla ilk küreselleflme eylemini bafllatt›klar› görülse de, ortaya ç›kan savafllar ve teknolojik yetersizlikler nedeniyle giriflimin sonuçlanama‹NTERNET d›¤› bilinmektedir. Benzer flekilde 1890’l› y›llarda imparatorluklar›n çöküp ulusdevletlerin ortaya ç›kmas›yla tekrarlayan küreselleflme hareketinin de teknolojik ve ekonomik yetersizlikler nedeniyle genifl çevrelere ulaflamad›¤› ve yar›da kald›¤› söylenebilmektedir. 1990’l› y›llarda ortaya ç›kan küreselleflme süreci ise kesintisiz ve h›zl› bir flekilde tüm dünyay› etkilemeye devam etmektedir. 1990’l› y›llar›n art alan› incelendi¤inde, küreselleflmenin ard›nda yatan etmenler de ortaya ç›kmaktad›r. Buna göre, özellikle 1970’lerden sonra faaliyetlerini artt›ran uluslararas› iflletmeler, 1980’lerde hayat›m›za yön veren bilgi iletiflim teknolojilerinin h›z ve kapa-


3. Ünite - Küreselleflme ve Kültür: S›n›rlar›n Belirleyicisi Kültür

sitelerindeki art›fl ve 1990’l› y›llar›n bafl›nda SSCB’nin çökmesiyle tek kutuplu hâle gelen dünya, küreselleflmenin itkilerini oluflturmaktad›r. Söz konusu unsurlar›, ana bafll›klar›yla ekonomik, teknolojik ve ideolojik faktörler olarak üç grupta toplamak mümkündür. Ekonomik Faktörler: Dünya politikas›n› flekillendiren ekonomik faktörler, küreselleflmeye de yön veren dinamik bir güç olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. “Geliflmifl ülkelerde iç piyasalar›n doymas›, özellikle 1970’lerdeki petrol krizi sonras›nda da d›fl piyasalara aç›lma aray›fl› ile iktisadi faaliyetlerin artm›fl olmas› küreselleflme sürecini ortaya ç›karan ekonomik faktörlerden baz›lar›n› oluflturmaktad›r. Çok uluslu firmalar ‘yeni uluslararas› ifl bölümü’ çerçevesinde, üretimi bütün yer küreye yaym›fllard›r” (Bozkurt, 2000: 28). Her türlü oluflumun ard›nda yatan itici güç olan ekonomik faktörler, küreselleflmenin de temel sebeplerinden birini oluflturmaktad›r. Özellikle 1970’li y›llardan itibaren yasal düzenlemelerin esnekleflmesi sonucu s›kl›kla uygulanan serbest ticaret antlaflmalar›, kurulan birlikler ve küresel çapta boy göstermeye bafllayan uluslararas› iflletmelerin, uluslararas› diyaloglar› artt›rd›¤› ve bu durumun da küreselleflmenin h›z kazanmas›na katk›da bulundu¤u söylenebilmektedir. Çok uluslu iflletmelerin giderek hükûmet politikalar›na bask›n gelmesi ve evrensel iliflkileri olumlamas› da küreselleflmeyi h›zland›ran bir unsur olarak belirmektedir. Bu gibi faktörlerin, özellikle sermayenin uluslararas› çapta ak›flkanl›¤›na f›rsat vermesi, küreselleflmeye gittikçe ivme kazand›rmaktad›r. “Ekonomik alanda küreselleflmenin ivme kazand›rd›¤› unsurlar genel hatlar›yla; sermaye ve finans çevrelerinin artan serbest dolafl›m h›z›, demografik yap›n›n geliflmifl ülkeler aleyhine de¤iflmesiyle ortaya ç›kacak emek piyasalar›n›n seyyaliyeti ve üretimdeki rolü, d›fl ticaretin yayg›nlaflmas› ve gittikçe birbirine ba¤l› hâle gelmesi fleklinde s›n›fland›r›labilir. 21.yüzy›lda; karfl›l›kl› ba¤›ml›l›¤a dayanan serbest ticaret, ülkeleri, ortak menfaatleri do¤rultusunda karar almaya zorlamaktad›r. Ülkelerin hayat›n› idame ettirebilmesi için gittikçe birbirine daha ba¤›ml› hâle gelmesi, dünya üzerinde d›fl ticaretin, ihracat›n ve ithalat›n artmas›na sebep olmaktad›r” (Hameyio¤lu, www.kirimdernegi.org.tr, Eriflim Tarihi: 23.05.2006). Söz konusu ekonomik faktörler küreselleflmenin geliflimine katk›da bulunmaktad›r. Teknolojik Faktörler: Özellikle 1980’li y›llardan itibaren bilgi iletiflim teknolojilerinde ortaya ç›kan bafl döndürücü h›z, uluslararas› etkileflimi yo¤unlaflt›rarak, küreselleflmenin ivme kazanmas›na yard›mc› bir etken olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. Teknolojinin, küreselleflme için yeterli de¤il, ancak gerekli koflul oldu¤u öne sürülebilmektedir. Bu do¤rultuda bilgi iletiflim teknolojilerine koflut olarak üretim ve ulafl›m teknolojilerinde de yaflanan geliflmelerin, zaman ve mesafe matrislerini do¤rudan etkileyerek masraflarda yaratt›¤› geometrik düflüflün, mali piyasalar›n hareketlenip dünya çap›nda bir ölçek kazanmas›na yard›mc› oldu¤u söylenebilmektedir. Üretim teknolojileri gelifltikçe ürünlerini minimum maliyetle üretip maksimum kar elde etmek isteyen ülkeler, ucuz pazar aray›fl›na girdiklerinden, pazarlar›n› dünya çap›nda geniflletme ihtiyac› duymaktad›rlar ki, bu da küresel etkileflimleri artt›rmaktad›r. Benzer flekilde, ulafl›m teknolojilerindeki geliflmeler de, insanlar›n ve ürünlerin hareketlili¤ini ve yer de¤ifltirmesini kolaylaflt›rmakta, ayr›ca her geçen gün daha h›zl› ve daha az maliyetli hâle gelmesiyle de küreselleflmenin ateflleyicilerinden biri olarak de¤erlendirilmektedir. Özellikle Avrupa’da büyük kentlerin birbirine dev demir yolu projeleriyle ba¤lanmas›, teknolojinin küreselleflme üzerindeki etkisine verilecek somut bir örnek olarak dikkat çekmektedir. ‹deolojik Faktörler: Do¤u Bloku’nun y›k›lmas›ndan sonra, liberal piyasa ekonomisine güven duyuldu¤u ve hakim ideoloji hâline geldi¤i söylenebilmektedir.

45


46

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Liberal ekonomiye geçifl ile ülkeler aras›ndaki serbest d›fl ticaretin, ülkelerin refah›n› artt›raca¤› düflüncesinin yayg›nlaflt›¤› görülmektedir. Bu nedenle duvarlar›n y›k›lmas› sonucu, eski ekonomilerin, yabanc› sermayenin sa¤lad›¤› olanaklardan yararlanma amac› güttü¤ü ileri sürülebilmektedir. “Ticaretin serbest k›l›nmas›, tarife ve kotalar›n kald›r›lmas›, d›fl finansal olanaklar›n serbest b›rak›lmas› ve uluslararas› sermaye ak›fl› üzerindeki denetimlerin ortadan kald›r›lmas› gibi uygulamalar›n söz konusu oldu¤u hükûmet politikalar›n›, ideolojik faktörler bafll›¤› alt›nda toplamak do¤ru olacakt›r” (Ekin, 1996: 16). Görüldü¤ü gibi, küreselleflmeyi ortaya ç›karan çok çeflitli etmenlerden söz etmek mümkündür. Belirtilen etmenler, küreselleflmenin boyutlar›n›, iflleyifl yönünü ve h›z›n› da do¤rudan etkilemektedir. Bu durum küreselleflme fenomeninin; ekonomik, siyasi ve sosyokültürel boyutta ele al›nmas›n› zorunlu k›lmaktad›r.

Küreselleflmenin Boyutlar› Sistematik ve bütünsel bir süreç olan küreselleflmenin ekonomik, siyasal ve sosyo kültürel olmak üzere üç boyutundan söz edilebilmektedir. Birbirinden ayr› düflünülemeyen bu üç boyut, hem birbirinin nedenini, hem de sonucunu oluflturmaktad›r. Bu nedenle kendi içinde karmafl›k iliflki sergileyen üç boyut da birbirinden ba¤›ms›z düflünülememekte ve küreselleflmenin dinamik bütünlü¤ünden hareketle, birinde meydana gelen herhangi bir de¤ifliklik ya da yaflanan bir etkileflim, di¤er boyutlar üzerinde de etkili olmaktad›r. • Küreselleflmenin Ekonomik Boyutu: Küreselleflmeye yönelik tüm tan›m ve tart›flmalarda en çok vurgulanan noktay›, küreselleflmenin ekonomik yönü oluflturmaktad›r. Bu durum, küreselleflme iste¤inin, ekonomik kazan›mlarla paralel olmas›ndan ileri gelmektedir. Küreselleflme, nereden bak›l›rsa bak›ls›n, önce ekonomik temelli bir süreç olarak de¤erlendirilmektedir. Ekonomik aç›dan küreselleflme, “ekonomik iliflkileri etkileyerek bunlara yön veren kurumlar›n uluslararas› harmonizasyonu veya mal ve sermayenin uluslararas› düzeyde serbest bir flekilde dolafl›m›n› ya da tüm ekonomik birimlerin tüm yabanc› ve uluslararas› piyasalarda faaliyette bulunmas›n› engelleyecek faktörlerin ortadan kald›r›lmas›” (Masca, 1998: 353) olarak tan›mlanabilmektedir. Bu tan›m tüm dünyan›n birbirine entegre olmufl büyük bir pazar hâline gelebilece¤ine vurgu yapsa da henüz tüm ülkeler için ortak bir dünya pazar›ndan söz edilememektedir. Benzer flekilde, iktisatç› Richard Lipsey ise bir ekonominin küreselleflmesini “birçok bireysel ülke ekonomisindeki finansman ve üretim sektörlerinin artan ölçülerde bütünleflmesi” (Ak›n, http://www.bilgiyonetimi.org, Eriflim Tarihi: 24.04.2006) olarak tan›mlamaktad›r. Artan ticaret hacmi, küreselleflmenin dinami¤ini belirlemekte ve giderek küreselleflen dünya farkl› noktalardaki ticari iliflkileri yo¤unlaflt›rmaktad›r. Küreselleflmenin, ülkeler aras›ndaki ekonomik iliflkilerin geliflmesine koflut olarak ortaya ç›kt›¤› düflünülmektedir. “Zamanla hiçbir ülkenin ekonomik yönden kendi içinde yeterli olamayaca¤› anlafl›lm›flt›r. Ülkeler gerek hammadde kaynaklar› gerek ifl gücü, teknoloji gerekse mamul ve pazar aç›s›ndan birbirine muhtaçt›rlar. Eldeki imkanlar› ekonomik ifl birli¤i içinde paylaflarak birlikte büyümenin daha rasyonel oldu¤u anlafl›lm›flt›r. Böylelikle dünya, önce ekonomik birlikler içinde bütünlefltirilecek ve daha sonraki aflamada bir siyasal bütünleflme mümkün olabilecektir” (Güzelcik, 1999: 24). Küreselleflme süreci çeflitli görüfller do¤rultusunda olumlansa da olumlanmasa da bask›n ekonomik de¤erler çerçevesinde flekillen-


3. Ünite - Küreselleflme ve Kültür: S›n›rlar›n Belirleyicisi Kültür

mektedir. Çünkü ekonominin, siyasi politikalar ya da sosyokültürel dönüflümler üzerinde belirleyici etkisi oldu¤u bilinmektedir. Ekonomik güce sahip olan aktörün, siyasi ve sosyokültürel alanda faaliyet göstermesi kolaylaflmaktad›r. “Ekonomik aç›dan küreselleflme ‘üretimin küreselleflmesi’ ve ‘finansal faaliyetlerin küreselleflmesi’ “ (http://www.liberal-dt.org.tr, Eriflim Tarihi: 17.05.2006) olarak iki aç›dan incelenebilmektedir. Uluslararas› iflletmelerin faaliyet gösterdi¤i ülkelerde birim bafl› maliyetin yükselmesiyle maliyeti düflürmek ve kâr marjlar›n› artt›rabilmek için üretimi ucuz pazarlara kayd›rd›klar› bilinmektedir. Bu durum üretimin küreselleflmesini tetiklemektedir. 1973 y›l›nda Bretton Woods sisteminin çökmesi ve sabit kurdan dalgal› kura geçilmesi ile Avrupa ve Uzakdo¤u ekonomisinin ABD’nin yan›nda boy göstermeye bafllamas›, finansal faaliyetlerin küreselleflmesinin bafllang›c›n› oluflturdu¤u ileri sürülebilmektedir. “Bugünkü küreselleflme olgusunun en belirleyici özelli¤i, finans kapitalidir... Ancak küreselleflmeyle birlikte sermayenin hareketlili¤i, dünya çap›nda artm›fl bulunmaktad›r. Sermaye art›k vatans›zlaflm›flt›r” (Boratav ve Kansu, 1997: 22-25). Küreselleflmenin gelifliminde rol oynayan geliflmifl ülkeler ve uluslararas› kurulufllar, önce ekonomik faaliyetlerle bütünlük sa¤lamak istemektedir ki bu noktada uluslararas› iflletmeler karfl›m›za ç›kmaktad›r. Uluslararas› iflletmelerin, uygulad›klar› küresel politikalar ile dünya ekonomisinin özneleri oldu¤u ileri sürülebilmektedir. Ço¤u zaman uluslararas› iflletmelerin yaratt›klar› ekonomik sonuçlar, uluslarüstü nitelik tafl›maktad›r. Uluslararas› iflletmeler ekonomik rant sa¤layabilecekleri ülkeleri küresel sisteme dahil etmekte, böylelikle kendi kârlar›n› ve pazar paylar›n› artt›r›rken, küreselleflmenin ekonomik boyutuna da h›z kazand›rmaktad›rlar. Ekonomik küreselleflmenin genellikle 1960’larda ortaya ç›kt›¤› düflünülmektedir. 1960’l› y›llar, bir taraftan küresel flirketlerin ortaya ç›k›p küresel düzeyde faaliyetlerini sürdürdü¤ü, di¤er taraftan da ticari faaliyetlerin h›zla geliflti¤i bir dönem olarak tan›mlanabilmektedir. Bu nedenle ekonomik küreselleflmenin en önemli itici gücünü uluslararas› iflletmeler oluflturmaktad›r. • Küreselleflmenin Siyasal Boyutu: Ekonomik küreselleflme sonucu ortaya ç›kan siyasal küreselleflme, ülkeler aras›ndaki s›n›rlar›n mu¤laklaflmas›n› ve ulus-devlet yap›lanmas›n›n ortadan kalkmas›n› beraberinde getirmektedir. Bu do¤rultuda siyasal küreselleflme, “iktisadi ve teknolojik geliflmelere ba¤l› olarak devletin otoritesinin yavafl yavafl azalmas› ve s›n›rlar› olmayan bir dünyan›n kurulmas›” (Güzelcik, 1999: 28) olarak tan›mlanabilmektedir. Ekonomik konjonktürde yaflanan dev de¤iflimler, devletin geleneksel iflleyifl mekanizmas›n› sekteye u¤ratmakta, siyasi ve ekonomik arenada uluslararas› iflletmelerin giderek daha fazla söz sahibi olmas›na f›rsat tan›maktad›r. Kumar, “küreselleflme politika ve kültürü ulus-devleti dar görüfllü taflral›¤›n›n üzerine ç›kar›r ve dünyan›n tüm halklar› aras›nda yeni ba¤lant›lar› ve karfl›l›kl› ba¤›ml›l›klar› yerine getirir” (2004: 74) derken, küreselleflmenin siyasal boyutunda ulus-devletlerin yerini uluslararas› iflletmelere b›rakt›¤›na iflaret etmektedir. Siyasal küreselleflme ile bugün devlet politikalar›n›n yerini uluslararas› iflletmelerin kararlar›n›n ald›¤›n› söylemek mümkündür. Ulus-devleti zay›flatan bir di¤er geliflme ise iletiflim teknolojilerinin dünya çap›nda bilgi türbülans›na olanak vermesi olarak ifade edilebilmektedir. Böylece haber ve bilginin desantralizasyonunu (adem-i merkeziyetçili¤i) sa¤layarak, bu unsurlar› siyasi erkin denetiminden ç›karan teknolojik geliflmeler, ulus-devletin gücünü zay›flatmakta ve küreselleflmeye yönelik kaotik yaklafl›mlar›n do¤mas›na zemin haz›rlamaktad›r. “Ekonomik ve sosyal sorunlar›n çözümünde merkez olan ulus-devlet küreselleflme sürecinde güç

47


48

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

kaybederek uluslararas› kurulufllara ba¤l› kalmaya, ba¤l›l›¤›n› artt›rmaya çal›flmaktad›r” (Öymen, 2000: 231). Pek çok düflünür ve sosyal bilimciye göre ise küreselleflmenin siyasal boyutu, ABD’nin dünya jandarmal›¤›na soyunarak siyasi liderlik yapmas› ile oluflmaktad›r. Ancak 20. yüzy›l›n ikinci yar›s›n›n, siyasi dengeleri de¤ifltiren pek çok tarihsel olaya sahne oldu¤u da bilinmektedir. Dünya tarihinin seyrini de¤ifltiren ve tarihte önemli birer k›r›lma noktas› oluflturan olaylar, siyasal boyut üzerinden küreselleflmenin yeniden yorumlanmas›n› gerektirmektedir. Her ne kadar küreselleflmenin ulus-devlet yap›s›n› afl›nd›rd›¤› söylense de özellikle 11 Eylül ve sonras›nda ortaya ç›kan tart›flmalar, yeniden ulus-devletin gereklili¤i üzerinde yo¤unlaflmaktad›r. Birçok teorisyen terörün önlenmesi ve uluslararas› siyasalar›n etkinli¤i gibi konulardaki baflar›n›n, ulus-devletin varl›¤›na ba¤l› oldu¤unu düflünmektedir. Hangi aç›dan yaklafl›l›rsa yaklafl›ls›n, küreselleflme görüngüsünün bugün oldu¤u gibi gelecekte de ulus-devlete dair yeni sorgulamalar› ve siyasalar› beraberinde getirece¤ini öngörmek mümkündür. Dünyan›n küreselleflme süreci de¤erlendirildi¤inde genel olarak; SSCB’nin da¤›lmas›yla ABD’nin önderli¤inde tek kutuplu bir dünya sisteminin yerleflmesinin küreselleflmenin siyasal boyutu üzerinde etkili oldu¤unu ve egemen ideolojinin tüm dünyaya yay›lmas›n› kolaylaflt›rd›¤›n› ileri sürmek yanl›fl olmayacakt›r. “...Küreselleflme sürecinin yürütücüsü olan büyük küresel korporasyonlar, dünyan›n çok de¤iflik yörelerinde yaflayan milyonlarca insan›n kaderini, kendi hükûmetlerinin verdikleri kararlardan çok daha fazla etkileyebilmektedir” (Güven, 2002: 224). Bu aç›dan de¤erlendirildi¤inde, küresel ideolojinin a¤›rl›kl› olarak uluslararas› iflletmelerin ideolojisi do¤rultusunda flekillenme e¤ilimi tafl›d›¤›n› söylemek mümkündür. • Küreselleflmenin Sosyokültürel Boyutu: Daha önce de belirtildi¤i gibi, küreselleflmenin ekonomik ve siyasi yans›malar›n›n, sosyal ve kültürel yap›dan ayr› düflünülemeyece¤ini söylemek mümkündür. “Küreselleflmenin dönüflümünü sa¤layan ekonomik ve teknolojik de¤iflimler, sosyokültürel yap›da bunlara uyum göstermek amac› ile ortaya ç›kan süreçleri ve bu dönüflüme kat›larak entegre olunan sistemi de beraberinde getirmektedir. Zincir yap›lar hâlinde ilerleyen geliflim ve de¤iflimler toplumsal ve kültürel yap›da önemli etkiler yaratmaktad›r” (Giddens, 2000: 27). Küreselleflme sonucu tüm dünyaya yay›lan yeni teknoloji, spesifik uzmanl›k alanlar›n› ortaya ç›karmaktad›r. Söz konusu spesifik uzmanl›k alanlar› da çal›flma yaflam›n›, dolay›s›yla sosyal yap›y› etkilemektedir. “Küreselleflmenin de etkisiyle geleneksel ba¤lar›ndan kopan insanlar uyum sa¤layamad›klar› takdirde tam tersine tutum benimseyerek alt›n ça¤ aray›fl› umuduyla köklere dönüfle yönelebilmektedirler” (Bozkurt, 2000: 105). Örne¤in, küreselleflme sonucu tüm dünyaya yay›lan yeni yönetim tarzlar› uluslararas› iflletmeleri de yak›ndan ilgilendirmekte ve bu geliflmelere uyum sa¤lamaya zorlamaktad›r. Dolay›s›yla küreselleflmenin sosyokültürel alandaki aç›l›mlar›n›n da gözlemlenip detayl› bir flekilde analiz edilerek, bireyleri ve uluslararas› iflletmeleri birbirine ba¤layan sosyal yap›da ortaya ç›kabilecek entropinin önlenmesi ya da olas› y›k›c› etkilerinin giderilmesi gerekmektedir. Küreselleflme sonucu artan ekonomik etkileflimlerin siyasi iz düflümü olarak betimlenebilen ulus-devletin zay›flamas› ile geliflmifl ülkelerin güdümünde kültürel küreselleflmenin yafland›¤› görülmektedir ve kültürel küreselleflme Ritzer’e göre ‘McDonaldlaflt›rma’ kavram› ile ifade edilmektedir. McDonaldlaflma, küreselleflmenin semanti¤i içinde kültürel küreselleflmenin ideolojik yans›mas›n› sembolize etmektedir çünkü toplumun McDonaldlaflmas› ile haz›r yiyecek kültüründen öte, uluslararas› iflletmelerin öncülü¤ünde bir yaflam biçiminin temsili yerleflmektedir.


3. Ünite - Küreselleflme ve Kültür: S›n›rlar›n Belirleyicisi Kültür

“McDonaldlaflma, yaln›zca restoran sanayiini de¤il; e¤itim, ifl, sa¤l›k, seyahat, sevk, rejim, politika, aile ve toplumun di¤er özelliklerini de etkilemektedir. McDonaldlaflt›rma, dünyan›n etkilere kapal› görünen kurum ve k›s›mlar›na yay›larak de¤ifltirilemez bir süreç olman›n her türlü belirtisini göstermektedir” (Ritzer, 1998: 23). Küreselleflmenin kültürel mant›¤›, uluslararas› iflletmeler aç›s›ndan ‘küresel düflünüp yerel davranma’ yetisinin gelifltirilmesini zorunlu k›ld›¤›ndan, uluslararas› iflletmeler, hedef kitlelerini çok iyi analiz edip sunduklar› de¤erleri yerel kültürler ile uyumlaflt›rmaya çal›flmaktad›rlar. “McDonald’s’›n ürünleri ülkeden ülkeye büyük farkl›l›k gösterir. Hindistan’da daha fazla koyun eti ve sebze içeren, Çin’de ise köpek etli hamburgerleri var. ‹çecekler de ülkeden ülkeye farkl›lafl›yor. Ama dikkat edilirse McDonald’s markas› farkl› ülkelerde hep ayn›d›r” (Erem vd., http://www.econturk.org, Eriflim Tarihi: 07.05.2008). Benzer bir durum, Burger King için de söz konusudur. Uluslararas› iflletmelerden biri olan Burger King’in, Türk kültürüne ‘ekmek aras› köfte’ stratejisi kullanarak girebildi¤i söylenebilmektedir. Burger King’in küresellefltirmeye çal›flt›¤› haz›r köfte kültürü, Türk kültürü normlar›na uygun hâle getirilerek sunulmaktad›r. Küreselleflmenin sosyokültürel boyutu içinde bu e¤ilim, yerelli¤e yönelerek küresel düflünceyi olumlamak olarak ifade edilebilen, ‘global düflünüp yerel hareket etmek’ ideolojisiyle aç›klanabilmektedir ve uluslararas› iflletmeler bu düflünce prati¤ini hayata geçirerek, sosyo kültürel düzeydeki küreselleflmeyi de tetiklemektedir. Bugün itibar›yla dünya ticaretinin yaklafl›k % 80’ini elinde bulundurdu¤u ifade edilen uluslararas› iflletmelerin, büyük bir ekonomik güce sahip oldu¤u ve bu güç ile küreselleflmenin tüm boyutlar›n› etkiledi¤i söylenebilmektedir. Bu güçlü ekonomik alt yap›lar›n›n yan›nda, son teknolojiden yararlanmalar› ve modern yönetim teorileri do¤rultusunda uygulad›klar› güncel sosyal politikalar (kurumsal sosyal sorumluluk, flirket evlilikleri vb.) baflar›lar›n›n ard›nda yatan temel unsurlar aras›nda de¤erlendirilmektedir. “Bir iflletme yat›r›mlar›n› ve pazar›n› uluslararas› alana kayd›rd›¤› zaman, bir baflka deyiflle bir iflletmenin iflleri birden fazla ülkenin s›n›rlar› içinde gerçekleflti¤i zaman, flirket uluslararas› bir iflletme durumuna gelmekte ve uluslararas› yönetime yönelik bir gereksinim ortaya ç›kmaktad›r” (Saran, 2005: 65). Küreselleflmenin sermaye gibi bilgi ve teknoloji transferini de zaman ve mekan tan›maz hâle getirmesi, ürünler aras›ndaki farkl›l›klar›n giderek yok olmas›na ve emtialaflan pazarlar›n dünya çap›nda artmas›na yol açmaktad›r. Görüldü¤ü gibi, teknolojik ve ekonomik gücü elinde bulunduran aktörler, siyasi ve sosyokültürel küreselleflmede de etkin olabilmektedirler. Çünkü, dünyan›n herhangi bir bölgesine ekonomik yat›r›m yapan ya da üretimini küresellefltirip yeni pazarlara sunan ülkeler, öncelikle söz konusu co¤rafyaya kendi kültürlerini benimsetmekte ve yerel halk›n sahip oldu¤u sosyal ve kültürel yap› üzerinde belirleyici olmaktad›rlar. Bu durum, küreselleflme ve yerelleflme aras›ndaki iliflkiye dikkat çekmektedir. Bauman, küreselleflme ve yerelleflme aras›ndaki iliflkiyi flu flekilde aç›klamaktad›r: “Küreselleflme ve yerelleflme ikilemi ayn› zamanda, küreselleflmifl zenginler ile yerelleflmifl yoksullar aras›nda bir tabakalaflma do¤urmakta ve kutuplaflmaya neden olmaktad›r” (Bauman, 1999: 55). Küreselleflme sürecinin evrimi tamamlayabilmesi için, yerel de¤erlerin dikkate al›nmas› ve yerel kültürlere göre hareket edilmesi gerekmektedir. “S›k s›k ifade edildi¤i gibi dünya küçülmekte, ama bütünleflmemektedir. Ekonomiler birbirine yaklaflt›kça uluslar, kentler ve bölgeler birbirinden ayr›lmaktad›r. Küresel ekonomik bütünleflme süreci, politik ve sosyal da¤›lmay› h›zland›rmaktad›r. Aile ba¤lar› kopmakta, yerleflik otoriteler sars›lmakta, yerel toplum ba¤lar› zorlanmaktad›r. Uluslar da t›pk› hücreler gibi bölünerek ço¤almak-

49


50

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

tad›r. Küreselleflme süreci h›zland›kça, her biçimiyle yöreselli¤in bilincine var›lmaktad›r. Dünyan›n her taraf›nda ço¤u insan için bir yere ba¤l› olmak her zamanki kadar önem tafl›maktad›r. Kimlikleri bir yere ba¤l›d›r ve baflka bir yerde yaflamay› düflünememekte yaflamak için bir topra¤a ve kendilerini iyi hissetmek için kendi kültür ve dillerine dayanmaktad›r. Küreselleflme güçleri onlar için bir tehlike oluflturmaktad›r” (Barnet ve Cavahagh, 1995: 1-8). Ekonomik, siyasi ve sosyokültürel uzamda iflleyen dinamik ve bütünsel bir süreç olan küreselleflme e¤ilimi, kültürel de¤iflimi ve dönüflümü de beraberinde getirmektedir. Ancak küreselleflme her ne kadar dünya çap›nda birleflmeye ve bütünleflmeye vurgu yapsa da dünya üzerinde farkl› kültürel yap›lar ve de¤erler hâlen geçerlili¤ini korumaktad›r. Bu aç›dan ele al›nd›¤›nda, küreselleflme hareketlerinin baflar›ya ulaflabilmesi için, farkl› kültürlere uygun küresel pratiklerin hayata geçirilmesi gerekmektedir. Bu nedenle kültür olgusunun incelenmesinin yararl› olaca¤› düflünülmektedir. SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

1

Küreselleflmenin sosyokültürel boyutuna iki örnek veriniz? SIRA S‹ZDE

KÜLTÜR: KAVRAMSAL ÇERÇEVE

D Ü fi Ü Nele E L ‹ Mal›nabilen kültür kavram›na yönelik birçok tan›m yap›ld›¤›, anPek çok aç›dan cak üzerinde fikir birli¤ine var›lan ortak bir tan›ma ulafl›lamad›¤› görülmektedir. Kültürün birbirinden farkl› birçok disiplinin ilgi alan›na girmesi, herkesin üzerinde S O R U birleflti¤i bir tan›m yap›lmas›n› zorlaflt›rmaktad›r. Cemil Meriç’e göre, “Amerikal› iki yazar kültürün 160 tarifini bulmufllard›r. Bu tan›mlardan kimi tarihi, kimi psikoloD‹KKAT jik, kimi genetik, kimi de sosyolojik aç›dan yaklafl›mlar› esas alm›flt›r” (Meriç, 1998: 87-88). Kültüre iliflkin yap›lan tan›mlamalara geçmeden önce, kültür kelimesinin SIRA S‹ZDE yarar görülmektedir. Etimolojik olarak incelendi¤inde kültür kökenini incelemekte kelimesinin Latin fiili olan ‘colere’ veya ‘cultura’dan geldi¤i kabul edilmektedir. “Kelimenin özüne inildi¤inde Latince’deki ‘cultura’n›n ekip biçmeyi, yetifltirmeyi, AMAÇLARIMIZ büyütmeyi vb. ifade etti¤i görülür” (Günefl, 2001: 20.) Kültüre kavramsal bir çerçeve yaratacak pek çok tan›ma ulaflmak mümkündür. Yap›lan bir tan›ma göre kültür, “insanlar›n yaflad›¤› ve kuflaktan kufla¤a aktard›¤› bir yaflama biK ‹ Toluflturdu¤u, A P çimi” (Erol, 1999: 243) olarak ifade edilmektedir. Tan›mdan da anlafl›ld›¤› üzere, kültür, birikimsel bir bütünlük yaratmakta ve hayat›n her alan›ndaki ilerlemelere koflut olarak ve bir de¤er ifade etmektedir. T E L Egeliflmekte V‹ZYON Kültürü, insan do¤as›n›n psikolojik artalan› içinde ve insan psiflesini biçimlendiren bir ö¤e olarak ele alan bir di¤er tan›mda kültür flu flekilde ifade edilmektedir: “...‹nsan biyolojik varl›k alan›n›n yan› s›ra bir de psikososyal varl›k alan›na sa‹ N Töteki E R N E Tvarl›klardan ay›ran bu aland›r ve insani eylemler; bu alanda inhiptir. ‹nsan› san›n do¤umdan sonra ö¤rendi¤i bilgi, sanat, gelenek, görenek, inanç ve al›flkanl›klar›n denetiminde geliflip gerçekleflir. ‹nsan›n sosyal varl›k alan›na hükmeden bu özelliklerin hepsine birden sosyal antropoloji literatüründe ‘kültür’ ad› verilmektedir” (Maden, 1993: 137). Buna göre insan davran›fllar›n›n nedeni kültür do¤rultusunda oluflmakta ve sonuçlar› da yine kültür çerçevesinde de¤erlendirilmektedir. Ortaya ç›kan davran›fllar›n de¤erlendirilmesini sa¤layan soyut bir mekanizma olarak kültür, davran›fllar›n oluflmas›nda, pekiflmesinde ya da de¤iflmesinde etkili olmakta, dolay›s›yla bir kurgulamay› içermektedir. Kültüre, içinden do¤up büyüdü¤ü toplumun yaflam tarz›n› belirleyen bir unsur olarak da bak›ld›¤› görülmektedir. “... Kültür, kazan›lan bir davran›fl kal›b› olarak nitelenir ve insan›n yapt›¤›-yaratt›¤› her fleyi içeren bir yaflam biçimidir. Kültür, böyle bir yaflam biçimi niteli¤iyle gelenekten töreye; konuflmadan müzi¤e; yiye-

N N


3. Ünite - Küreselleflme ve Kültür: S›n›rlar›n Belirleyicisi Kültür

cekten içece¤e; konuttan giyece¤e kadar tüm insani davran›fl kal›plar›n› içeren karmafl›k bir oluflum, bir bütündür” (Engin, 1990: 171). Bu tan›mda da kültürün oluflup devaml›l›¤›n›n sa¤lanabilmesi, kollektivitenin varl›¤›na ba¤l› bir olgu olarak ele al›nmakta; bir yaflam biçiminin oluflmas›n› ve d›flavurumunu sa¤layan dinamik ve birikimsel bir olgu olarak de¤erlendirilmektedir. Kültür hakk›nda ortak bir tan›ma ulafl›lamasa da, tan›mlar, kültür kavram›n›n canl› bir organizma gibi düflünülmesi gerekti¤ini vurgulamaktad›r. Buna göre kültür; zamana, mekâna ve toplumlara göre de¤iflmektedir. Çünkü kültür düflünceler bütünüdür ve zamana ba¤l› olarak düflünce sisteminde meydana gelen de¤ifliklikler, kültürü de etkilemektedir. Kültürün çok say›da de¤iflkene ba¤l› olan düflünsel sistem olmas› nedeniyle her toplum için ortak bir kültürel de¤erler sisteminden söz etmek mümkün olmamaktad›r. Dolay›s›yla bir dizi etkileflim sonucu ö¤renilip içsellefltirilen her kültür, sadece içinde do¤up geliflti¤i toplum için ortak bir de¤er ifade etmektedir. Yap›lan tan›mlar›n ›fl›¤› alt›nda kültürün birkaç genel özelli¤inden söz etmek mümkündür: Kültür, her fleyiyle insan eseridir; insanlar kültürü hem oluflturur hem de kültürden etkilenirler. Kültür, tarihsel bir olgudur; geçmifl ile günümüzü ba¤layan bir köprüdür ve süreklilik gösterir. Kültür göreli bir kavramd›r; her toplumun kendine has kültürel özellikleri vard›r. Kültür dinamik bir bütündür; zaman içinde, hatta ayn› co¤rafyan›n farkl› bölgelerinde bile farkl›l›k gösterebilir. Kültür birlefltiricidir ve düzen sa¤lar; toplumun psikolojik ihtiyaçlar›na cevap verir. Kültürün özelliklerini daha ayr›nt›l› bir flekilde s›ralamak mümkündür. Buna göre kültür (http://www.ozyazilim.com/caprazliderlik.htm, Eriflim Tarihi: 29.08.2006): • Ö¤renilir; kültür biyolojik veya miras yoluyla aktar›lmaz, ö¤renerek ve tecrübe ederek kazan›l›r. • Uyarlanabilir; kültür üzerinde de¤iflim veya uyarlama yapmak insan›n do¤al kabiliyeti dahilindedir. • Kuflaktan kufla¤a aktar›l›r; kültür ço¤alan bir birikimdir, kuflaklar aras›nda bir ba¤d›r. • Paylafl›l›r; kültür tek bir bireye de¤il, toplumun tüm bireylerine aittir. • S›n›rlay›c›d›r; kültür ait oldu¤u toplumu bir tak›m ölçüler içine sokarak s›n›rlamaktad›r. • Simgeleyicidir; kültür bir olgunun baflka bir olgu taraf›ndan tan›mlanmas›, simgelenmesi veya kullan›lmas›d›r. Ortak özellikleri göz önüne al›nd›¤›nda kültürün ça¤dafl ifllevini, toplumsal dinamikleri oluflturmaktan öte toplumsal yap›ya anlam vermesi oluflturmaktad›r. Toplumsal yap›n›n tan›nmas›nda ve tan›mlanmas›nda; kültür, odak noktas›n› oluflturmakta ve toplumsal yap›n›n bütünlü¤ünü sa¤layan en önemli etmen olarak görülmektedir. Kültür ve toplum paran›n iki yüzü gibidir. Toplum, sosyal iliflkiler kümesinden oluflmufltur. Kültür, ayr›ca sosyal iliflkilerin nas›l olufltu¤unu ve bu iliflkilerin normlar, de¤erler, inan›fllar ve ideolojiler taraf›ndan nas›l yönlendirildi¤ini aç›klamaya yard›mc› olur (McPherson vd., 1999: 250). Bununla birlikte kültürün en önemli özelli¤ini, her toplumun kültüründe var olan ancak kültürü farkl› nitelik ve nicelikte etkileyen ö¤elerin varl›¤› oluflturmaktad›r. Kültürün pek çok de¤iflkene ba¤l› olarak olufltu¤u, süreklilik gösterdi¤i ve zaman içinde de¤iflti¤i bilinmektedir. Kültürü etkileme özelli¤ine sahip bu faktörler; “dil, din ve inançlar, de¤erler, norm ve kurallar, örf ve adetler, tutumlar, simgeler, yasalar ve ahlak kurallar›, teknolojik, ekonomik ve siyasal yap›” (Ero¤lu, 2000: 56) olarak s›n›fland›r›labilmektedir. Söz konusu ö¤eler, toplumdan topluma, hatta zamanla ayn› toplum içinde bile

51


52

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

farkl›l›k gösterebilir nitelikte oldu¤undan, her toplumun kültürü birbirinden farkl› olarak geliflmekte ve kültürel farkl›l›klar ortaya ç›kmaktad›r. Bu nedenle farkl› toplumlarda faaliyet gösteren iflletmelerin iç ve d›fl çevredeki kültürel dokuyu analiz ederek uygun davran›fl kal›plar› gelifltirmenin ve söz konusu kültürün kabul edebilece¤i mesajlar aktarman›n, küresel arenada faaliyet gösteren iflletmelerin kârl›l›¤›n› artt›raca¤› ve rekabet üstünlü¤ü sa¤layaca¤› ifade edilebilmektedir. Her kültür, içinde yaflan›lan toplumda sosyalleflme süreciyle ö¤renilmekte ve her türlü iletiflimsel yolla üyelerine aktar›larak devaml›l›¤› sa¤lanmaktad›r. Bu nedenle kültür ve iletiflim kavramlar› birbirinden ayr› düflünülememektedir. Kültür, iletiflimin hem içeri¤ini hem de konusunu belirleyen bir faktör olarak karfl›m›za ç›kmakta ve kültürlerin birbirinden etkilenmesi de iletiflim arac›l›¤›yla gerçekleflmektedir. Kültürün oldu¤u her yerde iletiflim, iletiflimin oldu¤u her yerde kültür oldu¤una göre, farkl› sosyal çevreler içinde faaliyet gösteren iflletmelerin, ortaya ç›kan kültürel farkl›l›klara duyarl› davran›p uygun iletiflim stratejileri ile kültürler aras›nda ortak bir payda yaratmas› beklenmektedir. Dil, sözlü ve sözsüz iletiflim biçimleri, de¤er yarg›lar›, tutumlar, din, sosyal, ekonomik, siyasi ve hukuki yap› gibi farkl› kültürel de¤iflkenler, içinde yaflan›lan kültürden sosyalleflme süreciyle ö¤renilmekte ve farkl› kültürel boyutlar› oluflturmaktad›r. Böylelikle farkl› de¤er yarg›lar›, do¤ru ve yanl›fl tan›mlar› ortaya ç›kmakta ve kültürü oluflturup kültürden beslenen bu kavramlar davran›fllara yans›y›p farkl›l›klar› yaratmaktad›r. Bu da her kültürün kendi bask›n de¤erleri do¤rultusunda insan ve davran›fl modeli, dolay›s›yla sosyal yap› üretti¤ini göstermekte ve bu unsurlar›n, do¤umdan itibaren çevreden ö¤renilip onlara uygun davran›fl modelleri benimsendi¤ini vurgulamaktad›r. Kültürel normlar ve sosyokültürel yap› bu özelli¤iyle insanlar› yönlendirmekte ve bu niteli¤iyle duygu, düflünce ve davran›fllar›n hem nedenini, hem de sonucunu oluflturmaktad›r. Toplumlar›n sosyal sistemlerinin süreklili¤inin ve sosyal yap›lar›ndaki farkl›l›klar›n temel nedeninin, kültür oldu¤u görülmektedir. Çünkü kültür sadece davran›fl kal›plar› oluflturmamakta, bireylerin düflünsel art alanlar›n›n nüveleri ile bireysel ve toplumsal iliflkilerin içeri¤ini ve niteli¤ini de belirlemektedir. Bu nedenle, uluslararas› ölçekte faaliyet gösteren iflletmelerin, küresel rekabetle bafla ç›kabilmek için kültür kavram›na gereken önemi vermeleri, bir di¤er ifadeyle farkl›l›klar›n önyarg› yaratmas›n› önlemek amac›yla kültür konusunu yönetim bilimi içinde yeniden de¤erlendirmeleri ve etkin kurum içi ve kurum d›fl› halkla iliflkiler çal›flmalar› ile kültürü yönetebilme yetisine sahip olmalar› gerekmektedir. SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

2

SIRA S‹ZDE dikkate al›nmas› gereken önemli bir etmen olan kültürün belirleKüreselleflme sürecinde yici özellikleri nelerdir? D Ü fi Ü N E L ‹ M KÜRESEL KÜLTÜR, HALKLA ‹L‹fiK‹LER VE REKLAM

Uluslararas› halkla iliflkiler -ya da daha yayg›n ve daha genifl referans alan›na saS O R U kullanacak olursak- küresel halkla iliflkiler, uzun süredir uyguhip bir tan›mlamay› lama ve kuram alan›nda karfl›m›za ç›kmaktad›r. Halkla iliflkiler profesyonelleri kadar akademisyenler de bu konu üzerine dikkat çekici bir literatür oluflturacak çaD‹KKAT l›flmalar ortaya koymufllard›r. Uluslararas› halkla iliflkiler alan›nda karfl›m›za ç›kan halkla iliflkiler uygulamalar› ve bunlardan yararlan›larak ortaya konulan örnek vaSIRA S‹ZDE kalar, akademik alanda düzenlenen bilimsel toplant›lar ve bunlara dayal› olarak üretilen kuramsal çal›flmalar, uluslararas› halkla iliflkiler alan›n›n yeni ve de¤iflik perspektiflerden de¤erlendirilmesine olanak tan›m›flt›r. AMAÇLARIMIZ

N N

K ‹ T A P

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON


3. Ünite - Küreselleflme ve Kültür: S›n›rlar›n Belirleyicisi Kültür

Uluslararas› halkla iliflkilerin geliflme sürecini de¤erlendirecek olursak ifl dünyas›n›n küreselleflmesinin halkla iliflkiler alan›nda meydana gelen geliflmelerin çekirde¤ini oluflturdu¤unu söyleyebiliriz. Çünkü halkla iliflkiler mesle¤i do¤as› gere¤i ifl, toplum, politika, çevre ve düflünce yap›s› gibi konulardaki de¤iflimlerden etkilenen dinamik bir uygulama alan›n› içine almaktad›r. Bu yeni durum içinde, halkla iliflkiler mesle¤inin küreselleflme ba¤lam›nda yeniden de¤erlendirilmesi konusunda bir ihtiyaç ortaya ç›kmaktad›r. Ayr›ca halkla iliflkiler, tan›m› gere¤i, halklarla (public) iliflkilerin düzenlenmesi üzerine kurulu bir meslek ve akademik bir çal›flma alan›d›r. Halkla iliflkiler mesle¤inin hedef kitlesinin uluslararas› düzeye genifllemesiyle birlikte uluslararas› hedef kitleler ortaya ç›km›flt›r. Bu geliflmelerin sonucu olarak halkla iliflkiler alan›nda kuramsal yaklafl›mlar›n gelifltirilmesi zorunluluk halini alm›flt›r. Halkla iliflkiler mesle¤inin uluslararas› boyut kazanmas›, ifl dünyas›n›n uluslararas›laflmas›n›n bir sonucu olarak ele al›nmak durumundad›r. ‹fl dünyas›n›n uluslararas›laflmas› ise küreselleflme sürecinin ve bu süreci oluflturan koflullar›n uza¤›nda düflünülemez. Bu alanlardaki geliflmeler ve neden olduklar› de¤iflimler, ortaya ç›kard›klar› yeni ve mu¤lak koflullarla ve sorunlarla halkla iliflkiler faaliyetlerinde kullan›lmak üzere yeni yaklafl›mlar›n ve yeni yöntemlerin ortaya konmas›n› gerekli k›lm›flt›r. Bu nedenle küresel ortam içinde meydana gelen de¤iflimler sonucunda beliren yeni durumlar›n yaratt›¤› koflullar içinde, halkla iliflkiler alan›ndaki uygulamalar›n, bilgi da¤arc›¤›n›n, literatürün ve yaklafl›mlar›n gelifltirilmesi ihtiyac› kendisini güçlü bir biçimde hissettirmifltir. Bu amaçla yap›lan çal›flmalar, var olan somut olgular› aç›klamaya yönelik genel bilgilere ulafl›lmas›n› sa¤lam›fl; yeni durumlar›n aç›k ve bütünlefltirilmifl bir biçimde kavranmas›na olanak tan›yarak halkla iliflkiler mesle¤ine katk› sa¤lam›fl; böylelikle uluslararas› halkla iliflkiler konusunda ortaya ç›km›fl ya da ç›kabilecek sorunlar› saptamaya ve öngörmeye yard›mc› olma ifllevini yerine getirmifllerdir. Bu nedenle uluslararas› halkla iliflkiler alan›n› tan›mlayabilmek için öncelikle söz konusu tarihsel geliflim süreci paralelinde halkla iliflkiler mesle¤inin nas›l uluslararas› nitelik kazand›¤›n›n incelenmesi önem tafl›maktad›r. Böylece yeni durumlar›n neden oldu¤u somut koflullara göre olaylar› denetleyebilmek, yönlendirebilmek ve muhtemel olumsuz geliflmelerin belirmesini önlemek üzere halkla iliflkiler faaliyetlerinin uygulanmas› konusu daha fazla önem kazanm›flt›r. Gelece¤in kurumsal yap›s›n› bugünden flekillendirmeye katk›da bulunmak, dolay›s›yla toplumsal de¤iflime destek vermek durumunda olan halkla iliflkiler uzmanlar›; ileride nas›l çal›flacaklar›n›, yeni yetki ve sorumluluk alanlar›na sahip olarak iflletmelerdeki görevlerini nas›l yerine getireceklerini ve küreselleflen ifl dünyas›n›n koflullar›na uygun bir biçimde düflünen yönetim ile nas›l bir iliflki içinde olacaklar›n› tasarlama ve tart›flma zorunlulu¤u içine girmifllerdir. ‹flletmeler halkla iliflkiler faaliyetlerini art›k uluslararas› ölçekte planlamaya bafllam›fllar, tan›ma ve tan›tma konusundaki çal›flmalar›ndan pazarlama amaçl› halkla iliflkiler uygulamalar›na kadar uzanan bir alanda küresel koflullar› oldu¤u kadar yerel özellikleri de göz önüne alm›fllard›r. Uluslararas› ifl dünyas›ndaki bu geliflmelerin halkla iliflkiler mesle¤i üzerindeki etkisi do¤ald›r. ‹ster ulusal ister uluslararas› olsun bütün iflletmeler kaç›n›lmaz olarak küresel ifl dünyas›n›n ortaya ç›kard›¤› yeni koflullar içinde faaliyetlerini sürdürmek zorundad›rlar. Bu yeni durumun neden oldu¤u sorunlar›n giderilmesinde oldu¤u kadar sundu¤u olanaklardan yararlan›lmas›nda da halkla iliflkilere düflen görevler bulunmaktad›r. Ancak halkla iliflkilerin temel görevini k›sa bir cümle içinde

53


54

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

toparlayacak olursak, halkla iliflkilerin esas olarak yerine getirmesi gereken ifllev; uluslararas› ifl ortam›n›n geliflmesinin yaratm›fl oldu¤u bütün bu de¤iflimler s›ras›nda iç ve d›fl hedef kitlelerle kurulacak iletiflim arac›l›¤›yla insanlar›n yeni durumlarla bafl edebilmesine yard›mc› olmakt›r. Bu yaklafl›m içinde halkla iliflkiler faaliyetlerindeki yerel ve küresel ölçekteki temel yön flu flekilde saptanmaktad›r: Halkla iliflkiler iflletmenin ç›karlar› do¤rultusunda bir gerçekli¤in infla edilmesi yönünde ifllev görecektir. DuPont flirketinin baflkan› Edgar S. Wollard’›n belirtmifl oldu¤u gibi, küresel iflletmelerin hedef kitlelerine “insani” bir yüz göstermesi gerekmektedir. “fiirketler olarak toplumlara ve hükûmete yönelik aç›kl›¤›m›z devam etmelidir, böylelikle insanlar ne yapt›¤›m›z› ve dünya çevresindeki yaflam›n kalitesine nas›l katk›da bulundu¤umuzu anlayacaklard›r. Baflka bir deyiflle ne kadar küresel ve rekabetçi olursak o kadar insani görünmeli ve davranmal›y›z” (Woolard, 1996: 6). Bu durumda uluslararas› halkla iliflkiler faaliyetlerinin birbirine ba¤l› iki temel amac› kendini belli etmektedir; küresel ifl ortam›n›n gelifltirilmesine yard›mc› olmak ve bu küresel ortam içinde iflletme lehine olumlu bir imaj oluflturmak. Küreselleflmenin yaratm›fl oldu¤u koflullar içinde halkla iliflkilerin uluslararas› boyutunu vurgulayan bir tan›mlaman›n yap›lmas› ve mesle¤in daha genifl bir çerçevede tasvir edilmesi ihtiyac› ortaya ç›kmaktad›r. Çünkü uluslararas› halkla iliflkiler hem mesleki olarak çok h›zl› bir geliflmeyi tamamlam›fl ve dünyan›n birçok ülkesinde modern ifl anlay›fl›n›n bir parças› olarak kabul görmüfl hem de endüstri olarak kendisini kurmufl durumdad›r. Halkla iliflkiler ayn› zamanda devlet kurumlar›nda, kâr amac› gütmeyen kurulufllarda, hatta küreselleflme karfl›tl›¤› yapan eylemci gruplarda ve sanat kurumlar›nda oldu¤u kadar tek tek sanatç›lar aras›nda kabul görmüfl durumdad›r. Devletin, kâr amac› gütmeyen kurulufllar›n, eylemci gruplar›n ve sanatç›lar›n hedef kitlesi ülke d›fl›nda bulundu¤u zaman, bunlar›n da uluslararas› halkla iliflkiler uygulamas› yapmas› söz konusudur. Bu ihtiyac›n arkas›nda yatan tek neden uluslararas›laflma de¤ildir; ayn› zamanda uluslararas›laflman›n ev sahibi ülke içindeki halkla iliflkiler faaliyetlerinin do¤as›n› etkileyecek bir nitelik kazanmas›d›r. Bu geliflme sonucunda halkla iliflkiler mesle¤i küresel ölçekteki meseleler göz önüne al›narak yap›lmak durumundad›r. Dolay›s›yla halkla iliflkiler mesle¤i kürselleflme koflullar› içinde üstlenmesi gereken yeni roller çerçevesinde tart›fl›lma ihtiyac› içindedir. Uluslararas› halkla iliflkiler konusundaki uygulamalar kadar kuramsal çal›flmalar›n da geliflmesinin nedeni, uluslararas› ölçekte ifl yapan iflletmelerin nicelik olarak art›fl›yla birlikte bu iflletmelerde çal›flan halkla iliflkiler uygulay›c›lar›n›n yerel ölçekteki düflünce ve uygulama tarzlar›n› aflan bir perspektife duyduklar› gereksinimin de paralel bir biçimde artmas›d›r. Halkla iliflkiler konusunda yazan kimseler daha ilk y›llarda bu durumun fark›ndayd›lar. Doksanl› y›llar›n bafl›nda yap›lan bir çal›flmada yazar bu durumu flöyle tasvir etmekteydi: “Uluslararas› halkla iliflkiler eskiden bu mesle¤in bir uzmanlaflma dal› olmufltu. Uluslararas› halkla iliflkiler giderek artan bir biçimde daha büyük bir halkla iliflkiler sahnesinin bir parças› durumuna gelmektedir. Günümüzde daha az say›da organizasyon -kendi ulusal s›n›rlar› d›fl›nda ifl yapm›yor olsalar biletamamen yerel bir perspektife sahiptir. Bunun nedeni insanlar› ilgilendiren konular›n dünya ile bir ba¤lant›s›n›n olmas›d›r” (Nally, 1991: 21). Günümüzde küresel ifl dünyas›n›n belirleyicili¤inin yirmi y›l öncesinden çok daha güçlü olmas›, flirketleri büyüklük ölçe¤ine bakmaks›z›n etkilemekte ve halkla iliflkiler de dahil olmak üzere bütün iflletme faaliyetleri üzerinde belirleyicili¤e sahip olmaktad›r.


3. Ünite - Küreselleflme ve Kültür: S›n›rlar›n Belirleyicisi Kültür

Bu etki alan› içinde yer alan uluslararas› halkla iliflkilerin tan›mlanmas›nda vurgulanabilecek ilk nokta, bu mesle¤in geleneksel rolünü kapsam› giderek artan bir biçimde yerine getirmekte oldu¤udur. Bu nedenle kavram›n tart›fl›lmas›nda geleneksel tan›mlardan ve belirlemelerden yola ç›k›lmas›nda yarar vard›r. Halka iliflkiler mesle¤inin içeri¤ini ve do¤as›n› aç›klayan birçok tan›m› bulunmaktad›r ve bu tan›mlar hemen hemen her halkla iliflkiler kitab›nda yer almaktad›r. Bu tan›mlar› ak›lda tutarak halkla iliflkilerin amac›m›za uygun flekilde uluslararas› boyutunu vurgulayan bir tan›m ortaya koymaya çal›flacak olursak, uluslararas› halkla iliflkiler, uluslararas› iflletmelerin iliflkide bulunduklar› çok çeflitli ve karmafl›k iç ve d›fl hedef gruplar›n çeflitli araflt›rma yöntem ve tekniklerinin kullan›lmas›yla tan›mlanmas›; bu gruplar›n iflletmeden beklentilerinin ortaya ç›kar›lmas›; daha sonra bu gruplar üzerinde arzu edilen olumlu etki ve sempatinin yarat›lmas›; iletiflim tekniklerinin kullan›lmas›yla yarat›lan bu etkiyi sürdürmek üzere iflletmenin ve hedef gruplar›n beklentilerinin uyumlaflt›r›lmas› olarak saptanabilecek tüm tan›ma ve tan›tma çabalar›n›n yönetilmesi olarak tan›mlanabilir. Uluslararas› halkla iliflkileri daha k›sa bir biçimde flu flekilde tan›mlayabiliriz: “Uluslararas› halkla iliflkiler, di¤er ülkelerin halklar›yla faydal› iliflkiler kurmak için bir flirketin, kurumun veya hükûmetin yapt›¤› planl› ve organize edilmifl çabalard›r” (Ural, 2005: 208). Bu tan›mda vurguland›¤› üzere, uluslararas› halkla iliflkiler hükûmetler, flirketler ve di¤er tüm kurumlar› kapsayan genifl bir faaliyet alan›d›r. Uluslararas› halkla iliflkiler alan›n›n tan›mlanmas›na yönelik olarak burada çizilmifl olan çerçeve içinde, küresel halkla iliflkilerin ifllevinin içeri¤inin belirlenmesi için flu düflünceler do¤ru bir yönlendirme sa¤layacakt›r. Halkla iliflkiler, bir iflletmenin iliflkide oldu¤u hedef kitlelerle aras›nda kurmufl oldu¤u iletiflim arac›l›¤›yla üzerinde uzlaflma sa¤lanacak bir gerçekli¤in oluflturulmas› yönündeki çabalar› ifade etmektedir. Bu nedenle uluslararas› halkla iliflkiler iflletmenin iliflkide bulundu¤u gruplarla iflletme aras›ndaki iletiflim süreçlerini küreselleflme koflullar› içinde -küresel ifl ortam›na uygun bir biçimde ve küreselleflmenin sa¤layaca¤› toplumsal yararlar›n üzerinde durarak- yönetmelidir. Uluslararas› halkla iliflkilerin bilim alan› olarak a¤›rl›kl› bir biçimde incelenmesinin yirmi y›l› aflan bir geçmifle sahip olmas›na ra¤men, alandaki temel sorular hala detayl› araflt›rmalar›n yap›lmas›n› gerektirmektedir. Bu temel sorular flu flekilde s›ralanabilir (Lützler, 2007: 134): • Baflar›l› olmak için uluslararas› halkla iliflkiler nas›l örgütlenmeli ve biçimlendirilmelidir? • Tüm ülkeler için tek bir halkla iliflkiler sisteminin uygulanmas› mümkün müdür, yoksa her bir ülke için ayr› bir halkla iliflkiler konseptinin haz›rlanmas› m› gerekmektedir? • Belirli görev ve süreçleri uluslararas› anlamda standartlaflt›rmak böylece maliyet avantaj› yaratmak mümkün müdür? • Yerel pazar d›fl›ndaki uygulamalarda halkla iliflkiler nas›l farkl›laflmaktad›r? Bu sorular ayn› zamanda uluslararas› halkla iliflkilerin temel amac›na iflaret etmektedir. Uluslararas› halkla iliflkilerin amac›, uluslararas› bir iflletmenin politik, ekonomik ve sosyal hareket alan›n› geniflletmek üzere etkide bulunarak kamusal bir deste¤i oluflturmak ve bu deste¤i güvence alt›na almakt›r. Uluslararas› halkla iliflkiler faaliyetinin bunu gerçeklefltirebilmek için yapmas› gereken fley, hem yerel hedef kitlelerine hem de ifl yapt›¤› ülkedeki hedef kitlelerine iflletme amaçlar›n› ve faaliyetlerini aç›klamak ve iflletmenin kimli¤ini olumlu bir kurumsal imaj yaratacak flekilde iletmektir. Bunu yaparken ise, kültürleraras› meseleleri dikkate almak ve

55


56

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

etik konulara duyarl›l›k göstermek; küresel uygulanabilirli¤in yan›nda yerel uygulama ihtiyaçlar›n›n fark›nda olma zorunlulu¤u vard›r. Günümüzün halkla iliflkiler uzman›, küresel bir ba¤lam içinde de¤iflen dünya, ekonomi, politika ve kültür koflullar›na uyum sa¤lanmas›na destek vermek amac›yla hedef kitlenin beklentilerinin yönetime aktar›lmas› yönünde çal›flmalar yapmakta ve etkili yönetim ifllevi olarak örgütün hedefleri do¤rultusunda uygun yönetim stratejileri gelifltirilmesinde önemli bir rol üstlenmektedir. ‹flletme içindeki bu rolünün önemi ve halkla iliflkiler programlar›n›n baflar›ya ulaflmas›ndaki anahtar konumu nedeniyle sahip olmas› gereken bir tak›m nitelikler bulunmaktad›r. Akademik e¤itim ayn› zamanda -hem ulusal hem de uluslararas› ölçekte- daha genifl vizyona sahip halkla iliflkiler uygulamac›lar›n›n mesle¤in kadrolar›nda yer almalar›na olanak tan›yacakt›r. Bu nedenle uluslararas› halkla iliflkiler uzman›n›n temel niteliklerinden birinin alan›nda akademik e¤itim alm›fl olmas› gerekti¤i ileri sürülebilir. Ayr›ca uluslararas› halkla iliflkiler uzman› unvan› ile görevini yürütecek olan kiflilerin sahip olmas› gereken yetkinlikler de bulunmaktad›r. Uluslararas› iflletmelerin halkla iliflkiler uzmanlar› uluslararas› ifl ortam›n›n gerektirdi¤i biçimde son derece karmafl›k ve de¤iflken d›fl ve iç çevrelerinden gelen her türlü mesaj ve uyar›y› yorumlayabilme yetene¤ine sahip olmal›d›rlar. Dolay›s›yla uluslararas› halkla iliflkiler uzman› hem yerel ölçekte hem de uluslararas› ölçekte iflletme için önem tafl›yan hedef kitlelerinin ve gruplar›n da fark›nda olmal›d›r. Uluslararas› halkla iliflkiler aç›s›ndan her bir hedef gruba özgü özellikler de önem arz etmektedir ve flu sorular›n do¤ru bir flekilde yan›tlanmas› gerekmektedir: “‹flletmeyi medyada en iyi flekilde konumland›rabilmek için gazetecilere nas›l hitap edilmelidir? ‹flletmenin faaliyette bulundu¤u bölge halk›n›n güveni nas›l kazan›lmal› ve bu güven sürdürülmelidir? Lobicilik faaliyetleri çerçevesinde ülkenin politikac›lar›na ve birlik temsilcilerine nas›l hitap edilmelidir?” (Huck, 2005: 13). Uluslararas› bir iflletmenin hedef kitlesinin faaliyet alan› içindeki tüm kamuoyu oldu¤u ifade edilse de çeflitli alt hedef ve ç›kar gruplar› da en az genel kamuoyu kadar önem tafl›maktad›r. Hedef kitleler ba¤lam›nda, uluslararas› halkla iliflkiler ancak ev sahibi ülkenin kültürel ve sosyal koflullar› dikkate al›nd›¤› zaman etkili olacakt›r. Aksi takdirde iflletmenin önemli hedef kitlelerinin beklentilerinin tespit edilmesi ve baflar›l› ifl birlikleri mümkün olamayacakt›r. Bu nedenle hedef kitlelerin tan›mlanmas› büyük önem tafl›maktad›r. Ancak bu yabanc› bir ülkede, ç›kar ve hedef gruplar›n temsilcilerinin uluslararas› iflletmeden beklentilerini aç›k bir dille ifade etmedikleri için zordur. Özellikle misafir konumundaki uluslararas› iflletmenin belirli kamu gruplar› ile direkt temas kurmas› do¤ru karfl›lanmad›¤› için çeflitli sorunlar bafl gösterebilir. Hükûmet ve resmî daireler bu konuda önemli bir hedef kitleyi oluflturmaktad›r. Ad› geçen kurumlar devlet destekli güçleri arac›l›¤›yla al›nan önlemler, kontroller ve engellemeler yoluyla uluslararas› iflletmenin varl›¤›n› tehlikeye sokabilir. Bunlar›n önüne geçebilmek için uluslararas› halkla iliflkiler uzmanlar›n›n ilgili hedef kitlelerle iliflkilerini sa¤l›kl› oluflturmalar› ve sürdürmeleri gerekmektedir. Uluslararas› halkla iliflkiler uzmanl›¤›n›n en önemli niteliklerinden biri ise iletiflim becerileridir. Yukar›da belirtilen özellikler ile güçlü iletiflim becerileri tafl›yan halkla iliflkiler uzmanlar›n›”küresel iletiflimciler” olarak tan›mlamak mümkündür. Uluslararas› ölçekte ifl yapan halka iliflkiler uzmanlar› sahip olduklar› bu nitelikler arac›l›¤›yla flirket politikalar›nda ve kamuoyuna iletilecek mesajlar konusunda merkezi olarak saptanm›fl olan mesajlar›n verilmesi için çaba gösterirlerken, yerel koflullara uygunluk gösteren uygulamalar› gerçeklefltirebilecek becerilere de sahip olmal›d›rlar.


3. Ünite - Küreselleflme ve Kültür: S›n›rlar›n Belirleyicisi Kültür

Di¤er yandan tüm ç›kar gruplar›n› memnun etmek ve beklentilerini karfl›lamak son derece güçtür. Dolay›s›yla uluslararas› iflletmeler kendileri aç›s›ndan en önemli ç›kar gruplar›n›n kimler oldu¤u konusunda bir karar vermek zorundad›r. Ayn› zamanda halkla iliflkiler uzmanlar› iflletmenin ikincil ve hatta üçüncül düzeyde önem s›ras›na koydu¤u di¤er ç›kar gruplar›n›n kimler oldu¤u ve beklentilerinin neler oldu¤u konusunda da bilgi sahibi olmal›d›rlar. Çünkü uluslararas› faaliyet gösteren bir iflletmenin k›sa vadeli planlar›n›n yan› s›ra uzun vadeli beklentilerinin de dikkate al›nd›¤› planlara da gereksinimi vard›r. Edelman PR Worldwide’›n baflkan› Richard Edelman halkla iliflkilerin gelece¤ine iliflkin görüfllerini paylaflt›¤› bir yaz›s›nda gelecekte halkla iliflkiler alan›nda baflar›da, çemberin her bir köflesinde yer alan ve di¤erlerini etkileme gücünü elinde bulunduran tüm paydafllarla iletiflimin önemini vurgulamaktad›r. ‹flletmelerin baflar› anahtar› olacak paydafllar› ise; yasa düzenleyiciler, NGO’s (hükûmet d›fl› kurumlar), medya, analistler, müflteriler, da¤›t›c›lar, çal›flanlar ve akademisyenler olarak tan›mlamaktad›r (Edelman, 2002: 130). Halkla iliflkiler mesle¤i ve dolay›s›yla halkla iliflkiler uzman›, bu bafll›k alt›nda de¤inilmifl olan ifllevlerden ve yönetim içindeki pozisyonundan ötürü küreselleflen ifl dünyas› içindeki modern iflletmelerde sayg›n bir yer edinmifltir. Uluslararas› halkla iliflkiler uzman› geniflleyen uluslararas› ifl dünyas›n›n koflullar›na uyum sa¤layabilmek için bilgi ve beceri alan›n› küresel boyutta gelifltirme gereksinimi içinde olan kiflidir. Ayr›ca küresel ifl ortam›nda uluslararas› ekonomi ve ifl konular› hakk›nda bilgi ve tecrübesini artt›rma; kültürleraras› iletiflim becerisiyle giderek artan ve çeflitlenen hedef kitlelerle daha iyi planlanm›fl, etkili ve incelikli iletiflim gerçeklefltirebilme; ifl eti¤i konusunda kültürleraras› bir duyarl›l›¤a sahip olarak ortaya ç›kan etik sorun ve konularla bafla ç›kabilme gibi alanlarda kendini gelifltirme zorunlulu¤u bulunmaktad›r. Küresel çapta yaflanan bu gibi de¤iflimler, reklamc›l›¤› da yak›ndan ilgilendirmekte ve reklam stratejileri ve uygulamalar›n›n da kültüre göre yap›land›r›lmas›n› beraberinde getirmektedir. Teknolojik geliflim, artan rekabet ve uluslararas› ölçekte faaliyet gösteren iflletmeler küreselleflmeyi; ekonomik, siyasi, kültürel ve teknolojik arenada fiilî bir gerçeklik olarak günlük hayata yerlefltirmifllerdir. Küreselleflme tüm dünyan›n büyük bir köy haline gelmesine vurgu yapsa da küresel köy içinde yer alan ve iflletmeler için hem potansiyel tehdit hem de büyük f›rsatlar› tafl›yan farkl› kültürlerin halen önemini korudu¤undan söz edilebilmektedir. Bu nedenle yeni pazarlar›n avantaj›n› yaflamak ve kârl›l›¤›n› büyütmek isteyen uluslararas› iflletmeler, hitap ettikleri kültürel dokuyu analiz ederek, reklamlar arac›l›¤›yla hedef kitlenin ait oldu¤u kültüre göre psikolojik ve sosyolojik ihtiyaçlar›n› karfl›lamaya, hatta gelecekteki muhtemel e¤ilimlerine de cevap vermeye çal›flmaktad›rlar. Farkl› kültürlerle temas içine giren uluslararas› iflletmeler için en hayati konu, söz konusu kültürlerin temel de¤erlerini araflt›r›p -ülkelerin kültür haritas›n› ç›kar›p- buna uygun stratejiler gelifltirerek kültürel dinamiklerle ters düflmemek ve iflletmeye yönelik önyarg› oluflumunu engellemeye çal›flmakt›r. Bir ülkede faaliyet gösterebilmek için geçerli olan yasal düzenlemeler ve hukuki s›n›rlamalar bilinse de iflletmenin süreklili¤ini sa¤layacak as›l kriterin o ülkedeki geçerli kültürel normlar çerçevesinde hareket edebilme ve kültüre uyumlanabilme yetisini kazanmak oldu¤u ileri sürülebilmektedir. Birbirinden farkl› davran›fl kal›plar›n›n, farkl› kültürel normlardan kaynakland›¤› görülmektedir. Böylece hangi davran›fllar›n üstün tutuldu¤u, hangilerinin olumlu ya da olumsuz de¤erlendirildi¤i de kültürel farkl›l›klar› oluflturmaktad›r. Bu de¤erler, birbirine taban tabana z›t kültürel normlar da yaratabilmektedir. Bu düflüncenin yerleflmesi, kültürel aktar-

57


58

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

ma, anlama ve anlaflmalar›n bir baflka deyiflle, kültürleraras› iletiflimin kalitesini olumlu yönde etkileyecektir. Bu süreç içerisinde reklam pratiklerinde de kültürü ve kültür de¤iflkenlerini dikkate almak, iflletmelerin baflar›s›nda büyük önem tafl›maktad›r. Uluslararas› iflletmeler aç›s›ndan hedef kitlenin kültürel kodlar›n› çözümleyebilmek ve etkin reklam stratejileri gelifltirebilmek için göz önüne al›nmas› gereken unsurlar flu flekilde s›ralanabilmektedir (Oktay, 1996: 54-55): • Hedef gruplar›n ve bunlar› oluflturan insanlar›n kültürel özellikleri (gelenekler, örf-âdet ve al›flkanl›klar; grup normlar›; tutumlar› ve kanaatleri (örne¤in domuz etinden yap›lm›fl et ürünlerinin ‹slam ülkelerinde, inek etinden imal edilmifl ürünlerin de Hindistan’da reklam edilmesinden kaç›n›lmas› gerekir). • Bunlar›n kulland›klar› dil (kullan›lan simgelerin, farkl› kültürlerde anlamlar› farkl› olabilir) veya belirli bir ülkede farkl› yörelerde farkl› diller kullan›labilir. • Mesaj›n oluflturulmas› ve iletilmesi s›ras›nda yerel unsurlardan yararlan›labilir. Reklam çal›flmalar›nda hitap edilecek hedef kitlenin özellikleri ve kültür dinamikleri, uluslararas› çapta faaliyet gösteren iflletmeler için belirleyici olmaktad›r. “Ünlü saat markas› Seiko’nun, Malezya’da yapt›¤› bir reklam çal›flmas›nda kulland›¤› ‘‹nsan zaman› yaratt›, Seiko mükemmellefltirdi’ slogan›, ‘sadece Tanr› yarat›r’ inanc›na sahip olan halk›n tepkisini çekmesi üzerine ‘‹nsan zaman› kullanmay› ö¤rendi, Seiko mükemmellefltirdi’ fleklinde de¤ifltirilmifltir” (Tosun, 2005: 3). Bu örnekte Seiko’nun, reklam mesajlar›n› kültüre göre uyumlay›p kültürel farkl›l›klara sayg› göstermesi sonucu, iflletme için dramatik sonuçlar do¤urabilecek önyarg›lar› ortadan kald›rmaya yönelik bir strateji ile baflar›l› oldu¤u ileri sürülebilmektedir. Kültürel özellikler çerçevesinde, ak›lda kal›c›l›¤› artt›ran görsel iletiflim araçlar›yla aktar›lan mesajlardaki renklerin seçiminin de, kültürel farkl›l›klar göz önünde bulundurularak yap›lmas› gerekmektedir. “Renkler iletiflimin küçük bir parças›d›r; fakat her bir kültürdeki sembollerin anlamlar› anlafl›l›rsa, pazarlamac› hangi sembolü kullanabilece¤i ya da kullanamayaca¤›n› ö¤renme flans›na sahip olabilmektedir” (Cateora, 1997: 491). Bilindi¤i gibi renkler, evrensel dilinin yan›nda kültürel farkl›l›klara da konu olabilmektedir: Amerika’da beyaz masumiyeti simgelerken, ço¤u Asya ülkelerinde beyaz renk ölümü simgelemektedir. Asyal› bir gelin asla beyaz renk gelinlik giymemektedir. Çin’de gelinler flans›n ve mutlulu¤un rengi olan k›rm›z› giymektedirler. Latin Amerika’da ise k›rm›z›, flehvet ve aflk›n rengi olarak bilinmektedir (Wilcox vd., 2000: 347). Görülmektedir ki, iflletmelerin uluslararas› pazarlarda kültürel farkl›l›klar› göz önünde bulundurup önyarg›lar› ortadan kald›rmaya yönelik reklam ve iletiflim stratejilerini yap›land›rmalar› gerekmektedir. Reklam mesajlar› olufltururken, iletiflim pratikleri aç›s›ndan dikkat edilmesi gereken önemli ö¤elerden birini de dil oluflturmaktad›r ki, literatür bu konuda iflletmeleri baflar›ya ya da baflar›s›zl›¤a tafl›yan say›s›z örnekle doludur. Örne¤in, “FordFiera (geliflen ülkeler için düflük maliyetli kamyon dizayn›) sat›fl problemleri ile yüz yüze kalm›flt›r. Çünkü Fiera’n›n Frans›zca anlam› ‘çirkin yafll› kad›n’ demektir. Popüler Ford markas› Comet Meksika’da Caliente olarak adland›r›ld›¤›nda limitli sat›m miktar›na ulaflm›flt›r. Bunun nedeni Caliente’nin argo terimde ‘hayat kad›n›’ olarak adland›r›lmas›d›r” (Hawkins vd., 1992: 44-45). Bu örneklerin tam tersine küresel bir marka olan Coca Cola, kültürel farkl›l›klara duyarl› baflar›l› bir iletiflimsel atakla Almanya ve ‹talya’daki pazar pay›n› geniflletip markas›na yönelik potansiyel önyarg›lar› ortadan kald›rabilmifltir. “Coca Cola mümkün olan her yerde küresel


D‹KKAT

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

N N

AMAÇLARIMIZ 3. Ünite - Küreselleflme ve Kültür: S›n›rlar›n Belirleyicisi Kültür

markas›n› kullanmaya çal›fl›r. Ancak Almanca ve ‹talyanca’da Diet Kola’daki ‘diet’ K ‹ T A P kelimesinin hastal›kla iliflkili bir anlam› oldu¤unu fark ettikten sonra, Amerika d›fl›nda kulland›¤› ismi Coca Cola Light olarak de¤ifltirdi” (http://www.superkobi.com/Pazarlama, Eriflim: 29.08.2006). Örnekler göstermektedir ki, kültür farkl›l›kTELEV‹ZYON lar›, uluslararas› ölçekte faaliyet gösteren iflletmeler için potansiyel risk, tehdit ve f›rsatlar› bünyesinde tafl›maktad›r. Kültürel dinamiklerin dikkate al›nmas› reklam›n baflar›s›n› do¤rudan ve ‹ N T Eetkilemektedir RNET akademik literatür konu ile ilgili örneklere ev sahipli¤i yapmaktad›r. Reklam alan›nda kültürel farkl›l›klara iliflkin baflar›l› ve baflar›s›z güncel örnekleri çeflitli arama motorlar›n› kullanarak da takip edebilirsiniz. Söz konusu farkl›l›klar›n ön yarg› yaratmamas› ve iflletmeler için yeni f›rsatlar tafl›yabilmesinde, reklamlar›n da farkl› kültürlere göre oluflturulmas› büyük önem tafl›maktad›r. Uluslararas› reklam stratejisi gelifltirmede, reklam›n ne ölçüde standart olaca¤› ya da yerel ihtiyaçlara uyarlan›p uyarlanmayaca¤› sorusu önem kazanmaktad›r. Uluslararas› reklamc›lar, reklam›n tasar›m› ve logosundaki görsel unsurlar konusunda bilgili olmal›d›r. Uluslararas› pazar geniflledikçe, sat›n alma al›flkanl›klar› ve zevkler daha benzer bir hâle gelmektedir. Bundan dolay›, uluslararas› reklam kampanyalar›nda daha genel bir tema oluflturma e¤ilimi artmaktad›r. Fakat bu durum, reklamlar›n tamamen ayn› olaca¤› anlam›na gelmemelidir. Uluslararas› reklamlarda böyle bir merkezileflmemeye gidilmesini etkileyen faktörler flunlard›r (Kirpalani, 1985: 399’dan akt: Eser, 2005: 315): • Pazar Kriteri: Düflük rekabet, farkl› demografik yap›lar, düflük gelir da¤›l›m› ve düflük endüstrileflme; • Kültürel Kriter: Kültürel tabular, dinî engeller, yabanc› iflletmelere karfl› olumsuz tutumlar, kozmopolit tutuma karfl› olarak kültürel ba¤l›l›k; • Medya Kriteri: ‹flletmenin ulusal pazar›ndakinden farkl› bir medya olmas›; • Di¤er Kriterler: Fiyat›n çok önemli oluflu, reklamlar›n kabulünün düflük düzeyde oluflu, çok öznel olan reklam kavramlar›, reklamlarda duygusall›¤›n yüksek oranda kullan›lmas› vb. Reklam›n küreselleflme e¤ilimi, dünyan›n her yerinde markan›n ayn› flekilde konumland›r›lmas›n› ifade etmektedir. Ancak bu ifade biçimi, reklam mesajlar›n›n dünya genelinde ayn› kodlarla haz›rlan›p sunulaca¤› anlam›na gelmemektedir. Çünkü reklam mesajlar›n›n haz›rlan›p uygulanmas›nda ülkelerin kültürel yap›lar› belirleyici olmaktad›r. Bir baflka deyiflle ülkelerin kültürel de¤erleri, reklam›n ne ölçüde küresel haz›rlan›p haz›rlanmayaca¤›n›n da s›n›r›n› belirlemektedir. Bu nedenle küreselleflmenin kültürel mant›¤›, uluslararas› iflletmeler aç›s›ndan küresel düflünüp yerel davranma yetisinin gelifltirilmesini zorunlu k›lmaktad›r. ‘Küresel düflün, yerel hareket et’ sözünün anahtar›, sadece tepe yönetiminin de¤il tüm iflletme kademelerindeki çal›flanlar›n küresel düflünmelerini sa¤lamaktad›r (Maruco, 1994: 136). Çünkü herhangi bir co¤rafyadaki kültürel de¤erlerle uyuflmayan her tür giriflim baflar›s›zl›kla sonuçlanacakt›r. Bu nedenle iflletmeler, hedef kitlelerini çok iyi analiz edip sunduklar› de¤erleri yerel kültürler ile uyumlaflt›rmaya çal›flmaktad›rlar. Küresel reklamc›l›kta bu durum, yerellefltirme stratejisi ile aç›klanabilmektedir. “Yerellefltirme stratejisinde, tüketici istek ve ihtiyaçlar›nda homojenleflme oldu¤u görüflüne karfl› ç›k›lmamakla beraber, reklam kampanyalar›n›n art›k evrensel boyutta da olsa yerel motifler kulland›¤› ve ulusal farkl›l›klar›n önemli oldu¤u belirtilmektedir. Dünya üzerinde pazarlamas› yap›lan ürünler hakk›nda evrensel olarak

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

59

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET


60

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

düflünmek zorunda olmak, çeflitli ülkelerde yaflayan tüketiciler aras›ndaki farkl›l›¤›n reddedilece¤i veya pazarlama planlar›nda hesaba kat›lmayaca¤› anlam›na gelmemektedir” (Cengiz, 2002: 71). Bu perspektiften de¤erlendirilebilecek bir örnek olarak Coca Cola’n›n yerel kültüre entegre olmas› ile ramazan sofras›nda yer almas› da semiyolojik aç›dan Türk de¤erleriyle örtüfltü¤ünü anlatmas› bak›m›ndan dikkat çekmektedir. Kültürleraras› iletiflim disiplini içinde bu e¤ilim, yerelli¤e yönelerek küresel düflünceyi olumlamak olarak ifade edilebilen ‘Global düflünüp yerel hareket etmek’ ideolojisiyle aç›klanabilmekte ve farkl›l›klardan do¤abilecek önyarg›lar›n giderilebilmesi amac›n› tafl›yan iletiflim disiplini için bir yol haritas› sunmaktad›r. Bu örnekler, uluslararas› iflletmelerin reklam uygulamalar›nda kültürel de¤erlerden do¤rudan etkilendi¤inin bir göstergesi olarak belirmektedir.

KÜRESEL YÖNET‹M VE ULUSLARARASI ‹fiLETMELER Seksenli y›llar›n sonunda ideolojik iki kutuplulu¤un ortadan kalkmas›yla oluflan yeni sosyo-ekonomik koflullar, politik ve kültürel ortam içinde, ülkeleri birbirinden ay›ran ideolojik s›n›rlar, yerini giderek kültürel s›n›rlara b›rakmaya bafllam›flt›r. Ancak bu s›n›rlar›n da her geçen gün bulan›k bir duruma gelmesi söz konusudur ve günümüzdeki toplumsal yap› içinde çok kültürlülük bir gerçeklik olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. Belirleyicilik kazanm›fl olan bu çok kültürlülük ortam› içinde yaln›zca toplumlar de¤il, ayn› zamanda ekonomik iflletmeler de kültürel farkl›l›klardan kaynaklanan sorunlar›n üstesinden gelmek durumundad›rlar. Çok kültürlü ortamlardaki kültürel karfl›laflmalar›n ortaya ç›kard›¤› temel sorun; farkl› örgütlerin, kiflilerin ve kurumlar›n sahip olduklar› tutumlar›n, de¤erlerin ve al›flkanl›klar›n etkisi alt›nda etkileflimde bulunulmas›d›r. Kültürleraras› karfl›laflmalar farkl› kültürlerden insanlarla konuflmay›, anlaflmalar› yönetmeyi ve ortak kararlar almay› gerektirmektedir. Bu ba¤lam içerisinde geliflen ve küresel yönetim pratiklerini ifade eden kültürleraras› yönetim yetene¤i, özellikle uluslararas› iflletmeler için stratejik bir baflar› faktörü olarak ifade edilebilmektedir. Yap›lan çeflitli araflt›rmalar; kültürel farkl›l›klar›n fark›nda olan bu farkl›l›klara sayg› gösteren ve kültürel çeflitlili¤i uzlaflma yoluyla avantaja dönüfltürebilen iflletmelerin küresel rekabette baflar›y› yakalad›klar›n› ve küresel rekabet üstünlü¤üne sahip olduklar›n› göstermektedir. Dolay›s›yla, farkl› kültürleri göz önüne alan bir yönetim stratejisi ve anlay›fl›, çok kültürlülükten kaynaklanan çat›flmalar›n engellenmesinde ve bu çat›flmalar›n sonucunda oluflabilecek ekonomik kay›plar›n önlenmesinde büyük önem tafl›maktad›r. Küresel yönetim pratikleri çerçevesinde hareket edilmesi, kültürel farkl›l›klar› görmezden gelmek ya da farkl› bir kültürü asimile etmek anlam›na gelmemektedir. Aksine, iflletmenin sahip oldu¤u kültürel çeflitliliklerinden kaynaklanan zenginli¤ini rekabet avantaj›na dönüfltürebilmesini ifade etmektedir. Küresel rekabet avantaj› ise ancak uluslararas› iflletmelerin kültürleraras› farkl›l›klar› anlay›p yönetebilme becerisi ile do¤ru orant›l› olarak artmaktad›r. Daralan pazarlar›n› geniflletmek, baflka ülkelerin kaynaklar›ndan yararlanarak ifl dünyas›n›n ve uluslararas› iflletmelerin büyümesine olanak tan›mak gibi amaçlar do¤rultusunda geliflmesi beklenen yeni uluslararas› ifl dünyas›n›n temel motivasyonu büyümeyi ve süreklili¤i uluslararas› arena içinde sa¤lamakt›r. Bu nedenle uluslararas› arenada varl›klar›n› sürdürmek isteyen iflletmeler; finansal, teknolojik, pazarlama ve yönetim olanaklar›n› birlefltirerek küresel rekabet içinde varl›klar›n› sürdürme yoluna gitmifllerdir. Küreselleflme ile birlikte önemi ve say›lar› artan uluslararas› (çok uluslu) iflletmelerin, küresel ortamda faaliyetlerini sürdürürken karfl›laflt›klar› sorunlar da pazar›n büyüklü¤ü ile do¤ru orant›l› geliflmektedir. Bir


3. Ünite - Küreselleflme ve Kültür: S›n›rlar›n Belirleyicisi Kültür

iflletmenin küreselleflip uluslararas› iflletme niteli¤i kazanma yolunda önemle dikkat etmesi gereken konular›n bafl›nda ise kültür ve kültürel farkl›l›klar gelmektedir. Etkileri ifl dünyas›n›n hemen her alan›nda hissedilen küreselleflme olgusu, uluslararas› iflletmelerin tan›mlanmas›n› ve bu tan›mlama içerisinde yönetim olgusunun ele al›nmas›n› gerektirmektedir. Uluslararas› iflletme; AR-GE, üretim, yönetim gibi en önemli iflletme fonksiyonlar›n›n iflletmenin kuruldu¤u ülkede gerçeklefltirildi¤i iflletme türüdür. Bu iflletmeler, iki ya da daha fazla ülkede temsil edilmektedir. Bir iflletme yat›r›mlar›n› ve pazar›n› uluslararas› alana kayd›rd›¤› zaman, bir baflka deyiflle bir iflletmenin iflleri birden fazla ülkenin s›n›rlar› içinde gerçekleflti¤i zaman, flirket uluslararas› bir iflletme durumuna gelmekte ve uluslararas› yönetime yönelik bir gereksinim ortaya ç›kmaktad›r. Çok uluslu küresel iflletmelerin say›sal olarak artmas› küreselleflme ile birlikte yo¤unluk kazan›rken, bu flirketler rekabet ekonomisi içinde ayakta kalmak için birçok yap›sal de¤iflikli¤e u¤ram›fllard›r. Çok uluslu bir iflletmenin temel özelli¤i herhangi bir ülkede merkezi bulunurken, baflka ülkelerde yan kurulufllar›n›n, fabrikalar›n›n ve bölümlerinin faaliyet göstermesidir. Bu iflletmeler bafl döndürücü bir flekilde de¤iflen çevrelerine uyum sa¤lama konusunda büyük sorunlarla karfl› karfl›ya kalmaktad›rlar. Her seferinde faaliyette bulunduklar› ev sahibi ülke halk›na, ekonomik geliflme ve yeni ifl alanlar› yaratmak için ne kadar önemli ve vazgeçilmez olduklar›n› anlatmak, ayn› zamanda söz konusu ülkenin ulusal sermayesi ve do¤al kaynaklar› için asla bir tehdit oluflturmad›klar›n› vurgulamak zorundad›rlar. Uluslararas› iflletmeler genel bir ifade ile flu flekilde tan›mlanabilmektedir: “Bir iflletme için e¤er yurt d›fl› faaliyetler iflletme amaçlar› ve iflletmenin yaflam›n› sürdürmesi aç›s›ndan büyük önem tafl›yorsa o iflletme uluslararas› bir iflletmedir” (Zentes ve Swoboda, 1997: 143). Baflka bir flekilde tan›mlamak gerekirse, uluslararas› iflletmeler genel merkezleri belirli bir ülkede oldu¤u hâlde; faaliyetlerini bir ya da daha fazla ülkede koordinasyonunu sa¤lad›¤› flubeler, yavru iflletmeler ya da ba¤l› iflletmeler arac›l›¤›yla ve genel merkez taraf›ndan kararlaflt›r›lan bir iflletme politikas› ile yürüten büyük flirketlerdir. Uluslararas› iflletmeler, uluslararas›laflma arac›l›¤›yla iç ve d›fl pazar paylar›n› geniflletmeyi hedeflemektedirler. Merkezde yap›land›r›lm›fl ve di¤er ülkelerdeki iletiflimi düzenleyen bir iletiflim tarz› benimsenmifltir. Ekonominin artan oranda uluslararas›laflmas› ile birlikte, birçok iflletme sadece yurt d›fl›ndaki faaliyetlerini yönetecek olan yöneticilerinin sahip olmas› gereken özellikler ya da yabanc› çal›flanlar›n›n iflletme kültürüne uyumu sorunlar›yla karfl›laflmamaktad›rlar. Uluslararas› iflletmeler ayn› zamanda firmaya ait yabanc› iflletme ve yavru iflletmelerin yabanc› pazarlardaki rekabet içinde baflar›l› olmas› için nas›l yönetilmesi gerekti¤i sorusuna da çözüm üretmek durumundad›rlar. Bu anlay›fl içerisinde kültürel farkl›l›klar› gözeten ve bu farkl›l›klar› vizyon ve stratejilerine göre yönetebilen iflletmeler baflar›y› yakalayabileceklerdir. Bu nedenle küresel ölçekte çal›flan hiçbir iflletme bugün kültürleraras› yönetim ilke ve tekniklerini uygulamadan baflar›ya ulaflamamaktad›r. Bu yönetim tarz› ö¤renilebilen ve ö¤renilmesi zorunlu özel bir yetenektir. Uluslararas› iflletmelerin kültüre ve kültürel farkl›l›klara duyarl› yönetim pratikleri flu flekilde s›n›fland›r›labilir (Saran, 2005: 73-74): 1- Karfl›l›kl› Anlay›fl: Burada amaç karfl›s›ndakini kand›rmak ya da aldatmak de¤il; aksine, güven yaratarak yanl›fl anlamalar› önlemek amac›yla onu anlamak ve ona uyum sa¤lamakt›r. Karfl›l›kl› anlay›fl konusu özellikle sözlü ve sözsüz iletiflimde, tarihte, kültürde, din ve felsefede, geleneklerde, iliflkide bulunulan ülkenin güncel durumunda ve düflünce yap›s›nda kendini göstermektedir.

61


62

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

2- Güvensizli¤i Önlemek: ‹flletme içinde oluflabilecek zor durumlar›n üstesinden gelmek ve çat›flmalar› çözebilmek için afla¤›daki unsurlar›n mutlaka dikkate al›nmas› gerekmektedir: • Gerekli enformasyonun elde edilmesi; • Özellikli durumlar›n çözümü için enformasyonu tamamlay›c› bir unsur olarak dan›flmanl›k almak; • Hedeflerin do¤ru ve kesin belirlenmesi, çünkü ancak aç›k hedefleri olan kifliler çözüm alternatifleri yatabilirler; • Baflkalar›n›n görüfl ve fikirlerine anlay›flla yaklaflmak ve bununla bafla ç›kmak olarak tan›mlayabilece¤imiz uzlaflmaya aç›k olmak, kültürel fark l›l›klar›n yönetilmesinde en önemli unsurlardan biridir. • Kazan-Kazan Stratejisi: Bir anlaflma ya da ortakl›k ancak her iki taraf›n da ç›kar›na sonuçland›¤› zaman baflar›l› bir flekilde gerçekleflebilecektir. 3- Uluslararas› ‹fl Birliklerini Zedeleyecek Gaflardan Kaç›nma: Ço¤u uluslararas› anlaflma öncesi görüflmeler baflar›l› geçmekle birlikte, taraflardan birinin bilinçsizce yapt›¤› bir hata, örne¤in; yanl›fl hediye, bir ikram›n reddedilmesi, ailenin gücendirilmesi ya da yetersiz sayg› gösterisi, sözleflmenin gerçekleflmesine engel olabilmektedir. 4- Gerekli Ba¤lant›lar›n Kurulmas›: Uzun soluklu dostluklar›n oluflturulmas›na olanak sa¤lanmas› (özellikle Do¤u bölgelerinin kültüründe ifl anlaflmalar› ancak arkadafll›k iliflkilerinin oluflturulmas›ndan sonra gerçekleflmektedir); güven kazanmak (güven duygusunun hangi kültürde nas›l kazan›labilece¤i kültürleraras› yönetim yetene¤ine ba¤l›d›r); örgüt içi enformasyona ulaflmak, ilgili iletiflim a¤›na kabul edilmek. 5- Uluslararas› Kat›l›mlar, Ortakl›klar ve fiirket Evlilikleri: Uluslararas› alanda faaliyet gösteren her iflletmenin hedefi, potansiyelleri en üst düzeyde kullanma olana¤› veren flirket birleflmeleri, ortakl›klar ve uluslararas› kat›l›mlard›r. Bu aflamada baflar›l› kültürleraras› yönetimin temel görevleri daha da anlam kazanmaktad›r: • Karfl›l›kl› anlay›fl; baflar›n›n temel yap› tafllar›ndan biri de tüm kat›l›mc›la r›n, di¤er kat›l›mc›lar›n planlar›n› ve ç›karlar›n› anlamay› ö¤renmeleridir. • Ortak hedeflerin tan›mlanmas›; ortak hedeflerin tan›mlanmas›ndan önce pazar›n koflullar› kadar sosyal ve politik çevrenin de tan›nmas› gerekmektedir. • Pazar a¤lar›n›n geniflletilmesi; kültürleraras› a¤lar›n yard›m› ile yeni ürün ya da hizmetlerin gelifltirilmesi mümkün olabilecektir. • Sinerjiden yararlanmak; kültürlerin çak›flma potansiyellerini ve ortak özelliklerini en üst düzeyde de¤erlendirmek gerekmektedir. • ‹flletmenin baflar› grafi¤ini yükseltmek; uluslararas› ifl dünyas›nda kültürleraras› yönetim, tüm ticari faaliyetlerin temel amac› olan ekonomik baflar›n›n sa¤lanmas›na hizmet etmektedir. Uluslararas› bir iflletmenin stratejisi, d›fl çevresinden kaynaklanan politik, ekonomik ve kültürel faktörler ile insan kaynaklar› ve yap›s›ndan ayr› düflünülememektedir. Bu gerçek, uluslararas› iflletme yönetiminde kültür konusuna ayr› bir özen gösterilmesini beraberinde getirmektedir. Bu nedenle günümüzde etkili kültürleraras› yönetim, her fleyden önce ekonomik baflar› için vazgeçilmez bir unsur olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. Ayr›ca uluslararas› alanda faaliyet gösteren her iflletme prati¤i aç›s›ndan kültürleraras› düflünce ve davran›fl ön plana ç›kmaktad›r. Günümüzdeki ifl dünyas›n› belirleyen bu durum ve iflletme stratejilerinin küresel dü-


3. Ünite - Küreselleflme ve Kültür: S›n›rlar›n Belirleyicisi Kültür

zenlenmesi bilimsel araflt›rmalara da yans›maktad›r. Özellikle son y›llarda “uluslararas› pazarlama”, “uluslararas› finans” ya da “uluslararas› yönetim” konular› ile ilgili yap›lan çal›flmalarda art›fl gözlenmektedir. Bu çal›flmalarda a¤›rl›kl› olarak yer alan araflt›rma konular›ndan biri ise kültür konusunun yönetime yans›mas› sonucu küresel yönetimde kültürel farkl›l›klar›n baflar›l› bir flekilde yönetilmesi için ne gibi iletiflimsel uygulamalara yer verilmesi gerekti¤idir. Küreselleflen dünya ekonomisinin her geçen gün büyümesi, uluslararas› boyutta faaliyet gösteren ticari iflletmelerin daha fazla kültürel çeflitlilik içinde çal›flmalar›n› yürütme zorunlulu¤unu da beraberinde getirmektedir. Bu zorunluluk ise küresel yönetim için gerekli olan kültürleraras› yönetim gereksinimini do¤urmufltur. Baflar›l› uluslararas› iflletmeler kültürleraras› yönetim becerilerinin önemli bir rekabet ve yat›r›m arac› oldu¤unun bilincindedirler. Kültürleraras› yönetim uygulamalar›na yer veren uluslararas› iflletmeler, kültürel farkl›l›klar›n bir avantaja dönüfltürülebilece¤inin fark›ndad›rlar. Kültür konusunun çal›flanlar›n performanslar›, kazanç maksimizasyonu ve rekabet yetene¤i ile ba¤lant›l› oldu¤unu da bilmektedirler. Küresel yönetim ba¤lam›nda uluslararas› iflletmelere yönelik baz› gözlemler yapmak mümkündür: Öncelikle baflar›l› bir kültürleraras› yönetim anlay›fl› sergileyen uluslararas› iflletmeler, kültürleraras› ortamlarda çal›flma konusunda baflar›l› çal›flanlar› kendilerine çekebilme konusunda avantaj sa¤layacaklard›r. Ard›ndan, bu tür çal›flanlara sahip olan bir uluslararas› iflletme farkl› kültürler içinde yer alan müflterilerinin beklentilerini daha iyi anlayarak daha iyi mal ve hizmet sunumu gerçeklefltirebilecektir. Kültürel farkl›l›klar› anlayan ve kültürel çevrenin olanaklar›n› daha iyi kavrayan bir iflletme, ayn› zamanda de¤iflen çevre koflullar›na uyum sa¤lama konusunda daha yetenekli ve esnek bir yönetim anlay›fl›na sahip olabilecektir. Bu durum ise uluslararas› iflletmelere en baflta küresel rekabet üstünlü¤ü sa¤layacak ve uluslararas› iflletmelerin daha baflar›l› küresel yönetim pratikleri gelifltirmesine yard›mc› olacakt›r. Zaman ve mekân s›n›rlamas› olmaks›z›n somut ve soyut de¤erlerin uluslararas› çapta transferine olanak sa¤layan küreselleflme olgusu, farkl› kültürlerin birbiriyle karfl›laflma ve etkileflime geçme s›kl›¤›n› artt›ran çok say›da iletiflimsel platformu da ortaya ç›karm›flt›r. S›n›rlar› giderek belirsizleflen bir dünyada, farkl› kültürlere mensup kaynak ve al›c›lar aras›nda geçen iletiflim sürecinin belirli stratejiler do¤rultusunda yönetilmesi, iflletmeler aç›s›ndan hayati önem tafl›maktad›r. Küreselleflme ile birlikte tüm iflletmeler kültürel farkl›l›klar konusunda daha duyarl› hale gelmekte ve bu süreç, farkl› kültürlere sahip olan çal›flanlar aras›ndaki farkl›l›klar›n baflar›l› bir flekilde yönetilerek kültürleraras›nda etkin bir diyalog ortam› yarat›lmas›n› zorunlu k›lmaktad›r. Küreselleflmenin yol açt›¤› bu durum, küresel iletiflim stratejilerinin önemine vurgu yapmaktad›r. Bu do¤rultuda halkla iliflkiler de günümüzde ulusal s›n›rlar› aflan ve hatta her geçen gün uluslararas› boyutuyla düflünülmesi gereken ve uygulamada küresel pratikleri zorunlu k›lan yönetsel bir fonksiyona dönüflmektedir. Farkl› kültürler aras›nda geçen iletiflim sürecini tan›mlayan kültürleraras› iletiflim söz konusu oldu¤unda, de¤iflik kültürel kodlara ve normlara sahip kaynak ve hedef kitlelerden bahsedilmektedir. Bu noktada, benzer olmayan kültürel de¤erlerden kaynaklanan birbirini anlamama, yanl›fl anlama gibi sorunlar; ço¤u zaman bireyler ve iflletmeler aç›s›ndan y›k›c› etkilere yol açan potansiyel krizlere dönüflebilmektedir. Bu krizleri ortaya ç›kmadan önleyebilmek ve mevcut krizleri en az hasarla atlat›p baflar›l› bir flekilde yönetebilmek ise etkin kültürleraras› iletiflim stratejileri ile mümkündür. Bu süreçleri yap›land›r›p yönlendirecek birim olarak halkla iliflkilerin önemi de ortaya ç›kmaktad›r.

63


64

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Halkla iliflkiler gibi reklam çal›flmalar›n›n da kültürel dinamikler do¤rultusunda uygulan›p kültüre göre uyumlaflt›r›lmas›, kültürel farkl›l›klar›n baflar› ile yönetilmesini sa¤lamaktad›r. Bu do¤rultuda, küresel çapta faaliyet gösteren halkla iliflkiler ve reklam uzmanlar›ndan, iletiflim aktivitelerinde kültür boyutunu dikkate al›p kültürler aras›ndaki duyarl› stratejiler gelifltirip uygulamalar› beklenmektedir. SIRAfarkl›l›klara S‹ZDE Küreselleflme sürecinde özellikle uluslararas› iflletmelerde görev alan yöneticilerin kültürleraras› iletiflim yetkinli¤ine sahip olmalar› önemlidir. Uluslararas› iflletme yöD Ü fi Ü N E L ‹ M neticileri farkl› kültürleri anlaman›n ve bu farkl› kültürlerle uyumlu çal›flabilmenin iflletmenin kârl›l›¤›, verimlili¤i, imaj› ve itibar› aç›s›ndan öneminin fark›na vard›klaS O R U r›ndan, kültürleraras› iletiflim yeterlili¤ini tabana yayabilmek ve farkl›l›klar› iflletmenin ortak çat›s› alt›nda yönetebilmek için, halkla iliflkiler uzmanlar›ndan yararlanmaya çal›flmaktad›rlar. Uluslararas› yöneticilerin halkla iliflkiler biriminden temel D‹KKAT beklentileri ise farkl› kültürler aras›ndaki iliflkilerin baflar›l› bir flekilde yap›land›r›l›p sürdürülmesinde etkili iletiflimsel faaliyetlere yer vermeleridir. Etkin kültürleraS‹ZDE ras› iletiflimSIRA stratejileri ve politikalar› ile iflletme içerisinde ve d›fl›ndaki ‘öteki’ kültürlerin fark›na varmak, onlar› tan›mak, yarg›lamadan onlarla uyumlu bir flekilde çal›flmak ve farkl›l›klar›n kabul edilmesine iliflkin genifl bir perspektif elde etmenin AMAÇLARIMIZ mümkün olaca¤› söylenebilmektedir.

N N

Küreselleflme K ‹veT kültür A P konusunda ayr›nt›l› bilgi edinebilmek için Mine Saran’›n 2011 y›l›nda Detay Yay›nc›l›k’tan ç›km›fl olan “Küreselleflme Ba¤lam›nda Uluslararas› ‹flletmeler‹letiflim Perspektifinden ‹ncelemeler” isimli kitab›n› okuyabilirsiniz.

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET


3. Ünite - Küreselleflme ve Kültür: S›n›rlar›n Belirleyicisi Kültür

65

Özet

N A M A Ç

1

N A M A Ç

2

Küreselleflme ve etkilerini anlayabilmek Her geçen gün çok boyutlu etkileri ulusal ve uluslararas› konjonktürde reel biçimde gözlenen küreselleflme kavram›n›n, semantik aç›dan; siyasal, ekonomik, teknolojik ve sosyokültürel nitelikli de¤iflim ve dönüflüm sürecine koflut olarak, evrensel ölçekte ortaya ç›kan ve kompleks iliflkiler a¤›n› yönlendirme potansiyeline sahip tüm olay ve olgular›n, Yeni Dünya Düzeni çerçevesinde radikal kopufllarla yeniden ele al›nmas›na yol açan bir fenomen olarak aç›kland›¤›n› söylemek mümkündür. Küreselleflme sürecinin en önemli karakteristi¤ini, farkl› kültürlerin birbirleriyle karfl›laflma s›kl›¤›n› artt›ran birçok iletiflim platformunu ortaya ç›karmas› oluflturmaktad›r. 1970'li y›llar›n bafllang›c›yla uluslararas› iflletmeler ve bu iflletmelerin global arenadaki faaliyetleri, bilgi iletiflim teknolojilerinin geliflimi ile insanlar›n tüm dünyada kolayl›kla seyahat edip farkl› kültürler aras›ndaki diyalogun geliflmesi gibi faktörlerin, kültürleraras› iletiflimin öneminin yükselmesine yol açt›¤› söylenebilmektedir. Kültür ve özelliklerini tan›mlayabilmek Kültür, herhangi bir sosyal toplulu¤un maddi ve maddi olmayan yaflam biçimleri olarak ifade edilebilmektedir. Her bir kültür, uzun bir tarihsel süreç içerisinde oluflmakta ve bir toplumdaki tutum, davran›fl, inanç, ahlak, töre, gelenek ve etik anlay›fl gibi tüm sosyal etkileflimleri içermektedir. Buradan da anlafl›laca¤› gibi kültür, bir dizi sosyal üretimin ve sürecin birleflmesi ile oluflan dinamik bir yap› olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. Kültür, bir toplum içinde yaflayan insanlar›n duygu, düflünce ve davran›fllar›nda ortakl›k sa¤layan de¤erlerin tümü olup, yaflama dair tüm üretim süreçlerini de kapsamaktad›r. Toplumlar›n kültürü kendine hast›r ve her toplumun kültüründe di¤er toplumlara göre belirli düzeyde farkl›l›klar mevcuttur. Buna karfl›n, kültürün özellikleri ço¤u toplum için ortakt›r. Kültürün genel geçer bir tan›m› yap›ld›¤›nda belirli özellikler göze çarpmaktad›r. Öncelikle kültür toplumsald›r, ayn› toplum içinde yaflayan insanlar›n belirli etkileflimleri ile oluflur. Kültür ö¤renilir, bir toplumu meydana getiren üyelerin sosyalleflme süreci ile ö¤-

N A M A Ç

3

renilir. Kültür aktar›l›r ve paylafl›l›r, üyelerin birbirleri ile girdi¤i her bir etkileflim sonucu kültür; maddi ve manevi bir de¤er olarak aktar›l›r ve toplumu oluflturan insanlar taraf›ndan ortak flekilde paylafl›l›r. Kültür de¤iflir, zaman içerisinde insanlar taraf›ndan yorumlanan kültürel de¤erlerin azalmas› ya da ço¤almas› sonucu kültür de¤iflkenlik gösterir. Kültür, dinamik bir yap›d›r ve toplumu oluflturan insanlar aras›nda bütünlefltirici bir rol oynar. Küreselleflmenin boyutlar›n› aç›klayabilmek Küreselleflmenin ekonomik, siyasal ve sosyokültürel olmak üzere üç boyutundan söz etmek mümkündür. Ekonomik aç›dan küreselleflme, teknolojinin yard›m› ile ticaret ve finansal ak›mlar›n hareketlili¤i yoluyla dünya ekonomilerinin birbiriyle bütünleflmesi olarak tan›mlanabilmektedir. Dünya ekonomisinin bütünleflmesinde uluslararas› iflletmeler önemli paya sahiptir. Uluslararas› iflletmelerin, uygulad›klar› küresel politikalar ile dünya ekonomisinin özneleri oldu¤u ileri sürülebilmektedir. Ço¤u zaman uluslararas› iflletmelerin yaratt›klar› ekonomik sonuçlar, uluslarüstü nitelik tafl›maktad›r. Uluslararas› iflletmeler ekonomik rant sa¤layabilecekleri ülkeleri küresel sisteme dahil etmekte, böylelikle kendi kârlar›n› ve pazar paylar›n› artt›r›rken, küreselleflmenin ekonomik boyutuna h›z kazand›rman›n yan› s›ra, uluslararas› siyasalara da yön vermektedir. Bu nedenle uluslararas› iflletmelerin, küreselleflmenin ekonomik ve siyasal boyutundaki en önemli itici güçleri aras›nda yer ald›¤›n› ileri sürmek mümkündür. Küreselleflmenin ekonomik ve siyasal boyutu ise, sosyokültürel boyutun tafl›y›c›l›¤›n› yapmaktad›r, çünkü küreselleflme zaten kültürel bir ürün olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. Belirli kültürlere göre küçük farkl›l›klar söz konusu olsa da, küreselleflmenin sosyokültürel boyutu; dünya çap›nda ortak yaflam tarzlar›n›n, zevklerin ve korkular›n paylafl›ld›¤› küresel bir kültürün do¤up büyümesi gerçe¤ine iflaret etmektedir. Böylece küresel sisteme dahil olan tüm dünya ülkelerinde bir benzeflme ve dönüflüm süreci ortaya ç›kmaktad›r.


66

N A M A Ç

4

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Küreselleflmenin kültürel alandaki etkilerini irdeleyebilmek Küreselleflme ve iletiflim teknolojilerinin geliflimi ile birlikte ortadan kalkan ülke s›n›rlar› yerini kültürel s›n›rlara b›rakm›flt›r. Bu yeni kültürel s›n›rlar içinde iletiflim her zaman oldu¤undan daha fazla önem kazanm›flt›r. Bu ba¤lamda, yeni pazarlara ulafl›p dünya çap›nda faaliyetlerini sürdürmek isteyen uluslararas› iflletmeler de yeniliklere aç›k yap›lanmalar›n› gözden geçirmek, yerel pazar koflullar›n› do¤ru de¤erlendirmek, ülke imaj›n›n ürettikleri ürüne yapaca¤› katk›lar› tasarlamak, yerel pazarlardaki meflruiyetlerini sa¤layabilmek için sosyal sorumluluk projeleri gerçeklefltirmek, küresel ölçekte önemi artan kurum içi ve kurum d›fl› iletiflim çabalar›n› artt›rmak, krizlere son derece aç›k uluslararas› rekabet ortam›n› yönetebilmek ve pazarlama iletiflimi çabalar›n› uluslararas› ölçekte yürütmek durumundad›rlar. Küreselleflmenin ekonomi alan›ndaki bafl aktörleri olan uluslararas› iflletmeler de, yeni pazarlara ulafl›p dünya çap›nda faaliyetlerini sürdürmek ve baflar›l› olmak için kültürel s›n›rlar›n yaratt›¤› engelleri hedef kitleleriyle kuracaklar› sa¤l›kl› iletiflim ile aflabileceklerdir. Çünkü ekonominin, siyasetin ve toplumlar›n uluslararas›laflmas› iflletmelerin iletiflim çal›flmalar›n›n çerçevesini geniflletmifl, kurallar›n› da de¤ifltirmifltir. ‹letiflim bölgesel ve ulusal s›n›rlar› dolay›s›yla kültürel s›n›rlar› da aflm›flt›r.

N A M A Ç

5

Kültür ve küreselleflme aras›ndaki ba¤›nt›y› kavrayabilmek Doksanl› y›llarda en üst noktas›na ulaflan küreselleflme ile birlikte s›n›rlar›n ortadan kalkmas› sonucunda f›rsat çeflitlili¤i, etkenlerin hareketlili¤i ve meflruiyet erozyonundan söz edilmeye bafllanm›flt›r. Küreselleflme ve iletiflim teknolojilerinin geliflimi ile birlikte ortadan kalkan ülke s›n›rlar› yerini kültürel s›n›rlara b›rakm›flt›r. Ekonomik s›n›rlar›n yavafl yavafl ortadan kalkmas›na karfl›n, tüm bütünleflme çabalar›na ra¤men, yasal, politik ve kültürel engeller halen geçerlili¤ini korumaktad›r. Dünyadaki güncel krizlerin yan› s›ra yeniden ortaya ç›kan etnik ya da kültürel çat›flmalar, bütünleflme ile birlikte yerelleflmenin de halâ hüküm sürdü¤ü bir dünyan›n sinyallerini vermektedir. Dolay›s›yla flimdilik dünya üzerinde kültürel ve toplumsal s›n›rlar›n tamamen ortadan kalkmas› tamamen bir hayaldir. Girdi¤i her yeni pazarda uluslar aras› iflletmenin karfl› karfl›ya kald›¤› zorluklar da artmaktad›r. Bu zorluklar›n üstesinden gelmek için dünya ekonomisini biçimlendiren uluslar aras› iflletmelerin pazarlama, reklam, halkla iliflkiler, imaj ve yönetim konular› kapsayan stratejilerini iletiflim odakl› oluflturmas› önemlidir.


3. Ünite - Küreselleflme ve Kültür: S›n›rlar›n Belirleyicisi Kültür

67

Kendimizi S›nayal›m 1. Afla¤›dakilerden hangisi küreselleflme sürecinin sebeplerinden biri de¤ildir? a. Teknolojik yenilikler b. Ulus-devlet anlay›fl› c. Uluslararas› iflletmeler d. Ekonomik geliflmeler e. ‹letiflim ve ulafl›mdaki art›fl

6. Afla¤›dakilerden hangisi küreselleflmenin boyutlar› aras›nda yer almaz? a. Sosyal Boyut b. Kültürel Boyut c. Ekonomik Boyut d. Siyasal Boyut e. E¤itsel Boyut

2. Küreselleflmenin Türkçe anlam› afla¤›dakilerden hangisidir? a. Yerelleflme b. Bölgeselleflme c. Ulusallaflma d. Lokalleflme e. Evrenselleflme

7. 1970’lerdeki petrol krizi sonras›nda d›fl piyasalara aç›lma aray›fl› ile iktisadi faaliyetlerin artmas›, küreselleflmenin hangi boyutunu ifade eder? a. Kültürel Boyut b. Teknolojik Boyut c. Siyasal Boyut d. Ekonomik Boyut e. Sosyal Boyut

3. Afla¤›daki dönemlerden hangileri küreselleflmenin tarihsel periyotlar› aras›nda yer al›r? a. 1490-1890-1990 b. 1390-1590-1790 c. 1890-1990-2000 d. 1990-2000-2010 e. 1590-1690-1790 4. Afla¤›dakilerden hangisi birinci küreselleflme dönemine ait bir özellik de¤ildir? a. Co¤rafi keflifler b. Merkantilizm c. Sömürgecilik d. Beyaz adam›n yükümlülü¤ü e. Feodal beylikler 5. Küreselleflmeyi ortaya ç›karan etmenlerin eflleflmesi afla¤›daki fl›klardan hangisinde do¤ru yaz›lm›flt›r? a. Ekonomik-Teknolojik-Sosyolojik etmenler b. ‹deolojik-Sosyolojik-Psikolojik etmenler c. Ekonomik-Teknolojik-‹deolojik etmenler d. ‹deolojik-Sosyolojik-Teknolojik etmenler e. Teknolojik-‹deolojik-Psikolojik etmenler

8. Afla¤›dakilerden hangisi küreselleflmenin sosyokültürel boyutunu ifade eder? a. Küresel düflünüp yerel hareket etmek b. Büyük iktisadi giriflimler c. Ulus-devlet anlay›fl›nda zay›fl›k d. ‹letiflim teknolojilerindeki geliflmeler e. Uluslararas› iflletmelerin say›s›nda art›fl 9. ...................., kazan›lan bir davran›fl kal›b› olarak nitelenir ve insan›n yapt›¤›-yaratt›¤› her fleyi içeren bir yaflam biçimidir. Yukar›daki ifadenin do¤ru bir cümle olmas› için, bofl b›rak›lan yere afla¤›dakilerden hangisi getirilmelidir? a. Küreselleflme b. Kültür c. Halkla iliflkiler d. Reklam e. Uluslararas› iflletme 10. Afla¤›dakilerden hangisi kültürün özelliklerinden biri de¤ildir? a. Ö¤renilir b. Aktar›l›r c. Dura¤and›r d. Simgeleyicidir e. Paylafl›l›r


68

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. b

2. e

3. a

4. d

5. c

6. e

7. d

8. a

9. b 10. c

Yan›t›n›z yanl›fl ise “Küreselleflme ve Tarihsel Geliflimi” bafll›kl› konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Küreselleflme ve Tarihsel Geliflimi” bafll›kl› konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Küreselleflme ve Tarihsel Geliflimi” bafll›kl› konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Küreselleflme ve Tarihsel Geliflimi” bafll›kl› konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Küreselleflme ve Tarihsel Geliflimi” bafll›kl› konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹letiflim ve Yaz›l› ‹letiflim Kavramlar›” bafll›kl› konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Küreselleflme ve Tarihsel Geliflimi” bafll›kl› konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Küreselleflme ve Tarihsel Geliflimi” bafll›kl› konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültür: Kavramsal Çerçeve” bafll›kl› konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültür: Kavramsal Çerçeve” bafll›kl› konusunu yeniden gözden geçiriniz.

S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Burger King’in küresellefltirmeye çal›flt›¤› haz›r köfte kültürü, Türk kültürü normlar›na uygun hâle getirilerek sunulmaktad›r. Yine bu perspektiften de¤erlendirilebilecek bir örnek olarak Coca Cola’n›n yerel kültüre entegre olabilmek için, kendini Ramazan sofras›nda konumland›rmas› da semiyolojik aç›dan Türk de¤erleriyle örtüfltü¤ünü anlatmas› bak›m›ndan dikkat çekmektedir. S›ra Sizde 2 Kültürün özellikleri flu flekilde özetlenebilir: • Ö¤renilir; kültür biyolojik veya miras yoluyla aktar›lmaz, ö¤renerek ve tecrübe ederek kazan›l›r. • Uyarlanabilir; kültür üzerinde de¤iflim veya uyarlama yapmak insan›n do¤al kabiliyeti dâhilindedir.

• Kuflaktan kufla¤a aktar›l›r; kültür ço¤alan bir birikimdir, kuflaklar aras›nda bir ba¤d›r. • Paylafl›l›r; kültür tek bir bireye de¤il, toplumun tüm bireylerine aittir. • S›n›rlay›c›d›r; kültür ait oldu¤u toplumu birtak›m ölçüler içine sokarak s›n›rlamaktad›r. • Simgeleyicidir; kültür bir olgunun baflka bir olgu taraf›ndan tan›mlanmas›, simgelenmesi veya kullan›lmas›d›r.

Yararlan›lan Kaynaklar Ak›n, B. (t.y.). “21.Yüzy›l›n Efli¤inde Küreselleflme ve Küresel ‹flletmeler”, http://www.bilgiyonetimi.org/cm/pages/mkl_gos.php?nt262, Eriflim Tarihi: 24.04.2006. Barnet, R. J. ve Cavahagh, J. (1995). Küresel Düfller ‹mparator fiirketler ve Yeni Dünya Düzeni, Çeviren: Gülden fien, Sabah Kitaplar›, Medya Holding, ‹stanbul. Bauman, Z. (1999). Küreselleflme - Toplumsal Sonuçlar›, Çeviren: Abdullah Y›lmaz, Ayr›nt› Yay›nlar›, Mart Matbaac›l›k, ‹stanbul. Boratav, K. ve Kansu, I. (1997). Ekonomi ve Küreselleflme, ‹mge Kitabevi, Ankara. Bozkurt, V. (2000). Küreselleflmenin ‹nsani Yüzü, Alfa Kitabevi, ‹stanbul. Cateora, P.R. (1997). International Marketing, IrwinMcGraw Hill ‹nternational Edition, London. Cengiz, E. (2002). Uluslararas› Pazarlamada Promosyon, Der Yay›nlar›: 344, ‹stanbul. Çat›, K. (2000). “Küreselleflen Dünyada Uluslararas› Pazarlama Aç›s›ndan Kültür”, Pazarlama Dünyas›, Y›l: 14, Say›: 2000-01. Edelman, R. (2002). “The Power of Public Relations in a Complex World”, Inside the Minds: The Art of Public Relations, Aspatore Books Inc. Eken, H. (2006). “Küreselleflme ve Ulus Devlet”, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Say›: 16. Ekin, N. (1996). Küreselleflme ve Gümrük Birli¤i, ‹stanbul Ticaret Odas› Yay›nlar› No: 32, ‹stanbul. Engin, ‹. (1990). “Kültür-Kiflilik ‹liflkisi”, Ankara Üniversitesi Dil, Tarih ve Co¤rafya Fakültesi Dergisi, Say›: 1-2, Ankara.


3. Ünite - Küreselleflme ve Kültür: S›n›rlar›n Belirleyicisi Kültür

Erem, T., Tek, Ö. B., Gegez, E. ve Börü, D. (t.y.). “Global Pazarlarda Pazarlama Stratejilerinin Tasar›m ve Uygulanmas›nda Kültürel Etkileflimin Rolü”, http://www.econturk.org/Turkiyeekonomisi/deniz4.pdf, Eriflim Tarihi: 07.05.2008. Ero¤lu, F. (2000). Davran›fl Bilimleri, Beta Yay›nlar›, ‹stanbul. Erol, M. (1999). “Sosyal ‹liflkilerin ‹çeri¤ini Belirleyen Etmenler”, Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, Say›: 10. Eser, Z. (2005). “Çok Uluslu ‹flletmelerde Pazarlama Karmas›n›n Küresel Boyutu”, Küreselleflme ve Çok Uluslu ‹flletmecilik (Ed. Oya Aytemiz Seymen ve Tamer Bolat), Nobel Yay›n Da¤›t›m, Ankara. Giddens, A. (2000). Elimizden Kaç›p Giden Dünya, Alfa Yay›nlar›, ‹stanbul. Giddens, A. (1998). Modernli¤in Sonuçlar›, Çeviren: Ersin Kufldil, Ayr›nt› Yay›nlar›, ‹stanbul. Greider, W. (2003). Tek Dünya ‘Küresel Kapitalizmin Manik Mant›¤›’, Çeviren: Yavuz Olagan, ‹mge Kitabevi, Ankara. Günefl, S. (2001). Medya ve Kültür, Vadi Yay›nlar›, Ankara. Güven, S. (2002). Sosyal Politikan›n Temelleri, Ezgi Kitabevi Yay›nlar›, Bursa. Güvenç, N. (1998). Globalizm, Yön Matbaac›l›k, ‹stanbul. Güzelcik, E. (1999). Küreselleflme ve ‹flletmelerde De¤iflen Kurum ‹maj›, Sistem Yay›nc›l›k, ‹stanbul. Hameyio¤lu, B. (2002). “Küreselleflme ve D›fl Ticaret Politikas›”, www.kirimdernegi.org.tr/kuresel-disticaret.htm, 01.09.02, Eriflim Tarihi: 23.05.2006. Hawkins, D. I., Best, R. J. ve Conney, K. A. (1992). Consumer Behavior Implications for Marketing Strategy, Irwin McGraw Hill, London. Huck, S. (2005). Internationale Unternehmenskommunikation, Hrsg. Claudia Mast, Universitaet Hohenheim, Stuttgart. Kumar, K. (2004). Ça¤dafl Dünyan›n Yeni Kuramlar› Sanayi Sonras› Toplumdan Post-Modern Topluma, Çeviren: Mehmet Küçük, 2. Bask›, Dost Kitabevi, Ankara. Kumbasar, A. (2000). Küreselleflme ve Toplumsal Denge, Cumhuriyet Gazetesi. Lützler, T. (2007). “Internationalisierung in Global Communications - eine Einführung”, Strategisch Kommunizieren und Führen, (Ed. Claudia Langen, Holger Sievert, Daniela Bell), Verlag Bertelmsmann Stiftung.

69

Maden, A. H. (1993). “Yönetim ve Kültür”, Ankara Üniversitesi Dil, Tarih ve Co¤rafya Fakültesi Dergisi, Say›: 1-2. Maruco, F. (1994). “The Right Way To Go Global”, Harvard Business Review. Masca, M. (1998). “Küreselleflmenin Ekonomik Yönden Analizi”, Celal Bayar Üniversitesi ‹.‹.B.F. Yönetim ve Ekonomi Dergisi, Say›: 4, Manisa. McPherson, B. D., Curtis, J. E. ve Loy, J. W. (1999). The Social Significance of Culture, Human Kinetics Books, Illinois. Meriç, C. (1998). Umran’dan Uygarl›¤a, ‹letiflim Yay›nlar›, ‹stanbul. Mittelman, J. H. (1997). Globalization: Critical Reflections, Lynne Reinner, London. Nally, M. (1991). International Public Relations, Kogan Page Ltd., London. Oktay, M. (1996). Halkla ‹liflkiler Mesle¤inin ‹letiflim Yöntem ve Araçlar›, Der Yay›nlar›, ‹stanbul. Oran, B. (2000). Küreselleflme ve Az›nl›klar, 3. Bask›, ‹maj Yay›nevi, Form Ofset, Ankara. Öymen, O. (2000). Gelece¤i Yakalamak, Remzi Kitabevi, ‹stanbul. Ritzer, G. (1998). Toplumun McDonaldlaflt›r›lmas›Ça¤dafl Toplum Yaflam›n›n De¤iflen Karakteri Üzerine Bir ‹nceleme, Çeviren: fien Süar Kaya, Ayr›nt› Yay›nc›l›k, ‹stanbul. Saran, M. (2005). “Kültürleraras› Yönetim ve Liderlik”, Çok Kültürlü Ortamlarda Halkla ‹liflkiler, Kurumsal ‹letiflim ve Yönetiflim (Ed. P›nar Eraslan Yay›no¤lu), ‹stanbul Ticaret Odas› Yay›nlar› No: 1, ‹stanbul. Tosun, N. B. (2005). “‹flletmeler Aç›s›ndan Uluslararas› ‹letiflim”, Ege Üniversitesi ‹letiflim Fakültesi Düflünceler Dergisi, http://iletisim.ege.edu.tr/iletisim/kurumsal/links/dusuncelerdergisi/index.pdf. Eriflim Tarihi: 14 Haziran 2006. Turan S. ve Aykoç, E. (2002). “Küreselleflme: Dünü, Bugünü, Yar›n›”, Trakya Üniversitesi Bilimsel Araflt›rmalar Dergisi, C Serisi, Cilt: 2, No: 1. Tutar, H. (2000). Küreselleflme Sürecinde ‹flletme Yönetimi, Hayat Yay›nlar›, ‹stanbul. Ural, E. G. (2005). “Çok Kültürlü Ortamlarda Halkla ‹liflkiler”, Çok Kültürlü Ortamlarda Halkla ‹liflkiler, Kurumsal ‹letiflim ve Yönetim, (Ed.P›nar Eraslan Yay›no¤lu), ‹stanbul Ticaret Üniversitesi, Yay›nlar›, No: 11, ‹stanbul. Wilcox, D. L. vd. (2000). Public Relations Strategies and Tactics. Longman Inc., USA.


70

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Woolard, E. S. (1996). “Global Companies Must Have a Human Face”, International Public Relations Review, Vol: 19, No: 2. Zentes, J. ve Swoboda, B. (1997). Grundbegriffe des Internationalen Managements, Schaeffer-Poeschel Verlag, Stuttgart. ——, —— (2004), http://www.liberal-dt.org.tr/guncel/125.05.2004, Eriflim Tarihi: 17.05.2006. ——,—— (1999). “Çapraz Kültürlerde Liderlik”. Özyaz›l›m Sitesi. Al›nan Adres: http://www.ozyazilim.com/ozgur/marmara/uluslararasi/caprazliderlik.htm, Eriflim Tarihi: 29 A¤ustos 2006. ——,—— (2003). “Uluslararas› Pazarlama”. SüperkobiKobi Arama Merkezi. http://www.superkobi.com/page.asp, Eriflim Tarihi: 29 A¤ustos 2006.


4

KÜRESELLEfiME VE KÜLTÜRLERARASI ‹LET‹fi‹M

Amaçlar›m›z

N N N N N

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; ‹letiflim olgusunu tan›mlayabilecek, ‹letiflim türlerini aç›klayabilecek, Kültür olgusu hakk›nda bilgi sahibi olabilecek, Kültürleraras› iletiflimi ve kültürleraras› iletiflime etki eden faktörleri aç›klayabilecek, Kültürleraras› iletiflimde yeterli düzeye nas›l ulafl›laca¤›na dair bilgi sahibi olabilecek bilgi ve becerilere sahip olacaks›n›z.

Anahtar Kavramlar • • • •

‹letiflim Kültür Kültürün S›n›fland›r›lmas› Kültür ve ‹letiflim ‹liflkisi

• Kültürlararas› ‹letiflimin Tan›m› • Kültürleraras› ‹letiflimi Etkileyen Faktörler • Kültürleraras› ‹letiflimin Yeterli¤i

‹çindekiler

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Kültürleraras› ‹letiflim

• • • • • • • •

G‹R‹fi ‹LET‹fi‹M ‹LET‹fi‹M TÜRLER‹ KÜLTÜR KÜLTÜRÜN SINIFLANDIRILMASI KÜLTÜR VE ‹LET‹fi‹M ‹L‹fiK‹S‹ KÜLTÜRLERARASI ‹LET‹fi‹M KÜLTÜRLERARASI ‹LET‹fi‹M‹ ETK‹LEYEN FAKTÖRLER • KÜLTÜRLERARASI ‹LET‹fi‹MDE ÇATIfiMA YÖNTEM‹ • KÜLTÜRLERARASI ‹LET‹fi‹M‹N YETERL‹⁄‹ • KÜLTÜRLERARASI ‹LET‹fi‹MDE BAfiARIYA ULAfiMANIN YOLLARI


Kültürleraras› ‹letiflim G‹R‹fi Do¤ada yaflam bilgi al›flverifli üzerine kuruludur. Hücresel boyutta bafllayan bu bilgi ak›fl› bakterilerden bitkilere, balinalara kadar farkl› yaflam formlar› aras›nda ve ayn› yaflam alan›n› paylaflan farkl› türler aras›nda kimi zaman ses, hareket veya kimyasal reaksiyonlar arac›l›¤›yla gerçekleflir. Bilgi nesilden nesile aktar›l›r, bu sayede yaflam›n çeflitlili¤i ve süreklili¤i sa¤lan›r. Canl›lar aras›ndaki bilgi al›flverifline genel anlamda iletiflim ad› verilir. Yaflad›¤›m›z zaman diliminin en büyük belirleyicisi teknik alandaki h›zl› ve sürekli geliflimdir. S›n›r tan›mayan iletiflim olanaklar›, geçmiflte birbirini asla görme ihtimali olmayan kiflileri bir araya getirebilmifl, ülkeler aras›ndaki s›n›rlar› kald›rm›fl ve insanlar› sürekli ve h›zl› bilgiye al›flt›rm›flt›r. Bu ortamda, farkl› kültürlerden insanlar›n bir araya gelmesi veya s›n›rlar ötesi iliflkiler kurmas› kaç›n›lmazd›r. Günümüz ihtiyaçlar›ndan hareketle üzerinde çal›fl›lmas› gereken bir kavram da kültürleraras› iletiflimdir. Kültürleraras› iletiflim, farkl› kültürlerden gelen bireyler ya da gruplar aras›nda gerçekleflen iletiflim etkinli¤idir. Kültürleraras› iletiflim yetisi ise en az iki kültürün bir araya geldi¤i bu ortamlarda, yabanc› kültürü tan›may›, ön yarg›lardan s›yr›l›p farkl›l›klar› hoflgörüyle kabul etmeyi, kendi kültürüne farkl› bir pencereden bakabilmeyi ve kendi kültürünü yabanc› bir kültüre anlatabilmeyi gerektiren çok yönlü bir kavramd›r. Kültürleraras› iletiflim, günümüzde önemi giderek artan bir olgu olarak de¤erlendirilmektedir. Özellikle 11 Eylül 2001’de Amerika’da ‹kiz Kulelere sald›r›lar›n sonucunda t›rmanan Arap ve Müslüman düflmanl›¤› asl›nda kendi kültürümüz d›fl›nda baflka kültürleri tan›mad›¤›m›z ve tan›mak için de bir çaba harcamad›¤m›z› bir kez daha göstermifltir. Marshall Mckuhan’›n Global Köy ad›n› verdi¤i küresel ça¤da devletler, milletler ve bireyler art›k farkl› kültürler ile yak›n temas kurmakta; ekonomik, siyasal ve kültürel birçok etkileflim türü içerisinde bulunmaktad›r. Bu anlamda farkl› kültürleri tan›mak, farkl›l›klar› anlamak ve onlara empatiyle yaklaflmak günümüzde kazan›lmas› gereken önemli nitelikler olarak alg›lanmaktad›r. Bu ünitede, kültür ve iletiflim kavramlar›n›, bir iletiflim türü olarak kültürleraras› iletiflimi, kültürleraras› iletiflimin yeterlili¤i ve kültürleraras› iletiflimde baflar›ya ulaflman›n yollar› için gerekli koflullar incelenecektir.


74

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

‹LET‹fi‹M

Kaynak: ‹letiflim sürecini bafllatan, mesajlar›n› al›c›ya gönderen kifli ya da kifliler ya da örgütlerdir. Mesaj: Bir fleyi iletmeyi isteyen kayna¤›n üretti¤i sözel, görsel ve görsel iflitsel sembollerdir. Kodlama: Bilginin, düflüncenin, duygunun iletime uygun, haz›r bir mesaj biçimine dönüfltürülmesidir. Kod açma: Mesaj›n yorumlanarak anlaml› bir biçime sokulmas› süreci olarak kavranabilir.

Latince communication sözcü¤ünün karfl›l›¤› olan iletiflim (Oskay, 1999: 15), toplumlar›n varolabilmesi için temel tafllardan birisidir. Literatürde 160’dan fazla iletiflim tan›m› yap›lm›flt›r. Bu tan›mlardan yola ç›karak en genel hâli ile iletiflim, karfl›l›kl› olarak iletilerin paylafl›m› fleklinde iflleyen bir süreçtir (Yüksel, 2001). Baflka bir ifade ile birbirlerine ortamdaki nesneler, olaylar ve olgularla ilgili de¤iflimleri haber veren, bunlara iliflkin bilgilerini birbirine aktaran ayn› olgular, sorunlar ve nesneler karfl›s›nda benzer yaflam deneyimlerinden kaynaklanan, benzer duygular tafl›y›p bunlar› birbirine ifade eden insanlar›n oluflturdu¤u topluluk ya da toplum yaflam› içinde gerçeklefltirilen tutum, yarg›, düflünce, duygu, bildiriflimlerine iletiflim denir. ‹letiflim, mesajlar arac›l›¤› ile gerçeklefltirilen toplumsal etkileflimdir ya da farkl› bir deyiflle dünyay› anlaml› k›ld›¤›m›z ve bu anlam› baflkalar› ile paylaflt›¤›m›z insani bir süreçtir (Türko¤lu, 2004: 21). ‹nsan›n yaflad›¤› toplumda kendisinden önce var olan kurallar› ö¤renmesi, di¤er inançlar› benimsemesi ve bunlara uygun olarak kendine verilen rolleri oynamas› yani toplumsallaflmas› iletiflim ile gerçekleflir. ‹nsanlar baflkalar›yla bir arada olabilmek, onlar› anlayabilmek, kendilerini anlatabilmek ve etkileyebilmek için iletiflim kurar. Bunun da ötesinde bireyler, kendileri ve baflkalar› ile iletiflim kurarak kifliliklerini de tan›mlama olana¤› kazan›r. ‹letiflim kifliler aras› iliflkinin her türünü ve giderek toplumlar› yaratan bir harç görevi görür. Bir di¤er deyiflle toplumsal yaflam›m›z, kifli olarak benli¤imizi var etmemiz, baflkalar› ile bir ifli gerçeklefltirebilmek için bir ifl grubu içinde düflünce üretmemiz, bunu davran›fllar›m›zla ifle dönüfltürebilmemiz, ancak iletiflim ile gerçekleflir (Gürgen, 1997). ‹letiflim, bu edimi gerçeklefltirenlerin toplumsal bir öbek içinde yaflamalar›ndan ve etkileflime dayal› bir edim olma gibi özelliklerinden dolay› belli bir süreklilik özelli¤i tafl›r. Bu nedenle iletiflim, belli bir bafllang›c› ve sonu bulunmayan, dinamik ve çeflitli unsurlarla etkileflim içinde olan karmafl›k bir dizi süreçlerin bileflkesi ve bütünü olarak ortaya ç›kmaktad›r. ‹letiflimi kuranlar aras›nda etkileflimin nerede bafllay›p nerede bitti¤ini belirlemek son derece zor oldu¤undan, iletiflim sürecinde belli ve kesin bir bafllang›ç ve sondan söz edebilmemiz de oldukça zordur. ‹letiflim bir süreç olarak çeflitli ögelerden oluflur (Aziz, 2008). Bunlar: • Kaynak, • Mesaj, • Kodlama-kod açma, • Kanal

fiekil 4.1 ‹letiflim Süreci Ögeleri. Kaynak: Aziz, Aysel. (2008) ‹letiflime Girifl. Aksu Yay›nlar›, ‹stanbul.

Gürültü

Kaynak

‹leti

Geri Bildirim

Al›c›


4. Ünite - Kültürleraras› ‹letiflim

• Al›c›, • Geribildirim, • Gürültü. Kaynak; iletiflimi bafllatan, iletmek istedi¤i duygusu, düflüncesi, fikirleri vb. bir mesaj› olan kifli ya da kiflilerdir. Kaynak bir düflünceyi, duyguyu, fikri ceflitli kelimeler, rakamlar, iflaretler, beden hareketleri, yüz ifadeleri gibi sembollerle kodlayarak bir mesaj hâline getirendir. Mesaj; kaynak ile al›c› aras›nda iletiflimin kurulmas›n› sa¤layan, sembollerle oluflturulmufl ve belirli bir biçimi, anlaml› bir bütünlü¤ü olan iletiflim sürecinde aktar›lmak istenenleri tafl›yan bir ögedir. Mesaj, kayna¤›n al›c›ya iletmek istediklerini kodlara ya da simgelere, di¤er bir ifade ile sözlü ya da sözsüz iflaretlere dönüfltürmesi ile oluflmaktad›r. Kod, bir kültür ya da alt kültürün üyelerinin paylaflt›¤› bir anlam sistemidir. Mesaj›n iki eleman› bulunmaktad›r. Biri içerik di¤eri ise yap›d›r. ‹çerik anlam boyutunu yap› ise simgeleri ve kodlar› ifade etmektedir. Anlam, insanlarca yarat›lan, ö¤renilen, de¤iflen bir fley olup hem toplumsal yaflant›larla ilgili kültürel bir boyutu hem de bireysel yaflant›larla ilgili öznel bir boyutu içermektedir. Kodlama; bir mesaj›n, iletiflim kanal›n›n özelliklerine uygun olacak flekilde bir simgelefltirme sistemi arac›l›¤› ile fiziksel olarak iletilebilecek veya tafl›nabilecek bir biçime çevrilmesidir. Örne¤in basit bir el hareketinden karmafl›k bir matematik formülüne kadar genifl bir alan› kapsayabilir. Kanal; iletiflim sürecinde kaynak ve al›c› aras›nda mesaj›n iletilmesini sa¤layan yoldur. Kanal, televizyon, radyo, telefon, ‹nternet gibi araçlar›n yan› s›ra kifliler aras› iletiflim sürecinde konuflma ile aktar›lan sözcükler; ses, jest ve mimikler olabilmektedir. Al›c›; bir iletiflim sürecinde kaynaktan gelen mesajlar› yorumlayan ve bunlara çeflitli flekillerde tepkide bulunan kifli ya da gruplard›r. Geri bildirim; al›c›n›n gönderene verdi¤i tepkidir. Bu tepki, mesaj› gönderen kifliye, mesaj›n nas›l yorumland›¤› ve genel olarak iletiflimin nas›l al›nd›¤› hakk›nda bilgi vermektedir. Gürültü; iletiflim sürecinde kaynak ile hedef aras›ndaki ortak alg›laman›n oluflmas›n› etkileyen fiziksel ya da soyut birtak›m unsurlard›r. Dinamik bir yap›ya sahip olan iletiflim sürecinde bulunan bu ögeler iletiflimin baflar› ile aç›s›ndan büyük önem tafl›maktad›r. Etkili bir iletiflimin gerçeklefltirilebilmesi için her bir ögenin ifllevinin çok iyi bilinmesi gerekmektedir. Bunun yan› s›ra kayna¤›n mesaj› al›c›n›n özelliklerine göre kodlamas›, uygun kanallar› seçmesi, al›c›n›n içinde bulundu¤u koflullar› dikkate almas›, geri bildirimi do¤ru bir flekilde de¤erlendirmesi ve engel oluflturabilecek gürültü ögelerini göz ard› etmemesi etkili bir iletiflim süreci için gerekli olan di¤er önemli unsurlard›r (Akt: Yal›m, 1012). Bir iletiflim olgusunun hayata geçebilmesinin ilk koflulu olarak ortada belli bir iletinin olmas› gerekmektedir. ‹nsanlar›n anlayabilece¤i flekilde dile getirilen ya da belirtilen bir olay, düflünce ve kanaatler sözü edilen iletileri meydana getirir. ‹flte bu anlam yap›s›yla iletiler bir bak›ma, toplumlar› “yaratan” iletiflimin de temel kayna¤›n› oluflturmaktad›r. Dinamik bir yap›ya sahip olan iletiflim sürecinde bulunan bu ögeler iletiflimin baflar› ile yürütülebilmesi aç›s›ndan büyük önem tafl›maktad›r. Etkili bir iletiflimin gerçeklefltirilebilmesi için her bir ögenin ifllevinin çok iyi bilinmesi gerekmektedir. Bunun yan› s›ra kayna¤›n mesaj› al›c›n›n özelliklerine göre kodlamas›, uygun kanallar› seçmesi, al›c›n›n içinde bulundu¤u koflullar› dikkate almas›, geri bildirimi do¤ru bir flekilde de¤erlendirmesi ve engel oluflturabilecek gürültü ögelerini göz ard› etmemesi etkili bir iletiflim süreci için gereklidir. ‹nsanlar uzun y›llar yüz yüze iletiflim kanallar›n› kullanm›flt›r. Günümüzde de en önemli iletiflim tarz› yüz yüze iletiflimdir. ‹nsanlar, gündelik hayatlar›n› bu ileti-

75

Kanal: Ifl›k, radyo ve ses dalgalar›, telefon kablolar› ve sinir sistemi gibi mesaj› tafl›yan araçlard›r. Al›c›: Kayna¤›n gönderdi¤i mesaja hedef olan kifli, grup ya da kitledir. Geribildirim: Al›c›n›n, kayna¤›n mesaj›na verdi¤i yan›tt›r. Gürültü ögesi: ‹letiflim sürecini bozan unsurlard›r.


76

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

flim tarz›na ba¤l› olarak sürdürür. ‹nsanl›¤›n en eski iletiflim biçimi olan yüz yüze iletiflim günümüzde de varl›¤›n› ve önemini sürdürürken bir yandan biriciklik niteli¤ini kaybetmifl, di¤er yandan toplumsal iliflkilerin bir sonucu olarak pek çok ayr›ma u¤ram›fl, tarihsel süreç içerisinde yüz yüze iletiflimin yan› s›ra yeni iletiflim tarzlar› gelifltirilmifltir. SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

1

‹letiflim süreci SIRAögeleri S‹ZDE nelerdir? Maddeler hâlinde özetleyiniz.

‹LET‹fi‹M TÜRLER‹

D Ü fi Ük›sataslara NEL‹M ‹letiflim belirli ayr›l›r. Bu k›staslar›n bafl›nda mesajlar›n iletildi¤i ortam gelir. Bu bak›mdan iletiflim türlerini öncelikle hangi ortamlarda hangi kanallar yolu yap›ld›¤›na sözlü, yaz›l› ve sözlü olmayan iletiflim olarak klasik bir S O bak›larak R U grupland›rma ile üçe ayr›l›r. ‹letiflim türlerinde di¤er bir grupland›rma ise iletiflimin ba¤lam›na, çerçevesine D‹KKAT ve kimler aras›nda meydana geldi¤ine bak›larak yap›lan grupland›rmad›r. Bu tür grupland›rmada yedi farkl› iletiflim türü söz konusudur (Aziz, 2008). SIRA S‹ZDE gibidir; Bunlar afla¤›daki • ‹çsel iletiflim, • Kifliler aras› iletiflim, AMAÇLARIMIZ • Grup/tak›m iletiflimi, • Kamu iletiflim, • Örgütsel K ‹ T iletiflim, A P • Kitlesel iletiflim, • Kültürleraras› iletiflim. Yap›lanT Earaflt›rmalara göre toplumlar›n kulland›¤› iletiflim türleri içerisinde çokLEV‹ZYON tan aza do¤ru flöyle bir piramit oluflturulmufltur (Aziz, 2008). Piramitin birinci basama¤›nda içsel iletiflim vard›r. Her insan kendi duygular›n› düflüncelerini içsel olarak dile getirir, analiz eder, yorumlar ve di¤er iletiflim türle‹ N Tö¤rendi¤i ERNET ri ile bildi¤i, gözlemledi¤i iletileri de yine kendi duygular› ile al›r, karfl›laflt›r›r, yorumlar. ‹nsan sürekli iç dünyas› ile iletiflim içerisindedir. ‹nsan en çok kendisi ile konuflur. Piramidin ikinci basama¤›nda kifliler aras› iletiflim vard›r. ‹nsan toplum içinde günlük yaflam›n› sürdürebilmek için iletiflimde bulunur, bulunmak zorundad›r. Piramidin üçüncü basama¤›nda, bireylerden oluflan gruplarla tak›mlarla yap›lan iletiflimdir. Bu gruplar, bireylerin içinde bulundu¤u ortama kendi ekonomik statüsüne göre de¤iflebilir. Piramidin dördüncü basama¤› kamusal iletiflimdir. Yine birey genifl halk kitleleri ile farkl› iletiflim araçlar›n› gelifltirmek için iletiflimde bulun›r. Bu di¤erlerine göre daha s›n›rl›d›r. Piramidin beflinci basama¤›n› ise kiflinin ifl yaflam› oldu¤u varsay›ld›¤›nda, ifl yaflam›ndaki iletiflimi yani örgütsel iletiflim oluflturur. Buradaki iletiflimin yo¤unlu¤u, bireyin ifl yaflam›ndaki konumu, örgüt içerisindeki gereksinimi olan iletiflimin tipi ve türü belirler. Piramidin alt›nc› basama¤›n› oluflturan iletiflim türü kitlesel iletiflimdir. Bu tür iletiflim piramidin en üstlerinde yer almas› biraz flafl›rt›c› gibi görünse de göreli olarak do¤ru kabul edilmesi gerekiyor. Kitlesel iletiflim her ne kadar günlük yaflant›m›z›n ayr›lmaz bir parças› olarak gözüküyorsa da hâlâ radyo dinlemeyen, televizyon izlemeyen, ‹nternet kullanmas›n› bilmeyen kiflilerin ve özellikle de geri kalm›fl

N N


77

4. Ünite - Kültürleraras› ‹letiflim

yörelerdeki kabile yaflamlar›ndaki insanlar›n varl›¤› düflünüldü¤ünde, kitlesel iletiflimin yerinin piramidin tepelerinde olmas›n› çok da yad›rgamamak gerekir. Piramidin tepesinde ise kültürleraras› iletiflim vard›r. Küreselleflen ve globalleflen dünyam›zda toplumlar›n birbirlerine gereksinimi oldu¤u bilinmekle birlikte, baflka bir kültürle tan›flmadan, iletiflim kurmadan da yaflam sürdürülebilmektedir. fiekil 4.2 ‹letiflim Ba¤lam›na Göre ‹letiflim Piramidi.

Kültürleraras› ‹letiflim Kitlesel ‹letiflim Örgütsel ‹letiflim Kamu ‹letiflimi Grup ve Tak›m ‹letiflim Kifliler Aras› ‹letiflim ‹çsel ‹letiflim

KÜLTÜR ‹nsanlar›n günlük yaflamlar›nda en yo¤un kulland›¤› kavramlardan biri de kültürdür. Günlük kullan›mda kültür iyiyi, rafine olmuflu, sanat›, inceyi, yontulmuflu, davranmas›n› iyi bileni, e¤itilmifli s›n›fsal ba¤lamda üst seviyede olan› anlatmak için kullan›l›r (Erdo¤an, 2005: 135) fakat bir toplumu oluflturan bireylerin ya da toplumsal gruplar›n yaflam biçimlerine göndermelerde bulunan, böylece toplumsal yaflam›n maddi ve manevi süreklili¤ini mümkün k›lan kültürün, insan ile ilgili di¤er pek çok kavram gibi birbirinden farkl› say›s›z tan›m› yap›lm›flt›r. Kültürün kendisi bir dizi yan anlama sahip, oldukça genifl bir kavramd›r. Edward Said’in “kendimizi evimizde hissetti¤imiz yer” olarak nitelendirdi¤i kültür, sade ve anlafl›l›r görünmesine ra¤men sosyal bilimler aç›s›ndan çok farkl› flekillerde ele al›nm›fl; her disiplin ve disiplin uzman› bu kavram› de¤iflik betimlemelerle tan›mlam›flt›r. Bu çerçevede kültür, muhtemelen sosyal bilimlerde kullan›lan kavramlar›n en kapsaml›s› ve farkl› yönleriyle ele al›nan, hayat›n her alan›yla ilintilendirilebilen çok genifl bir kavramd›r (Geçer, 2007). Kültür, Latince “cultura” kavram›ndan ileri gelir. ‹lk zamanlarda bir fleyi ekip yetifltirme veya bakma sürecinde verilen ad olarak kullan›lan (Alemdar ve Erdo¤an, 1994: 167) kültür kavram›, etimolojik aç›dan do¤adan türemifl bir kavramd›r (Eglaton, 2005: 9) ve Raymond Williams, kültürün bafllang›çtaki bu anlam›n›n zamanla zihin yetifltirimine do¤ru geniflledi¤ini belirtir (Williams, 1993).

Kaynak: Aziz, Aysel. (2008) ‹letiflime Girifl. Aksu Yay›nlar›, ‹stanbul.


78

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Kültür kavram›, antropologlar taraf›ndan ilk defa 19. yüzy›l›n sonlar›nda gelifltirilmifl, ilk aç›k ve kapsaml› tan›mlama ise ‹ngiliz Antropolog Sir Edward Burnett Tylor taraf›ndan yap›lm›flt›r. Tylor, 1871’deki yaz›lar›nda kültürü, “kiflinin toplumun bir üyesi olarak kazand›¤› bilgi, inanç, sanat, hukuk, ahlak, âdet, gelenek, al›flkanl›k ve yeteneklerin karmafl›k bütünü olarak tan›mlam›flt›r (Havilland ve di¤erleri, 2008: 102). Giddens’a göre kültür, bir toplumu oluflturan bireylerin de¤erlerini, takip ettikleri normlar›, ürettikleri materyalleri, yaflama flekillerini, giyim tarzlar›n›, dinî törenlerini, evlilik geleneklerini, aile hayatlar›n›, e¤lence âdetlerini içerir (Giddens, 2005: 31). Siegelaub’a göre kültür, tarihsel olarak saptanm›fl bir grup veya s›n›f›n kendi maddi ve sosyal varl›¤›n› yaratma, yeniden üretme ve gelifltirmedeki kendine özgü yolu olarak tarif edilebilir. Bu yaratma yolu sadece üretme biçimi veya fleklini kapsamaz, ayn› zamanda bilinçli-bilinçsiz inançlar, de¤erler ve fikirler, hisler, genel jestler, günlük hayat al›flkanl›klar›, dil ve iletiflim herhangi bir kültürü oluflturur (Alemdar ve Erdo¤an, 1994: 171). Smith kültürü kolektif yaflam tarz›, inançlar, stiller, de¤erler ve semboller repertuvar› olarak tan›mlar. Geetz’e göre kültür, paylafl›lan anlamlar sistemidir. Hall ise kültürü iletiflim olarak tan›mlar. Fiske, kültürü sosyal deneyimin sürekli anlam› ve sosyal deneyimden sürekli anlam üretme süreci olarak (Erdo¤an, 2005: 136) Stevenson ise kültürü özneleraras› üretilen ve kamusal olarak sürdürülen bir görüngü olarak aç›klar (Stevenson, 2008: 85). Kültür, kiflilerin davran›fllar› hakk›nda bize bilgi veren ve bu davran›fllarda yans›mas›n› bulan soyut görüfller, de¤erler ve dünyaya dönük alg›lardan oluflur. Kültür, bir toplumun üyeleri taraf›ndan paylafl›l›r ve o toplumun üyeleri taraf›ndan anlafl›l›r davran›fllar üretir. Kültürler bize biyolojik olarak atalar›m›zdan miras kalmam›flt›r; kültür ö¤renilir ve kültürün bütün de¤iflik parçalar› bütünleflmifl bir biçimde ifllev görür. Her kültür, insanlar›n sorunlar›n› çözmeye yard›m› olacak düflünce ve eylemler için bir k›lavuz niteli¤indedir. Devam edebilmesi için kültür ve o kültüre göre yaflayanlar›n temel gereksinimlerini karfl›layabilmeli ve toplulu¤un üyelerinin düzen içinde yaflamas›n› sa¤layabilmelidir. Böylece bir kültür, bireylerin kiflisel ç›karlar› ve bütünsel olarak toplumun ihtiyaçlar› aras›nda bir denge kurmal›d›r. Bunlara ek olarak bir kültür, yeni koflullara uyum sa¤lamak ya var olan koflullara uyum sa¤lamak ya da var olan koflullara dönük alg›lar› de¤ifltirmek için bir de¤iflme kapasitesine de sahip olmal›d›r. Kültürel de¤iflimler her toplumda, her zaman görülür. Çünkü her nesil, kendi tecrübesine dayanarak kültüre bir fleyler katar ve kültürdeki eskiyen, gerçekli¤ini yitiren unsurlar› kültürden atar. Böylece kültür XVIII. yüzy›l Alman tarihçilerinin de dedi¤i gibi ilerlemenin bir ürünü hâline gelir. Geleneksel ögeleri her geçen gün kültüre eklenen yeni tekniklerin, de¤erlerin tasar›mlar›n etkisi ile yok olma bask›s› alt›nda kal›r. Fakat ço¤u zaman yeni ögeler eskilerin yok edilmesini ya da dönüfltürülmesini gerektirir. Dolay›s›yla tüm kültürler sürekli olarak evrim geçirirler.

KÜLTÜRÜN SINIFLANDIRILMASI Farkl› dünya görüflleri ve farkl› s›n›fland›rmalara göre kültür gruplara ayr›l›r. Bu gruplar›n önde gelen ilki, alçak ve yüksek kültür ayr›m›d›r. S›n›fl› toplumlarla birlikte kültürün yüksek kültür / düflük kültür olarak iki ayr› koldan yay›lmas› kültür konusunda günümüze dek süregelen tart›flmalar›n bafllang›c›n› olusturur. Tarih boyunca kültür genellikle iki ayr› kanaldan geliflir. Yöneticilerin ve onlara ba¤l› ayd›nlar›n yaratt›¤› “yüksek kültür” ve yönetilenlerin yaflam›ndan ç›kan “halk kültürleri.” Bu ayr›m özellikle Orta Ça¤’da oldukça nettir. “Yüksek


79

4. Ünite - Kültürleraras› ‹letiflim

kültür” aristokrasinin varolufl biçimini gösterirken “halk kültürleri” köylülerin yaflam›nda önemli bir yer tutar. Yüksek kültür tüketicileri, yüksek e¤itimli kiflilerdir; bu yüzden iletilebilme araçlar›, yap›t›n kendisidir. Ürün (yap›t) çok pahal› ve de¤erlidir. Mülkiyeti sahipten sahibe geçebilir. Bilinen ve ünlü bir yarat›c›s› vard›r. Yarat›c› yetenekli ve beceriklidir. Halk kültürünün biçimi basittir. Her türlü duyu ya da gelenek arac›l›¤› ile do¤rudan aktar›labilen ya da iletilebilen bir yap›dad›r, anonimdir. Pazar için üretilmez, herkes için paras›zd›r. Kifliden çok, kullan›m› aç›s›ndan grup mülkiyetindedir. Bireysel olarak (dans d›fl›nda) sunulur. ‹çinden ç›kt›¤› grubun de¤er yarg›lar›n› içerir ve iletir. Bu kültürel ürünlerini üreten ve tüketen aras›nda toplumsal statü fark› yoktur. Modern insan›n yaflam›ndaki de¤iflimlerle birlikte kitle kavram› ve kitle kültürü ayr›mlamas› da kültür s›n›fland›rmalar› içerisine girmifltir. Kitle kavram›, s›n›rlar› belirsiz bir kavram olmakla birlikte günümüzde say›s› belli olmayan insan çoklugunu anlat›r. “kitle kültürü, seçkin kültürün alt›nda, halk kültürünün üstünde, yaflam al›skanl›klar›n›n yeniden üretimine dayal› bir kültürel yap›d›r. Kitle kültürünün varolufl nedeni kitlelerin gereksinimlerini karfl›lamak amaçl› degildir: Kitleler halinde üretim yapan bir endüstrinin hem ürünü hem de tüketici kitlesini biçimlendirmesi, dolay›s›yla üretimi sosyallefltirip herkesi üretime ve tüketime katarak zenginli¤in yarat›lmas› ve yarat›lan zenginli¤in büyük bir k›sm›n›n sermaye sahiplerine ayr›lmas›d›r. Popüler kültür ise kitle kültürünün somut flekillerinden birisidir. Kitle kültürü tekelci kapitalizmin hem mal hem de imajlar sat›fl›n› yapan uluslaras› pazar›n de¤iflmelerine ve ihtiyaçlar›na göre biçimlenip de¤iflebilen, önceden yap›lm›fl, önceden kesilip biçilmifl ve paketlenip sunulmufl bir kültürdür. Bu yolla kapitalizm, kitleleri ücretli köle olarak kullanarak kitlelerin tüketimi için üretim yaparak hem pazar›n› geniflletir, canl› tutar hem de etkin bir bilinç yönetimi yapar. Popüler kültür kitle kültürü pazar›nda en h›zl› de¤iflen, en popüler ürünleri ve tüketimleri anlat›r. Popüler kültürde de¤iflim süreklidir. Müzik alan›nda, popüler olanlar her hafta de¤iflen top 10 içine girenlerdir. Giyimde popülerlik, mevsimsel de¤iflen moda ile gelen güdümlü tercih ve yaflamd›r. Yeme içme de Pepsi, Coca Cola, Marlboro, Kent, Pizza Hut, Pizza King, Mc Donalds aras›ndaki yar›fl “özgür seçim” için tüketici kazanma yar›fl›d›r. ‹rfan Erdo¤an (2000: 137) ‹letiflimi Anlamak isimli kitab›nda kültür s›n›fland›rmalar›n› düdük örne¤i üzerinden oldukça basit ve anlafl›l›r biçimde flöyle aç›klamaktad›r: “Bizim köyde su kenar›nda sö¤üt a¤açlar› vard›r. Do¤an›n bir parças›. Küçükken sö¤üdün dallar›ndan bir parça keser ve b›çakla flekil vererek düdük yapard›k. O kesti¤imiz dal a¤açtayken do¤ayd›. Biz onu kesip düdük yapt›ktan sonra art›k do¤a de¤ildir. Düdük yap›l›fl ve kullan›l›fl biçimi ile bir kültürü ifade eden ürün olur. O düdük yerelin bir yaflam tarz›n›n bir ifadesidir, o yerin materyal kültürünün bir göstergesidir. Pazar için üretilmemifltir, dolay›s›yla emtia de¤ildir. Biz kendimiz öttürmek ve arkadafl›m›z›n ve kendimizin öttürmesi içn yapard›k. Halk kültürüne yani bize aitti. O düdük fabrikada kitleler halinde üretilip, pazara sat›fl için sunuldu¤unda, kültürel bir emtia/mal olur. O düdü¤ü ancak paray› ödeyip sat›n alan öttürebilir art›k. Düdük belli bir kitle üretim tarz›n›n ve bu tarz›n Pazar sisteminin materyal ve düflünsel olan›n›n ifadesidir. O düdük direnifli ifade eden bir flekilde kullan›ld›¤›n-

Kitle: Say›s› belli olmayan insan çoklu¤u.


80

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

da, o düdükle üretilen kültür direniflin kültürü olur. Böylece materyal bir kültürel ürünle materyal olmayan bir kültürel ürün direniflin kültürü olur. Böylece materyal bir kültürel ürünle materyal olmayan bir kültürel ürün (Müzik) üretilir. Bu müzik ile direnifl ifade edilir, direnifl duygusu desteklenir, dayan›flma yeniden üretilir. Dikkat edilirse, kültürel üretim sadece bir materyalin veya materyal olmayan›n üretimi ile bitmiyor. O düdük Top 40 listesinde kullan›lan popüler bir araç oldu¤unda, kapitalist popüler kültüre ait olur, kapitalist pazara pazarlamaya ve bilinç yönetimine önemli katk›da bulunur. O düdük saray müzi¤i üretiminde kat›ld›¤›nda, yüksek kültürü üreten bir araç olur. Bu kültür sadece bir s›n›fa aittir ve o s›n›f› di¤er s›n›flardan ay›rmak için tan›mlamada kullan›l›r. Bu nedenle o s›n›f taraf›ndan di¤er s›n›flara karfl› korunur. Klasik müzik kitle üretim teknolojileri ile kopyalan›p ço¤alt›larak di¤er s›n›flar›n kullan›m› için pazara sunuldu¤unda, kitle kültürü, afla¤› kültür ve SIRA S‹ZDE yüksek kültür tart›flmas› bafllar.”

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹ M

2

Burjuva: ya D SÜ fiOÜ RN‹flçi EUL ‹(proletarya) M da soylu s›n›f›na dâhil olmay›p özelli¤ini zenginli¤inden alan kentli S Bu kifli.D ‹OK Rkimselerin K AUT oluflturdu¤u sosyal s›n›fa da burjuvazi denir. D ‹ KS‹ZDE KAT SIRA Aristokrasi: ‹ktidar›n imtiyazl› ve genellikle soya ba¤l› bir toplum s›n›f›n›n SIRA bulundu¤u S‹ZDE siyasi elinde AMAÇLARIMIZ hükûmet fleklidir.

AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET

Siz de düdükSIRA örne¤inde S‹ZDE oldu¤u gibi bir örnek bularak kültürel s›n›fland›rmalar› aç›klay›n›z? D Ü fi Ü N E L ‹ M

1960’lar›n popüler olan bir ayr›m egemen kültür ve karfl› kültür ayr›m› olmuflD ÜS fiOÜ NREiçine UL ‹ M burjuva pratiklerine ve ekonomik, iliflkilerine alternatif düntur. Karfl› kültür ya görüflü ve iliflki tarz› sunan dünya görüflleri girer. Karfl› kültürün belli bir bölümü yasal kurallar DS ‹OK KR AUTd›fl›na itilince yeralt› kültürü alt grubu olufltu. Bu karfl› kültürlerin en belirgin üretimi siyasal mücadelelerde, gazete ve dergi ç›kartmada, yeralt› veya alternatif film gelenekleri yaratmada görüldü. D ‹ K S‹ZDE KAT SIRA Kültürel incelemelerin 1970’lerde yükselmesiyle ard›ndan çeflitli yaklafl›m tarzlar› içinde farkl›laflmas› ile karfl› kültür kavram› ortadan silindi, s›n›f kültürü ço¤unSIRA ve S‹ZDE lukla rededildi yerini gençlik, ihtiyarl›k, lezbiyenlik, cinsiyet efl cinsellik dâhil alt AMAÇLARIMIZ kültürler ald›.

N N N N

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P için ‹rfan Erdo¤an’›n ‹letiflimi Anlamak isimli kitab›na ulaflaKültür s›n›fland›rmas› bilirsiniz. K ‹ T A P

KÜLTÜR ‹L‹fiK‹S‹ T E L E VE V ‹ Z Y O‹LET‹fi‹M N ‹letiflim, insanlar aras›nda gerçekleflen bir al›flverifl sürecidir. Bu süreçte insanlar birbirlerineT Eduygular›n›, bilgilerini ve sembollerini aktar›rlar. Baflkalar› ile iletiflim LEV‹ZYON kurarken bilincinde olmasak da daima içinde yetiflti¤imiz ve yaflad›¤›m›z kültürün ‹NTERNET belirledi¤i bir çerçeve içinde geziniriz. ‹letiflim aç›s›ndan bak›nca, kültür için insanlar›n deneyimlerini yorumlamada ve eylemlerine karar vermede rehber ald›klar› ‹ N T E R N E T da denebilir. Di¤er bir taraftan, insanlar da birbirleri ile kuranlamlar dokusudur duklar› iletiflim sayesinde içinde yaflad›klar› toplumu ve kültürünü hem oluflturur hem de de¤ifltirir. ‹nsanlar gerek özel gerek ifl yaflamlar›nda hergün pekçok insanla iliflki kurabilmekte, hatta o an bulunduklar› ortam ve çevreye göre hiç fark›nda olmadan iletiflim tarzlar›n› kolayca de¤ifltirebilmektedir. Bunu çok basit bir örnekle günümüz için canland›rabiliriz: Evlilik ve yuva kurma üzerine herhangi bir sohbeti, mesela, bir cenaze töreninin ard›ndan, bir de dü¤ün ortam›nda yapt›¤›m›z› düflünelim. Hiçbir zaman herhangi bir kifliden uyar› da ö¤üt almadan da sohbetlerimizin tarz ve üsluplar›, bu de¤iflik ortamlar›n özellik ve koflullar›na göre birbirinden tamamen farkl› olacakt›r. Ayn› kültür kal›plar›, insanlarla iletiflimimizi kolaylaflt›r›rken baflka kültürlerin fertleri ile kurdu¤umuz iletiflim anlar›nda sorun yaratabilmektedirler. Bu nedenle içinde bulundu¤umuz kültürel yap› bizim ile ayn› kültürel yap› içerisinde bulunan insanlar için iletiflim sürecinde bir kolayl›k sa¤larken


4. Ünite - Kültürleraras› ‹letiflim

farkl› bir kültürel yap›daki insanlarla ile iletiflim kurmak o kültürü bilmiyorsak bir sorun teflkil etmektedir (Ügeöz, 2003).

KÜLTÜRLERARASI ‹LET‹fi‹M Kültürleraras› iletiflim (inter/cross cultural communication) farkl› topluluklar›n, kültürlerin aras›nda yap›lan iletiflim türüdür. Bu tür iletiflimde kaynak ve al›c› taraf ayn› kültürün insanlar› de¤il, farkl› yaflam biçimlerine sahip, farkl› kültürlerin insanlar›d›r. Dolay›s›yla her iki taraf aras›nda kullan›lan ortak dilden, bu dilin sembollerine kadar anlam farkl›l›¤› vard›r. Kullan›lan temel söz varl›¤› ayn› olsa bile, o sözcüklerin tafl›d›¤› anlamlar fakl›d›r. Bu konuda en güzel örnek, ayn› dili konuflan Türk topluluklar› devletlerinde örne¤in, Azerbaycan’›n temel söz varl›klar›ndaki sözcüklere yüklenen anlamlar ile Türkiye Türkçesindeki kullan›lan sözcüklerin tafl›d›¤› anlamlar farkl›d›r. Bu bak›mdan farkl› kültürlerde bulunan kifliler aras›ndaki iletiflimin kendine özgü özellikleri vard›r. Bunlar› bilmeden farkl› kültürlerde bulunan insanlarla etkili bir iletiflim kurulamayaca¤› aç›kt›r. ‹letiflimin baflar›l› olabilmesi için her iki tarafta bulunan kiflilerin birbirlerinin kültürlerini iyi tan›malar› ve bilmeleri gerekir. Ügeöz (2003), afla¤›daki örnek olayda böylesi bir durumu aç›klam›flt›r (Aziz, 2008). “Bir pazar sabah› gözlerini aç›nca saatin oldukça ilerlemifl oldu¤unu gören Fatma Han›m, kendisini daha erkenden uyand›rmad›¤› için Alman efli Stefan Bey’e sitem eder. Stefan Bey ise, Fatma Han›m’›n bir ay› gibi uyudu¤unu gördü¤ü için, onu daha erken uyand›rmad›¤›n› söyler.”

Bu olay karfl›s›nda Fatma Han›m k›zar ve sinirlenir Ama Stefan Bey bu duruma bir anlam veremez. Çünkü onun kültüründe ay› gibi uyumak deyimi son derece normaldir. Bu durum baflka kültürlerin fertleri ile kurdu¤umuz iletiflim anlar›nda sorun yaratabildi¤ini göstermektedir. Farkl› olgular farkl› kültür ortamlar›nda farkl› anlamlara sahip olabilmektedir. Kültürleraras› iletiflim, farkl› kültürler ya da alt kültürler bu kültürlerin ve alt kültürlerin üyeleri aras›ndaki iletiflim, etkileflim ve deneyimleri anlamland›rmaya çal›flmaktad›r (Mutlu, 2004: 202). Böylelikle farkl› kültürlerin mensuplar› aras›nda gerçekleflen iletiflim süreçlerinin anlafl›lmas›, aç›klanmas› ve bu iletiflim süreçlerinin yap›s›, karakteristikleri vb. ile ilgili öngörülerde bulunulmas› amaçlanmaktad›r. Söz konusu hedefin ortaya konabilmesi ise etkileflim sürecine giren kültürlerin ve farkl›l›klar›n iletiflim aç›s›ndan incelenmesini ve tan›nmas›n› gerektirmektedir (Kartar›, 2006: 12-13). Farkl› kültürlerin üyeleri aras›nda gerçekleflen iletiflim süreçlerinde etkili olan ya da bu süreçleri belirli düzeylerde biçimlendiren birtak›m faktörler bulunmaktad›r. Kültürleraras› iletiflimi etkileyen bu faktörler, ayn› zamanda koflullara göre insanlar›n karfl›s›na engel, zorluk ya da bariyerler olarak da ç›kabilmektedir. Bu noktada her fleyden önce iletiflimin bir kültürel ba¤lamdan ç›k›p gelen ya da konuflan insanlar aras›nda gerçekleflti¤i ve bu nedenle içinde bulunulan kültürün iletiflim sürecine etkisi dikkate al›nmal›d›r. Çünkü nas›l ki bir insan›n kültürü onun iletiflimini etkiliyor ise farkl› kültürlerin de kendi üyelerinin iletiflim biçimlerini farkl› flekillerde etkilemesi kaç›n›lmaz olmaktad›r. Dolay›s›yla bu durum, kültürleraras› iletiflim süreci içerisinde ortaya ç›kan engeller konusunda temel ba¤lant› ve çözümleme noktas›n› oluflturmaktad›r (O¤uz, 2002: 25).

81


82

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Kartar› (2006), kültürleraras› iletiflim sürecine etki eden faktörleri; “normlar, roller, etnomerkezcilik, belirsizlik ve kayg›, kal›p düflünceler ve ön yarg›lar” fleklinde s›n›fland›rmaktad›r. Benzer flekilde, kültürleraras› iletiflimde bariyer olarak nitelendirilen unsurlar; “yüksek kayg›, farkl›l›k yerine benzerli¤i varsaymak, etnomerkezcilik, stereotip ve ön yarg›lar” biçiminde ortaya ç›kmaktad›r. Kültürleraras› ‹letiflim disiplini için bafllang›ç olarak her ne kadar Edward T. Hall’ün 1959 y›l›nda yay›mlanan Silent Language adl› yap›t› gösterilse de Ruth Benedict’in 2. Dünya Savafl› s›ras›nda 1943 y›l›ndan bafllayarak ABD Savafl Enformasyon Dairesi için yürüttü¤ü antropolojik çal›flmalar, yabanc› bir kültürün iletiflim davran›fllar›n› anlamaya yönelik ilk çal›flmalar olmalar› dolay›s›yla kültürleraras› iletiflim araflt›rmalar› için bafllang›ç kabul edilmektedir. Japonlar› anlamak ve Amerikan taraf›n›n fikirlerini onlar›n anlayaca¤› flekilde aktarmak amac›yla bafllat›lan bu çal›flmalar›n sonuçlar›n› Krazantem ve K›l›ç adl› yap›t›nda yay›mlayan Benedict, ayn› zamanda kültürel antropolojiye uzaktan kültür araflt›rmas›” tekni¤ini kazand›rm›flt›r. Ancak kültürleraras› iletiflim terimi ilk kez E.T. Hall taraf›ndan yukar›da an›lan yap›tta kullan›lm›flt›r. Hall, kültürleraras› iletiflim ile öncelikle tek kültür üzerinde yap›lan antropolojik çal›flmalardan karfl›laflt›rmal› kültür çal›flmalar›na geçerek katk›da bulunmufltur. Böylece antropologlar farkl› kültürlerden insanlar aras›nda gerçekleflen etkileflimi ortaya ç›karmaya çal›flm›fl, kültür çal›flmalar›n› iletiflim alan›na geniflletip antropoloji ile iletiflim çal›flmalar› aras›nda ba¤lant› kurarak niteliksel araflt›rma niteliklerinin iletiflim çal›flmalar›nda da kullan›lmas›n› sa¤lam›flt›r (Kartar›, 2006: 34).

KÜLTÜRLERARASI ‹LET‹fi‹M‹ ETK‹LEYEN FAKTÖRLER Kültürleraras› iletiflimi etkileyen faktörler Kartari (2006) ve Ügeöz (2003) taraf›ndan yap›lan çal›flmalarda normlar, roller, etnomerkezcilik, belirsizlik ve kayg›, kal›p düflünceler ve ön yarg›lar olmak üzere befl bafll›k alt›nda toplam›flt›r.

Normlar Her kültürde yanl›fl ya da do¤ru davran›fllar›yla ilgili düflünceler, dolay›s›yla da belirli kurallara göre düzenlenen ve norm ad› verilen davran›fl modelleri vard›r. Normlar, bir kültürün üyelerinin nas›l davranmas› gerekti¤ini belirleyen kurallard›r. Kültürleraras› iletiflim aç›s›ndan önemli olan ve toplumlar›n uzun y›llar boyunca birtak›m de¤iflikliklere ra¤men koruyup yeni nesillere aktard›¤› normlar örfler ve âdetlerdir. Bir toplulukta benimsenmifl ortak al›flkanl›k ve usullerin tamam›na örf denir. Örne¤in; evliliklerde dü¤ün yapmak bir örftür. Âdet ise topluluklar da yerleflmis usul, kaide ve göreneklerdir. Örne¤in; baz› bölgelerde gençlerin erken evlendirilmeleri bir âdettir. Her âdet, örf de¤ildir. Kültürleraras› iletiflimde, etkileflimde bulunulan kültürün örflerini tan›mak zorunludur. Örflerin bireyle birey, bireyle aile, bireyle komflular ve akrabalar, bireyle halk ve ulus aras›ndaki iliflkileri, davran›fllar› tutum ve tan›mlar› düzenleyen ve belirleyen ifllevleri vard›r. Toplumsal yaflam›n düzenli gitmesinde, kurallar›n uygulanmas›nda âdetler etkili olmaktad›rlar. Örne¤in karfl›lama ve u¤urlamalar, yemek ve sofra düzenleri, selamlaflma, hat›r sorma durumunda söylenecek sözler ve tak›n›lacak tav›rlar ve tutumlar âdetlerin alan›na girerler. Örne¤in Türk kültür ve adetlerinde telefon konuflmalar›nda tan›yal›m ya da tan›mayal›m insanlara hat›rlar›n› sorarak karfl›l›kl› konuflmalara ve telefon konuflmalar›na bafllar›z ancak Bat› toplumlar›nda bu böyle de¤ildir. ‹nsanlar birbirlerine hat›r sormak zorunda de¤ildir ve sorulmad›¤› zaman da herhangi bir sayg›s›zl›k olarak da görmezler.


4. Ünite - Kültürleraras› ‹letiflim

Roller ‹nsanlar di¤er bireylerin kendilerine karfl› belirli bir tür ve biçimde davranmalar›n› ister. Bireyin grup içindeki yerine ba¤l› olarak, bireyden beklenen davran›fl kal›plar› sosyal bilimlerde rol olarak tan›mlan›r. Rol beklentileri bireyler üzerinde toplumsal bask› kurabilir. Kültürleraras› iletiflimde, belirli sosyal statülere sahip bireylerin rollerini bilmek gerekmektedir. Kültürleraras› iletiflimde, belirli toplumsal statülere sahip bireylerin rollerini bilmek gerekmektedir. Örne¤in Türk kültüründe baban›n yan›nda a¤abey de önemlidir. Baba kadar a¤abeye de sayg› gösterilir. A¤abey gerekti¤inde baban›n rollerini benimser. Bir kuzey Amerika ülkesinde ya da Orta Avrupa ülkelerinde ise kardefller aras›ndaki rol farkl›laflmas› göreceli olarak oldukça azd›r. Böylesi bir kültürde her kardefl kendinden sorumludur. Di¤er bir örnekte Türkler ö¤retmenlerine çok sayg› duyar, ö¤retmen s›n›fa girince aya¤a kalklar›z, yolda görünce bafl›m›z› öne e¤erek selam veririz ama bir Amerikal› ad› ile hitap eder ve aya¤a da kalkmaz. Baflka bir örnek de evlilik ritüelleri ile ilgilidir. Evlenen çiftler, evlendikleri kiflilerin anne ve babalar›na anne ve baba diyerek hitap eder ama Bat› toplumlar›nda böyle bir gelenek yoktur.

Etnomerkezcilik Dünya üzerinde insanlar›n birço¤u kendi kültürünü dünyan›n merkezine koyar ve onu her fley için ölçüt olarak görür. Bu görüfl ilk kez sosyal bilimlerde 1906 y›l›nda W.G. Sumner taraf›ndan etnomerkezcilik olarak adland›r›lm›flt›r. Etnomerkezcilik, bir etni¤in di¤erinden üstün oldu¤una inanan düflünce yap›s› örne¤idir ve dünyadaki günümüz ve geçmifl güç yap›lar›n› etkiledi¤i için belki de di¤erlerinden daha önce ç›kan bir düflünce tarz›d›r. Avrupamerkezcilik ise bilinçli ya da bilinçsiz bir flekilde, Avrupa (ve genellikle Bat›l›) sorunlar›na, kültür ve de¤erlerine, di¤er kültürlerden daha çok önem veren anlay›flt›r. Avrupamerkezcilik tarih boyunca genellikle Avrupal› ya da beyaz olmayan kültürler üzerinde hak iddia etmifl ya da onlar›n varl›¤›n› hepten görmezden gelmifltir. Etnomerkezci dünya görüflünün temelinde karfl› ç›kma veya inkâr yer al›r ve bireyin gerçeklik hakk›ndaki di¤er görüfllerin varl›¤›n› ve farkl›l›¤›n› inkâr etmesi anlam›na gelir. Bu inkâr ötekiyle yüzleflme flans›n›n az oldu¤u ya da hiç olmad›¤› yerlerde benzer deneyimin yaflanmamas› sonucu, izolasyon nedeniyle ortaya ç›kabilir ya da farkl›l›¤›n özellikle ayr›ld›¤›, bireyin veya grubun farkl›l›kla yüzleflmemek amac›yla “farkl›” insanlarla aralar›na duvarlar ördükleri durumlarda ayr›l›¤a dayal› olarak ortaya ç›kabilir. Etnogöreceli yaklafl›mlarda ise kabul, uyum ve bütünleflme söz konusudur. Burada davran›fl ve de¤er farkl›l›klar›na sayg›, duygudafll›k ve ço¤ulculuk, ba¤lamsal de¤erlendirme ve yap›sal marjinallik esast›r (Akt: Çak›r, 2010: 7-8). Kültürleraras› iletiflimde etnomerkezcilik bilinçd›fl› bir flekilde di¤er gruplar›, kendi grubunun bak›fl aç›s›ndan de¤erlendirmek ve de¤erlendirmede kendi normlar›n› standart olarak kabul etmek e¤ilimi olarak tan›mlanabilir. Etnomerkezci birey kendini üyesi oldu¤u grubu ve kültürü evrenin merkezine yerlefltirir. Di¤erlerinin yerini buna göre belirler. Grup d›fl› olanlardan kendine en çok benzeyenleri en yak›na, di¤erlerini ise aralar›ndaki farkl›l›¤›n derecesine göre daha uza¤a yerlefltirir. Örne¤in Yak›n Ça¤’›n bafllar›ndan beri Orta Avrupa ve onlar›n devam› olan Kuzey Amerika kültürlerinin üyeleri, dünyada tek gerçek kültüre sahip olduklar›n›n kan›s›ndad›r. Bu kültürlerin üyeleri, di¤er bütün halklara ve kültürlere üye olmak ister ve dünyan›n baflka bir yerine gittklerinde neden bütün kap›lar›n kendilerine aç›lamad›¤›na flafl›r›r.

83


84

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Belirsizlik ve Kayg› Farkl› kültürlerden insanlarla etkileflimde bulunmak birçok birey için al›fl›lm›fl›n d›fl›nda bir durumdur. Bu durumu belirleyen ana etmenler belirsizlik ve kayg›d›r. Yeni bir durumla karfl›laflman›n ilk psikolojik sonucu güvensizlik duygusudur. Belirsizlikten kaç›nma, kültür fertlerinin bilinmeyen, tan›nmayan durumlarda kendilerini tehdit alt›nda hissetme e¤iliminde ve korunmalar› için yaz›l› veya sözlü kurallara yasalara hangi oranlarda ihtiyaç duyduklar›na anlam kazand›r›r. Belirsizlikten kaç›nma oran› düflük olan toplumlarda fertlerin bilinmeyen, tan›nmayan durumlarda esnek davranabildikleri, süprizlere daha aç›k olabildikleri ve davran›fl kurallar›n›n çok kat› olmad›¤› görülebilir. Ancak belirsizlikten kaç›nma oran› yüksek olan toplumlarda ise fertlerden kurallara davran›fl kaidelerine itaat etmeleri beklenir. Buna göre kurallar ve yasalar da detayl› olduklar› kadar, hayli a¤›r ve kat› olabilmektedirler. Belirsizlik ve kayg›y› azaltmak için ortaya ç›kan yeni durumla bafl etmek üzere izlenen yol ise durumla ilgili bilgi edinmek ve gerginli¤i azaltmakt›r. Genel olarak bireyler iletiflime kat›ld›kça bu rahats›zl›k ve gerginlik azalmaktad›r.

Kal›p Düflünceler ve Ön Yarg›lar Bireylerin kendilerine yabac› kültürler ve bu kültür üyeleri hakk›nda, o kiflilerle karfl›laflmadan önce var olan düflünce ve yarg›lar› iletiflim sürecini etkiler. Yabanc› ülkeler, halklar ve kültürler ile ilgili olarak daha önceden edinilmifl bilgilere ya da izlenimlere dayal› olarak bireylerin sahip olduklar› düflüncelerle yabanc› kifliler, gruplar iliflkiler ve nesnelerle ilgili de¤erlendirmeye yönelik tutumlar› birbirinden ay›rmak gerekmektedir. Bir ulusla ilgili izlenim, bir birey o ulusu düflündü¤ünde ilk akla gelen ve söz konusu ulusla iliflkilendirilen bütün s›fatlar› içeren bir fikirdir. ‹nsanlar, sosyalleflme süreci boyunca, di¤er uluslarla ve kültürlerle ilgili, onlar›n bireye göre temel ve di¤erlerine göre ay›rt edici niteliklerini içeren düflünceler edinir. Bu kal›p düflünceler, ilgili ulus ya da kültürün bireyin zihnindeki resmini oluflturur. Bireylerin yaflant›lar›na koflut olarak, elde edilen raslant›sal enfromasyon da bu resmin oluflumunda rol oynar. ‹zlenimler çok farkl› ya da ayr›nt›l› olabilir. Ancak, birçok durumda söz konusu ulus ya da kültürün yaln›z birkaç niteli¤i üzerinde kurulu olabilir. Bu, s›n›rl› basitlefltirilmifl düflünceler sosyal bilimlerde stereotip olarak adland›r›l›r. ‹lk kez Walter Lipmann taraf›ndan 1922 y›l›nda sosyoloji ve psikolojiye kazand›r›lan bu terim, asl›nda bas›mc›l›kta matris k⤛d› kullanrarak formlar›, klifleleri ve metinleri ço¤altma yöntemi olarak bilinmektedir. Kültürleraras› iletiflimde oynad›klar› rol aç›s›ndan bak›ld›¤›nda, sterotipler bir grup insan›n veya herhangi bir insan› temsil eden herhangi bir kiflinin davran›fl veya kiflilik özellikleri hakk›nda oluflturulan genellemeler olarak tan›mlanabilirler (Ügeöz, 2003: 73). Her toplumda oldu¤u gibi stereotiplerin zengin örnekleri Türkiye’de de vard›r. Afla¤›dakiler sadece bunlardan birkaç›n› göstermektedir: • Çal›flkan disiplinli Almanlar, • Geveze ‹talyanlar, • Kibar Frans›zlar, • Cimri Yahudiler, • H›rs›z Çingeneler, • Pis Araplar, • Dinsiz imans›z gavurlar.


85

4. Ünite - Kültürleraras› ‹letiflim

Stereotipler, insanlar› birtak›m türlere tiplere bölmeyi ifade eden zihinsel yap›tlard›r. Baflka bir tan›ma göre stereotip çevreyi anlama sürecinde karar vermeyi kolaylaflt›rma ifllevine sahip merkezî, kemikleflmifl, flematik büyük ölçüde yanl›fl biliflsel formdur. Stereotip yarg›lamalar, çevreyi bireysel kanaat ya da kontrol sistemine göre asimile etmenin ön flartlar›d›r. Stereotipler genellikle daha dar anlamda ön yarg›larla efl tutulur. Ön yarg›lar duygusal ve heyecan yüklü ço¤u kez daha önceden edinilmifl, ayn› zamanda elefltirisiz benimsenmifl davran›flsal tutumlard›r. Stereotip ve ön yarg› aras›ndaki fark inanç, görüfl ya da tutumlar aras›ndaki farka benzer. Stereotipler, bir sosyal grubunun ya da onun üyelerinin özellikleri hakk›ndaki inançlar ve düflünceler, ön yarg›lar ise genellikle olumsuz grup içi tutumlar olarak anlafl›l›r. Farkl› olana ve fark› düflünene karfl› oluflan ön yarg›lar ve düflmanca duygular, bireylerin mevcut düzeni koruma ve güvenlik içinde bulunma gereksinimleri ile beslenir. Bunun arkas›nda d›fla aç›lman›n, yeni ve farkl› olan› kabul etmenin sahip SIRA S‹ZDE olunanlar› azaltaca¤› iyi ve korunan normalli¤i bozaca¤›, sabitli¤i ve düzeni tehlikeye düflürece¤i ve toplumsal düzeni tehlikeye sokaca¤› ve toplumsal de¤iflmeyi flüpheli bir yöne sürükleyece¤i korkusu yatmaktad›r. D Ü fi Ü N E L ‹ M Kültürleraras› iletiflime kat›lan bireyler, iletiflim sürecinin daha bafllang›c›nda karfl›lar›ndaki kifli ve kendileri ile ilgili kal›p yarg›lara sahiptir ve bu yarg›lar›n etS O R U kisi alt›nda kalmaktad›r.

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

Kültürleraras› iletiflimi etkileyen faktörlerin ayr›nt›l› aç›klamas› için Dbak›n›z: ‹KKAT Asker Kartar› (2006) Farkl›l›klarla Yaflamak Kültürleraras› ‹letiflim Ürün Yay›nlar›, Ankara. SIRA S‹ZDE Ügeöz, Perihan. Kültürleraras› ‹letiflim. Üstüneserler Neflriyat Yay›nevi, ‹stanbul. SIRA S‹ZDE Kültürleraras› iletiflim etkileyen kavramlar nelerdir? Aç›klay›n›z. AMAÇLARIMIZ

D‹KKAT

N N

KÜLTÜRLERARASI ‹LET‹fi‹MDE ÇATIfiMA YÖNET‹M‹

3

D Ü fi Ü N E L ‹ M

K ‹ çat›flma, T A P insan haBireyleri ve gruplar› anlaflmazl›¤a sürükleyen bir durum olarak yat›n›n her an›nda yaflanabilecek bir durumdur. Çat›flmaya yönelik olarak yap›lan O R U ülke ve külçal›flmalarda uzun y›llar kültürün varl›¤› gözard› edilmifl olsa daS farkl› türler üzerinde yap›lm›fl çal›flmalar göstermektedir ki; çat›flmalar›n kültürT E L E V ‹ kayna¤› ZYON ler aras›ndaki farkl›l›klard›r. Kültürel ba¤lamda çat›flman›n yönetimi, kültürleraras› D‹KKAT iletiflim, yorum ve karar vermedeki çeflitli kriterlere iliflkin sorunlar›n dikkate al›nmas›n› gerektirir. Kültürel olarak görülmeyen baz› çat›flmalar›n bile gerçekte bilifl‹ N T E RS‹ZDE NET SIRA sel ve iletiflimsel dünya görüflü aç›lar›ndan, derinlerinde kültürel özellikler tafl›d›¤›na dikkat çekilmektedir (Özmen ve Aktüzüm, 2010). Kültür kapsam›nda çat›flmalar› daha iyi yönetebilmek içinAMAÇLARIMIZ farkl› kültürlere karfl› çat›flma yönetimi kriterleri gelifltirmenin ortak yönleri aranmaktad›r. Çok kültürlü, kültürleraras› iletiflim ortamlar›, uluslararas› ortakl› yönetim tak›mlar› ve farkl› kültürlerden gelen çal›flanlar›n oldu¤u örgütlerde çat›flman›n Kkaç›n›lamaz oldu¤u‹ T A P nu destekleyen birçok çal›flma bulunmaktad›r. Bu ortamlarda çal›flanlar›n kendi kültürel de¤erini yans›tmalar› sonucu çat›flma ortam› oluflmaktad›r. Çünkü bu insanlar ayn› olaylara farkl› tepkiler vermektedir ve sahip olduklar› karar T E L E V ‹ Zkültürler YON verme ve problem çözme noktalar›nda onlar› etkilemekte, anlaflmazl›klara neden olmaktad›r. Bu da çat›flmalar› tetiklemektedir. K›saca, kültür birçok yönden bireyleri ve bireylerin davran›fl ve tutumlar›n› et‹NTERNET kilemektedir. Bunlar›n çok kültürlü tak›mlarda yans›malar› farkl› davran›fl ve tu-

N N

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ

D Ü fi Ü N E L ‹ M K ‹ T A P S O R U

TELEV‹ZYON D‹KKAT

‹SIRA N T E RS‹ZDE NET

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET


86

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

tumlar fleklinde olacakt›r. Bunlar›nda netice itibariyla karmafl›kl›k, farkl› fikirler ve uyuflmazl›klar do¤urmas› muhtemeldir. Bu gibi çat›flmalarda öncelikle üçüncü bir kiflinin müdahalesinden önce taraflar aras›nda anlaflma yoluna gidilmelidir. E¤er gerekli görülürse üçünü kifliler taraf›ndan müdahale edilmelidir. Bu üçüncü kifli de yöneticiler ve koordinatörler olmaktad›r. Bu kiflilerin etkili çat›flma yönetimi ve stratejileri hakk›nda bilgili ve becerili olmas›, çat›flmay› geliflim ve etkilili¤i sa¤lay›c› flekilde yönetmede önemlidir. Çat›flma yönetimi için belirli tarzlar gelifltirilmifltir. Bunlar afla¤›daki gibidir (Rahim, 1992): Bütünleflme: Çat›flan taraflar›n her ikisinin de ç›karlar› korunur. Kaç›nma: Çat›flma yok say›l›r. Uzlaflma: Çat›flan taraflar›n belli oranlarda ödün vererek orta yolda buluflur. Ödün verme: Çat›flan taraflardan birinin di¤eri lehine ç›karlar›ndan vazgeçilir. Hükmetme: Çat›flan taraflar›n kendi ç›karlar›ndan vazgeçmedi¤i ancak sonuçta bir taraf›n kayb› ve di¤er taraf›n kazanmas›yla sonuçlan›r. Çat›flma yönetimi için gelifltirilen tarzlar içinde en çok tercih edileni uzlaflmac› bir fleilde yaklaflarak taraflar›n belirli oranlarda ödün verdikleri ve her iki taraf için uygun bir yolun bulundu¤u çat›flma yönetimidir.

KÜLTÜRLERARASI ‹LET‹fi‹M‹N YETERL‹⁄‹ Kültürleraras› iletiflimde nas›l yeterli düzeye ulafl›l›r? Çok say›da araflt›rman›n ›fl›¤›nda bu soruya yan›t olarak diyebiliriz ki uluslararas› kavramlar›, politikalar› tan›mak veya baflka bir kültürün özelliklerini esasl›ca ö¤renmek önemsiz olmasalar da kültürleraras› ortamlarda iletiflim yetkinli¤inin geliflmesi için, tek bafllar›na s›n›rl› ölçüde katk›da bulunabilmektedirler. ‹lginçtir ki kültürleraras› iletiflimde baflar›n›n temeli, insanlar›n önce kendi kültürlerine karfl› duyarl›l›k kazanmalar›na dayanmaktad›r. ‹nsanlar kendi kültürlerini yak›ndan tan›y›p bilirlerse karfl›laflt›klar› kültürlere karfl› da duyarl› olacakt›r (Ügeöz, 2003).. Kültürleraras› iletiflimin gerçekleflmesinin önündeki en büyük engellerden biri de dildir. Dil engelinin afl›lmas› zaman alan fakat afl›lmas› mümkün olan bir güçlüktür. Kültürleraras› iletiflimde baflar›l› olabilmek için bir kiflinin farkl› kültürden biri ile etkin ve uygun bir flekilde bilgi al›flveriflinde bulunabilme yetisine sahip olabilmesi gerekmektedir. Kültürleraras› iletiflimde baflar›, insanlar›n birbirlerini anlamalar› ile orant›l›d›r. Birbirlerini anlama konusunda sadece dil engelini aflm›fl olmalar› yeterli de¤ildir. Birbirlerini anlamalar› konusunda istekli olmalar› en az dil kadar önemli bir unsurdur. Kültürleraras› iletiflimin yeterli¤ine iliflkin birçok yaklafl›m bulunmaktad›r. Bunlardan ilki fark›nda olmak, ikincisi de duyarl›l›kt›r. Bir kültürün bar›nd›rd›¤› de¤erlerin fark›nda olmak ve onlara karfl› duyarl› olmak ve sayg› duymak kültürleraras› iletiflimin yeterlili¤ine olumlu yönde etki eder. Kültürleraras› iletiflimin yeterlili¤i aç›klan›rken en genel anlamda üç unsurdan bahsedilebilmektedir (Katar›, 2006). Bunlar: • Biliflsel Yeterlik, • Duyusal Yeterlik, • Davran›flsal Yeterlik. Biliflsel olarak yeterli bir kifli ev sahibi dili ve kültürü iyi tan›mal› ayr›ca tarihi, kurumlar›, hukuk ve mevzuat›, inançlar›, normlar ve sosyal davran›fl kurallar› ile bireyler aras› iliflkiler hakk›nda bilgili olmal›d›r. Duygusal yeterlilik ise yabanc›lara yerlilerin duygusal ve estetik deneyimlerine ortak olma imkân› tan›r. Bu deneyimler; sevinç, heyecan, mizah, baflar› ve güzellikten, hüzün, s›k›nt› ve umutsuzlu¤a


4. Ünite - Kültürleraras› ‹letiflim

kadar genifl bir yelpazede de¤erlendirilebilir. Davran›flsal unsura gelince, ev sahibi kültür içerisindeki bir yabanc›ya sözlü ve sözsüz etkileflimde do¤ru kombinasyonlar› seçme flans› sa¤lar. Kültürleraras› yeterlik, toplumsal etkileflim ve iletiflimde ulafl›lmas› gereken bir derece olarak de¤erlendirildi¤inde farkl› bir kültürün içerisinde bulunan bir birey için ayr› ayr› önem tafl›maktad›r. Son y›llarda Bat› Avrupa ve ABD’nin öncülü¤ünde, iletiflim fakültelerinin yan› s›ra, iflletme bölümlerinde de yeni bir bilim dal› olarak geliflen “Kültürleraras› ‹letiflim” programlar›nda, kiflilerin kendi kültürleri ile kendi davran›fllar› aras›ndaki iliflkiyi keflfetmelerine, büyük önem verilir. Kültürleraras› ortamlarda çal›flmaya ve yaflamaya haz›rl›k niteli¤ini tafl›yan bu programlar, öncelikle kültürün çeflitli boyutlar›n›n insanlar üzerindeki etkilerinin incelenmesinin yan› s›ra, örne¤in, çeflitli kültür simulasyon metodlar› eflli¤inde davran›fl ve al›flkanl›klar›n hem yerine göre sorgulanabilmesi hem de yerine göre de¤ifltirilebilmesi için, duyarl›l›k kazand›rmay› ve alternatif stratejilerle tan›flt›rmay› amaçlamaktad›rlar. Sanayi ve ticaret çevrelerinin yo¤un deste¤i eflli¤inde uygulanan bu programlara artan ilgi, kültürleraras› iletisimin, günümüz çal›flma koflullar›nda gitgide önem kazand›¤›n› ve kültürleraras› iletiflimin olumlu yönde gelifltirilmeye çal›fl›ld›¤›n›n bir göstergesidir (Ügeöz, 2003).

KÜLTÜRLERARASI ‹LET‹fi‹MDE BAfiARIYA ULAfiMANIN YOLLARI Aralar›nda din, dil, ›rk, sosyoekonomik yaflam düzeyi ve kültür farkl›l›klar› bulunan insanlar ayn› iletiflim ortam› içerisinde bir araya geldiklerinde yukar›da da bahsedildi¤i gibi çeflitli sorunlar›n ortaya ç›kmas› tabii ki kaç›n›lmazd›r. Bu sorunlar›n azalt›lmas› için samimi bir flekilde çaba gösterilmesi ve birtak›m becerilerin gelifltirilmesi gerekmektedir. ‹lk olarak günümüz dünyas›nda kültürleraras› iletiflimin kaç›n›lmaz oldu¤u, art›k dünyan›n global bir köy oldu¤u bilincine var›lmal›d›r. Etkili iletiflimin yan› s›ra müzakere, çat›flma yönetimi, ekip çal›flmas› becerileri ve duygusal zekâ yetkinlikleri de gelifltirmek zorunda oldu¤umuz di¤er beceriler aras›nda say›labilir. ‹nternet’in birbirine ba¤lad›¤› ya da birkaç saatlik ekonomik uçufllarda buluflturdu¤u “ayr› kültürlerin insanlar›” art›k kaç›n›lmaz olarak diyalog kurmak, birbirlerini anlamak ve anlaflmak durumundad›r. Hiçbir ulus, sosyal grup veya kültür, kendini bir di¤erinden soyutlamamal›d›r. Aç›k olmak ve bir arada yaflamak zorundad›r. Bu nedenle, herkes her an için farkl› insanlarla bir araya gelmeye ve birlikte çal›flmaya haz›rl›kl› olmal›d›r. Etnik gruplar, farkl› inan›fllar, cinsiyetler ve kuflaklar aras›nda kültürleraras› iletiflim becerileri gelifltirilmeli; ön yarg›lar, stereotiplemeler, etiketlendirmeler, ayr›mc›l›k ve çat›flmalar›n önüne geçilmelidir. Destekleyici iletiflim davran›fllar› gelifltirilmeli, empatik dinleme, geribildirim al›p verme ö¤renilmelidir. Genellefltirme ve stereotipleme iletiflimde tembelli¤e kaçmakt›r. Bu tuzaklardan kurtulunmal› ve karfl›daki kiflinin bireysel özellikleri keflfedilmelidir. Farkl›l›klara karfl› duyarl›l›klar art›r›lmal›, de¤er verilmeli ve sayg› duyulmal›d›r. Farkl›l›klar elefltirilmemeli aksine sayg› duyulmal›d›r. ‹nsanlarla iletiflim kurman›n temel koflulu dil oldu¤una göre yabanc› dil(ler) ö¤renilmeli, seyahat etme f›rsatlar› yarat›lmal› ve farkl› kültürlerden insanlarla bir araya gelinmelidir.

87


88

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Özet

N A M A Ç

1

N A M A Ç

2

‹letiflim olgusunu tan›mlayabilmek ‹letiflim mesajlar arac›l›¤› ile gerçeklefltirilen toplumsal etkileflimdir ya da farkl› bir deyiflle dünyay› anlaml› k›ld›¤›m›z ve bu anlam› baflkalar› ile paylaflt›¤›m›z insani bir süreçtir. Bir iletiflim olgusunun hayata geçebilmesi için ortada belirli bir iletinin olmas› gerekmektedir. Kaynak taraf›ndan gönderilen iletiler, al›c›lara oluklar arac›l›¤› ile gönderirler. E¤er al›c› bir gürültüye maruz kalmazsa iletileri al›r ve geri bildirimi de al›c› kayna¤a do¤ru gönderir. E¤er iletiflim sürecinde gürültü söz konusu ise iletiflim istendik düzeyde gerçekleflmez. ‹letiflim türlerini aç›klayabilmek ‹nsanlar uzun y›llar yüz yüze iletiflim kanallar›n› kullanm›flt›r. Günümüzde de en önemli iletiflim tarz› yüz yüze iletiflimdir. ‹nsanlar gündelik hayatlar›n› bu iletiflim tarz›na ba¤l› olarak sürdürür. ‹nsanl›¤›n en eski iletiflim biçimi olan yüz yüze iletiflim günümüzde de varl›¤›n› ve önemini sürdürürken bir yandan biriciklik niteli¤ini kaybetmifl, di¤er yandan toplumsal iliflkilerin ve teknolojik geliflmelerin bir sonucu olarak pek çok ayr›ma u¤ram›fl, tarihsel süreç içerisinde yüz yüze iletiflimin yan› s›ra yeni iletiflim tarzlar› gelifltirilmifltir. Yap›lan araflt›rmalara göre toplumlar›n kulland›¤› iletiflim türleri içerisinde çoktan aza do¤ru flöyle bir piramit oluflturulmufltur. Piramitin birinci basama¤›nda içsel iletiflim vard›r. Her insan kendi duygular›n› düflüncelerini içsel olarak dile getirir, analiz eder, yorumlar ve di¤er iletiflim türleri ile bildi¤i, ö¤rendi¤i gözlemledi¤i iletileri de yine kendi duygular› ile al›r, karfl›laflt›r›r, yorumlar. ‹nsan sürekli iç dünyas› ile iletiflim içerisindedir. ‹nsan en çok kendisi ile konuflur. Piramidin ikinci basama¤›nda kifliler aras› iletiflim vard›r. ‹nsan toplum içinde günlük yaflam›n› sürdürebilmek için iletiflimde bulunur, bulunmak zorundad›r. Piramidin üçüncü basama¤›nda, bireylerden oluflan gruplarla tak›mlarla yap›lan iletiflimdir. Bu gruplar, bireylerin içinde bulundu¤u ortama kendi ekonomik statüsüne göre de¤iflebilir.

N A M A Ç

3

N A M A Ç

4

Piramidin dördüncü basama¤› kamusal iletiflimdir. Yine birey genifl halk kitleleri ile farkl› iletiflim araçlar›n› gelifltirmek için iletiflimde bulun›r. Bu di¤erlerine göre daha s›n›rl›d›r. Piramidin beflinci basama¤›n› ise kiflinin ifl yaflam› oldu¤u varsay›ld›¤›nda, ifl yaflam›ndaki iletiflimi yani örgütsel iletiflim oluflturur. Buradaki iletiflimin yo¤unlu¤u, bireyin ifl yaflam›ndaki konumu, örgüt içerisindeki gereksinimi olan iletiflimin tipi ve türü belirler. Piramidin alt›nc› basama¤›n› oluflturan iletiflim türü kitlesel iletiflimdir. Bu tür iletiflim piramidin en üstlerinde yer almas› biraz flafl›rt›c› gibi görünse de, göreli olarak do¤ru kabul edilmesi gerekiyor. Kitlesel iletiflim her ne kadar günlük yaflant›m›z›n ayr›maz bir parças› olarak gözüküyorsa da, hala radyo dinlemeyen, televizyon izlemeyen, internet kullanmas›n› bilmeyen kiflilerin ve özellikle de geri kalm›fl yörelerdeki kabile yaflamlar›ndaki insanlar›n varl›¤› düflünüldü¤ünde, kitlsesel iletiflimin yerinin piramidin tepelerinde olmas›n› çok da yad›rgamamak gerekir. Piramidin tepesinde ise kültürleraras› iletiflim vard›r. Küreselleflen ve globalleflen dünyam›zda toplumlar›n birbirlerine gereksinimi oldu¤u bilinmekle birlikte, baflka bir kültürle tan›flmadan iletiflim kurmadan da yaflam›n› sürdürebilmektedir. Kültür olgusu hakk›nda bilgi sahibi olmak Kültür, insan yaflam› ve gelifliminin ayr›lmaz bir parças›d›r. Konufltu¤umuz dil, d›flar›ya verdi¤imiz mesajlar, elefltri tarz›m›z, olaylara verdi¤imiz tepkiler, aile ve arkadafll›k iliflkilerimiz içinden ç›kt›¤›m›z kültürün ürünleridirler. Her kültür yukar›da sayd›klar›m›za ve sayamad›¤m›z daha bir ço¤una farkl› anlamlar yüklemektedir. Dolay›s›yla külütrleraras› iletiflim bu noktada önem kazanmaktad›r. Kültürleraras› iletiflimi ve kültürleraras› iletiflime etki eden faktörleri aç›klayabilmek Kültürleraras› iletiflim, farkl› kültürler ya da alt kültürler ve bu kültürlerin ve alt kültürlerin üyeleri aras›ndaki iletiflim, etkileflim ve deneyimleri anlamland›rmaya çal›flmaktad›r.


4. Ünite - Kültürleraras› ‹letiflim

Kültürleraras› iletiflim sürecine etki eden faktörleri; “normlar, roller, etnomerkezcilik, belirsizlik ve kayg›, kal›p düflünceler ve önyarg›lar” fleklinde s›n›fland›rmaktad›r. Benzer flekilde, kültürleraras› iletiflimde bariyer olarak nitelendirilen unsurlar; “yüksek kayg›, farkl›l›k yerine benzerli¤i varsaymak, etnomerkezcilik, stereotip ve önyarg›lar” biçiminde ortaya ç›kmaktad›r. Çat›flma da kültürleraras› iletiflime etki eden önemli faktörlerden birisidir. Bireyleri ve gruplar› anlaflmazl›¤a sürükleyen bir durum olarak çat›flma, insan hayat›n›n her an›nda yaflanabilecek bir durumdur. Çat›flmaya yönelik olarak yap›lan çal›flmalarda uzun y›llar kültürün varl›¤› gözard› edilmifl olsa da farkl› ülke ve kültürler üzerinde yap›lm›fl çal›flmalar göstermektedir ki çat›flmalar›n kayna¤› kültürler aras›ndaki farkl›l›klard›r. Kültürel ba¤lamda çat›flman›n yönetimi, kültürleraras› iletiflim, yorum ve karar vermedeki çeflitli kriterlere iliflkin sorunlar›n dikkate al›nmas›n› gerektirir. Kültürel olarak görülmeyen baz› çat›flmalar›n bile gerçekte biliflsel ve iletiflimsel dünya görüflü aç›lar›ndan, derinlerinde kültürel özellikler tafl›d›¤›na dikkat çekilmektedir. Çat›flma yönetimi için belirli tarzlar gelifltirilmifltir. Bunlar afla¤›daki gibidir: Bütünleflme: Çat›flan taraflar›n her ikisinin de ç›karlar›n›n korunur. Kaç›nma: Çat›flman›n yok say›l›r. Uzlaflma: Çat›flan taraflar›n belli oranlarda ödün vererek orta yolda buluflurlar. Ödün verme: Çat›flan taraflardan birinin di¤eri lehine ç›karlar›ndan vazgeçilir. Hükmetme: Çat›flan taraflar›n her kendi ç›karlar›ndan vaz geçmedi¤i, ancak sonuçta bir taraf›n kayb› ve di¤er taraf›n kazanmas›yla sonuçlan›r. Çat›flma yönetimi baflar›l› bir flekilde gerçeklefltirilir ve insanlar belirli kal›plara sokulmadan, önyarg›lardan s›yr›lrarak cinsiyet,›rk,yafl,din gibi ayr›mlardan uzak durup,kültürel de¤erlere ve farkl›l›klara sayg› duyarak insanlarla iletiflim kurman›n yollar› aran›rsa kültürleraras› iletiflimde baflar›s›z olmak gibi bir durum söz konusu de¤ildir.

N A M A Ç

5

89

Kültürleraras› iletiflimde yeterli düzeye nas›l ulafl›laca¤›na dair bilgi sahibi olmak Kültürleraras› iletiflimde baflar›n›n temeli; insanlar›n önce kendi kültürlerine karfl› duyarl›l›k kazanmalar›na dayanmaktad›r. ‹nsanlar kendi kültürlerini yak›ndan tan›y›p bilirlerse karfl›laflt›klar› kültürlere karfl› da duyaral› olacaklard›r. Kültürleraras› iletiflimde baflar›l› olabilmek için bir kiflinin farkl› kültürden biri ile etkin ve uygun bir flekilde bilgi al›flveriflinde bulunabilmesi yetisine sahip olabilmesi gerekmektedir. Bunun için de dil sorununu baflar›l› bir biçimde çözmüfl olmalar› gerekmektedir. Kültürleraras› iletiflimde baflar› insanlar›n birbirlerini anlamalar› ile orant›l›d›r. Birbirlerini anlama konusunda sadece dil engelini aflm›fl olmalar› yeterli de¤ildir. Birbirlerini anlamalar› konusunda istekli olmalar› en az dil kadar önemli bir unsurdur. Kültürleraras› iletiflimin yeterli¤ine iliflkin birçok yaklafl›m bulunmaktad›r. Bunlardan ilki fark›nda olmak ikincisi de duyarl›l›kt›r. Bir kültürün bar›nd›rd›¤› de¤erlerin fark›nda olmak ve onlara karfl› duyarl› olmak ve sayg› duymak kültürleraras› iletiflimin yeterlili¤ine olumlu yönde etki eder. Kültürleraras› iletiflimin yeterlili¤i aç›klan›rken en genel anlamda üç unsurdan bahsedilebilmektedir. Bunlar: Biliflsel Yeterlik, Duyusal Yeterlik, Davran›flsal Yeterlik. Biliflsel olarak yeterli bir kifli ev sahibi dili ve kültürü iyi tan›mal› ayr›ca tarihi, kurumlar›, hukuk ve mevzuat›, inançlar›, normlar ve sosyal davran›fl kurallar› ile bireyler aras› iliflkiler hakk›nda bilgili olmal›d›r. Duygusal yeterlilik ise, yabanc›lara yerlilerin duygusal ve estetik deneyimlerine ortak olma imkan› tan›r. Bu deneyimler; sevinç, heyecan, mizah, baflar› ve güzellikten, hüzün s›k›nt› ve umutsuzlu¤a kadar genifl bir yelpazede de¤erlendirilebilir. Davran›flsal unsura gelince, ev sahibi kültür içerisindeki bir yabanc›ya sözlü ve sözsüz etkileflimde do¤ru kombinasyonlar› seçme flans› sa¤lar.


90

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Kendimizi S›nayal›m 1. Afla¤›dakilerden hangisi iletiflim süreci ögelerinden biri de¤ildir? a. Kaynak b. Al›c› c. Empati d. Gürültü e. ‹leti

6. Kültürün zamanla zihin yerlefltirmeye do¤ru evrildi¤ini hangi düflünür savunmaktad›r? a. John Fiske b. Louis Althusser c. Edward Said d. Raymond Williams e. Judith Butler

2. Kültürü “kendimizi evimizde hisseti¤imiz yer” olarak tan›mlayan araflt›rmac› kimdir? a. Edward Said b. Marshall Mcluhan c. Louis Althusser d. Anthony Giddens e. Slovaj Zizek

7. Kültürlaras› iletiflimde di¤er gruplar› kendi grubunun bak›flaç›s›ndan de¤erlendirerek, kendi normla›n› standart olarak görme e¤ilimine ne ad verilir? a. Etnik b. Etnik kimlik c. Enhusiastic d. Etnomerkezcilik e. Etnik milliyetçilik

3. Afla¤›daki iletiflim süreci ögelerinden hangisi iletiflimi bafllatmaktad›r? a. ‹leti b. Geribildirim c. Gürültü d. Kaynak e. Al›c› 4. ‹letiflim piramidinin ilk s›ras›nda hangi iletiflim türü yer almaktad›r? a. Kültürleraras› iletiflm b. Gruplaras› iletiflim c. ‹çsel iletiflim d. Örgütsel iletiflim e. Kitle ‹letiflimi 5. ‹letiflim süreci içerisinde kaynak ve al›c› aras›nda iletiflimin kurulmas›n› sa¤layan öge afla¤›dakilerden hangisidir? a. Kaynak b. Mesaj c. Simge d. Kodlama e. Kodaçma

8. “Almanlar çal›flkan ve disiplinli, ‹talyanlar geveze, çingeneler de h›rs›z olarak bilinir.” Bu tür bir s›n›fland›rmaya literatürde ne ad verilmektedir? a. Stereotip b. Etnik milliyetçilik c. Etnikmerkezcilik d. Etnosantrik e. Etnik 9. Kültürleraras› iletiflimde baflar›l› olman›n ilk ve en önemli koflulu afla¤›dakilerden hangisidir? a. Dil bilmek b. Baflka ülkeleri görmek c. Kendi kültürünü iyi tan›mak ve di¤er kültürlere sayg› duymak d. Empati kurmak e. Kültürel çeflitlilikleri benimsemek 10. Kültürleraras› iletiflimin yeterli¤i aç›klan›rken duygusal yeterlik kapsam›na afla¤›dakilerden hangisi girmektedir? a. Normlar b. Hukuk c. Adet d. Gelenek e. Sevinç


4. Ünite - Kültürleraras› ‹letiflim

91

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. c 2. a 3. d 4. c 5. b 6. d 7. d

8. a

9. c 10. e

Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹letiflim” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹letiflim” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹letiflim Türleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹letiflim” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürleraras› ‹letiflimi Etkileyen Faktörler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürleraras› ‹letiflimi Etkileyen Faktörler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürleraras› ‹letiflimin Yeterli¤i” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürleraras› ‹letiflimin Yeterli¤i” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 ‹letiflim süreci ögeleri Kaynak Mesaj Kodlama- Kodaçma Kanal Al›c› Geribildirim Gürültü S›ra Sizde 2 Ihlamur a¤açlar› do¤an›n bir parças›d›rlar, ›hlamur a¤ac›n›n dal kesip kafl›k yapt›¤›m›zda, o kesilen dal a¤açtayken do¤ayken, biz onu kesip kafl›k yapt›ktan sonra art›k do¤a de¤ildir. Kafl›k yap›l›fl ve kullan›l›fl biçimi ile bir kültürü ifade eden ürün olur. O kafl›k yerelin, bir yaflam tarz›n›n bir ifadesidir, o yerin materyal kültürünün bir göstergesidir. Pazar için üretilmemifltir, dolay›s›yla emtia de¤ildir. Biz kendimiz kullanmak için yapar›z. Halk kültürüne yani bize aittir. O kafl›k fabrikada kitleler hâlinde üretilip pazara sat›fl için sunuldu¤unda, kültürel bir emtia/mal olur. O kafl›¤› ancak paray› öde-

yip sat›n alan kullanabilir art›k. Kafl›k belli bir kitle üretim tarz›n›n ve bu tarz›n pazar sisteminin materyal ve düflünsel olan›n›n ifadesidir. O kafl›k direnifli ifade eden bir flekilde kullan›ld›¤›nda üretilen kültür direniflin kültürü olur. Böylece materyal bir kültürel ürünle materyal olmayan bir kültürel ürün, direniflin kültürü olur. Böylece materyal bir kültürel ürünle materyal olmayan bir kültürel ürün (Müzik) üretilir. Bu müzik ile direnifl ifade edilir, direnifl duygusu desteklenir, dayan›flma yeniden üretilir. Dikkat edilirse kültürel üretim sadece bir materyalin veya materyal olmayan›n üretimi ile bitmiyor. O kafl›k saray kullan›m›na kat›ld›¤›nda, yüksek kültürü üreten bir araç olur. Bu kültür sadece bir s›n›fa aittir ve o s›n›f› di¤er s›n›flardan ay›rmak için tan›mlamada kullan›l›r. Bu nedenle o s›n›f taraf›ndan di¤er s›n›flara karfl› korunur. S›ra Sizde 3 Normlar Roller Etnomerkezcilik Belirsizlik ve Kayg› Kal›p Düflünceler ve Ön Yarg›lar

Yararlan›lan Kaynaklar Alemdar, K. Erdo¤an, ‹. (1994). Popüler Kültür ve ‹letiflim. Ümit Yay›nc›l›k, Ankara. Aflan Ö. ve Ayd›n E. (2006). ‹letiflim ve ‹kna ‹nand›rma. Can, H. (Ed.) Örgütsel Davran›fl, Ar›kan Yay›nlar›, ‹stanbul, ss: 339-373. Aziz, A. (2008). ‹letiflime Girifl. Aksu Yay›nlar›, ‹stanbul. Bekiro¤lu, O. (2011). “Kültürleraras› ‹letiflim Ba¤lam›nda Türk Bas›n›nda Etnik Kimliklerin Sunumu Ermenilere ‹liflkin Haberlerin Nitel ve Nicel Analizi. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Bas›n Yay›n Ana Bilim Dal›, Yay›mlanmam›fl Doktora Tezi, Eskiflehir. Çak›r, M. (2010). “Kültürleraras› ‹letiflimin Bir Yönü: Özün Ötekilefltirilerek Yabanc›laflt›r›lmas›.” Anatolia: Turizm Araflt›rmalar› Dergisi. Say›: 1, 75-84. Duverger, M. (2004). Siyaset Sosyolojisi. Varl›k Yay›nlar›, ‹stanbul. Eagleton, T. (2005). Kültür Yorumlar›. Ayr›nt› Yay›nlar›, ‹stanbul.


92

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Elden, M. (2009). Reklam ve Reklamc›l›k, Say Yay›nlar›, Ankara. Erdo¤an, ‹. (2000). Kapitalizm, Kalk›nma, Postmodernizm ve ‹letiflim, Erk Yay›nlar›, ‹stanbul. Erdo¤an, ‹. (2005). ‹letiflimi Anlamak. Erk Yay›nlar›, Ankara. Geçer, E. (2007). “Türk Televizyonlar›nda 2000- 2005 Y›llar› Aras›nda Yay›nlanan Popüler Kültür Programlar›n›n Medyaya Yans›y›fl Biçimlerinin Psikososyal Aç›dan De¤erlendirilmesi”. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler EnstitüsüYay›mlanmam›fl Yüksek Lisans Tezi Din Psikolojisi Bilim Dal›. ‹stanbul. Giddens, A. (2005). Sosyoloji, Çev., Cemal Güzel, Ayraç Yay›nevi, Ankara. Gillart, A. vd. (2000). Kültürleraras› Ö¤renme. (Çev. Alper Akyüz), ‹stanbul: Avrupa Konseyi Yay›nlar› (Türkiye’de Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakf› taraf›ndan yay›mlanm›flt›r). Gürgen, H. (1997). Örgütlerde ‹letiflim Kalitesi. Der Yay›nlar›, ‹stanbul. Haviland, W. Harald, P. Walrath, D. Mcbride, B. (2008). Kültürel Antropoloji. Kaktus Yay›nlar›, ‹stanbul. Karc›o¤lu, F., Kahya, C. Buzkan, K. (2012). “Çat›flma Yönetimi Stratejisinin Tahmin Edicileri Olarak Örgütsel Kültür Tipleri” Atatürk Üniversitesi ‹ktisadi ‹dari Bilimler Dergisi, 26, 1, 77-91. Kartar›, A. (2006). Farkl›l›klarla Yaflamak Kültürleraras› ‹letiflim. Ürün Yay›nlar›, Ankara. M›s›rl›, ‹. (2003). Genel ‹letiflim, ‹lkeler-Yöntemler ve Teknikler, Detay Yay›nc›l›k, Ankara. Mutlu, E. (2004). ‹letiflim Sözlü¤ü (Dördüncü bas›m). Bilim ve Sanat Yay›nlar›, Ankara. O¤uz, G. Y. (2002). “Kültürleraras› ‹letiflimde Engeller. Bir Örnek Çözümleme: Savulun Battal Gazi Geliyor.”, Kurgu Dergisi. 19, 25-33. Oskay, Ü. (1999). ‹letiflimin ABC’si. Der Yay›nlar›, ‹stanbul. Özmen, F. ve Aktüzüm, C. (2010). “Okullar›n Kültürel Yap›s› ‹çinde Çat›flmalara Bak›flaç›s› ve Çat›flma Çözümünde Okul Yöneticilerinin Liderlik Davran›fllar›.”, Sosyal ve Befleri Bilimler Dergisi. 2, 65-70. Rahim, M.A. (1992). Managing Conflict in Organizations Connecticut: Praeger Publishers, London. Stevenson, N. (2008). Medya Kültürleri Sosyal Teori ve Kitle ‹letiflimi. Göze Orhon, Bar›fl Engin Aksoy (Çev.) Ütopya Yayinevi, Ankara.

Türko¤lu, N. (2004). ‹letiflim Bilimlerinden Kültürel Çal›flmalara Toplumsal ‹letiflim Tan›mlar, Kavramlar, Tart›flmalar. Babil Yay›nlar›, ‹stanbul. Ügeöz, P. (2003). Kültürleraras› ‹letiflim. Üstün Eserler Yay›nc›l›k, ‹stanbul. Yal›m, F. (2012). “Kültürleraras› ‹letiflim Sürecinde Edward T. Hall’ün Yüksek ve Düflük Ba¤laml› Kültür Ayr›m›n›n ‹letiflim Engeli Aç›s›ndan De¤erlendirilmesi.”, K›rg›zistan Manas Üniversitesi II. Uluslararas› Yeni ‹letiflim Teknolojileri ve Ulusal Dönüflüm Sempozyumu Bildiri Kitab›. 1058-1066. Yüksel, E. (2005). “Okur ‹zleyici Ya da Müflteri Odakl› Yay›nc›l›k”. ‹stanbul Üniversitesi ‹letiflim Fakültesi Dergisi, 23, 47-51.


5

KÜRESELLEfiME VE KÜLTÜRLERARASI ‹LET‹fi‹M

Amaçlar›m›z

N N N N N N

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Medya ve temsil kavramlar›n› tan›mlayabilecek, Temsil kavram› ile ilgili yaklafl›mlar› aç›klayabilecek, Medyan›n temsilleri kitlelere sunarken kulland›¤› yollara iliflkin bilgi sahibi olabilecek, Temsilleri inceleyen bilim dal› olan gösterge bilimi aç›klayabilecek, ‹deoloji ve teslimiyet iliflkisini betimleyebilecek, Medyadaki ›rk, etnisite ve cinsiyet temsillerini yorumlayabilecek bilgi ve becerilere sahip olacaks›n›z.

Anahtar Kavramlar • • • •

Medya Temsil Medyada Temsil Gösterge Bilimi

• • • •

‹deoloji Hegemonya Cinsiyet Irk ve Etnisite

‹çindekiler

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Medya ve Temsiliyet

• • • • • • • • • • • •

G‹R‹fi MEDYA MEDYA TÜRLER‹ MEDYANIN ‹fiLEVLER‹ TEMS‹L TEMS‹L B‹Ç‹MLER‹ MEDYA VE TEMS‹L GÖSTERGE B‹L‹M‹ VE TEMS‹L ‹DEOLOJ‹ HEGEMONYA TOPLUMSAL C‹NS‹YET TEMS‹LLER‹ IRK VE ETN‹S‹TE TEMS‹LLER‹


Medya ve Temsiliyet G‹R‹fi Günümüz toplumlar›nda medyan›n önemli bir yeri vard›r. Oldukça karmafl›k endüstriyel üretim sistemine dayanan medya, yerel ve küresel sahiplik, da¤›t›m yap›lar› ile içinde yaflan›lan döneme damgas›n› vurmaktad›r. Bas›n, radyo, sinema, video, televizyon ve ‹nternet günümüz modern toplumlar›n›n bilgi ve iletiflim tarzlar›n›n üreticileridirler. Modern toplumlarda bireylerin günlük yaflamlar›n›n önemli bir parças› olma özelli¤i ile medya insan kimli¤inin biçimlenmesinde en az aile, okul, arkadafl çevresi kadar etkin hâle gelmifltir. Bu ba¤lamda medya içerikleri ve onlar›n temsil biçimleri önem kazanm›flt›r. T. Adorno’nun deyimiyle medya kültür endüstrisinin kurulmas›n›n arac›d›r ve bu endüstriyel iliflkiler a¤› içinde kültür ürünleri kitlesel pazara yönelik olarak standardize edilmektedir. Bu standardize anlay›fl içinde estetik formal asgari bir müfltere¤e indirgenmekte ve daha çok e¤lendirme, kaç›fl, dinlenme, insanlar› yaflamlar›ndaki temel bask›lardan uzaklaflt›rma amac›na hizmet etmektedir. Her ne kadar medya biçimsel olarak uluslararas› belirlenmifl standartlar ve formatlar içinde yay›n yapma gelene¤ini sürdürse de her ülke kendi yerel kültürüne dair referanslarla medya içeriklerini oluflturmaktad›r. Toplumsal yaflamdan al›nan bu referanslar medya temsillerinin biçimlenmesinde etkili rol oynamaktad›r. Medya temsilleri ise toplumsal gerçekli¤e simgesel göndermeler yapma özelli¤i ile ayn› zamanda toplumsal gerçekliklere ayna tutabilmektedir. Bu ünitede medya ve temsil tan›mlar›n›n ne içerdi¤ine, medyadaki yayg›n temsil biçimlerine,medyada temsil biçimlerini inceleyen gösterge bilimi yöntemine, ideoloji ve hegemonya kavramlar›na, ›rk, etnisite ve toplumsal cinsiyet temsillerine yer verilecektir.

MEDYA Türkçede medya olarak kullan›lan, ‹ngilizcedeki media sözcü¤ü, araç, orta, ortam arac›, anlamlar›na gelen medium (Latince medius) sözcü¤ünün ço¤uludur. Medya deyince, bir topluma; mesaj ve bilgilerin saklanmas›, uzaktan iletilmesi ve kültürel siyasi pratiklerin güncellefltirilmesi yönündeki üç temel ifllevi tamamen ya da k›smen yerine getirme olana¤›n› sa¤layan bütün iletiflim sistemleri kastedilmektedir. Türkçede “media” sözcü¤ünü karfl›lamak üzere, “kitle iletiflim araçlar›” kavram› da kullan›lmaktad›r. Kitle iletiflimi radyo, televizyon, bas›n gibi araçlarla arac›lanm›fl


96

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

iletiflim biçimidir ve teknolojik araçlarla çal›flan, geliflmifl teknik ve kurumlardan oluflmaktad›r. Bu kurumun amac› farkl› yap›daki heterojen ve genifl bir flekilde da¤›lm›fl kitlelere sembolik bir iletiyi aktarmakt›r. Medya di¤er ad›yla kitle iletiflim araçlar› insanlar›n yaflam›nda önemli bir yere sahip olmufltur. ‹nsanlar zamanlar›n› di¤er bireysel etkinliklerden daha çok kitle iletiflim araçlar›yla harcamaya bafllam›fllard›r. Onlar olmaks›z›n yaflamlar›n› düflünemez olmufllar ve hem toplumsal hem de kiflisel olarak kitle iletiflim araçlar›na ba¤›ml› hâle gelmifllerdir. Bunlar yaz›lan bir mektuptan çekilen bir telgraf ya da faksa, dinlenen bir radyo program›ndan izlenilen bir televizyon program›na ya da sinema filminden gönderilen e mail mesaj›na kadar de¤iflir Kitle iletiflim araçlar› belirli tarihsel ve toplumsal koflullar›n ürünleridir. Bunlar›n üretilmesi, kullan›lmas› ve zaman içersinde gelifltirilmesi üretim araçlar›n› kontrol eden egemen gruplar›n ç›karlar› ve beklentileri ile ilgilidir. Çünkü bu araçlar toplumu oluflturan herkesin yarar›na de¤ildir ve onlar için kullan›lmaz. Kitle iletiflim araçlar› da mülkiyet iliflkilerinin önemli bir parças›d›r. Bunlar›n kullan›lmas› belli yasal düzenlemelere ba¤l›d›r. Bunlar›n mülkiyet biçimleri üretilen medya içeri¤inin üretilme tarz›n› ve ürünün do¤as›n› flartland›r›r. Bu üretim sürecinin bir ideolojisi vard›r. Kitle iletifliminin geliflmesi bilimsel alandaki baflka geliflmelerin oluflturdu¤u bir temel üzerine kurulmufltur. Bugün kitle iletiflim araçlar› kapitalist sistem için ekonomik, siyasal ve kültürel aç›dan son derece önemli bir yere sahiptir. Çünkü bu araçlar, endüstriyel düzeyde örgütlenerek hem birer ekonomik kâr ve ç›kar amaçl› olarak hem de -di¤er endüstrilerden farkl› olarak bilinç yönetimi ve ideolojik yönlendirme amac›yla kullan›lmaktad›r. Medya ve kültür endüstrileri kapitalist sistemin ayr›lmaz bir parças›d›r ve ancak kapitalist geliflim dinamikleri içerisinde aç›klan›p anlamland›r›labilir. Kitle iletiflimi, özellikle de sinema ve televizyon, uluslararas› egemenli¤in vazgeçilmez arac› hâline gelmifltir. Küreselleflmeden etkilenen kitle iletiflimi zamanla bu etkilenmenin ötesinde küreselleflmenin gerçekleflmesini sa¤layan önemli etkenlerden biri hâline gelmifltir. Günümüzde insanlar aras›nda medya deyince ilk akla gelen televizyon ve gazetelerdir ancak günümüzde medya art›k hiç olmad›¤› denli parçalanm›fl ve çok türel yap›dad›r. Birkaç televizyon kanal›, radyo istasyonu, film stüdyosu, pop rock yap›mc›s›, telefon a¤› ve flairin oldu¤u günler geride kald›. Medyan›n mülkiyet ve denetimi birkaç kiflinin tekelinde olsa da bugünlerde üretilenler ve tüketilenler çok çeflitlidir. Yetenek programlar›, hofl ezgiler, romantik komedilere, tabloid dedikodular gibi ana ak›m tarifeleri asla ölmeyecek ancak yeni dijital medya tekonolojileri, endüstrileri ve giriflimcilerinin az›msanamayacak katk›s›yla alternatif ve belli bir gruba hizmet eden pek çok karfl› durum da ortaya ç›kt›. Dahas› yeni medya, eski tarifelere tazelyeci bir turbo flarjl› reklam afl›s› yapm›flt›r. Yine ayn› flekilde, medya bireylerin siyasi tutum ve davran›fllar›n›, özellikle de oy verirken siyasi tercihlerini çok ciddi boyutlarda etkileyebilecek bir güce sahiptir. Bu konuda önemli araflt›rmalara imza atm›fl bir araflt›rmac› olan Rivers (1982), Amerikan medyas›n› “ikinci hükûmet” (second government) olarak nitelendirir. Haber medyas›, yaln›zca bireylerin siyasi yönelimlerini etkilemekle kalmaz ayn› zamanda, siyasi karar verme mekanizmas›, siyasi liderler ve hükûmet üzerinde de çok etkin bir bask› gücü oluflturur. Rivers’›n da vurgulad›¤› (1982, 213) gibi, hükûmet politikalar› flekillendirilirken, di¤er baz› toplumsal güçler gibi medya da yönlendirici ve flekillendirici bir güç olarak önemli roller oynar.


5. Ünite - Medya ve Temsiliyet

MEDYA TÜRLER‹ Dan Laughey (2010) taraf›ndan yap›lan çal›flmada medya türleri alt› farkl› bafll›k alt›nda toplanm›flt›r.

Propaganda Medyas› Bu tür belli kifli ve gruplar taraf›ndan desteklenir. Tüm içerikler (televizyon, filmler, gazeteler) kamuya sunulmazdan önce titizlikle kaydedilir ve denetlenir. Dahas›, haricî medya kaynaklar›ndaki arzu edilmeyen içerik, hasas bilgilerin s›zmas›n› önlemek amac› ile düzeltilir ya da engellenir. Propagandac›lar kendilerini kamu yarar› ilkesini kullanarak savunurlar.

Kamu Hizmeti Medyas› Faaliyetlerini sürdürebilmek için hükûmetin onay›na ihtiyaç duysa da devlet mülkiyetinde de¤ildir ve propaganda amac› tafl›maz. Dolay›s›yla, kamu hizmeti medyas› kifliye ait medya flirketleri ile benzeflir. Az›msanamayacak düzeyde bir ba¤›ms›zl›k ve özgürlü¤e sahip olmakla birlikte daima kamu ve onu temsil edenlere karfl› sayg›l› davranmak zorundad›r. Bu durum kamu hizmeti medyas›n›n izler kitlenin genifl bir kesiminin be¤eni ve görüfllerine hizmet eden farkl› içeriklere sahip olmas› gerekmektedir. En ünlü kamu hizmeti yay›nc›s› BBC’dir.

Reklam Medyas› Ticari ya da tüzel medya olarak bilinen bu tür, Bat› ülkelerindeki hakim medya türüdür. Bu ticari yay›nc›l›ktaki Amerikan modelinin kökleri 1920’lere de¤in gider. Amerikan reklam medyas› tüm dünyaya ihraç edilmifl ve kopyalanm›flt›r. Ad›ndan da anlafl›laca¤› üzere reklam medyas› reklamlar taraf›ndan finanse edilen medya anlam›na gelir (reklamlar›n kendisi görece önemsizdir).

Kült Medya Kült medya, ticari medyan›n bir ad›m gerisinde durur. Bu kült medyan›n ticari olmad›¤› anlam›na gelmez. Ancak bu medya türü kendisini di¤erlerinin d›fl›nda tutar. Belli de¤er ve özellikleri tafl›ma e¤ilimindedir. Asl›nda, bir dönem di¤er medya türlerine ba¤l› olmufl olabilir ancak günümüzde art›k klasikler statüsüne ya da 盤›r açan bir deha p›r›lt›s›na sahiptir. Belli bafll› filmler bunu temsil eden özellikleri bar›nd›r›r; belli bafll› albümler evrensel düzlemde muhteflemler olarak adland›r›l›r. Belli bafll› televizyon dramlar› ya da durum komedileri bitmeyecekmiflçesine yeniden ve yeniden yay›nlan›r. Kült medya en iyi söylenmifl ve en iyi yap›lm›fl oland›r, üst kültürdendir, klasik ve kural kabilindendir. Tarihin belli bir an›ndaki ulusal ya da hakim kültürü an›msatan bir resmin bileflenidir. Elvis Presley 1950’lerin Amerikan gençlik ruhunu s›ms›k› kavram›flt›r. Citizen Kane (Yurttafl Kane) döneminin güç mücadelelerini yans›tm›flt›r. Kült medya,izinden giden medya üzerindeki etkisi aç›s›ndan da dikkate de¤erdir. Kült medya ortaya ç›kan üslup, t›n›, tür ve gelene¤in ak›m belirleyicisi olur. Çok az› onun önündedir, geneli onun izinden gidecektir.

Alternatif Medya Kült medya ve reklam medyas›n›n aksine, alternatif medya türü kesinlikle kâr güdüsü tafl›maz. Alternatif medya ana ak›m medya içinde yer verilmeyen gerekli ve belirli bir amaç u¤runa mücadele vermek üzere var olur. Yeralt›, altkültür bu medya türü için kullan›lan di¤er sözcüklerdir. Asl›nda alternatif medya, propaganda medyas› ile ortak bir yönü paylafl›r. Her ikisi de bileyece¤i bir baltaya, oluflturaca-

97


98

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

¤› bir gündeme, içini dolduraca¤› siyasi bir amaca sahiptir. Ancak pratikteki büyük fark fludur: Propaganda medyas› güçlüler taraf›ndan yürütülüyorken, alternatif medya insanlar ço¤unlukla güçsüzlerdendir. Alternatif medya yayg›n kan›ya meydan okuyarak, kültürel ve etnik etkenlerdeki, çeflitlilikten etkin bir biçimde yararlan›r. Alternatif medya, yoksullar›n, AIDS hastalar›n›n, iflsizlerin, Yefliller Partisi gibi marjinal siyasi partileri destekleyenlerin, feministlerin ve di¤er konformist olmayan insanlar›n ç›karlar›na hizmet eder. Ancak alternatif medyan›n kimi modelleri hiç de hofl karfl›lanmaz (çocuk pornasu siteleri gibi). Nadiren de olsa alternatif medyan›n bir yeralt› yandafl grubu ile birlikte yer üstüne ç›kt›¤› ve ana ak›ma ulaflt›¤› olur. Böyle bir durumda yaln›zca iki sonuç olas›d›r. Alternstif medya yap›mc›lar› mülklerini ya güçlülere satacaklard›r ya da ana ak›m medyasn›n ç›karlar› karfl›s›nda çaresizce korunmaya çal›flacaklard›r. E¤er ikincisi kazan›rsa, alternatif medya kült medya statüsüne do¤ru yol alacakt›r.

Sosyal Medya Hiçbir flekilde özel olmamas›na karfl›n, bu tür ayn› zamanda en az kamusal oland›r. Alternatif medyadan da bu noktada ayr›l›r. Telgraf ve telefon gibi geleneksel medya biçimleri saf ve iki yönlü iletiflim sa¤lam›fl ve gerçekten de di¤er medya türlerine hiçbir zaman benzememifltir. Ancak ‹nternet ve cep telefonu bunu de¤ifltirmifltir. Bugünün sosyal medyas› en popüler türler aras›ndad›r. Sosyal paylafl›m a¤lar›, ileti panolar› bloglar ve di¤er kullan›c› türevli içerik forumlar› dünyan›n farkl› bölgelerinden, birbirinden bütünüyle farkl› deneyimlere sahip insan kümeleri aras›nda kolay iletiflim olana¤›n› olas› k›lmaktad›r. Kendi kiflisel medya baloncu¤unun içindeki çevrim içi arkadafllar› ve tan›d›klar› ile etkileflebiliyorken, televizyon izlemek ikinci planda kal›yor. Son birkaç y›lda sosyal medyada gerçekten de flafl›rt›c› boyutlarda bir de¤iflim söz konusudur.

MEDYANIN ‹fiLEVLER‹ Kitle iletifliminin en dikkati çeken boyutu ise ifllevlerinde yatar. ‹fllev sözcü¤ü medyan›n ne yapmas› gerekti¤i, gerçekte ne yapt›¤› ve amaçlar›n›n ne olarak görüldü¤ü konular›n› kapsar. Kitle iletiflim araçlar›; bilgilendirme yan›nda e¤lendirme ve bireyleri yeni ürünler için tüketici duruma getirme ifllevlerini üstlenir ve kitleler bu araçlar›n oluflturdu¤u iletiflim sürecinden ç›kamaz duruma gelmifllerdir. Bu araçlar e¤lendirir, insanlar›n bofl zamanlar›n› tüketmesini sa¤lar. Do¤rudan ve dolayl› e¤itim ifllevleri de vard›r. Yeni ürün ve hizmetlerin tan›t›lmas›n› sa¤lar. Ekonomik ve siyasal iliflkiler aç›s›ndan bak›ld›¤›nda, ürün sat›fl›n› amaçlayan reklamlar, kitle iletiflim araçlar›n›n temel ifllevi haline gelmifltir. Kitle iletiflim araçlar› bilgilendirme, e¤lendirme, haber verme ve e¤itme ifllevlerini yerine getirirken, gerçekte izleyicilere bir çerçeve oluflturur. Bu çerçeve, kimi zaman genifl kimi zaman da dar nitelikler sunar. Bir baflka deyiflle, belli bir s›n›rlama getirir. Olaylar› ve kiflileri kendi çerçevesinden sunar, de¤ifltirir, dönüfltürür, yorumlar kimi zamanda saklar maskeler. Bir foto¤raf sunar ancak izleyici o foto¤raf›n ne zaman nas›l çekildi¤ini anlayamaz, alg›layamaz. Çünkü izleyicinin kendisine sunulan bu görüntüyü yorumlamaya zaman› yoktur. Her fley anl›k ve h›zl› gerçekleflir. ‹zleyiciler bu h›zl›, anl›k, sakl›, s›n›rl› ve yan anlam yüklü görüntülerin aras›nda bocalar kal›r. Bir bak›ma bireyler görüntü bombard›man› alt›ndad›r. Ancak medyan›n sadece bu ifllevleri olmad›¤›n› kabul eden görüfller de bulunmaktad›r. Medyan›n sadece bir bilgi kayna¤› olmad›¤›, ayn› zamanda aktard›¤› mesajlar arac›l›¤› ile toplumun bireylerine toplumsallaflma süreçlerinde, içinde


5. Ünite - Medya ve Temsiliyet

bulunduklar› toplumun de¤erlerini, normlar›n›, gelenek-göreneklerini, inançlar›n›, toplum taraf›ndan do¤ru kabul edilen davran›fl kal›plar›n›, de¤erlerini hat›rlatt›¤› ve ö¤retti¤ine dair görüfller bulunmaktad›r. Bu görüfllere dayanarak medyan›n, bir bireyin toplumsallaflma sürecinde gelifltirdi¤i kimlik, sahip oldu¤u de¤er ve davran›fllar üzerinde en etkili toplumsallaflma arac›lar›ndan biri konumunda oldu¤u söylenebilir.

TEMS‹L Temsil kavram› kültürel çal›flmalarda üzerinde önemle durulan bir konudur. Bu önemin bafll›ca nedeni karmafl›k bir süreç olan temsilin dil, anlam ve kültür aras›nda önemli bir ba¤lant› noktas› olmas›d›r. Hall, temsilin dil ve anlam› kültüre ba¤lad›¤›n› ancak temsille kastedilenin tam olarak ne oldu¤unun netlefltirilmesi gerekti¤ini söyler. Stuart Hall’a göre, temsil teriminin çok s›k kullan›lan aç›klamalar›ndan biri flu flekildedir: “Temsil, anlaml› bir fley söylemek ya da dünyay› anlaml› bir flekilde di¤erlerine anlatabilmek için dilin kullan›m›d›r” (Hall, 2002:15). Temsil, k›saca; dil yoluyla anlam üretilmesidir. The Shorter Oxford ‹ngilizce Sözlü¤ü kelime için iki tan›m verir: Birincisi, bir fleyi tan›mlamak için, ak›lda bir tan›m, imge veya resim oluflturmak için ya da akl›m›zda benzer bir figür oluflturmak için bir fleyi temsil etmek. ‹kincisi temsil etmek; sembollefltirmek, anlam›nda olmak, önde gelen isimlerden olmak anlam›na da gelmektedir. Örne¤in, Hristiyanl›kta haç, ‹sa’n›n çarm›ha gerilmesini ve çekti¤i ac›lar› temsil eder. Türk kültüründe siyah yas›, beyaz da sevinci temsil eder. Kelimeler, kavramlar› tan›mlar veya temsil eder, ayr›ca gerçek dünyada olan gerçek nesneleri ya da kimsenin görmedi¤i hayali imgeleri (melek, fleytan vb.) yaratmakta kullan›labilirler. Kelimelerin ifllevi dil yoluyla fleylere anlam kazand›rmakt›r. Baflka bir deyiflle kelimeler temsillerdir ve temsil, insanlar›, olaylar› ve olaylar dünyas›n› nas›l anlad›¤›m›z ve di¤er insanlara fleylerle ilgili kar›fl›k düflüncelerimizi nas›l anlatt›¤›m›z veya dil yoluyla bu kelimeleri kullanarak di¤er insanlarla nas›l iletiflim kurdu¤umuzdur. Temsil, dil yoluyla akl›m›zda bulunan kavramlar›n anlamlar›n›n yarat›lmas›d›r; kavramlar ve olaylar, insanlar ve nesnelerin gerçek dünyas› ile olaylar insanlar ve nesnelerin kurmaca dünyas›n› ifade eden dil aras›ndaki ba¤d›r. Bafll›ca iki süreçten ve iki temsil sisteminden söz etmek mümkündür. Öncelikli olarak her türlü nesne, insan ve olay›n, kavramlar dizgesi ve kafam›zda var olan zihni temsille ba¤lant›l› oldu¤u bir sistem vard›r. Bunlar olmaks›z›n dünyay› anlaml› olarak yorumlayamay›z. Anlam, kafam›z›n hem içinde hem de d›fl›nda var olan fleyleri iflaret eden, düflüncelerimizde flekillenen kavramlar ve imgeler sistemine ba¤l›d›r. Duyu organlar›m›zla alg›lad›¤›m›z fleyleri kavramsallaflt›rmak basittir. Ancak soyut fleylerin de kavramlar›n› oluflturabiliriz. Örne¤in; aflk, ölüm, arkadafll›k, savafl vb.. Temsil sistemi, sadece bireysel kavramlar› de¤il, kavramlar›n s›n›fland›r›lmas›n›, düzenlenmesini ve örgütlenmesini ve birbirleri aras›nda iliflki kuran farkl› yöntemleri de içerir. Elbette ki temsili bu flekilde tan›mlamak eksik tan›mlamakt›r. Temsil, anlam›n oluflturuldu¤u kültürün üyeleri aras›nda de¤ifl tokufl edilen sürecin önemli bir parças›d›r. Temsil; fleyleri temsil eden dilin, göstergelerin ve iflaretlerin kullan›m›n› içerir ve temsil kavram›n›n dil ve anlam› kültüre nas›l ba¤lad›¤› önemlidir. Bu ba¤› bulabilmek için, dilin dünyay› nas›l temsil etti¤i hakk›ndaki farkl› teorilere bakmak gereklidir. Bu ba¤lamda, dilin dünyay› temsil etmek için nas›l kullan›ld›¤› hakk›nda farkl› üç yaklafl›ma de¤inilecektir:

99


100

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Yans›t›c› (Reflective) yaklafl›m, Maksatl› (‹ntentional) yaklafl›m ve ‹nflac›/Yap›mc› (Consructivist) yaklafl›m. Yans›t›c› yaklafl›m “dil sadece d›flar›da var olan objelerin, insanlar›n ve olaylar›n anlamlar›n› m› yans›t›r?” sorusuyla, kas›tl› yaklafl›m “dil, sadece konuflmac›n›n, yazar›n ve sanatç›n›n ne söylemek istedi¤ini ve kiflisel olarak ne kastetti¤ini mi aç›klar?” sorusuyla, inflac› yaklafl›m ise “anlam, dilde ve dilin içinde mi yap›l›r?” sorusuyla yola ç›kar (Hall:1997: 24-25). Bu yaklafl›mlar afla¤›da ayr›nt›lar› ile verilmifltir.

Yans›t›c› Yaklafl›m Yans›t›c› yaklafl›ma göre anlam, gerçek dünyadaki nesne, kifli ve olaylarda sakl›d›r. Dil bir ayna gibi dünyada var olan gerçek anlamlar› yans›t›r. Dilin sadece gerçekleri yans›tt›¤›n› savunan bu teori bazen öyküsel olabilir. Dil ve öyküsel temsil teorilerinde verili bir gerçeklik bulunur. Hall’a göre bu yaklafl›m anlam üretimi ve dil aras›ndaki ba¤lant›y› aç›klamakta yetersizdir. Görsel göstergeler ve temsil ettikleri nesnelerin flekli aras›nda bir iliflki vard›r. Ancak yaz›l› ve sözlü göstergelerde kavramlar ve iflaret ettikleri nesneler aras›ndaki iliflki nedensizdir. Dil dünyada var olan gerçek anlamlar› tam olarak yans›tamaz. Elma göstergesi, bahçede yetiflen gerçek bitki ile ayn› fley de¤ildir. Ayr›ca tam anlam›yla anlad›¤›m›z› sand›¤›m›z, kelime ses ve imgeler de tamamen, kurmaca ve fantastik iflaretlerdir (Nasreddin Hoca gibi). Reel bir fleye iflaret etmek için kelimeleri kullan›r›z. Ancak bunu, belirli bir kelime ya da imgeyle, o kavram›n ba¤lant›s›n› kuran kodu bildi¤imiz için yapar›z. Örne¤in gerçek bir elmay› düflünemez, konuflamaz ya da resmedemeyiz. Ayr›ca birisi ç›k›p bize kendi kültüründe elma kelimesiyle adland›r›lan bir bitki olmad›¤›n› söylese bahçede yetiflen gerçek bitki aram›zdaki iletiflimsel baflar›s›zl›¤› gideremez. Öyle bir durumda kulland›¤›m›z farkl› dil kodlar› neticesinde ikimiz de farkl›y›zd›r. Birbirimizi anlayabilmemiz için birimizin di¤erinin kültüründe o bitkiyle onu adland›ran kelimeyi birlefltiren kodu ö¤renmesi gerekir.

Maksatl› Yaklafl›m Temsilde anlam meselesinde, ikinci yaklafl›m tam tersi bir durumu ele al›r. Bu yaklafl›ma göre, dil yoluyla kendine ait anlam› dünyaya kazand›ran bizzat konuflmac› ya da yazard›r. Kelimeler, yazar›n gerekli gördü¤ü anlama gelir. Bu, “maksatl› yaklafl›md›r”. Bu yaklafl›m›n hakl› oldu¤u nokta fludur ki hepimiz bireyler olarak dünyaya bak›fl aç›m›za ve bize özel ya da özgü fleyleri ifade etmek ya da paylaflmak için dili kullan›r›z ancak dil çerçevesinde genel bir temsil teorisi olarak maksatl› yaklafl›m da hatal›d›r. Bizler dilde anlam›n yegane kayna¤› olamay›z çünkü böyle olmas› hepimizin tamamen özel dillerle kendimizi ifade etti¤imiz anlam›na gelirdi. Oysa dilin özünde yatan iletiflimdir ve buna ba¤l› olarak dil ortak dilbilimsel düzenlere ve ortak kodlara dayan›r. Dil hiçbir zaman tamamen özel bir oyun olamaz. Tabi ki kendi kas›tl› anlamlar›m›z bize özgü de olsalar, paylafl›lmak ve anlafl›lmak için dilin ilkeleri, kodlar› ve düzeni içine girmek durumundad›r. Dil tamamen sosyal bir sistemdir. Bu da kendimize ait düflüncelerimizin, yine kendi dil kullan›m tarz›m›z›n harekete geçirece¤i, dilde sakl› kelime ve imgelerin di¤er anlamlar› aflmas› gerekti¤i anlam›na gelir.


101

5. Ünite - Medya ve Temsiliyet

‹nflac› Yaklafl›m Bu yaklafl›m, dilin toplu, sosyal karakterini ele al›r. Buna göre, ne nesneler ne de bireyler, kendi bafllar›na dilde anlam› oturtabilir. Nesneler anlam yükleyemez, temsil sistemlerini kavramlar› ve göstergeleri kullanarak, anlam› oluflturan bizlerizdir. Bu, dilde anlam üzerine inflac› yaklafl›m olarak adland›r›l›r. Buna göre, nesnelerin ve insanlar›n bulundu¤u maddesel dünya ile temsil, dil ve anlam›n yer ald›¤› sembolik uygulamalarla, süreçleri birbirine kar›flt›rmamal›y›zd›r. Hall’a göre bu yaklafl›m› benimseyenler, maddesel dünyan›n varl›¤›n› inkâr etmezler. Ancak anlam› yükleyen maddesel dünya de¤ildir; bunu yapan kavramlar›m›z› temsil etmesi için kulland›¤›m›z dil sistemi ya da di¤er sistemlerdir. Anlam› yükleyen, kendi kültürSIRA S‹ZDEanlam olufllerinin kavramsal sistemleriyle dil bilimsel ve di¤er temsil sistemlerini, turmak, dünyay› anlaml› k›lmak ve baflkalar›na da anlam ifade eden o dünyayla ilgili olarak iletiflim kurmak amac›yla kullanan sosyal aktörlerdir. D Ü fi Ü N E L ‹ M Dilin dünyay› nas›l temsil etti¤ine yönelik yaklafl›mlar nelerdir? Aç›klay›n›z. SIRA S‹ZDE S O R U

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M

1

D Ü fi Ü N E L ‹ M Temsil ve temsil biçimlerine iliflkin ayr›nt›l› bilgi için bak›n›z: D‹KKAT Stuart Hall (1997)”The Work Of Represantation” Represantation: Cultural Represantation S O R U and Signifying Practices. London: Sage Publications. SIRA S‹ZDE Esin Demirbafl (2004). “Etnik Az›nl›klar Kültürel Entegrasyon ve Medyada Temsil: Nusayri Toplulu¤u Örne¤i”, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilmler Enstitüsü Yay›nlanmam›fl Yüksek D‹KKAT Lisans Tezi. AMAÇLARIMIZ

MEDYA VE TEMS‹L

SIRA S‹ZDE

N N N N

K ‹ T medya A P Temsil, medyan›n gücü ile yak›ndan iliflkilidir. Dolay›s›yla temsil, metinlerini (film, müzik, televizyon program›, ‹nternet sitesi)çal›flma yollar›n› sunarken, AMAÇLARIMIZ ekonomi politik metinleri flirketlerin kurumsallaflm›fl ç›karlar› taraf›ndan belirlenT E Lmekân E V ‹ Z Y O Nve olaylar› mifl ürünler olarak ele al›r. Bu ba¤lamda temsil, gerçek insan, betimleme sürecidir. K›sacas› temsil, gerçekli¤i temsil eder. Medyan›n K ‹ T A P ise temsilin en önemli sa¤lay›c›lar›ndan oldu¤u söylenebilir. Örne¤in, Hindistan’› hiç görmeyen birinin Hindistan hakk›ndaki bilgileri televizyon programlar›, gezi dergileri ve ‹NTERNET belgesellerdeki temsillerdir. TELEV‹ZYON Oysa ki temsil gerçekli¤i bir ayna misali mükemmel yans›tmaz. Stuart Hall, gerçek anlamlar›n asla sabit olmad›¤›n›, aksine tart›flmalar oldu¤unu ortaya koyar. O hâlde gerçek Hindistan, gerçek Avusturalya ve gerçek ‹ngiltere nedir? Gerçe¤i ö¤‹ N T Esundu¤u RNET renmek için kendimiz bunu deneyimlemek zorunday›z ve medya gerçeklik temsilleri ile gerçek dünyaya iliflkin kiflisel deneyimlerimizi ve yorumlamalar›m›z› önemli ölçüde belirler. Bu nedenle temsil gerçek olaylardan sonra ortaya ç›kan bir fley de¤il, yorumlad›¤›m›z gerçekli¤in bir parças›d›r. Temsil, sadece gerçekli¤i temsil etmez. Ayn› zamanda gerçekli¤in anlam›na da katk›da bulunur. Temsil ve gerçeklik birbirlerini d›fllamayan fleyler olsalar ve sabit anlamlar iletmeseler dahi, bunu herkesin kendi gerçeklik temsilini istedi¤i gibi yorumlad›¤› bir karmafla durumu olarak görmek yanl›flt›r. Akisne bir ço¤umuz ortak inan›fllar›n, özlemlerin, umutlar›n, dilin ve para biriminin belli oldu¤u bir toplumun içinde do¤mufluz ve büyümüflüzdür. Hall, bu ortak kültürün kendi hayatlar›m›zda yorumlad›¤m›z anlamlar›n ortak bir zeminde buluflmas›na neden oldu¤unu ileri sürer. Böylelikle örne¤e dönülecek olursa Hindistan’›n medya temsilleri, benzer kültürel

SIRA S‹ZDE S O R U D Ü fi Ü N E L ‹ M D‹KKAT S O R U SIRA S‹ZDE D‹KKAT AMAÇLARIMIZ

SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON K ‹ T A P ‹NTERNET TELEV‹ZYON

‹NTERNET


102

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

yap›larda yetiflmifl insanlar için benzer anlamlar tafl›r. Pek tabii Hindistanl›lar da kendi ülkelerinin temsilerini di¤er kültürlerden gelen ve Hindistan hakk›nda bilgi sahibi olmayan insanlardan daha farkl› yorumlayacaklard›r. Ancak Türkler de t›pk› Taylandl›lar, Almanyal›lar ve di¤er uluslar gibi Hindistan’›n kendileri için tafl›d›¤› anlam hakk›nda ortak bir görüfle sahiptirler. Bu türden farkl› gerçeklikleri temsil eden medya, yine bu kültürlerin içine ayr›lmaz anlamlar›n yüklenmesinde de etkin bir role sahiptir. Medyaya bir bütün olarak bak›lmal›d›r. Kad›nlar›n, ö¤rencilerin ya da çal›flan kiflilerin temsil edilme biçimleri medyada oluflturulur ya da bizim taraf›m›zdan medya arac›l›¤› ile anlafl›l›r. Asl›nda temsil edilen toplumsal gruplar›n bak›fl aç›lar›d›r. Biz de bu bak›fl aç›lar›n› alternatiflerinin engellenmesi ile bilinçsizce normal kabul etmeyi ö¤reniriz. Bu nedenle temsil etmeye daha yak›ndan bak›lmald›r. Afla¤›da medyada temsil biçimleri verilmifltir. Ancak flu da belirtilmelidir ki temsil etme her aflamada basitleflir, hamlafl›r daha da genel hâli ile klifleleflir. Medya insan kategorileri ve belli insanlar›n niçin belirli kategorilere dahil edilmesi gerekti¤ine dair anlay›fl›m›z› düzenler. Bu kategoriler medyada oldu¤u kadar gerçek hayatta da insanlar› yarg›lamak için kulland›¤›m›z düflünme sürecimizin bir parças› hâline gelir. Medya temsilleri kitlelere sunarken belli yollar› kullan›r Bunlar; örneklerle temsil etme, kiflilikleri ve sunucular› kullanma ve y›ld›zlardan yararlanmad›r. Bunlardan birincisi örneklerle temsil etmedir. Örneklerin en güçlüsü ilk örneklerdir. En güçlü temsilleri onlar sunarlar. Onlar bir kültürün en derin inançlar›n›, de¤erlerini ve belki ön yarg›lar›n› özetleyen en büyük erkek ve kad›n kahramanlar, kötü adamlard›r. Süpermen bir ilk örnektir. ‹lk örnekler e¤lenceli olabilirler ve ayn› zamanda bizi hayal dünyas›na götürürler. Ancak di¤erleri gibi bu örnek de belirli davran›fl biçimleri, hareketler ve iliflkilerle infla edilmifltir. ‹nflan›n di¤er unsurlar› bizim ele ald›¤›m›z örnekle vakur bir ölçülülük, belirli bir sayg› düflüncesi ile hareket etmek, belki sihir ya da sözüm ona do¤ulu hilelerin ve ö¤renci hoca iliflkisinden baflka iliflkilerin yoklu¤u olarak ortaya ç›kabilir. Örneklerin temsil edilebilmesi için bir fleyden infla edilebilmesi gerekmektedir. Aynen türlerde oldu¤u gibi bu unsurlar kullan›ld›kça tan›d›k hâle gelirler. ‹lk bak›flta bu unsurlar fiziksel görünüfle aittir; saç, giysiler, ay›rt edici niteliklerdir. Baz›lar› temsil etmenin bu kadar oldu¤unu düflünerek anlam ve de¤er iletileri konusunu tamamen atlar. Örnekler: Yafl, ›rk, meslek ve cinsiyet ile ortaya ç›kar. Do¤ulu, yafll›ca bir erkek örne¤ini ele alal›m. Bu bilge kliflenin bir tutam sakal› ve b›y›¤›; uzun k›rlaflm›fl ve toplanm›fl saçlar›; cübbeye benzer bir giysisi ve esrarl› bir ifadesi olacakt›r. Temsil etme ayn› zamanda kullan›lan iletiflim arac› yolu ile de infla edilmifltir. Yani, öyküyü anlatan yaz›l› ya da görsel bir dil vard›r. Bu dil belirli bir örnek ve bu örne¤e belirli bir yaklafl›m› oluflturur. Televizyon ya da sinemay› ele al›rsak, örne¤in niteliklerde yak›n çekim kullan›lmas› dikkatin oraya yöneltilmesi içindir, bize ne tür bir örne¤in infla edildi¤i hakk›nda ipuçlar› verir. Bu aç›dan bakarsak neyin infla edildi¤inden çok örne¤in nas›l infla edildi¤inden söz ediyoruz demektir. Do¤ulu örne¤inde oldu¤u gibi, tipik bir yak›n çekim, karakterin bir sorunla karfl›laflt›¤›nda tak›nd›¤› sakin ifadeye ve mütefekkirli¤e dikkati çeken bir tepki çekimi olacakt›r. Bütün örnekler yarat›lan temsil ve insan kategorilerine karfl› elefltirel ya da küçültücü olabilecek, flu ya da bu çeflit iletiler tafl›r. Komedilerin gözde tiplerinden biri sevimsiz, rahats›z edici, talepkâr, gelini ya da damad› ile çekiflen kaynanad›r. Bu örne¤i temsil eden bireysel örnekler gelifltirime göre çeflitlenebilir. Bunlar›n içinden sadece baz›lar› tümüyle basmakal›pt›r. Ancak bütün örnekler göz önüne al›n›rsa temsil edilen, kad›n›n sadece görünüflü ve davran›fl-


5. Ünite - Medya ve Temsiliyet

lar› de¤ildir, ayn› zamanda bu davran›fllar›n anlam›d›r da. Bunun anlam›, sözgelimi özellikle kad›nlar›n aç›k cinsellikleriyle ustaca bafledemeyen ak›ll› kad›nlardan korku duymalar› olabilir. Medya materyali oluflturulurken baz› fleyler özellikle d›flar›da b›rak›labilir. Örnekler birtak›m anlamlar›n d›flar›da b›rak›larak oluflturulmas›d›r. Örne¤in Amerikan dergilerindeki öyküler üzerine yap›lan bir çal›flmada, etnik az›nl›klar, toplam nüfusun %40’›n› oluflturdu¤u hâlde karakterlerin sadece %10’nun bu az›nl›klar› kapsad›¤› ortaya ç›kar›lm›flt›r. Medya insan gruplar›n› temsil ederken kültür hakk›nda da bir fleyler söyler. Çünkü insan gruplar› belirli kültüre ya da altkültüre dahil demektir. Örne¤in, medya bize Ameirkan kültürü ve yaflam tarz› hakk›nda birçok fley söyler. Ayn› zamanda bizim kendi kültürümüzden ve alt kültürümüzden de bahseder. Gençler, Kuzeyliler, ‹skoçlar ya da Türkler gibi. Bahsedilenlerin do¤ru olup olmad›¤› baflka bir konu ancak bu kültürlerin baz› yönleri temsil edilmektedir. Çünkü sadece bunlar hakk›nda iletiler vard›r. Bu iletilerin ve anlamlar›n ne oldu¤una karar vermekte karfl›lafl›lan sorunlardan biri çok çeflitli medya materyallerinden geliyor olmalar›d›r. Bu, izleyicinin seyretmek ve okumak için neleri seçece¤i ile s›k› s›k›ya ba¤lant›l›d›r. Bir taraftan belgeselleri ve haber programlar›n› seyretmeyi ve kalite programlar› takip etmeyi ye¤liyorsan›z , ABD hakk›nda göreli olarak daha genifl bak›fl aç›s›na sahip olabilirsiniz. Di¤er taraftan sadece Amerikan gerilim dizilerini seyrediyorsan›z, bulvar gazetlerini ve popüler dergileri okuyorsan›z size, s›n›rl› olarak tan›mlanabilecek baflka bir bak›fl aç›s› iletilecektir. Medyada temsiller ço¤unlukla örnekler arac›l›¤› ile gerçekleflirken, y›ld›z karakterler de kullan›larak izleyicinin yak›nl›k duymas› ve iliflki kurmas› sa¤lan›r. Böylece televizyon izleyicisi ile temsil edilenlerin iliflki kurarak arkadafll›k etmesi sa¤lan›r. Çünkü zamanla izler kitle, ekranda gördü¤ü kimseleri bunlar y›ld›zlar televizyon sunucular› ya da gazetelerdeki dert köflelerinin yazarlar› olsun onlarla özdefllik kurarak sanki dert ablalar›n›, yak›n bir arkadafllar›n› izliyormufl/ okuyormufl hissine kap›l›rlar. Örne¤in, Superman’i okurlar› yaz› iflleri müdürlerine sanki o bir fantezi ürünü de¤il de gerçek bir insanm›fl gibi, kahraman›n hayat›n› ve tarihini tart›flan yaz›lar göndermifllerdir. Televizyon izleycilerinin haber sunucular›na iyi geceler diledikleri hatta giyinik olmad›klar› için özür diledikleri söylenir. Medya bu flekilde insanlarla ilgilenir. ‹zleyicilere gerçek insanlarla de¤il de iletiflimin çeflitli biçimleriyle temsil edilen insan›n sembolik çeflitlemesi ile iliflkide olduklar› unutturulmaya çal›fl›l›r. Y›ld›zlar arac›l›¤› ile gerçeklefltirilen temsillerde de ayn› fley geçerlidir. Y›ld›zlar, yans›tt›klar› etkileyici kiflilik nedeniyle çok iyi bir konuma ulaflan erkek ya da kad›n oyunculard›r. Bu sözcü¤ün televizyondan çok sinema için kullan›lmas› anlaml›d›r. Film pazar›n›n uluslararas› boyutu ve y›ld›z sistemini bulan film endüstrisinin önceden var olan egemenli¤i buna katk›da bulunmufltur. Film y›ld›zlar› ilk örnekleri ve efsanevi karakterleri kolayca canland›rm›fllard›r. Çünkü sinemaya gitmek televizyon izlemekten çok daha fakl›d›r. Sinemada özel olarak yal›t›lm›fl bir mekânda izleyici perdeye düflen görüntüleri izlemek için haz›r bulunmaktad›r. Bu da gerçekleflen iletiflimin etkisini art›rmaktad›r. Bu nedenle sinema y›ld›zlar› güçlü temsiller sunarlar. Örne¤in Clint Eastwood, y›llar önce televizyonda yay›nlanan kovboy dizilerindeki, Rowdy Yates karaketeri ile ünlenmifltir. Ancak sinema filmleri sayesinde y›ld›z olmufltur. Bu filmlerle efsanevi bir karakter hâline gelmifltir, yaln›z adam, Kirli Hary gibi bir karaktere sahip adam, yaln›z yolcu ve s›radan ölümlülerin ulaflamayaca¤› bir ilahi adalet da¤›t›c›s›na dönüfltü. Türkiye’de de Türkan fioray pek çoklar› için y›ld›z olma özelli¤ini koruyor. Bir dönem Türk kad›nlar›n›n olmak istedi¤i, Türk erkeklerinin de ulflamak istedi¤i bir kad›n modeli idi. Çünkü koydu¤u fioray kanunlar› ile toplumun de¤erlerine sesleniyor-

103


104

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

du, di¤er taraftan da onlara zevk veriyordu. Y›ld›z karakterinin iletti¤i de¤erler ne olursa olsun daha anlaml› olacaklard›r. Çünkü bunlar çok fazla kifli taraf›ndan görülecek ve onlara çekici gelecektir. Ayr›ca bir filmde bir bütün olan iletilerin incelenmesi de yararl›d›rlar çünkü bunlar ayn› ülkenin çeflitli bölgelerinde ve dünyan›n çeflitli ülkelerinde gösterilerek sa¤lamlaflt›r›l›r. Ayn› iddia, televizyon sunucular› ve kifliliklere de uyarlanabilir. Birçok program› anlamam›zda çok önemli rol üstlenirler. Filmlerdeki y›ld›zlar gibi, bizi programlara çekerler. Yans›tt›klar› kiflilik sayesinde bize anlamlar ulaflt›r›rlar ve di¤er bütün ileti ve anlamlar› ile program› bir bütün olarak sunarlar. Pek çok program›n iliflki noktas› sunucuya dayan›r. Sunucu, izleyicilerin oturma odalar›nda bir baflka kifli hâline gelir. Sunucu ço¤unlukla bize aç›klamalarda bulunur, bizi insanlarla tan›flt›r›r. Sunucular›n büyük ço¤unlu¤u kameraya do¤ru konuflma ayr›cal›¤›na sahiptirler. Sunucular program›n anlat›c›lar›d›rlar bu nedenle kameraya bakarlar. Belki de kararlar›m›z› özgürce vermemizi engellerler. Bize uzun uzun aç›klamada bulunurlar. (Burton, 1995).

GÖSTERGE B‹L‹M‹ VE TEMS‹L Ortak kültür ve medya s›n›rlar› içinde oluflturulan anlamlar› (Gerçek ve temsil edilen olarak) yorumlad›¤m›z› düflünürsek, bu anlamlar› çözecek bir yöntem son derece yararl› olabilir. ‹flaretleri inceleyen gösterge bilimi böylesi bir yöntemdir. Gösterge bilimi göstergeleri inceleyen bilimdir. Gösterge bilimin orijinal karfl›l›¤› olan “semiotics” Yunanca kökenlidir, göstergelerin, baflka ifadeyle gerçek dünyadaki iflaretlerin yorumu anlam›na gelir. (Rifat, 1989). Gösterge bilimi gerçek dünya ve onu temsil etmek için kulland›¤m›z dil aras›nda do¤rudan bir iliflki olmad›¤›n› söyler. Örne¤in en yal›n hâli ile “kar” kelimesi gökyüzünden düflen so¤uk yumuflak ve beyaz madde için kullan›lan bir anlam birimidir. As›l, gerçek “kar” ile dil bilimsel bir terim olarak kar do¤al olarak birbirleri ile iliflkilendirilmemifllerdir. Bunu ancak “kar” kelimesinin farkl› kültürel anlamlar›n› hesaba katt›¤m›zda kan›tlayabiliriz. ‹ngilizce’de sadece so¤uk, beyaz yumuflak madde için sadece bir tek sözcük var iken Eskimolar ayn› fley için otuz iki farkl› anlam birimi kullan›rlar. Dolay›s›yla, ilk bak›flta kar ortak bir fikre iflaret ediyor gibi görünse de asl›nda farkl› insanlar için farkl› anlamlar tafl›r. Bu nedenle, gösterge bilime göre, anlamlar asla do¤al ve evrensel gerçekler de¤illerdir. Dilsel olarak yap›land›r›lm›fllard›r. Gösterge bilimi film, tiyatro, t›p, mimarl›k, hayvan bilimi gibi iletiflim ve bilgi iletimi ile ilgili pek çok alana uygulanm›fl, ilginç sonuçlar elde edilmifltir. Baz› gösterge bilimciler her fleyin gösterge bilimsel yönden çözümlenebilece¤ini savunmaktad›rlar. Gösterge bilimi yorumsal bilimlerin kraliçesi, büyük ve küçük her fleyin anlam›n› çözen anahtar olarak görürler. (Berger, 1993). Gösterge bilimin temel ilgi alan›n›n merkezinde gösterge yer al›r. Gösterge bir araçt›r yani ayg›t›n ifllenmesi ile ilgili kimi ölçümlerin sonucunu kendili¤inden gösteren bir araçt›r. (Fiske, 1996). Örne¤in termometre bir göstergedir. Is›n›n göstergesidir. Önceden kararlaflt›r›lm›fl bir ›s› birimine göre, bize ›s› hakk›nda bilgi verir. Havan›n s›cakl›¤›n› normal duyu organlar›m›zla matematiksel olarak ifade etmemiz mümkün de¤ildir. Termometre kullanarak havan›n s›cakl›¤›n› tahmin etmek bir yana nesnel ve say›sal olarak netlefltirebiliriz de. (Belkaya, 2001). Böylece gösterge bizi bir ölçümü do¤rudan do¤ruya yapmaktan kurtaran, bizim ölçme eylemimizin yerine geçen bir araçt›r. (Erkman, 1987).


5. Ünite - Medya ve Temsiliyet

Asl›nda her fley bir göstergedir ve bunun do¤al sonucu olarak gösterge bilimi her fleyi inceler. Fakat bu incelemenin tarz› farkl›d›r. Gösterge bilimi her fleyi inceler denirken, anlam içeri¤i yönünden de¤erlendirmede bulundu¤unu belirtmek gerekir. Farkl› araflt›rmac› yazarlara göre çeflitli göstergeler saptanm›flt›r. Bunlar; kelimeler, cümleler, kelimeleri ve cümleleri temsil eden ses veya iflaretler, bilgisayar programlar›, resimler, flemalar ve grafikler, fizik ve kimya formülleri, parmak izleri, di¤er iflaretlerden türetilmifl nesneler (fliirler, romanlar vb.), iflaretlerden oluflan yap› tafllar›na sahip nesneler (müzik vb.), hayali sahneler ve karakterler, benlik, Tanr›, kiflilik, düflünceler, fikirler, kavramlar, imgeler, duygular, para, tutumlar, gelenekler, kurallar ve de¤erler, hayvanlar›n içgüdüsel davran›fllar› (yön bulma güdüsü vb.), DNA’d›r. (Lidov, 1999). Gösterge bilimci, kristal (p›rlanta) yüzü¤ü bir gösterge sayacakt›r. Bu gösterge, önce kuyumcu ile müflteri, sonra da müflteri ile müflterinin çevresi aras›ndaki iletiflimde bir rol oynamaktad›r. Öyleyse, kristalin maddi de¤eri ile manevi de¤eri aras›ndaki iliflki incelenecektir. O toplumda ve o kesimde, kristal bir tak› tafl›man›n, çevreye ne gibi mesajlar iletti¤i ve neyi temsil etti¤i üstünde durulacakt›r. Yani, gösterge bilimci, kristali iletiflim sa¤layan bir gösterge olarak kabul etmekle, belli bir bak›fl aç›fl›n› da kabul etmifl say›l›r. Bu bak›fl aç›s›na uyan bir araflt›rma düzene¤i arayacakt›r. Birçok kuyumcu ve müflteriyle görüflebilir, gözlemlerini istatistiksel bir denklemle bir sonuca ba¤layabilir ya da o toplumun, o dönemin kristale verdi¤i de¤eri edebiyat metinlerinde araflt›rabilir. Ya da kristal tak›lar takan bir kaç kifliyle uzun görüflmeler yaparak, kristalin bu kiflilerin psikolojisinde nas›l bir yer tuttu¤unu araflt›rabilir. ‹flte yöntem, deneylerin, gözlemlerin, yorumlar›n nas›l yap›ld›¤›, hangi ölçütlere ve düzeneklere göre oluflturuldu¤u anlam›na gelir. Bilimsel bir araflt›rmada kullan›lan genel yöntem, tümevar›mc› ya da tümdengelimci olabilir. Birçok kez ikisi birden kullan›l›r. Birçok örne¤i gözlemleyip bir sonuca var›rs›n›z, bu tümevar›mc› yöntemdir. Bazen de daha önceden var›lm›fl bir sonucu s›nars›n›z, bu da k›smen tümdengelim say›l›r. Ya da gene tümdengelimi seçmiflseniz, kesin bir varsay›m›n›z vard›r, bu varsay›m› sorgulamadan kan›tlamaya çal›fl›rs›n›z (bu tehlikeli bir yaklafl›m olabilir). Yöntem, bu anlamda, çok genel bir terimdir. Ancak her bilim dal›n›n, kendine özgü deney ve gözlem yapma yollar› vard›r. Bunlar, o bilim dal›nda özel araflt›rma yöntemlerini oluflturur. Bu araflt›rma yöntemleri, bir bilim dal›ndan ötekine de¤ifliklikler gösterir. Bir kimya laboratuar›n›n düzene¤i, bir toplum bilimcinin kuraca¤› düzenekten farkl›d›r. Kimyac› belli kurallara göre, laboratuvar›nda çal›fl›r, göçebeler üstünde alan araflt›rmas› yapacak bir toplum bilimci, dere tepe, da¤ bay›r dolaflabilir. (Erkman, 1987). Göstergelere (iflaretlere) ve onlar›n anlam iletme biçimlerine ilgi göstermenin uzun bir tarihi vard›r. Bu tür çal›flmalar› Orta Ça¤ düflünürlerine, John Locke’a kadar indirmek mümkündür. ‹sviçreli dil bilimci Ferdinand de Saussure (1857-1913) ve Amerikal› mant›k-bilimci Charles Saunders Peirce (1839-1914) gösterge bilimin kurucular›d›r. Saussure’ün ölümünden sonra ö¤rencileri taraf›ndan kitap hâline getirilen “Genel Dilbilim Dersleri” (1916) adl› ders notlar›nda yazar, genel bir gösterge bilimin varl›¤›ndan söz etmektedir. Saussure ve Pierce’dan baflka Roland Barthes, Christian Metz, Passolini ve Umberto Eco da gösterge bilimin gereklili¤ini savunmufllard›r. (Parsa, 1999. Belkaya, 2001). Dil biliminin kurucusu Saussure’e göre gösterge bilimi, göstergelerin toplum içindeki yaflam›n› inceleyecek bir bilimdir. Dili inceleyen dil bilim, Saussure için gösterge bilimin sadece bir dal›d›r.

105


106

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Saussure’e göre gösterge bir nesne ile bir ad› birlefltirmez., bir kavramla bir iflitim imgesini birlefltirir. ‹letiflim imgesi sesin anl›ksal izidir, duyular›m›z›n tan›kl›¤› ile bizde oluflan tasar›md›r. (Parsa, 1999). Örne¤in a¤aç kavram› gösterilendir ve a, ¤, a, ç gibi harfler de gösterendir. Bu harfler yaz›l› imgedir. Kavram, a¤aç ile yaz›l› imgenin birleflimi göstergedir. Göstergede gösterilen ile gösteren aras›ndaki iliflki nedensizdir. A¤aç kavram›n›n kendisine gösterenlik yapan a, ¤, a, ç ya da a, r, b, o, r ses dizesi ile hiçbir ba¤lant›s› yoktur. Yani kendisi o fley olmad›¤› hâlde o fleyi ça¤r›flt›rarak iletiflim sa¤lar. Bu iletiflimi sa¤layan her fley bir göstergedir. Trafik iflaretleri, matematik formülleri, moda, yaz›, resim gibi. (Büker, 1991). Peirce’ a göre gösterge, herhangi bir kimse için, herhangi bir ölçüde ve herhangi bir fleyin yerini tutan herhangi bir fleydir. Göstergenin yerini tuttu¤u fley göstergenin nesnesidir. Peirce’e göre el-kol hareketleri (gestures), elbise kodlar›, trafik iflaretleri, reklam resimleri, gazeteler, TV programlar› vb. görsel göstergeleri (visual signs) kullanan medya türleridir. Dil bilimsel göstergede gösterenleri gösterilen aras›ndaki iliflki kendili¤indendir, kediye k-e-d-i denmesi nedensizdir oysa filmsel, foto¤rafik göstergelerde gösteren/gösterilene benzemektedir, kedi göstergesi kediyi göstermektedir. (Parsa, 1999). Gösterge bilimi kuram›yla ilgili yaz›lar›n› belli bir kitapta toplamam›flt›r Peirce. Söz konusu yaz›lar, bilginin ölümünden yaklafl›k yirmi y›l sonra Collected Papers (Bütün Yaz›lar) [1931-1958] ad›yla yay›mlanmaya bafllam›fl ve Peirce’ün gösterge bilimi aç›s›ndan de¤eri ancak bu yay›nlardan sonra anlafl›lm›flt›r. Yaklafl›m›n›n en belirgin özelli¤i, gösterge kavram› için önerdi¤i tan›m ve s›n›fland›rma biçimidir. Gösterge bilimsel olgular›n eksiksiz bir s›n›fland›rmas›n› yapmak isteyen Peirce, sonunda üçlüklere dayal› altm›fl alt› s›n›ftan oluflan bir göstergeler dizelgesi oluflturur. Peirce’ün önerdi¤i üçlükler aras›nda en önemlisi de görüntüsel gösterge, belirti, simge üçlüsüdür. Görüntüsel gösterge, belirtti¤i fleyi do¤rudan do¤ruya canland›ran bir göstergedir (resim, foto¤raf). Belirti, nesnesiyle kurdu¤u gerçek iliflki gere¤i, bu nesne taraf›ndan belirlenen bir göstergedir (a¤ac›n gölgesi a¤ac›n belirtisidir, duman ateflin belirtisidir). Simge, uzlaflmaya dayanan bir göstergedir (terazi, adaletin simgesidir. Lübnan bayra¤›ndaki sedir a¤ac› bu ülkenin simgesidir). Saussure ve Peirce’› elefltiren Umberto Eco’ya göre gösterge tan›m› daha de¤ifliktir. Eco’nun gösterge ve gösterge bilimi tan›m›na göre: “Baflka bir fleyin yerini anlaml› olarak tuttu¤u varsay›labilen her fley göstergedir. Gösterge baflka bir fleyin yerini tuttu¤unda o fleyin var olmas› ya da o anda gerçekten bir yerde olmas› gerekli de¤ildir. Bundan dolay› ilke olarak gösterge bilimi yalan söylemek için kullan›labilen her fleyi inceleyen bir bilim dal›d›r” (Parsa, 1999). Frans›z bilim adam› Roland Barthes’›n, gösterge bilimin ba¤›ms›z bir bilim niteli¤i kazanmas›nda önemli çal›flmalar› vard›r. Barthes göstergelerin anlam› nas›l ürettikleri konusunda çal›flmalar yapm›fl, Saussure’ün dil bilimsel ba¤lamdaki gösterge çözümleme flemas›n› otomobilden modaya kadar uzanan bir yelpaze içindeki tüm göstergelere uygulam›flt›r. Barthes gösterge bilimde anlamlama kavram›n› irdelemektedir. Barthes’›n kuram›nda anlamland›rman›n iki düzeyi bulunmaktad›r. Bunlar; düz anlam ve yan anlamd›r.” Düz anlam, “gösteren”e bakt›¤›m›zda zihnimizde oluflan yans›mad›r. Bu yans›man›n ana belirleyicilerinden biri de kültürdür. Yan anlam ise göstergenin izleyiciye yine kültür çerçevesinde hissettirdikleridir. Ünlü bir futbolcunun foto¤raf›, düz anlamda o futbolcuyu gösterirken, yan anlamda gücü, çevikli¤i ve h›z› iflaret eder. (Parsa, 1999).


5. Ünite - Medya ve Temsiliyet

Barthes medya analizlerinden en ünlüsü medya mit üretim analizi, Paris Match adl› derginin ön kapa¤›n›n gösterge bilimsel analizidir. Kapakta siyahi bir genç askerî k›yafetler içinde gökyüzüne do¤ru bakmakta ve bir Frans›z bayra¤›n› selamlamaktad›r. Barthes bu imgeyi iflaret ve dil olarak okur. Dil ba¤lam›nda (anlamland›rman›n birinci düzeyi) imge Frans›z asker selam› çakan siyahi bir genç erke¤i temsil eder. Ancak bu imgeyi mit ba¤lam›nda da( anlamland›rman›n ikinci düzeyi) okumak mümkündür: Fransa öyle büyük bir imparatorluktur ki herhangi bir renk ayr›m› görünmeksizin tüm o¤ullar› ülke bayra¤› alt›ndaki görevlerini ayn› sadakatle yerine getirirler. Gurur dolu siyahi asker Fransa’n›n eflit f›rsatlarla çok kültürlü bir toprak oldu¤u mitini temsil ederken, bu sayede yabanc› insanlara bask› uygulayan bir devlet olan Fransa’n›n tarihsel anlam›n› gizler. E¤er bu imgedeki genç erkek bir siyahi de¤il de beyaz olsayd›, imgenin anlam› yani, temsil etti¤i fley bambaflka bir fley olurdu. Gösterge bilimi belli bir temsil içinde olan ve olmayan tüm anlamlar›n nedenidir. T›pk› Frans›z bayra¤›n› selamlayan siyahi genç erkek imgesinden farkl› anlamlar tafl›mas› gibi, bir cilt bak›m ürünü reklam›nda görülecek fliflman bir kad›n da orada bulunmayan anlamlar› da umulmad›k bir flekilde ak›llara getirecektir. Aktar›lm›fl kültürel erdem normlar›n› yok eden medya temsilleri, anlamlar›n hem mevcut olan hem de mevcut olmayan (bu örnekte zay›f kad›n)nas›l iflaret edildi¤ini ortaya koyar. Bu nedenle bir yöntem olarak gösterge bilimi, televizyon ya da dergi sayfalar›nda ard› ard›na rastlad›¤m›z al›fl›lagelmifl zay›f, mutlu, güzel insan temsillerinin olas› di¤er anlamlar›n nas›l önünü kapatt›¤n› ortaya koyar. Temsil, farkl› kültür, renk ve beden ölçülerine sahip insanlar›n yaflad›¤› gerçek dünyan›n çarp›t›lmas›ndan baflka bir fley de¤ildir; bu nedenle ideolojiktir.

‹DEOLOJ‹ En genel hâli ile ideoloji özneleri kendi deneyimlerinin temellerinden bafllayarak flekillendiren ve onlar› özgül toplumsal de¤er ve inanç biçimi ile donatan örgütleyici bir toplumsal güçtür (Eagleton, 2005:307). ‹deoloji çok tart›flmal› bir konudur ve ona çeflitli yaklafl›mlarda bulunulmufltur. De Tracy’e göre do¤ru düflünme bilimi, Napoleon’a göre birtak›m egzantirik adamlar›n acayip fikirleri, Karl Marx’a göre yanl›fl bilinç, Lenin’e göre bir s›n›f›n dünya görüflü, Antonio Gramsci’ye göre toplumu bir arada tutan s›va, Louis Althusser’e göre maddi bir pratiktir. Her düflünürün yeni bir tan›m› ideolojiye yeni bir boyut kazand›rm›flt›r. ‹deoloji kavram› ilk kez Antonie Destutt De Tracy taraf›ndan kullan›lm›flt›r. De Tracy ideoloji kavram›n› herkese do¤ru düflünme imkânlar› sa¤lamak için kullan›lacak fikir bilimi anlam›nda kulland› ve Frans›z Devrimi’ne meflruiyet kazand›r›lmas›nda kullan›lan en etkili araçlardan biri oldu. Frans›z Devrimi ile birlikte ideologlarla yak›n ba¤lar› olan Napoleon iktidara geçince insanlar›n yanl›fl düflüncelerini düzeltmeye yarayacak fikir biliminin yayg›nlaflt›r›lmas›n›n do¤ru olacak düflüncesiyle ideologlara destek oldu ve onlara gereken deste¤i sa¤lad›. (Merdin, 1982). Bilimsel sosyolojinin kurucusu olan Marx’›n ideoloji yaklafl›m› yan›ltma ve gizemlefltirme ile ilgilidir. ‹deoloji daha sonralar› Frederic Engels’in “yanl›fl bilinç” olarak adland›rd›¤›, yanl›fl bir dünya görüflünü ifller. Marx, ideoloji kavram›n›, sistematik gizemlefltirme sürecinin maskesini düflürmek amac› ile elefltirel bir kavram olarak kullanm›flt›r çünkü gizem çözüldü¤ünde etkisini kaybeder. Marx ideolojiyi s›n›f sistemi ile iliflkilendirir. Marx ideolojideki çarp›kl›¤›n, bu kavram›n topluma yönetici s›n›f›n ç›karlar› ve bak›fl aç›s›n› yans›tmas› gerçe¤inden do¤du¤una inan›r.

107


108

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Yönetici s›n›f her zaman kendisini bask›c› olarak görme konusunda isteksizdir ve bask› alt›nda tuttuklar›n› tahakkümlerine raz› etme endiflesi tafl›r. Yani s›n›f sistemi bafl afla¤›, tepetaklak bir biçimde var olur. Marx bu ifadeyi camera obsucura yani insan gözü ya da foto¤raf makinesinin lensleri taraf›ndan oluflturulan ters resim fikri ile dile getirir. Üçüncü olarak da Marx’a göre ideoloji bir iktidar tezahürüdür ve tam anlam›yla ça¤›n hakim düflüncelerini oluflturur ve ideoloji geçici bir fleydir, süreklili¤i ancak onu do¤uran s›n›f sistemi ayakta kald›¤› sürece söz konusudur. (Heywood, 2007). Althusser (2008) ideolojiyi, bireylerin toplumsal bir varl›k hâlinde var olmas›n› sa¤layan bir sistem olarak aç›klar ve birey ile dünya aras›ndan yaflan›lan bir iliflkidir. Ayr›ca, ideoloji de yans›yan gerçeklikle nesnel gerçeklik aras›nda ba¤lant› kurmak da mümkündür. Althusser’e göre devletin ideolojik ayg›tlar› (dini, ö¤retimsel, aile, hukuksal, siyasal, sendikal, kültürel, iletiflim) ideolojiyi kullanarak ifllerler. Böyle olmakla birlikte devlet her ayg›t› hem ideoloji kullanarak hem de bask› kullanarak ifllemektedir. Devletin ideolojik ayg›tlar›n›n yan› s›ra devletin bask› ayg›tlar› gibi bir ayr›ma da gider. Devletin bask› ayg›alr› ise ordu, hükûmet, yönetim, polis, mahkeme, hapisaneler.... Devletin ideolojik flemsiyesi alt›nda birleflmektedir. Her ideoloji, ortak bir dizi de¤er, inan›fl ve fikir bar›nd›r›r. Yukar›daki örne¤e dönülecek olursa; ‹ngilizce konuflan kültürlerde kad›ns› güzellik ideolojisi fiziksel bir incelik, gençlik, temizlik, bronzluk, makyajl› bir yüz, yap›l› bir saç ve biçimli gö¤üslerden ibarettir. Bu ortak de¤er inan›fl ve fikirler bir ideolojinin bar›nd›r›labilece¤i anlam ve temsiller dizisini s›n›rlar. Medyan›n kendi ulus devlet ideolojisine riayet etti¤i, bunun bir parças› oldu¤u yönündeki görüfl, Çin gibi medyan›n devlet tekelinde oldu¤u ülkelerde hâlâ geçerlili¤ini sürdürmektedir. Bu kutsal ideoloji anlay›fl›n›n, medya mülkiyet ve denetim gücüne iliflkin ekonomi politik yaklafl›mla birçok noktas› oldu¤u aflikârd›r. ‹ngiliz elefltirmen Judith Williamson, Reklamlar›n Dili kitab›nda reklam› yap›lan ürünü sat›n ald›¤›m›z sürece, reklamc›l›k ideolojisinin bizi nas›l güçlendirdi¤ine iflaret eder. Baflka bir örnek de Glaskow Üniversitesi medya grubundan gelmifltir. Bu örnekte de haber medyas›n›n belli gruplar› örne¤in doktarlar› ve mühendisleri di¤erlerinden daha olumlu temsil ederek örne¤in iflçiler ve Aids kurbanlar›na göre daha olumlu temsil ederek ideolojik bir tarafl›l›¤› benimsedi¤i imlenir. Ancak tüm bu örnekler, bir kavram olarak ideolojide bir zay›fl›¤a iflaret eder. ‹deoloji egemen gruplar›n zay›f ve karars›z kitleleri yönetti¤i sabit bir modelin içine uymak zorundad›r.

HEGEMONYA Madun: Rütbece afla¤› derecede olan,afla¤› derecede bulunan.

Bu kavram yöneten ile yönetilen aras›ndaki iliflkiyi farkl› bir bak›fl aç›s› ile ele alan ‹talyan siyaset kuramc›s› Antonio Gramsci ile özdeflleflmifltir. ‹deolojiden farkl› olarak Gramsci’nin hegemonya kavram› toplumdaki güçlü ile madun aras›ndaki mücadeleyi ele al›r. Hegemonya; ortak irade oluflturma hedefiyle tan›mlan›r. Egemen s›n›f›n hegemonik olmas›, di¤er toplumsal s›n›flar›n ç›karlar›n› kendi ç›karlar›na eklemleyerek gerek bir ulusal kitlesel irade yaratmas›yla mümkündür. Gramcsi’nin kuram›nda ideoloji sanata, hukuka, ekonomik etkinli¤e ve bireysel ortak yaflam›n di¤er bütün tezahürlerine iliflkin bir dünya kavray›fl›d›r. Bu kavray›fl toplumsal çimento ifllevi görür. (Slattery, 2008). Medya metinlerinin üretim ve tüketim süreçlerinin ideolojik merkezli çal›flmas› ‹ngiliz Kültürel Çal›flmalar› ile bafllam›flt›r. ‹ngiliz Kültürel Çal›flmalar›’n›n medya metinlerine yaklafl›mlar›n›, do¤al olarak medyaya iliflkin bak›fl aç›lar› belirler. ‹ngi-


5. Ünite Medya ve Temsiliyet SIRA- S‹ZDE

liz Kültürel Çal›flmalar› medyay› toplumda hakim ideolojiyi ve de¤erleri yeniden D Ü fi Ü N E L ‹ M üreten bir kurum olarak görür. Bu yaklafl›m medya metinlerinin ideolojik analizinin gerçekleflmesini sa¤lam›flt›r. Bu nedenle ideoloji ‹ngiliz Kültürel Çal›flmalar›nS O R U kavram›na da merkezî bir konuma sahip olmufltur. Hall, Gramsci’nin hegemonya dayanarak ideolojik mücadele süreçlerini eklemlenme olarak aç›klar. Hall’a göre hegemonya ideolojik zorla de¤il kültürel önderlikle sa¤lan›r. Eklemlenme kullaD‹KKAT n›m s›ras›ndaki üretimdir. Kültürel üretimler ve pratikler eklemlenme ile anlam kazan›r. Hall ideolojiyi anlamlar çerçevesinde geçen bir mücadele olarak görür ve SIRA S‹ZDE ideolojinin köklerini bulmaktan ziyade somut etkilerini tan›mlamaya çal›fl›r. Bu nedenle, medya çal›flmalar›nda hegemonya düflüncesinin en ünlü destekçisi Stuart Hall’dur. Hall’a göre medya güçlülerin ç›karlar›na hizmet eden hegemonik gerçekAMAÇLARIMIZ lik temsillerini iletir. (Da¤tafl, 1999).

N N

Medyada egemen temsil biçimleri için ayr›nt›l› olarak bakabilece¤iniz afla¤›da K ‹ Tkaynaklar A P verilmifltir: Grame, Burton. (1995) Görünenden Fazlas›. Alan Yay›nc›l›k,‹stanbul. Dan, Laughey. (2010) Medya Çal›flmalar› Teoriler ve Yaklafl›mlar. Kalkedon ‹sT E L E V ‹ Z Y Yay›nc›l›k, ON tanbul.

TOPLUMSAL C‹NS‹YET TEMS‹LLER‹

‹ N T E R Ntaraf›ndan ET Toplumsal cinsiyet kavram› kad›n ve erkek için toplum ve kültür belirlenerek s›n›rlar› çizilmifl olan rol ve davran›fl kal›plar›d›r. Bunlar her ne kadar kültürden kültüre farkl›l›k gösterse de özünde ayn›d›r ve toplumun istedi¤i ideal kad›n ve erkek modelleri belirlenmifl olan toplumsal cinsiyet rolleri ile çizilir. Toplumdaki sosyal, politik ve ekonomik eflitsizliklerden ortaya ç›kan toplumsal cinsiyet olgusu, kad›n erkek rollerinin farkl›laflmas›yla kendini somutlaflt›r›r. Toplumsal cinsiyet kavram›nda roller çok önemlidir. Toplumsal cinsiyet rolü, toplumun tan›mlad›¤› ve bireylerin yerine getirmelerini bekledi¤i cinsiyetle iliflkili bir grup beklentidir. (Dökmen, 2006). Richerd Connell’a göre (1995:113) toplumsal cinsiyet, bir sosyalizasyon sürecini içermektedir, do¤umdan ölüme kadar kiflinin üzerine yüklenen cinsiyet rolleriyle ilgilidir, yani pratik bir baflar›, toplumsal pratikle baflar›lan bir fleydir. Toplumu oluflturan bireylerin toplumsal yap›n›n devaml›l›¤›n› ve toplumsal düzenin iflleyiflini sa¤lanabilmesi için belli rolleri benimsemesi gerekmektedir. Bu roller kazan›lm›fl ve atfedilmifl roller olarak s›n›fland›r›labilir. Atfedilmifl rollerin içine cinsiyet, akrabal›k ba¤lar› dahil edilirken, kazan›lm›fl rollerdeki temel belirleyici bireysel çabad›r. Bireyin kendi performans› ile kazand›¤› statü tamamen kiflisel çabalar›n ürünüdür. Atfedilmifl bir rol olan cinsiyet rolü ile bireyler erkek ve kad›n olarak kategorize edilerek iki ayr› pozisyon iflgal ederler bir taraftan da karfl›l›kl› olarak birbirlerine ba¤lan›rlar, toplum içinde kendi tutum ve davran›fllar›n›n s›n›rlar›n› bilinçli ya da bilinçsiz olarak ald›klar› modeller sayesinde nas›l davranmalar› gerekti¤ini ö¤renirler. Böylece insanlar toplumsal yap› içerisinde kad›n veya erkek olarak kategorize edilmifl olurlar ve bireyler ço¤u zaman atfedilmifl bir rol olan cinsiyetlerine göre tan›mlan›rlar. Kad›nlar; dünyay› ve toplumsal gerçeklik içindeki konumlar›n› erkeklerden farkl› yerlerde görmekte ve tan›mlamaktad›rlar. Örne¤in toplum içinde e¤itimli ama fliddet gören, çal›flan ama kendi ekonomik ba¤›ms›zl›¤›n› kullanamayan; e¤itimsiz k›rsal kesimde törelere göre biçimlenmifl bir toplumsal birimde yaflayan on çocuklu bir kad›n; ifl hayat›nda baflar›l› olmufl Güler Sabanc› tarz› bir kad›n toplu-

SIRA S‹ZDE 109

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET


110

LGBT: Lezbiyen, gey, biseksüel, transseksüel ve travesti

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

mun farkl› kesimlerinde, farkl› gerçeklikleri alg›layan kiflilerdir ve farkl› kimlik özelliklerine sahiptirler. Bunlar elbette ayn› toplumsal bütün içinde yaflad›klar› için belli noktalarda belli ortak deneyimlere sahip olabilirler ama kesinlikle kad›n›n toplumsal düzen içindeki konumlar›na iliflkin farkl› problemleri alg›lamakta, farkl› yaflamakta ve farkl› flekilde temsil etmektedirler. Bu yüzden sorunlar›n› dile getirmekte farkl› argümanlar›, farkl› söylemleri, farkl› iletiflim biçimlerini kullanmaktad›rlar. (Karagöz, 2010). Bugün en yayg›n kitle iletiflim arac› olan televizyon uzak mesafeleri yak›nlaflt›rman›n yan›nda insan›n toplumsal kültürel çevresi ile iliflkilerinde de önemli bir rol oynamakta, hayat›n içindeki gerçekli¤i kendi yay›n formatlar›na uygun bir flekilde kurgulayarak izleyicilerin günlük hayat›na efllik etmektedir. Bu özelliklerinden dolay› televizyon toplumsal cinsiyet rollerinin aktar›m›nda da etkili bir araçt›r. Televizyon eril ve diflil özelliklerin benimsenmesinde, toplumsal cinsiyet rollerinin kazan›lmas›nda ataerkil ideolojik yap›ya uygun temsiller sunarak izler kitleye iletiler göndermektedir. Böylece televizyon ekranlar›nda izledi¤imiz görüntüler bu reklam dizi ya da her hangi bir içeri¤e sahip program türü olsun görünürde her ne kadar basit içeriklere sahip olduklar› düflünülse de asl›nda pekifltirici bir rol üstlenmektedirler. Erkek bak›fl aç›s› ile yay›nlanan bu programlarda kad›n›n tarihsel süreç içindeki konumu aynen sürdürülmekte olup kad›nlar çocuk do¤urmak, yedirmek, içirmek, eflleri ilgilenmek, ev ifllerini yapmak gibi geleneksel rolleri ile temsil edilmektedirler. Erkek rollerine nazaran çok da de¤er verilmeyen bu geleneksel roller hemen hemen her kültürde küçük farkl›l›klar d›fl›nda ayn› olmakla beraber farkl› mecralarda benzer içerikler ile ortaya ç›kmaktad›r. Böylece belli de¤erler ve düflünce kal›plar› alttan alta benimsetilerek televizyon kanallar›n›n yay›nlad›¤› programlar›n görünürdeki basit içerikleri karmafl›klaflmakta ve önem kazanmaktad›r. Sinema da kad›n› perdede sunarken onu nas›l temsil edece¤ine iliflkin bir seçme eylemi yapar; seçti¤i temsillerle de birtak›m tezler ileri sürer ve seyirciye belli bir bak›fl aç›s›n› telkin eder. (Ryan ve Kellner, 1997:42) Türk sinemas›nda erkekler; fiziksel güçleri, cesaretleri, öz güvenleri, sayg›n meslekleri, parasal güçleri ya da onurlu yoksulluklar›yla temsil edilmifllerdir ve yuvay› koruyan baba, çapk›n sevgili, zalim koca, cesur delikanl› olmufllard›r. Erke¤in ve erkekli¤in bu benzeri kliflelerle tan›mland›¤› pek çok film yap›lm›fl ve erkekler toplumsal yaflamda oldu¤u gibi filmlerde de önemli olmaya devam etmifllerdir. Kad›nlar›n rolü ise cinsellikleri ile s›n›rl› kalm›fl, erkeklerin yan›nda de¤il ço¤u zaman arkas›nda yer alm›fllar ve erkekler için var olmufllard›r. ‹kincil ve pasif rollerle temsil edilmifllerdir. Medyada gey, lezbiyen, biseksüel ve trans bireylerin de temsili söz konusudur. Ço¤unlukla olumlu temsiller içermeyen medya metinleri üzerine yap›lm›fl olan Kaos GL Derne¤i’nin “LGBT Bireyler, Nefret Söylemi ve Medyadaki Temsili” isimli çal›flmas› dikkat çekici bilgiler içermektedir. LGBT bireyler sivil alanda seslerinin ç›kmaya bafllad›¤› dönem 12 Eylül askerî darbesinin ertesine denk gelmektedir. Kaos GL dergisinin kurucular›ndan Ali Özbafl o dönemi flöyle ifade ediyor: “efl cinsel ne oldu¤u tam olarak kestirilemeyen hayalî bir varl›kt›r, hatta bu hayalî varl›k, hayattan daha da koparma, uzaklaflt›rma ve toplumun d›fl›na atma gayreti ile özellikle homoseksüel olarak adland›r›l›rlar. Kendinden menkul her türlü uzman da sokakataki vatandafl da halk› bilgilendirecek gazeteci de söz birli¤i etmiflçesine “normal” kategorisine sokamad›¤› herkesi “homoseksüel olarak adland›r›r.; ister gey olsun ister transseksüel medya için hepsi homoseksüeldir.”


111

5. Ünite - Medya ve Temsiliyet

Bu dönemde Bat›’da ayn› zamanda HIV/ AIDS salg›n› bafllam›flt› ve HIV/AIDS üzerinden homofobi ve transfobinin körüklendi¤i gözlenmifltir. 12 Eylül darbesinden Lambadaistanbul ve Kaos GL gibi gruplar›n ortaya ç›kt›¤› ve Kaos GL dergisinin yay›nlanmaya bafllad›¤› birinci dönem olarak görmek mümkündür. ‹kinci dönemde ise efl cinsel, biseksüel ve transvaroluflun, adliye muhabirlerinin objektifinden ve kaleminden medyaya yans›d›¤› ve LGBT bireylerin sadece üçüncü sayfada yer alabildi¤i bir dönem yaflanm›fl ve bu dönemden sonra, LGBT bireyler Ankara ve ‹stanbul’da bir araya gelerek ve Koas Gl dergisi etraf›nda örgütlenerek, sadece üçüncü sayfada ve homofobik ve transfobik monoblok temsiileri k›rd›. Medyada kad›n ve erkek ve LGBT bireylerin nas›l temsil edildi¤ini aç›klay›n›z? SIRA S‹ZDE

2

Çünkü Koas GL dergisi kendini ayn› zamanda medya organ› olarak tan›ml›Ü fi Ü N E L ‹ M yordu. Bu dönemde kurumsal olarak LGBT örgütler görünür Dolsalar bile bireysel olarak efl cinsel ve biseksüel bireylerin görünür olmad›¤› bir dönemdi. Ayn› döS O R U da son denemde Ülker Sokak’ta Habitat çevresinde translara yönelik sald›r›lar rece yo¤undu. 2001 y›l› May›s ay›na kadar Türkiye’de LGBT örgütler medyaya yönelik elefltrilerini ve analizlerini Koas GL dergisi vas›tas› ile yapmaya bafllad›D‹KKAT lar. LGBT bireylerin art›k kamusal alanda oldu¤u dönem üçüncü dönemdir. Kaos GL grubu “efl cinsellerin sesi” pankart› ile Ankara’da 1 May›s mitingine kat›lSIRA S‹ZDE yakalayad›. Birinci dönem esintilerinin hâlen devam etti¤i bir türlü objetiflerin mad›¤› efl cinsel, biseksüel ve trans bireyler art›k ortadayd›. “Ne suç ne günah yaflas›n efl cinsel aflk” diyorlard›. AMAÇLARIMIZ 1 May›s 2011 sonras›nda Kaos GL dergisine yans›yan de¤erlendirmeler de medyan›n efl cinsellerin 1 May›s miting alan›na kat›l›m›n› nas›l de¤erlendirece¤ini bilemedi¤ini gösteriyor ama birinci ve ikinci dönemin temsili ile bu K ‹ iflin T A olamayaca¤›P n› anlad›¤› döneme evrildi¤i söylenebilir. Günümüzde daha örgütlü bir LGBT hareket var. Ankara, Eskiflehir, ‹zmir, Diyarbak›r’da örgütlü LGBT bireyler Kaos GL’in düzenledi¤i Homofobi buluflT E L E V ‹ Z Ykarfl›t› ON ma kapsam›nda 20’ye yak›n flehirde etkinlikler düzenlemesi LGBT bireylerin medyada temsilinin de¤iflmesine katk›da bulunmufltur. Art›k LGBT bireyler üçüncü sayfa haberlerinin içinde de¤il insan haklar› haberlerinin içinde yer al›yorlar. Ayr›‹ N T E R NanlatabilecekET ca koasgl.org yay›na bafllad›¤›ndan beri LGBT bireylerin gerçekleri leri ve egemen temsillere direnebilecekleri homofobik, transfobik ve cinsiyetçilikten ar›nm›fl bir dilin mümkün oldu¤unu görünür hâle geldi.

SIRA S‹ZDE

Ü fi Ü N E Lya‹ M Homofobi, efl Dcinsellere da efl cinselli¤e karfl› duyulan irrasyonel nefret, korku, hoflnutsuzluk S O ya R Uda ayr›mc›l›k. Genifl manas› ile di¤er cinsel yönelimlere sahip olan LGBT kiflileri de D‹KKAT içerir. S›fat olarak, homofobik fleklinde kullan›l›r. Homofobi sadece psikiyatrik bir SIRA kavramS‹ZDE de¤ildir. Her 48 saatte bir, efl cinsel bir kiflinin, homofobiyle ba¤lant›l› fliddete maruzAMAÇLARIMIZ kalarak öldürüldü¤ü tahmin edilmektedir. Uluslararas› Af Örgütü’ne göre yaklafl›k 70 K ‹ T A P ülkede efl cinsellere zulmedilmektedir ve sekiz ülkede efl cinsellere idam cezas› verilmektedir. Transfobi: Travesti T E L E Vveya ‹ZYON transeksüellerden korkma veya nefret etme

N N

IRK VE ETN‹S‹TE TEMS‹LLER‹ Hall, hegemonik medya temsillerinden hareketle, etnik az›nl›klar›nda sürekli ›rksal stereotiplerle yanl›fl temsil edildi¤ini belirtir. Yazar aleni ›rkç›l›k ile siyahlar›n ya da di¤er etnik az›nl›klar›n ›rklararas› iliflkilerde gerilime neden oldu¤u türünden sorgulanmam›fl varsay›mlara dayanan, dolayl› ›rkç›l›k aras›nda bir ayr›m yapar. Hall günümüz dünyas›nda Bat› medayas›nda aleni ›rkç›l›¤a daha az rastland›¤›na ancak dolayl› ›rkç›l›¤›n daha fazla oldu¤una iflaret eder. Hall’un tan›mlad›¤› ›rkç› stereotiplerden biri de köle figürüdür. Gone with the Wind (Rüzgar Gibi Geçti) gibi filmlerde köle kendisini beyaz efendisine adamam›flt›r ancak beyazlar›n görgü kurallar›na ve medeni usullerine ters düflmektedir. Bundan sonra yerli figürü gelir ki bu figür eninde sonunda bir noktada barbarl›k ve vahflili¤i ak›llara getirir. Yerli figürün temsili siyahlardan çok da farkl› de¤ildir.

‹NTERNET


112

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Irk ve etnisitenin Bat›l› temsillerine karfl› muhtemelen en kabul görmüfl elefltiri Filistinli kültür elefltirmeni Edward Said’in oryantalizmidir. Said, Batl› olmayan kültürlerin temsillerinin nas›l ço¤unlukla Bat›l›lar taraf›ndan yap›ld›¤›n› ve yetkilendirildi¤ini ortaya koyar. Yazara göre fiark(ki bununla Do¤u’yu özellikle Orta Do¤u’yu kasteder) Bat›’n›n (Avrupa ve Kuzey Amerika)s›kl›kla oluflturdu¤u öteki imgesidir. M›s›r’›n develeri hakk›ndaki egzotik fliirler ya da Hintli kabilelerin antropolojik çal›flmalar› gibi oryantalist metinler sadece izleyicilerin gözleri, sözleri ve medyas›ndan tarafl›, küçümseyici ve sapt›r›c› bir flekilde yorumlanm›fl fiark hakk›ndaki Bat›l› söylemi oluflturur. Bu söylem tabii ki zarars›z de¤ildir. Tarihsel olarak, Bat› genifl bir bilgi da¤arc›¤›n›n kayna¤› olan fiark temsillerini kendi perspektiflerinden gelifltirme gücünü kullanm›flt›r. Zaman içinde bu flark temsilleri gerçek flark›n daha evrensel kan›s›ndan ayr›lmaz hale gelmifl “gerçek fiark” Bat›’n›n kabul gören görüfllerine göre söylemsel anlamda öteki olarak yap›land›r›lm›flt›r. Said oryantalizm teorisini gelifltirdi¤i günden bu yana, güncel meselelere de uyarlanagelmifltir. Söz gelimi yazar Bat› d›fl› kültürlerin Bat›l› söylemlerde hâlâ yayg›n olan iki yayg›n teriminin; terörizm ve köktendincili¤in 1980’lerde haber ajanslar› dahil olmak üzere Bat›l› sistemlerin gücünden ortaya ç›kt›¤›n› söyler. Daha da ötesi Hollywood gibi küresel medya sistemleri Bat› d›fl› kültürleri eksik ve yanl›fl flekilde temsil eden Amerikanlaflt›r›lm›fl söylemi yayar. Söz gelimi Disney’in Amerika’daki Araplar›n tepkisini toplayan Alaaddin (1992) çizgi filmindeki güvenilmez Arap sat›c›s› tasviri son derece dikkat çekicidir. Jackie Chan gibi olumlu ›rkç› stereotipleri yans›tmak için ihtiyatl› önlemlerin al›nd›¤› durumlarda dahi, bu özenle al›nm›fl temsiller s›kl›kla medya yap›mc›lar›n›n bu gariplik ve ötekilik hâlini saklamak için girifltikleri sahte çabay› dikkat çeker. S›kl›kla rastlanan baflar›l›, ahlakl› etnik az›nl›k figürünün medya temsilleri gerçek etnik farkl›l›klar›n toplumsal eflitsizliklerle çevrelendi¤i Bat› kültüründe karfl›m›za ç›kar. New York, Washington, Londra, Madrid, Bombay ve di¤er flehirlerdeki terör sald›r›lar›n›n ard›ndan yükselen ‹slamifobi de Said’in görüfllerini kan›tlar niteliktedir. Tabloit bas›n taraf›ndan körüklenen Müslüman genç erke¤e dair ahlaki panik yaln›zca ‹slam ve Bat› dünyas› aras›nda hissedilen bofllu¤u daha da büyütmeye yarar. ‹slam hem bu afl›r›l›kç› ve kökten dinci hem de sanki Müslümanlar›n Müslüman olmayanlara karfl› ayn› duygular› paylaflt›¤› homojen bir inançm›fl gibi gösterilir. Said’in görüflleri yaflayageldi¤imiz ilgi çekici dönemleri yans›t›yor olmakla birlikte, asl›nda Oryantalizme yönelik tepkileri biraz hafife ald›¤› öne sürülebilir. 2005 y›l›nda, Danimarka gazetelerinde yay›nlanan Hz. Muhammed karikatürleri Müslümanlar›n yan› s›ra di¤er inan›fllara mensup birçok insan›n sert tepkisi ile karfl›laflm›flt›r.


5. Ünite - Medya ve Temsiliyet

113

Özet

N A M A Ç

1

N A M A Ç

2

Medya ve temsil kavramlar›n› tan›mlayabilmek Türkçe’de medya olarak kullan›lan, ‹ngilizce’deki media sözcü¤ü, araç, orta, ortam arac›, anlamlar›na gelen medium (Latince medius) sözcü¤ünün ço¤uludur. Türkçe’de “media” sözcü¤ünü karfl›lamak üzere, “kitle iletiflim araçlar›” kavram› da kullan›lmaktad›r. Medya di¤er ad›yla kitle iletiflim araçlar› insanlar›n yaflam›nda önemli bir yere sahip olmufltur. ‹nsanlar zamanlar›n› di¤er bireysel etkinliklerden daha çok kitle iletiflim araçlar›yla harcamaya bafllam›fllard›r. Onlar olmaks›z›n yaflamlar›n› düflünemez olmufllar ve hem toplumsal hem de kiflisel olarak kitle iletiflim araçlar›na ba¤›ml› hale gelmifllerdir. Temsil medyan›n gücü ile yak›ndan iliflkilidir. Dolay›s›yla temsil, medya metinlerini (film, müzik, televizyon program›, internet sitesi) çal›flma yollar›n› sunarken, flirketlerin kurumsallaflm›fl ç›karlar› taraf›ndan belirlenmifl ürünler olarak ele al›r. Bu ba¤lamda temsil, gerçek insan, mekan ve olaylar› betimleme sürecidir. K›sacas› temsil, gerçekli¤i temsil eder. Medyan›n ise temsilin en önemli sa¤lay›c›lar›ndan oldu¤u söylenebilir. Örne¤in, Hindistan’› hiç görmeyen birinin Hindistan hakk›ndaki bilgileri televizyon programlar›, gezi dergileri ve belgesellerdeki temsillerdir. Temsil kavram› kültürel çal›flmalarda üzerinde önemle durulan bir konudur. Bu önemin bafll›ca nedeni karmafl›k bir süreç olan temsilin dil, anlam ve kültür aras›nda önemli bir ba¤lant› noktas› olmas›d›r. Hall, temsilin dil ve anlam› kültüre ba¤lad›¤›n›, ancak temsille kastedilenin tam olarak ne oldu¤unun netlefltirilmesi gerekti¤ini söyler. Stuart Hall’a göre, temsil teriminin çok s›k kullan›lan aç›klamalar›ndan biri flu flekildedir: “Temsil, anlaml› bir fley söylemek ya da dünyay› anlaml› bir flekilde di¤erlerine anlatabilmek için dilin kullan›m›d›r” ( 2002:15). Temsil kavram› ile ilgili yaklafl›mlar› aç›klayabilmek Dilin dünyay› temsil etmek için nas›l kullan›ld›¤› hak k›nda farkl› üç yaklafl›m sözkonusudur: Yans›t›c›c› (Reflective) yaklafl›m, Maksatl› (‹ntentional) yaklafl›m ve

‹nflac›/Yap›mc› (Consructivist) yaklafl›m. Yans›t›c› yaklafl›m “dil sadece d›flar›da varolan objelerin, insanlar›n, ve olaylar›n anlamlar›n› m› yans›t›r?” sorusuyla, kas›tl› yaklafl›m “dil, sadece konuflmac›n›n, yazar›n ve sanatç›n›n ne söylemek istedi¤ini ve kiflisel olarak ne kastetti¤ini mi aç›klar?” sorusuyla, inflac› yaklafl›m ise “anlam, dilde ve dilin içinde mi yap›l›r?” sorusuyla yola ç›kar.

N A M A Ç

3

Medyan›n temsilleri kitlelere sunarken kulland›¤› yollara iliflkin bilgi sahibi olmak Medya temsilleri kitlelere sunarken belli yollar› kullan›r Bunlar; örneklerle temsil etme, kiflilikleri ve sunucular› kullanma ve y›ld›zlardan yararlanmad›r. Bunlardan birincisi örneklerle temsil etmedir. Örneklerin en güçlüsü ilk örneklerdir. ‹lk örnekler, bir kültürün en derin inançlar›n›, de¤erlerini ve belki önyarg›lar›n› özetleyen en büyük erkek ve kad›n kahramanlar, kötü adamlard›r. Süpermen bir ilk örnektir. Medyada temsiller ço¤unlukla örnekler arac›l›¤› ile gerçekleflirken, y›ld›z karakterler de kullan›larak izleyicinin yak›nl›k duymas› ve iliflki kurmas› sa¤lan›r. Böylece televizyon izleyicisi ile temsil edilenlerin iliflki kurarak arkadafll›k etmesi sa¤lan›r. Çünkü zamanla izler kitle, ekranda gördü¤ü kimseleri bunlar y›ld›zlar televizyon sunucular› ya da gazetelerdeki dert köflelerinin yazarlar› olsun onlarla özdefllik kurarak sanki dert ablalar›n›, yak›n bir arkadafllar›n› izliyormufl/ okuyormufl hissine kap›l›rlar. Televizyon izleycilerinin haber sunucular›na iyi geceler diledikleri hatta giyinik olmad›klar› için özür diledikleri söylenir. Medya bu flekilde insanlarla ilgilenir. ‹zleyicilere gerçek insanlarla de¤il de iletiflimin çeflitli biçimleriyle temsil edilen insan›n sembolik çeflitlemesi ile iliflkide olduklar› unutturulmaya çal›fl›l›r. Y›ld›zlar arac›l›¤› ile gerçeklefltirilen temsillerde de ayn› fley geçerlidir. Y›ld›zlar, yans›tt›klar› etkileyici kiflilik nedeniyle çok iyi bir konuma ulaflan erkek ya da kad›n oyunculard›r.


114

N A M A Ç

4

N A M A Ç

5

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Temsilleri inceleyen bilim dal› olan gösterge bilimi aç›klayabilmek Medya s›n›rlar› içinde oluflturulan anlamlar› (Gerçek ve temsil edilen olarak) yorumlad›¤m›z› düflünürsek, bu anlamlar› çözecek bir yöntem son derece yararl› olabilir. ‹flaretleri inceleyen gösterge bilimi böylesi bir yöntemdir. Gösterge bilimi göstergeleri inceleyen bilimdir. Gösterge bilimin orijinal karfl›l›¤› olan “semiotics” Yunanca kökenlidir, göstergelerin, baflka ifadeyle gerçek dünyadaki iflaretlerin yorumu anlam›na gelir. Gösterge bilimi belli bir temsil içinde olan ve olmayan tüm anlamlar›n nedenidir. Aktar›lm›fl kültürel erdem normlar›n› yok eden medya temsilleri, anlamlar›n hem mevcut olan hem de mevcut olmayan (bu örnekte zay›f kad›n)nas›l iflaret edildi¤ini ortaya koyar. Bu nedenle bir yöntem olarak gösterge bilimi, televizyon ya da dergi sayfalar›nda ard› ard›na rastlad›¤m›z al›fl›lagelmifl zay›f, mutlu, güzel insan temsillerinin olas› di¤er anlamlar›n nas›l önünü kapatt›¤n› ortaya koyar. Temsil, farkl› kültür, renk ve beden ölçülerine sahip insanlar›n yaflad›¤› gerçek dünyan›n çarp›t›lmas›ndan baflka bir fley de¤ildir; bu nedenle ideolojiktir. ‹deoloji ve temsiliyet iliflkisini betimleyebilmek En genel hali ile ideoloji özneleri kendi deneyimlerinin temellerinden bafllayarak flekillendiren ve onlar› özgül toplumsal de¤er ve inanç biçimi ile donatan örgütleyici bir toplumsal güçtür. Medya egemen ideolojileri makul temsillerele kitlelere ulaflt›ran en önemli araçt›r. Bu nedenle ideoloji, hegemeonya ve temsil aras›nda oldukça anlaml› bir iliflki sözkonusudur. Bu iliflki medya metinlerinin üretim ve tüketim süreçlerinin ideolojik merkezli çal›flmas› ‹ngiliz Kültürel Çal›flmalar› ile incelenmeye bafllam›flt›r. ‹ngiliz Kültürel Çal›flmalar› medyay› toplumda hakim ideolojiyi ve de¤erleri yeniden üreten bir kurum olarak görür. Bu yaklafl›m medya metinlerinin ideolojik analizinin gerçekleflmesini sa¤lam›flt›r. Bu nedenle ideoloji ‹ngiliz Kültürel Çal›flmalar›nda merkezi bir konuma sahip olmufltur. Hall, Gramsci’nin hegemonya kavram›na dayanarak ideolojik mücadele süreçlerini eklemlenme olarak aç›klar. Hall’a göre hegemonya ideolojik zorla de¤il kültürel önderlikle sa¤lan›r. Hall ideolojiyi anlamlar çerçevesinde geçen bir müca-

dele olarak görür ve ideolojinin köklerini bulmaktan ziyade somut etkilerini tan›mlamaya çal›fl›r. Bu nedenle, medya çal›flmalar›nda hegemonya düflüncesinin en ünlü destekçisi Stuart Hall’dur. Hall’a göre medya güçlülerin ç›karlar›na hizmet eden hegemonik gerçeklik temsillerini iletir.

N A M A Ç

6

Medyadaki ›rk, etnisite ve cinsiyet temsillerini yorumlayabilmek. Hall, hegemonik medya temsillerinden hareketle, etnik az›nl›klar›nda sürekli ›rksal stereotiplerle yanl›fl temsil edildi¤ini belirtir. Hall günümüz dünyas›nda Bat› medayas›nda aleni ›rkç›l›¤a daha az rastland›¤›na ancak dolayl› ›rkç›l›¤›n daha fazla oldu¤una iflaret eder. Irk ve etnisitenin Bat›l› temsillerine karfl› muhtemelen en kabul görmüfl elefltiri Filistinli kültür elefltirmeni Edward Said’in oryantalizmidir. Said. Bat›l› olmayan kültürlerin temsillerinin nas›l ço¤unlukla Bat›l›lar taraf›ndan yap›ld›¤›n› ve yetkilendirildi¤ini ortaya koyar. Medya temsilleri üzerindeki bu hegemonik mücadele cinsiyet temsilleri için de geçerlidir. Medya; kad›nlar›, erkekleri ve son dönemde LGBT bireyleri temsil ederken egemen ideolojinin d›fl›na ç›kmamaktad›r. Medyan›n bütün organlar›nda kad›n›n ve erke¤in tarihsel süreç içindeki konumu aynen sürdürülmekte olup; kad›nlar çocuk do¤urmak, yedirmek, içirmek, eflleri ilgilenmek, ev ifllerini yapmak gibi geleneksel rolleri ile temsil edilmektedirler. Erkek rollerine nazaran çok da de¤er verilmeyen bu geleneksel roller hemen hemen her kültürde küçük farkl›l›klar d›fl›nda ayn› olmakla beraber farkl› mecralarda benzer içerikler ile ortaya ç›kmaktad›r. Erkekler, fiziksel güçleri, cesaretleri, özgüvenleri, sayg›n meslekleri, parasal güçleri ya da onurlu yoksulluklar› temsil edilmifllerdir ve yuvay› koruyan baba, çapk›n sevgili, zalim koca, cesur delikanl› olmufllard›r. Medyada LGBT bireylerin temsili daha yeni bir durum olmakla birlikte medya yak›n tarihe kadar çok da olumlu temsiller sunmam›flt›r. Ancak günümüzde LGBT bireylerin medyadaki temsili yeni yeni de¤iflmeye bafllam›flt›r.


5. Ünite - Medya ve Temsiliyet

115

Kendimizi S›nayal›m 1. Faaliyetlerini sürdürebilmek için hükümetin onay›na ihtiyaç duyan ancak devlet mülkiyetinde olmayan ve propaganda amac› tafl›mayan medya türü afla¤›dakilerden hangisidir? a. Propaganda Medyas› b. Reklam Medyas› c. Kült Medya d. Alternatif Medya e. Kamu Hizmeti Medyas› 2. “Temsil, anlaml› bir fley söylemek ya daünyay› anlaml› bir flekilde di¤erlerine iletebilmek için dilin kullan›m›d›r” tan›m› afla¤›daki kuramc›lardan hangisine aittir? a. Edward Said b. Louis Althusser c. Marshall McLuhan d. Stuart Hall e. Roland Barthes 3. “Dil d›flar›da varolan objelerin insanlar›n ve olaylar›n anlam›n› yans›r m›? sorsunun cevab›n› arayan temsil yaklafl›m› afla¤›dakilerden hangisidir? a. Yans›t›c› Yaklafl›m b. Maksatl› Yaklafl›m c. ‹nflac› Yaklafl›m d. Temsilci Yaklafl›m e. Kas›tl› Yaklafl›m 4. Afla¤›daki kuramc›lardan hangi ikisi gösterge bilimin kurucular› olarak kabul edilirler? I. F. Saussere II. C. Metz III. C.S. Pierce IV. Roland Barthes a. I ve III b. I ve II c. II ve III d. II ve IV e. III ve IV 5. Bir ölçümün do¤rudan do¤ruya yapmaktan kurtaran ve ölçme eyleminin yerine geçen araca ne ad verilir? a. Gösteren b. Gösterilen c. Simge d. Kod e. Gösterge

6. Edward Said Bat› d›fl› toplumlar›n kültürel temsillerinin ço¤unlukla Bat›l› toplumlar taraf›ndan belirlendi¤ini öne sürdü¤ü görüfle ne ad verilir? a. Fordizm b. Modernizm c. Postmodernizm d. Oryantalizm e. Emperyalizm 7. Resim, bir a¤ac›n gölgesi ve Lübnan bayra¤›ndaki sedir a¤ac› s›rasuyla hangi gösterge türleri içine girmektedir? a. Görüntüsel gösterge/belirti/simge b. Belirti/görüntüsel gösterge/simge c. Simge/görüntüsel gösterge/belirti d. Belirti/simge/görüntüsel gösterge e. Görüntüsel gösterge/simge/belirti 8. Afla¤›dakilerden hangi ikisi ideolojiyi yanl›fl bilinç ve hegemonya kavramlar› ile aç›klam›flt›r? a. Edward Said/ Louis Althusser b. Edward Said/Antonio Gramsci c. Antonio Gramsci/ Frederic Engels d. Frederic Engels/Napolyon e. Edward Said/ Louis Althusser 9. Gösterge bilimi yalan söylemek için kullan›lan her fleyi inceleyebilen bir bilim dal› olarak kabul eden düflünür afla¤›dakilerden hangisidir? a. F. Saussure b. C. Pierce c. Umberto Eco d. Stuart Hall e. Edward Said 10. Dilin dünyay› nas›l temsil etti¤ine yönelik yaklafl›mlardan hangisi, anlam dilde ve dilin içinde mi yap›l›r sorusuyla yola ç›kar ? a. Kas›tl› Yaklafl›m b. ‹nflac› Yaklafl›m c. Yans›t›c› Yaklafl›m d. Yap›c› Yaklafl›m e. Maksatl› Yaklafl›m


116

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›

1. e

S›ra Sizde 1 Dilin dünyay› temsil etmek için nas›l kullan›ld›¤› hakk›nda farkl› üç yaklafl›m söz konusudur: Yans›t›c› (Reflective) yaklafl›m, Maksatl› (‹ntentional) yaklafl›m ve ‹nflac›/Yap›mc› (Consructivist) yaklafl›m. Yans›t›c› yaklafl›m “dil sadece d›flar›da var olan objelerin, insanlar›n, ve olaylar›n anlamlar›n› m› yans›t›r?” sorusuyla, kas›tl› yaklafl›m “dil, sadece konuflmac›n›n, yazar›n ve sanatç›n›n ne söylemek istedi¤ini ve kiflisel olarak ne kastetti¤ini mi aç›klar?” sorusuyla, inflac› yaklafl›m ise “anlam, dilde ve dilin içinde mi yap›l›r?” sorusuyla yola ç›kar.

2. d 3. a 4. b 5. e 6. d 7. a 8. c 9. c 10. b

Yan›t›n›z yanl›fl ise “Medya Türleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Temsil” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Temsil” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Gösterge Bilimi ve Temsil” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Gösterge Bilimi ve Temsil” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Irk ve Etnisite Temsileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Gösterge Bilimi ve Temsil” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹deoloji” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Gösterge Bilimi ve Temsil” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Temsil” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

S›ra Sizde 2 Televizyon eril ve diflil özelliklerin benimsenmesinde, toplumsal cinsiyet rollerinin kazan›lmas›nda ataerkil ideolojik yap›ya uygun temsiller sunarak izler kitleye iletiler göndermektedir. Böylece televizyon ekranlar›nda izledi¤imiz görüntüler bu reklam dizi ya da herhangi bir içeri¤e sahip program türü olsun görünürde her ne kadar basit içeriklere sahip olduklar› düflünülse de asl›nda pekifltirici bir rol üstlenmektedirler. Erkek bak›fl aç›s› ile yay›nlanan bu programlarda kad›n›n tarihsel süreç içindeki konumu aynen sürdürülmekte olup; kad›nlar çocuk do¤urmak, yedirmek, içirmek, eflleri ilgilenmek, ev ifllerini yapmak gibi geleneksel rolleri ile temsil edilmektedirler. Sinema da kad›n› perdede sunarken onu nas›l temsil edece¤ine iliflkin bir seçme eylemi yapar; seçti¤i temsillerle de birtak›m tezler ileri sürer ve seyirciye belli bir bak›fl aç›s›n› telkin eder. Türk sinemas›nda erkekler, fiziksel güçleri, cesaretleri, öz güvenleri, sayg›n meslekleri, parasal güçleri ya da onurlu yoksulluklar›yla temsil edilmifllerdir ve yuvay› koruyan baba, çapk›n sevgili, zalim koca, cesur delikanl› olmufllard›r. Erke¤in ve erkekli¤in bu benzeri kliflelerle tan›mland›¤› pek çok film yap›lm›fl ve erkekler toplumsal yaflamda oldu¤u gibi filmlerde de önemli olmaya devam etmifllerdir. Kad›nlar›n rolü ise cinsellikleri ile s›n›rl› kalm›fl, erkeklerin yan›nda de¤il ço¤u zaman arkas›nda yer alm›fllar ve erkekler için varolmufllard›r. ‹kincil ve pasif rollerle temsil edilmifllerdir. Medyada gey, lezbiyen, biseksüel ve trans bireylerin de temsili ço¤unlukla olumlu temsiller de¤ildirler.


5. Ünite - Medya ve Temsiliyet

117

Yararlan›lan Kaynaklar Alemdar, K. (2001). ‹letiflim ve Tarih. Ankara: Ümit Yay›nc›l›k. Althusser, L. (2004) ‹deoloji ve Devletin ‹deolojik Ayg›tlar›. Alp Tumertekin, (Çev.) ‹stanbul: ‹htaki Yay›nlar›. Barthes, R. (1994) The Semiotic Challenge, Los Angeles: University Of California Pres. Belkaya fiavk, G. (2001) Film Çözümlemede Temel Yaklafl›mlar. ‹stanbul: Der Yay›nlar›. Berger, A. A. (1996) Kitle ‹letifliminde Çözümleme Yöntemleri. Murat Barkan, Nazl› Bayram, Deniz Güler, U¤ur Demiray, Asl› Tunç, Nazmi Ulutak, A. Haluk Yüksel. (Çev.) Eskiflehir: Anadolu Üniversitesi, E¤itim Sa¤l›k ve Bilimsel Araflt›rma Yay›nlar›. Burton, G. (1995) Görünenden Fazlas›. Nefin Dinç (Çev.) ‹stanbul: Alan Yay›nc›l›k Büker, S. (1991) Sinemada Anlam Yaratma. Ankara:‹mge Yay›nlar›. Connell, W. R. (1998) Toplumsal Cinsiyet ve ‹ktidar. Cem Soydemir (Çev.) ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Da¤tafl, B. (1999). ‹ngiliz Kültürel Çal›flmalar›nda ‹deoloji. Anadolu Üniversitesi ‹letiflim Bilimleri Fakültesi Kurgu Dergisi, 16, 335-357. Dökmen, Z. (2006). Toplumsal Cinsiyet Sosyal Psikolojik Aç›klamalar. ‹stanbul: Sistem Yay›nc›l›k. Eagleton, T. (2005). ‹deoloji Muttalip Özcan (Çev.), Ayr›nt› Yay›nlar›. Erkman, F. (1987) Gösterge Bilime Girifl. ‹stanbul: Alan Yay›nc›l›k. Demirbafl E. (2004). “Etnik Az›nl›klar Kültürel Entegrasyon ve Medyada Temsil: Nusayri Toplulu¤u Örne¤i”, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilmler Enstitüsü Yay›nlanmam›fl Yüksek Lisans Tezi. Fiske, J. (1996) ‹letiflim Çal›flmalar›na Girifl, Süleyman ‹rvan (Çev.) Ankara: Ark Yay›nlar›. Hall, S. (2002) “The Spectacle of The Other” Representation - Cultural Representations and Signifying Practices. Stuart Hall (Ed.). USA: Sage Publications.

Heywood, A. (2007). Siyasi ‹deolojiler. Ahmet Kemal Bayram, Özgür Tüfekçi Hüsamettin ‹naç, fieyma Ak›n, Bu¤ra Kalkan(Çev.). Ankara: Adres Yay›nlar›. Karagöz, E. (2010). Sosyal Bilimlerde Kuram Oluflum Süreci ve ‹letiflim ‹stanbul: Derin Yay›nlar›. K›rel, S. (2010) Kültürel Çal›flmalar ve Sinema. ‹stanbul: K›rm›z› Kedi Yay›nlar›. “Nefret Suçlar› Kimin Sorunu? LGBT Bireyler, Nefret Söylemi ve Medyadaki Temsili.” (2012) Nefret Söylemi ve Nefret Suçlar›. Yasemin ‹nceo¤lu (der.) ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar› Laughey, Dan. (2010) Medya Çal›flmalar› Teoriler ve Yaklafl›mlar. Ali Toprak (Çev.) ‹stanbul: Kalkedon Yay›nc›l›k. Lidov, D. (1999) Elemets of Semiotics, New York: St. Martin’s Press. Mardin, fi. (1982) ‹deoloji. Ankara: Turhan Kitabevi. McQuail, D. Windahl, S. Kitle ‹letiflim Modelleri. Ankara: ‹mge Yay›nevi. O¤uz, G. Y.(2000). Televizyon Kaç›n›lmaz Ö¤reticimiz. Kurgu, 17, 27-34. Parsa, S. Gösterge Bilimi Çözümlemeleri, ‹zmir: Ege Üniversitesi Bas›mevi,. Ryan, M. ve Douglas, K. (1997) Politik Kamera Elif Özsayar, (Çev.). ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Slattery, M. (2008). Sosyolojide Temel Fikirler. Ümit Tatl›can (Çev.) ‹stanbul: Sentez Yay›nc›l›k. Hall S. (1997)”The Work Of Represantation” Represantation: Cultural Represantation and Signifying Practices. London: Sage Publications. Ünlüer, A. O. (2005) Ekran›n Öte Yüzü. Konya: Tablet Kitabevi. Yaylagül, L. (2006), Kitle ‹letiflim Kuramlar›: Egemen ve Elefltirel Yaklafl›mlar, Ankara: Dipnot Yay›nlar›.


6

KÜRESELLEfiME VE KÜLTÜRLERARASI ‹LET‹fi‹M

Amaçlar›m›z

N N N N

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Kültür, iletiflim ve medya kavramlar›n› ve geleneksel medya ögelerini tan›mlayabilecek, Küreselleflme kavram› üzerine yap›lan tan›mlar ve tart›flmalar hakk›nda fikir sahibi olup küreselleflme ile etkileflime giren iletiflim teknolojilerini aç›klayabilecek, Küreselleflme ile birlikte de¤iflim geçiren yeni medyan›n özelliklerini ay›rt edebilecek, Medya sahipli¤i ve tekelleflmeyi tan›mlay›p bunlar›n medya ve insanlar aras›ndaki iliflkiye etkileri hakk›nda öne ç›kan yaklafl›mlar› tart›flabilecek, bilgi ve becerilere sahip olacaks›n›z.

Anahtar Kavramlar • • • •

Medya Teknoloji Yeni Medya Medya Sahipli¤i

• • • •

‹letiflim Kültür Küreselleflme Geleneksel Medya

‹çindekiler

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Medya ve Küreselleflme

• G‹R‹fi • KÜRESELLEfiME ÖNCES‹ GELENEKSEL MEDYA • KÜRESELLEfiME VE ‹LET‹fi‹M TEKNOLOJ‹LER‹ • KÜRESELLEfiME VE YEN‹ MEDYA • MEDYA, EKONOM‹, KÜLTÜR VE KÜRESELLEfiME


Medya ve Küreselleflme G‹R‹fi Ça¤›m›zda birçok kavram birden çok anlamda kullan›labilmektedir. Yine birçok kavram insanlar için farkl› anlamlar ifade edebilmektedir. Bunun en önemli nedeni biri, baz› kavramlar›n çok genifl anlamda kullan›lmas›, kullan›ld›klar› zamana, mekâna ve beraber ele al›nd›klar› di¤er konulara göre farkl› anlamlar ifade edebilmesidir. Medya, kültür, küreselleflme gibi kavramlar birden fazla tan›m› yap›labilen ve çok farkl› flekillerde kullan›labilen kelimelerdir. “Medya” kelimesi, günümüzde yaflayan insanlara yabanc› gelmese de anlam› soruldu¤unda çok farkl› cevaplar al›nabilir. Konuyla bilimsel olarak ilgilenmeyen insanlar için medya, gazete, dergiler ve televizyon anlam›na gelebilece¤i gibi haberleri ve habercili¤i ça¤r›flt›rabilir ya da televizyon dizileri ve magazin programlar›n› an›msatabilir. Asl›nda bu akla gelenlerin hepsi medya kapsam›na girmektedir. Ama daha genifl anlam› ile bak›ld›¤›nda medya; tarihi, geliflimi ve etkileri ile bu tan›m ve aç›klamalardan çok daha fazlas›n› kapsamaktad›r. “Kültür” de insanl›¤›n geliflimiyle birlikte geliflen ve hayat›n her alan›yla iliflkilendirilebilen bir kavramd›r.”Küreselleflme” de bahsedilen di¤er kavramlar gibi genifl anlaml› ve tart›flmaya aç›kt›r ve birçok insan taraf›ndan farkl› flekilde tan›mlanabilmektedir. Ad›ndan da anlafl›labilece¤i gibi “küre” ile yani dünya ile ilgili olan “küreselleflme”, en basit anlam› ile “fleylerin”, yani akla gelebilecek her fleyin küreselleflmesini, dünya çap›nda yayg›n hâle gelmesini ve genifllemesini anlatmaktad›r. Medya ve küreselleflme, di¤er birçok kavram gibi iç içe geçmifl ve birbirini karfl›l›kl› olarak etkileyen ve de¤iflen kavramlard›r. Birini di¤erinden ay›rmak, ayr› düflünmek, sadece birini di¤erinin nedeni ya da sonucu saymak mümkün de¤ildir. Medyan›n dünya çap›nda yayg›n ve etkili olmas› küreselleflmenin geliflmesini, ekonomik ve kültürel yay›lmay› etkilemifltir. Benzer flekilde küreselleflmenin yay›lmac› ekonomi ve politikas›, medyan›n, yani kitle iletiflim araçlar›n›n dünya çap›nda yay›lmas›n› sa¤lam›flt›r.

KÜRESELLEfiME ÖNCES‹ GELENEKSEL MEDYA Küreselleflme öncesindeki medyay› tan›mlamadan önce, böyle bir ayr›m›n geçerlili¤i konusunda oluflabilecek flüphelere hak vererek bafllamak do¤ru olacakt›r. S›n›rlar› ve içeri¤i tart›flmal› ve belirsiz olan küreselleflme kavram›n›n›n bafllang›c› konusunda da çeflitli fikirler vard›r. Kimi düflünürler küreselleflmenin temellerinin


120

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

‹kinci Dünya Savafl›’dan sonra at›ld›¤›n› ve seksenlerin sonunda SSCB’nin y›k›l›fl› ile hayata geçti¤ini söyleseler de baz›lar› küreselleflmenin kökenlerinin co¤rafi kefliflere ve sömürgecilik hareketlerine kadar götürülebilece¤ini düflünmektedir. Küreselleflmeyle ilgili tan›mlara ünitenin ikinci bölümünde genifl flekilde yer verilecektir. Böyle bir belirsizlik ortam›nda medyan›n küreselleflmeden önce nas›l oldu¤unu ve küreselleflmeyle beraber nas›l de¤iflti¤ini anlatmak mümkün görünmemektedir. Ama bu tip ayr›mlar ve s›n›fland›rmalar yapmak, konular›n anlafl›lmas› ve baflka konularla iliflkilendirilmesi için kolayl›klar sa¤lamaktad›rlar. Benzer flekilde tarihçilerin, tarihte yaflanan olaylar› dönemlere ay›rmas›n›n, baz› olaylar› di¤erlerinin nedeni veya sonucu olarak aç›klamas›n›n (‹stanbul’un fethi, Yeni Ça¤ ve Avrupa’da feodalitenin y›k›lmas›; Kavimler Göçü, Orta Ça¤ ve Roma ‹mparatorlu¤u’nun ikiye ayr›lmas› gibi) nedenlerinden biri de budur. Bu s›n›fland›rma ve ayr›mlar, insanlar›n konular aras›nda iliflki kurmas›n› ve de¤erlendirmeler yapabilmelerini kolaylaflt›rmaktad›r. Ayr›ca dünyada son y›llarda yaflanan h›zl› de¤iflimlerin medyay›, insanlar aras›ndaki iletiflimi ve toplumsal yap›lar› derinden etkiledi¤i gözlemlenebilen bir gerçektir. Yaflad›¤›m›z ça¤da insanlara yak›n geçmifli hat›rlatmak, kimi zaman tarih öncesi devirlerden bahsetmeye benzemektedir. Örne¤in, cep telefonu ile büyüyen nesiller bir yana, cep telefonu ile yetiflkinlik ça¤›nda tan›flm›fl insanlar bile kullanmaya bafllad›ktan befl on sene sonra, cep telefonu kullanmad›klar› zaman› hat›rlamakta güçlük çekebilmektedir. Teknolojik geliflmeler, hayat›m›za girdikten sonra yaratt›¤› al›flkanl›k ve sa¤lad›¤› kolayl›klarla, kendisinden önceki dönemi insanlara unutturabilmektedir. Ama insanlar›n içinde yaflad›¤› ça¤daki geliflmeleri anlayabilmak için, o ça¤› haz›rlayan koflullar› ve zaman içinde yaflanan de¤iflimleri bilmeleri gerekmektedir. Bu yüzden bu ünitede böyle bir s›n›fland›rmaya gidilecektir. Geliflen teknolojilerle birlikte medyada yaflanan de¤iflimleri anlatmak için daha önce yap›lan eski medya-yeni medya, geleneksel medya-modern medya, medya-postmedya ayr›mlar›na benzer bir ayr›m, medyay› küreselleflme ile iliflkilendirip yap›lmaya çal›fl›lacakt›r. Ünite’nin bu ilk bölümünde konuyla ilgili olarak önce kültür, iletiflim ve medya iliflkisine de¤inilecektir. Daha sonra medyan›n ilk ortaya ç›kt›¤› hâli olan geleneksel medyan›n ögeleri tan›t›lacakt›r.

Kültür ve ‹letiflim Kültür, insanla ilgili kullan›lan belki de en genifl kapsaml› kavramd›r. Kültür kelimesi, hayat›n birçok alan›nda karfl›m›za, televizyon kültürü, küresel kültür, ‹nternet kültürü, yemek kültürü gibi farkl› konularla iliflkili olarak ç›kmaktad›r. Kelimenin bu kadar yayg›n kullan›lmas› tan›m›n› yapmay› zorlaflt›rmaktad›r. Bu yüzden birçok kültür tan›m› ile karfl›laflmak mümkündür. Kültürü tan›mlamaya çal›flan düflünürler genelde kelimenin kökeninden yola ç›kmaktad›r. Latince “colere” kelimesinden türeyen “cultura” genel olarak “ekmek, biçmek, bakmak, ifllemek” anlamlar›na gelmektedir. Birçok dile benzer flekillerde yerleflen “kültür” kelimesi, tar›m, topra¤› ifllemek, yetifltirmek gibi anlamlar›n›n baz›lar›n› hâlâ korumaktad›r. Türkçede de kültür, genifl kapsaml› anlam›n›n yan›nda tar›m anlam›na da gelmekte ve “ekin” kelimesi ile karfl›lanmaktad›r. Ayr›ca Türkçe sözlükte kültür kelimesinin di¤er bir karfl›l›¤› olan “hars” kelimesi, Arapçadan dilimize geçmifltir ve “tarla sürme” anlam›na gelmektedir. Genifl anlam›yla sözlükte “Tarihsel, toplumsal geliflme süreci içinde yarat›lan bütün maddi ve manevi de¤erler ile bunlar› yaratmada, sonraki nesillere iletmede kullan›lan, insan›n do¤al ve toplumsal çevresine egemenli¤inin ölçüsünü


6. Ünite - Medya ve Küreselleflme

gösteren araçlar›n bütünü, hars, ekin (TDK,2012).” olarak tan›mlanan kültürün anlam›n› kelimenin kökeninden yola ç›karak daha iyi anlayabiliriz. ‹nsanlar beraber yaflamaya bafllay›p toplumsal hayata geçtiklerinde, yapt›klar› en önemli ifllerden biri do¤aya müdahale etmek olmufltur. O zamana kadar çevresinde do¤al koflullarda yetiflen ürünleri toplayan insanlar tar›m yaparak, yani topra¤› iflleyerek kendi ürünlerini yetifltirmeye bafllam›fllard›r. Bu süreç, insan›n do¤aya egemen olma ve koflullar› kendi belirleme çabalar›n›n bafllang›c› olarak görülebilir. Benzer flekilde günümüzde insanlar gelifltirdikleri teknolojik araçlarla mevsimlere ve hava koflullar›na müdahale etmeye çal›flmaktad›r. Yine benzer flekilde insanlar›n do¤ada bulduklar› imkânlarla ile yetinmeyip iletiflim kurmak için araçlar gelifltirmesi, telgraf, telefon ya da uydular gibi araçlar kullanmas› bu müdahaleye örnek gösterilebilir. Toplumsallaflma sürecinde insanlar ayr›ca beraber üretip beraber tüketerek aralar›nda ifl bölümü yapm›fllard›r. Bu ifl bölümü sonucunda belli alanlarda uzmanlaflan insanlar, bu birikimlerini kendilerinden sonra gelen kuflaklara da aktarm›fllard›r. Bir çocu¤un ailesi ile birlikte tarla sürerek topra¤› ifllemeyi, üretmeyi ö¤renmesi ve bunu kendi çocuklar›na ö¤retmesi gibi kültür de nesiller aras›nda aktar›larak geliflmifltir. Bu ifl bölümü ve birikim ayn› zamanda insanlar›n toplumsal hayat içinde nas›l davranmas› gerekti¤ini belirleyen düflüncelerin ve kurallar›n ortaya ç›kmas›n› sa¤lam›flt›r. Bunlar de¤erler, gelenekler, inançlar, semboller, normlar gibi kültürel ögelerdir. Kültürün tan›m›, ögeleri ve çeflitleri hakk›nda daha genifl aç›klamalar› bu kitab›n 4. Ünitesinde bulabilirsiniz.

N N

Ayn› toplumsal yap› içinde yaflayan insanlar›n ortak düflünce ve de¤erleri olsa da bölgesel farklar, kuflak farklar›, e¤itim ve inanç farklar›, ekonomik nedenler gibi birçok sebepten ötürü kültürel yap›larda de¤ifliklikler görülebilmektedir. Ayr›nt›l› tan›mlamalar› yap›lsa da genel olarak bir toplumdaki etkili kültür çeflitlerini flöyle özetleyebiliriz (Denisoff ve Wahrman’dan aktaran Yüksel,1987: 50): • Genel Kültür: Bask›n ya da yayg›n kültür olarak da anland›r›labilecek genel kültür, bir toplumun genelinde hakim olan ve toplumun ço¤unlu¤u taraf›ndan kabul gören kültürü anlatmaktad›r. • Alt Kültür: Toplumdaki bir grubun toplumun geneliyle ayn› kültürü paylaflmas› ama bunun yan›nda kendi aralar›nda farkl› kültürel de¤erlere de sahip olmas› alt kültürü oluflturmaktad›r. Buna etnik gruplar ya da yafl gruplar› örnek verilebilir. • Karfl›t Kültür: Toplumun birtak›m de¤erlerine ters düflen gruplar›n kültürlerine karfl›t kültür denmektedir. Kültürün bir toplum içinde gelecek kuflaklara aktar›lmas›nda ayn› toplumdaki farkl› kültürlerin ve farkl› toplumlar›n kültürlerinin aras›ndaki etkileflimde çeflitli süreçler etkili olmaktad›r. Bunlar›n öne ç›kanlar› flunlard›r: • Kültürleme: Bireyin, do¤umundan ölümüne kadar içinde yaflad›¤› toplumun istek ve beklentilerine uyacak flekilde etkilenmesi ve de¤ifltirilmesi. • Kültürel Yay›lma: Bir toplumdaki kültür ögelerinin, içinde olufltuklar› toplumdan baflka toplumlara yay›lmas›. • Kültürlefltirme: Kültürel yay›lma süreciyle aktar›lan ögelerin, baflka kültürlerden gelen birey ve gruplar›n belirli bir kültüre girmesi ve karfl›l›kl› olarak de¤iflmeleri.

121


122

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

• Zorla Kültürleme: Bir kültüre üye birey ve gruplar›n, baflka bir kültür taraf›ndan zorla de¤ifltirilmesi. • Kültürel Özümseme: Bir kültürel sistemin baflka bir kültürel sistemi, giderek kendine benzetmesi ve egemenli¤i alt›na almas› (Yüksel,1987: 56’dan özetlenerek al›nm›flt›r). Kültürün bir toplum içinde aktar›lmas›nda, farkl› kültürlerin yay›lmas›nda ve birbirlerini etkilemesinde iletiflim önemli bir rol oynamaktad›r. ‹nsano¤lunun en önemli eylemlerinden biri olan iletiflim, hayat›n kendisi kadar eskidir. ‹nsanl›k tarihi boyunca iletiflim, ekonomiden kültüre, inançlardan toplumsal iliflkilere kadar insanlar›n yaflam›ndaki her alanda etkili olmufl ve ayn› zamanda bu alanlardaki de¤iflimlerle iletiflim de de¤iflmifl ve karmafl›klaflm›flt›r. Günümüzde de de¤iflen koflullar ve ortaya ç›kan yeni imkânlarla iletiflim flekli ve araçlar› de¤iflmeye devam etmektedir. Oskay’a göre iletiflim, “gündelik yaflam›m›zda bize nesneleri, insanlar› tan›mlar, ifl bölümü içinde de¤iflik toplumsal roller yüklenmifl insanlara bu rolleri yerine getirirken, bu rol da¤›l›m›ndan oluflan toplumun o tarih dönemindeki hayat tarz›n› ö¤retir, olumlat›r, yeniden üretimi için gereken de¤erlendirme biçimlerini afl›lar.” Yani “... toplumsal sistemin sürmesini, kendini yeniden üretmesini sa¤lar (2011: 2).” Bu anlam›yla iletiflim, insanlar aras›ndaki iliflkileri düzenleyen, insan›n do¤umundan ölümüne kadar çevresi ile iliflki kurmas›n›, anlamas›n› ve kendini anlatmas›n› sa¤layan önemli bir eylemdir. En basit anlam›yla iletiflim, bir kaynaktan ç›kan bir mesaj›n, yani bir iletinin, belirli bir ortamdan geçerek bir hedefe ulaflmas›d›r. Yani iletiflimin en basit hâlinde dört temel ögesi vard›r: • Kaynak • ‹leti • Ortam • Hedef Kaynak, iletiflim sürecenin bafllang›c›d›r. Kaynak, bir duyguyu, düflünceyi baflka bir insana ya da insanlara aktarmak, iletmek için harekete geçen taraft›r. Bir kifli, grup ya da kurulufl olabilir. ‹leti, kayna¤›n aktarmak istedi¤i duygu ve düflüncedir ve bir ortam arac›l›¤›yla hedefe ulafl›r. Ortam, kaynaktan gelen iletinin geçti¤i yerdir. Bu sözlü iletiflimde bildi¤imiz hava gibi basit bir ortam olabilirken daha karmafl›k iletiflim flekillerinde teknolojik olarak geliflmifl bir araç da olabilir. Hedef, kayna¤›n iletiyi ulaflt›rmay› amaçlad›¤› ve gelen iletiye belirli bir tepki veren kifli ya da gruptur. Medya, bu süreçteki ortam›, arac› ifade etmektedir. Latincede ortam, araç anlam›na gelen “medium” kelimesinin ço¤ulu olan medya (media), asl›nda “ortamlar,araçlar” demektir. Türk Dil Kurumuna göre “‹letiflim ortam›, iletiflim araçlar›” (TDK, 2012) anlam›na gelen medya, Türkçe’ye bu ço¤ul hâli ile yerleflmifltir. Söyleyecek bir sözü, anlatacak bir fleyi olan bir insan›n (bu kifli bir tüccar, politikac› ya da bir kabile lideri, herhangi biri olabilir); kelimelerle, resim, müzik gibi simgesel bir yolla, bir ya da birden çok insana ulaflt›rd›¤› bir mesaj›n, al›c› kifliye giderken geçti¤i her yol, bu anlamda bir “medya” olmaktad›r. Ama iletiflim çal›flmalar›nda 1920’lerden beri kullan›lan medya kavram›n›n anlam› zaman içinde de¤iflmifltir. Genel olarak “medya” kelimesi günümüzde kitle iletiflim araçlar›n› anlatmak için kullan›lmaktad›r. Küreselleflme toplumsal, yani kitleleri etkileyen bir olgudur. Bu


6. Ünite - Medya ve Küreselleflme

yüzden bu ünitede, medya kavram› genifl anlam› ile yani kitle iletiflim araçlar› anlam›nda kullan›lmaktad›r. Bu ünitede “medya” kavram›, kitle iletiflim araçlar› anlam›nda kullan›lmaktad›r. Kitle iletiflimi, iletiflimin zaman içinde toplumsal geliflmelerle birlikte de¤iflmifl, karmafl›klaflm›fl hâlidir. Medya kavram›n›n bu ünitedeki kullan›m›n› daha iyi anlamak için medya ve kitle iletiflimi kavramlar›na daha yak›ndan bakmak gereklidir.

Geleneksel Kitle ‹letiflimi

N N

Toplumsallaflma, daha önce bahsetti¤imiz gibi insan hayat›nda ifl bölümü ve uzmanlaflman›n geliflmesini sa¤lam›flt›r. ‹lk önceleri yaln›z ya da küçük gruplar hâlinde yaflayan insanlar, bir araya gelerek toplumlar› oluflturmufllard›r. Toplumsal alanlar›n hepsinde oldu¤u gibi iletiflim alan›nda da uzmanlaflmalar ve kurumlaflmalar yaflanm›flt›r. Oskay’a göre, bireyler aras›ndaki iletiflimden farkl› olarak kitle iletifliminde kaynak tek bir kifli de¤il, bir kurulufl, kurumlaflm›fl bir kifliliktir (Oskay,2011: 42). McQuail de ilk olufltu¤u flekliyle geleneksel kitle iletiflimini tan›mlarken, kayna¤›n tek bir insan de¤il, uzmanlaflm›fl, örgütlü bir yap›da oldu¤unu söylemektedir (McQuail,19945: 35). Kitle iletifliminde al›c› da belli bir kifli ya da grup de¤il, toplumun geneli, kitle, y›¤›nd›r. ‹letiler, bu kim oldu¤u tek tek belli olmayan isimsiz kalabal›k için haz›rlan›r. Yani bu iletiflim sürecinde, kaynak durumunda örgütlü, iletiflimde uzmanlaflm›fl bir kurumsal yap›, al›c› durumunda ise bir kitle, toplumsal bir y›¤›n vard›r. Buna göre gazete, radyo, televizyon gibi arkas›nda sahipleri ve çal›flanlar› olan örgütlü araçlarla toplumun geneline aktar›lan her fley kitle iletiflimi olmaktad›r. Bu yap›l›rken kullan›lan araçlar da kitle iletiflim araçlar›, yani medya olarak adland›r›l›r. ‹lk olufltu¤u flekliyle geleneksel kitle iletifliminin özelliklerini flöyle özetleyebiliriz: • Kaynak s›radan bir kifli de¤ildir, örgütlenmifl bir kurumsal yap› ya da bu yap›n›n sahibi kurumlaflm›fl bir kiflidir. • Hedef durumunda kim oldu¤u belli olan bir kifli ya da grup yoktur. Bunun yerine hedef toplumun geneli ya da kim oldu¤u tek tek belli olmayan bir kitle, y›¤›nd›r. • Mesaj yani ileti kifliler için tek tek haz›rlanmaz. Hedefteki kitlenin hepsinin anlayaca¤› flekilde tek bir içerik haz›rlan›r. • ‹letinin geçti¤i yol gazete, televizyon gibi teknolojik olarak gelifltirilmifl bir araçt›r. • Bireyler aras›ndaki iletiflimden farkl› olarak geleneksel kitle iletiflimi tek yönlüdür. Yani kitle iletiflim araçlar›n›n iletisi hedefe ulafl›nca hedefin iletiye verdi¤i tepki kayna¤a ayn› kanal üzerinden ulaflmaz. Bir gazeteyi haz›rlayanlar o gazeteyi okuyanlar›n tepkilerini ancak sat›fl rakamlar› ya da okuyucu mektuplar› gibi baflka kanallardan ö¤renebilir. Geliflen iletiflim teknolojileri ile kitle iletifliminin yap›s› da de¤iflmeye bafllam›flt›r. Bu de¤iflimlere ünitenin üçüncü bölümünde yer verilecektir. Ama küçük de¤iflikliklere ra¤man kitle iletiflim araçlar›, yani medya genel özelliklerini korumaktad›r. Ortaya ç›kmaya bafllad›¤› zamandan itibaren medya toplumsal yap›lar içinde birçok ifllev görmektedir. ‹nsanlara çevreleri hakk›nda bilgi veren medya ayn› zamanda kültürel yap›lar›n oluflturulmas›nda ve aktar›lmas›nda önemli bir rol oynamaktad›r. Medyan›n ifllevleri konusunda olumlu ve olumsuz birçok tan›mlama ya-

123


124

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

p›lmaktad›r. Bu ifllevlerle ilgili egemen görüflü McQuail flöyle özetlemektedir (aktaran Erdo¤an, 2011: 376). • Enformasyon sa¤lama: Bir toplumda ve dünyan›n genelinde olan olaylar hakk›nda bilgi sa¤lamak. • Karfl›l›kl› ba¤ kurma: Verilen bilgilerin ve olaylar›n anlam› hakk›nda aç›klama ve yorum yapmak; toplumsal yap›n›n kurulmas›n› ve güçlenmesini sa¤lamak; yerleflmifl kurallar ve egemenlik için destek sa¤lamak. • Devaml›l›k sa¤lama: Kültürü ifade etmek, yeni ve alt kültürlerin geliflimini tan›mak; toplumsal de¤erlerin ortaklaflmas›n› sa¤lamak. • E¤lendirme: ‹yi ve hofl vakit geçirtmek, günlük s›k›nt›lardan uzaklaflt›rmak. • Harekete geçirme (seferber etme): Siyaset, savafl, ekonomik kalk›nma gibi amaçlar için kampanya yapmak.

Geleneksel Medya Geleneksel olan, sözlük anlam› ile eskiden kalan, sayg› gören ve gelecek kuflaklara aktar›lan demektir. Günümüzde küreselleflme ve geliflen iletiflim teknolojileri ile ortaya ç›kan medyaya ço¤unlukla “yeni medya” denmektedir. Bu da bu yeni medyadan öncesinin adland›r›lmas›na neden olmaktad›r. Yeninin karfl›l›¤› eski olmas›na ra¤men, “eski” kelimesi, zaman› geçen, art›k kullan›lmayan anlamlar›n› ça¤r›flt›rmaktad›r. Oysa en eski medya olarak adland›raca¤›m›z “gazete” bile teknolojijk geliflmeler karfl›s›nda de¤iflse ve eski haliyle önemini yitirse de hâlâ varl›¤›n› korumaktad›r. Bu yüzden ilk olarak ortaya ç›kan ve hâlâ etkisini sürdüren kitle iletiflim araçlar›, geleneksel medya bafll›¤› alt›nda ele al›nmaktad›r. Matbaan›n geliflimi ile ortaya ç›kan bas›l› yay›nlar, kitap gazete ve dergiler bugün bildi¤imiz anlamda ilk medyad›rlar. Teknolojinin yeteri kadar geliflmemesi onlardan önce medyan›n oluflmas›n› engellemifltir. Matbaadan günümüze geleneksel medyay› gazete, sinema, radyo ve televizyon olarak tan›mlayabiliriz.

Sözlü ‹letiflim Dönemi ve Yaz›ya Geçifl ‹nsanl›¤›n kulland›¤› ilk geliflmifl iletiflim flekli sözlü iletiflimdir. Günlük hayatta hâlâ kulland›¤›m›z iletiflim yöntemi olan sözlü iletiflim, bir zamanlar insanlar›n kullanabilece¤i tek iletiflim flekliydi. Bu dönemde ayr›ca insanlar, duvarlara çizilen resimlerle, iletiflim için kullan›lan davul ve tamtamlarla, yak›lan atefl ve dumanla bireyler aras›nda ya da toplu olarak iletiflim kuruyorlard›. Ama bu toplu iletiflim flekilleri, bugün anlad›¤›m›z anlamdaki kitle iletiflim flekilleri kadar etkili ve kapsaml› de¤ildi. Bu dönemde kültürün oluflmas›, kültürün ve bilginin aktar›lmas› sözlü iletiflime dayanmaktayd›. Yaz›n›n kullan›lmaya bafllanmas›yla söz ve iletiflimin kaydedilmesi dönemi bafllam›flt›r. Bu dönemde iletilerin ve bilginin yaz›ya geçirilerek saklanmas› ve daha uzak yerlere ulaflt›r›lmas› söz konusu olmufltur. Önceleri kil, papirüs, parflömen ve ipe¤e yaz›lan yaz› için daha sonra k⤛t kullan›lm›flt›r. Ama di¤erlerine göre ucuz olmas›na ra¤men k⤛t “...sanayi devrimine kadar oldukça pahal›, seçkinci bir yaz› malzemesi olarak kalm›flt›r (Geray, 2003: 10).” Yaz›n›n iletileri saklayabilmesi iletiflim için önemli bir aflamad›r, ama yazma sürecinin zor ve maliyetli olmas›, bu yüzden yaz›n›n yayg›nlaflmamas›, yine bugün bildi¤imiz anlamda bir medyan›n oluflmas›n› bu dönemde de engellemifltir.


6. Ünite - Medya ve Küreselleflme

Bas›l› Yay›nlar ve ‹lk Medya ‹letiflim araflt›rmalar›nda genel olarak kabul gören görüfle göre ilk medya ürünleri, 15. yüzy›ldan sonra matbaa ile bas›l›p yay›lan, gazete, kitap ve dergi gibi ürünlerdir. Gerçekten de iletilerin sistematik bir flekilde üretilip ço¤alt›lmas›, sonras›nda genifl kitlelere ulaflt›r›lmas› bu dönemden sonra yayg›nlaflm›flt›r. Yaz›n›n kullan›lmaya bafllamas›ndan 15. yüzy›la kadar insanlar birçok kez yaz›y› mekanik olarak üretip ço¤altabilecek makineler yapmay› denemifllerdir. Ancak bu teknolojinin yayg›n ve etkili kullan›m›, 1450’den sonra Gutenberg’in yapt›¤› makine ile mümkün olmufltur. Toplumun kültürel gelifliminde önemli bir ço¤alt›m teknolojisi olan matbaan›n kullan›lmaya bafllamas›ndan sonra, insanlar›n sözlü kültüre ait birçok özelli¤i de¤iflmeye bafllam›flt›r. Öncelikle sözlü kültürürün söylentiye dayal› yap›s› zay›flam›flt›r. Yaz›l› bilgi sözlü bilgiya göre daha kesin ve kal›c›d›r. ‹kinci olarak insanlar›n bilgiye ulaflmas› kolaylaflm›flt›r. El yazmas› kitaplar az bulunur ve pahal›yken, matbaa ile bas›lan kitaplar daha çok insana daha kolay ulaflm›flt›r. Bilgiye ulafl›m›n kolaylaflmas›, insanlar›n baz› alanlarda özgürleflmelerini de sa¤lam›flt›r. Herkesin bilgiye daha kolay ulaflabilir olas›, din adamlar› ve pahal› kitaplara ulaflabilen zenginlerin bilgi üzerindeki tekelinin k›r›lmas›n› sa¤lam›flt›r. ‹nsanlar›n dinî metinlere ulaflabilmesi ve bunlar› kendilerinin yorumlamas›, dini kullanarak insanlar› yönlendirenlerin otoritesini zay›flatm›flt›r. ‹nsanlar›n çevrelerinde olup bitenleri haber almalar› için günlük gazeteler de bu dönemde yayg›nlaflm›flt›r. McQuail’e göre gazete, yeni yaz›nsal ve kültürel oluflumlarla farkl› bir toplum biçiminin do¤mas›n› sa¤lam›flt›r. ‹letiflim tarihinde eski olandan kopufl ve yeni bir dönemin bafllang›c›d›r. Gazetenin, süreli ve düzenli yay›nlanmas›, aç›kça sat›fla sunularak ticari temeli pekifltirmesi ve haber ve bilgi iletmenin yan›nda reklam, e¤lendirme, dedikodu tarz› yeni içeriklerle sunulmas› bunun nedenidir (aktaran Cangöz;2011: 30). Yani gazetenin sistematik bir flekilde genifl kitlelere bilgi ve haber satmas›, iletiflimin fleklini de¤ifltirerek iletiflim tarihinde yeni bir sayfa açm›fl›tr. 18.yüzy›ldan sonra sanayi devrimi ile gazetenin önemi iyice artm›flt›r. Bu dönemde her türlü üründe makine gücü ile üretime geçilince üretim miktar› ve h›z› artm›fl, bu yüzden daha fazla insan, yeni oluflan ifl gücü ihtiyac›n› karfl›lamak için kentlere göç etmifltir. Kentteki insanlar aras›nda okuma bilenlerin oran› artm›flt›r, böylece gazete okuma al›flkanl›¤› yayg›nlaflm›flt›r (Cangöz; 2011: 31). McQuail’in belirtti¤i gibi, gazete ile iletiflimin sadece flekli de¤il, yap›s› da de¤iflmeye bafllam›flt›r. Gazete, aç›k flekilde insanlar›n sat›n almas› için sunulan, haber ve bilginin birer ticari mal hâline geldi¤i ilk kitlesel üründür. Ayn› zamanda sadece bilgi ve haber de¤il, e¤lence ve dedikodu da satmaktad›r, yan›nda reklam› ile birlikte. Bu anlamda gazete, bilginin ve haberin kitlesel ticaret anlam›nda al›n›p sat›lmas›n› sa¤layan, arkas›nda iletiflim alan›nda ticari olarak kurumsallaflm›fl yap›lar, yani medya sahipleri yaratan iletiflimin ilk örne¤idir.

Radyo ve Sesin Uzaklara Aktar›lmas› Radyo, sesin önce elektromanyetik dalgalara, sonra da tekrar sese dönüfltürülmesi sistemi ile çal›fl›r. ‹nsano¤lu tarihinde ilk defa uzak mesafeler aras›nda, kablo gibi ba¤lant›lara ihtiyac› olmadan h›zl› ve geliflmifl bir iletiflim fleklini radyo ile sa¤lam›flt›r. Di¤er iletiflim araçlar›na göre h›zl› ve kolay tafl›nabilir olmas› radyoyu uzun bir süre en önemli medyalardan biri yapm›flt›r. Okuma eylemi gibi nispeten yorucu ve

125


126

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

e¤itim gerektiren bir eylem yerine radyo karfl›s›ndakinden sadece dinlemesini beklemektedir. Bu da radyonun bir medya olarak ulaflabildi¤i kitleyi geniflletmektedir. Özellikle dil fark› yüzünden radyo farkl› toplumlar›n kültürel iletifliminde fazla etkili olmasa da, ayn› toplum içindeki kültürel iliflkilerde uzun bir süre önemli roller oynam›flt›r. Monaco’nun da belirtti¤i gibi “Radyonun temel amac› yaln›zca öyküler anlatmak ve enformasyon aktarmak de¤il, ayn› zamanda sürekli bir iflitsel ortam yaratmakt›r (2001: 435).” Bu sürekli olarak insan›n yan›nda olan iflitsel ortam, ayn› zamanda insanlar›n medya ile iliflkilerinin geliflmesini ve medya al›flkanl›klar›n›n artmas›n› sa¤lam›flt›r.

Sinema ve Hareketli Görüntünün Kaydedilmesi Görüntünün etkili bir flekilde kaydedilmesi 19. yüzy›l›n bafllar›nda foto¤raf ile olmufltur. Foto¤raf, gazetelere ve di¤er bas›l› yay›nlara yaz›n›n yan›nda görsel bir malzeme olarak katk›da bulunmufltur. Hareketli görüntünün kaydedilmesi ve kitlesel olarak insanlara ulaflt›r›lmas› ise Lumiere kardefllerin yapt›¤› sinematograf cihaz› ile 19. yüzy›l›n sonlar›nda mümkün olmufltur. Hareketli görüntünün kaydedilmesinin temelinde foto¤raf teknolojisi vard›r. Belirli say›da foto¤raf›n h›zl› flekilde gösterilmesi ile izleyen insanlarda hareketli görüntü izlenimi yarat›lmaktad›r. Çekilen hareketli görüntüleri büyük sinema perdesinde izlemek insanlar için ilk bafllarda çok flafl›rt›c› bir deneyim olmufltur. Öyle ki Lumiere kadefllerin ilk gösterimlerinde, gara giren bir treni gösteren sahneyi izleyen seyircilerin, trenin üzerlerine geldi¤ini zannedip kaç›flt›klar› rivayet edilmektedir. Daha sonra insanlar hareketli görüntüleri izlemeye al›flm›fllard›r ve sinema gündelik hayat›n bir parças› hâline gelmifltir. Bafllang›c›nda kitlelerin e¤lencesi olarak ortaya ç›kan sinema, arkas›nda büyüyen endüstri, yani ticari iliflkiler a¤› ile birlikte o zamandan bu güne kadar büyüyen ve geniflleyen bir medya ifllevi görmektedir. Sinema insanlara bilgi vermekten çok hikâye anlat›r. Daha önce kitap gibi bas›l› yay›nlarla anlat›lan kurmaca hikâyeler, sinemada görüntü ve ses ile anlat›lmaktad›r. Bu da insanlar›n gerçek hayatlar›na daha yak›n bir deneyim sa¤lamaktad›r. Kitaplardaki hikâyeleri okumak zorunda olan insanlar, sinemada sadece izleyip dinlemektedir. Bu anlamda sineman›n görüntülü ve sesli oluflu, gerçek hayata benzerli¤i hikâyelerin etkisini artt›rmaktad›r. Bu hikâyelerin tek ifllevi insanlara iyi vakit geçitrmek ve onlar› e¤lendirmek de¤ildir. Hikâyeler ayr›ca kültürel ögelerin aktar›lmas› ifllevi de görmektedirler. Anlat›lan hikâyelerdeki iyiler ve kötüler, kahramanlar insanlar için örnek oluflturmaktad›rlar. Ayr›ca erkeklerin ve kad›nlar›n nas›l davrand›klar›, aile içi iliflkiler, sayg›, sevgi, gelenekler, kanunlar, mutlu olmak için yap›lmas› gerekenler gibi birçok konuda insanlar bu anlat›lan hikâyelerden etkilenebilmektedirler. Sineman›n görsellik a¤›rl›kl› olmas› farkl› toplumlarda ve kültürlerde de etkili olmas›n› sa¤lam›flt›r. Dil fark› sorununun dublaj ve alt yaz› ile afl›lmas› filmlerin yap›ld›klar› ülke ve kültürden farkl› co¤rafyalara ulaflmas›n› kolaylaflt›rm›flt›r. Daha güçlü sinema endüstrisine sahip Avrupa ülkelerinde ve Amerika Birleflik Devletleri’nde yap›lan filmler dünyadaki di¤er ülkelere daha kolay yay›lm›flt›r. Bunun sonucunda bu ülkelerin kültürlerinde yer alan modalar, davran›fl ve düflünce flekilleri gibi özellikler di¤er ülkelerin kültürlerini etkilemifltir.


6. Ünite - Medya ve Küreselleflme

Televizyon ve Görüntünün Uzaklara Aktar›lmas› Geleneksel medya içinde belki de insan› en çok meflgul eden iletiflim arac› televizyon olmufltur. Radyo ile benzer çal›flma flekline sahip televizyon, sesin yan›nda görüntünün de h›zl› bir flekilde uzaklara aktar›lmas›n› sa¤lam›flt›r. 20. yüzy›l›n bafllar›nda geliflmeye bafllayan, ortalar›ndan itibaren en etkili zamanlar›na yaflayan televizyon, medya flekillerinin ve içeriklerinin h›zla de¤iflmeye bafllad›¤› günümüzde hâlâ etkisini sürdürmektedir. Televizyon, radyonun kolay ulafl›labilirli¤i ile sineman›n görsel ve iflitsel gücünü birlefltirmifltir. Radyo gibi sürekli evin içinde olan ve haber veren televizyon ayn› zamanda sinema gibi filmlerle ve dizilerle hikâyeler de anlatmaktad›r. Bunun yan›nda televizyonla beraber yar›flma ve e¤lence programlar› gibi birçok tür ve dramatik ögelerle güçlendirilmifl reklamlar gibi birçok yeni anlat›m insan hayat›na girmifltir. Bütün medyalar gibi televizyon da haber ve bilgi vermenin yan›nda e¤lendirme, reklam yapma özellikleri olan ticari bir araçt›r. Monaco, bu konuda “Televizyonun hem bir e¤lence hem de bir enformasyon arac› olmas› nedeniyle, bazen birincinin esasen kurmaca do¤as›yla ikincinin kurmaca-olmayan do¤as› aras›nda ayr›m yapmakta zorlan›r›z (2001: 476).” demektedir. Yani bir arac›n hem e¤lendirmesi hem de bilgi ve haber vermesi, bunlar› yaparken reklam yap›p bir fleyler satmaya çal›flmas› insanlar›n kafas›n› kar›flt›rabilmektedir. Haber ve bilgi verme zaman› ile reklam yapma zaman› ya da e¤lence zaman› birbirine kar›flabilmektedir.

KÜRESELLEfiME VE ‹LET‹fi‹M TEKNOLOJ‹LER‹ Küreselleflme ve medya aras›ndaki etkileflimi anlamak için, bu ba¤lam içinde medyay› tan›mlad›¤›m›z gibi küreselleflmeyi de tan›mlamam›z gerekmektedir. Küreselleflmeyi tan›mlarken de giriflte bahsetti¤imiz gibi çeflitli zorluklarla karfl›laflmaktay›z. Bunun en önemli nedeni, “küreselleflme” kavram›n›n, insanlar›n son otuz y›lda yaflad›¤› birçok ekonomik, kültürel ve siyasal de¤iflimi aç›klarken kulland›¤› “flemsiye” bir kavram olmas›d›r. Yani küreselleflme, birçok fleyi kapsayan ve insanlar›n baflka fleyleri de kapsas›n diye tekrar baflka anlamlarda kullanabilecekleri bir kavramd›r. Bu yüzden ünitenin bu bölümünde, küreselleflmenin anlafl›lmas› için önce, küreselleflme için çeflitli düflünürlerin yapt›¤› tan›mlara yer verilecektir. Daha sonra küreselleflmeyle alakal› farkl› düflüncelere sahip gruplar›n yap›s›na de¤inilecektir. Son olarak da iletiflim alan›nda küreselleflmeyi sa¤layan iletiflim teknolojilerinin gelifliminden bahsedilecektir.

Küreselleflme Küreselleflme, günümüzde ekonomi, iletiflim, kültür, siyaset gibi birçok alanda birbirinden farkl› anlamlarda kullan›labilen bir kavramd›r. Bunun bir nedeni insanlar›n küreselleflmeyi farkl› konularla beraber ele almas›d›r, di¤eri ise küreselleflme hakk›ndaki düflüncelerinin farkl› olmas›d›r. Küreselleflmek, Türk Dil Kurumuna döre “Dünya milletlerini ekonomi, siyaset ve iletiflim bak›mlar›ndan birbirine yaklaflmaya ve bir bütün olmaya götürmek, globalleflmek (TDK,2012).” anlam›na gelmektedir. Bu basit tan›m›yla küreselleflme, dünya üzerinde farkl› ve uzak co¤rafyalarda yaflayan insanlar›n ekonomik, siyasi, kültürel bak›mdan yak›nlaflmas›, aralar›ndaki iletiflimin, paylafl›m›n artmas›d›r. Robertson’a göre “Bir kavram olarak küreselleflme, hem dünyan›n küçülmesine hem de bir bütün olarak dünya bilincinin güçlenmesine gönderme yapar (1999: 21).” Bu anlamda, de¤iflen ve geliflen ulafl›m ve iletiflim koflullar›, insanlar›n daha

127


128

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

genifl çapl› düflünmelerini sa¤lam›flt›r. Daha önceleri kendi yaflad›klar› yerdeki sorunlara kafa yoran insanlar, flimdi dünyan›n kirlenmesi, dünyadaki kaynaklar›n tükenmesi ya da “küresel” ›s›nma gibi durumlar› da tart›flmaktad›r. Karluk da “Küreselleflme, ekonomik, siyasi, sosyal ve kültürel alanlarda baz› ortak de¤erlerin yerel ve ulusal s›n›rlar› aflarak dünya çap›nda yay›lmas›d›r (aktaran Günsoy,2006: 14).” demektedir. Giddens küreselleflmeyi “...yerel oluflumlar›n kilometrelerce uzaktaki olaylarca flekillendirilmesi ya da tersi biçimde, uzak yerellikleri birbirine ba¤layan dünya çap›ndaki toplumsal iliflkilerin yo¤unlaflmas›...(2009: 161)” olarak tan›mlamaktad›r. Yani yerel olan›n, bir bölgeye ait olan›n di¤er bir bölgeyi etkilerken ayn› zamanda kendisinin de etkilenmesini anlatmaktad›r. Kutlu ve Eflkinat da benzer flekilde küreselleflme için “...ulafl›m, haberleflme ve bilgi ifllem teknolojisindeki geliflmeler sonucunda, toplumsal ve kültürel düzenlemeler üzerinde, mekânsal uzakl›klardan kaynaklanan farkl›l›klar›n ortadan kalkt›¤›, toplumsal bir süreçtir (aktaran Günsoy,2006: 13).” tan›m›n› yapmaktad›r. Bu genel tan›mlarda görüldü¤ü gibi, küreselleflme genel olarak, uzakl›klar›n yak›nlaflmas›, ulafl›m ve iletiflimin h›zlanmas›, toplumlar›n ve kültürlerin iliflkisinin daha önceki dönemlere göre artmas›d›r. Bunlara benzer olarak birçok küreselleflme tan›m›nda, kavram›n›n kültür, ekonomi, siyaset ve iletiflim gibi alanlarla iliflkili, benzer ya da farkl› aç›klamas› yap›lmaktad›r. Bu farkl›l›klar›n en belirgin oldu¤u ve en çok tart›flman›n yafland›¤› alan, küreselleflmenin ekonomi ile ilgili tan›mlar›d›r. Küreselleflme gibi genifl kapsaml› ve kifliler aras›nda tan›m› de¤iflebilen kavramlar› daha iyi anlayabilmek için o kavram hakk›nda yap›lan tart›flmalar› incelemek faydal› olacakt›r. Held ve di¤erlerinin yapt›¤› ve pek çok düflünürün kabul etti¤i s›n›fland›rmaya göre tart›flmalar flu üç grup etraf›nda toplanmaktad›r: • Afl›r› Küreselleflmeciler (Hiper Küreselleflmeciler), • fiüpheciler, • Dönüflümcüler (Held vd,2009: 141).

Afl›r› Küreselleflmeciler Küreselleflme üzerine düflünce üreten bir grup, küreselleflmenin her alanda hissedilen, etkili bir durum oldu¤unu savunmaktad›r. Bu gruba Afl›r› Küreselleflmeciler denmektedir. Gidens’a göre (2008: 95), Afl›r› Küreselleflmeciler küreselleflme sürecine ulus devletinin de¤iflen rolü üzerinden bakmaktad›r. Bu grubun yapt›¤› çözümlemelere göre dünyadaki ticari iliflkilerin ço¤al›p eskiye göre çok fazla yay›lmas›, ülkeleri tek bafllar›na kendi ekonomilerini denetleyemez hâle getirmifltir. Held ve McGrew’e göre de Afl›r› Küreselleflmeciler için, sanayi toplumunun aktörü olan ulus devletler, art›k önemlerini yitirmifllerdir. Günümüzde mevcut piyasa mekanizmas›, yani sermaye sahipleri ve flirketlerin koydu¤u kurallar, devletlerin uygulad›¤› politikalar›n yerini almaya bafllam›flt›r (aktaran Kaymakç›,2007: 7). Bu görüfle göre ekonomik olarak küreselleflmede, dünya çap›ndaki ticaret iliflkilerinde art›k devletler güç kaybetmektedir. Devletler yerine flirketler, yani sermayeleri, kaynak ve pazar s›n›rlar› küresel olarak geniflleyen “çok uluslu flirketler” belirleyici hâle gelmeye bafllam›flt›r. Daha önce sermayesi tek bir ülkede toplanan ve ulusal s›n›rlar› sadece ham madde bulmak ve ürünlerini satmak için geçen ulusal flirketlerin aksine bu dönemde geliflmeleri yönlendirenler sermayesi dünyan›n farkl› yerlerinde toplanan “çok uluslu flirketler”dir. Held ve di¤erlerine göre “...ekonomik küreselleflme, ekonomilerin, üretim, ticaret ve finans a¤lar›n›n uluslar› aflan kurumuyla ‘ulusall›ktan ç›k›fl›na’ neden olmas›d›r (2009: 134). Afl›r› Küreselleflme-


6. Ünite - Medya ve Küreselleflme

cilerin savundu¤u “ulus devlet art›k önemini yitirmifltir” düflüncesi bu geliflmelerden kaynaklanmaktad›r. Ticaretin art›k devletlerin s›n›rlar›na ve koyduklar› kurallara göre flekillenmedi¤ini anlatmaktad›rlar.

fiüpheciler Küreselleflme kavram›na flüpheyle yaklaflan bir grup Afl›r› Küreselleflmecilerin karfl›s›nda durmaktad›r. Gidens’a göre (2008: 93) tart›flman›n bu taraf›nda yer alan fiüpheciler, “küreselleflme” kavram›n›n abart›ld›¤›n› ve yeni bir fley olmad›¤›n› düflünmektedirler. Yani onlara göre ticari iliflkiler daha önceki yüzy›llarda olufltu¤u flekilde ifllemektedir. Farkl›laflan tek fley uluslar aras›ndaki etkileflimin yo¤unlu¤unun artmas›d›r. fiüpheciler, Afl›r› Kürselleflemecilerin geneli taraf›ndan benimsenen küreselleflmenin ulus devletleri güçsüzlefltirdi¤i düflüncesine karfl› ç›kmaktad›r. Onlara göre, ulus devletler ve bu devletlerdeki ulusal hükümetler, yani yöneticiler küreselleflen ekonominin düzenlenmesinde önemli rol oynamaktad›r. Bu anlamda dünyada flekillenen yeni ekonomik iliflkilerde ulus devletler güçlerini korumaktad›r.

Dönüflümcüler Di¤er görüfllerin yan›nda, Dönüflümcüler grubu bu tart›flman›n ortas›nda yer almaktad›r. Bu grubun düflüncelerini derleyen Held ve di¤erlerine göre (2009: 139), küreselleflme Dönüflümcüler için modern toplumlar› ve dünya düzenini yeniden flekillendiren h›zl› toplumsal, politik ve ekonomik de¤iflimlerin merkezi itici gücüdür. Dönüflümcülere göre, küresel düzen dönüflüm geçirmektedir. Bu dönüflümler sadece sadece ekonomik alanda de¤il, siyaset, kültür ve kiflisel yaflam alanlar›nda da ayn› derece önemlidir. Küreselleflme ile uluslar›n içinde ve uluslararas› düzeyde daha önce kurulmufl s›n›rlar yok olmaktad›r. Küresel göç, medya ve geliflen iletiflim teknolojileri, kültürel etkilerin yay›lmas›n› sa¤lamaktad›r (Giddens, 2008: 95). Dönüflümcülere göre devletler de çok uluslu flirketler karfl›s›nda güçsüz ya da daha güçlü de¤illerdir. Sadece de¤iflen her fley gibi devletlerin ve hükûmetlerin yap›s› da de¤iflmektedir.

Di¤er Tart›flmalar Dünyadaki ekonomik geliflmelerde kimin etkili oldu¤u ve nelerin de¤iflti¤i üzerine yap›lan tart›flmalarda bu yukar›da bahsetti¤imiz üç grup ön plana ç›kmaktad›r. Afl›r› Küreselleflmeciler dünyadaki ekonomik de¤iflimlerin her fleyi belirledi¤ini ve bu süreçte devletlerin güç kaybetti¤ini, çok uluslu flirketlerin güç kazand›¤›n› söylerken fiüpheciler küreselleflmenin yeni bir fley getirmedi¤ini ve devletlerin güçlerini koruduklar›n› söylemektedir. Dönüflümcüler ise küreselleflmenin sadece ekonomik bir olgu olmad›¤›n› ve herkesi ayn› flekilde etkiledi¤ini iddia etmektedirler. Tart›flmalar›n di¤er bir boyutunda ise küreselleflmenin olumsuz bir olgu oldu¤unu iddia edenler vard›r. Afl›r› Küreselleflmeciler ve fiüpheciler içinde de var olan bu yaklafl›ma göre küreselleflen fley insanlar aras›ndaki eflitsizliktir. Held ve McGrew’e göre “Ça¤dafl ekonomik uluslararas›laflman›n Bat› Emperyalizminin yeni bir biçimi olarak görülmesi, bu görüflün temelinde yatan anlay›flt›r (2008: 43)”. Bu gruba biz “Küreselleflme Karfl›tlar›” diyebiliriz. Bu grubun düflüncelerini aç›klamadan önce, konuyla ilgili baz› kavramlar›n tan›mlanmas› gerekli görülmektedir.

129


130

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

• Kapitalizm: Kapitalizm, sözlük anlam›yla sermayeye dayanan ve kâr amac› ile hareket eden üretim düzeni demektir. • Sanayi Devrimi: Endüstri Devrimi de denilen Sanayi Devrimi dönemi 18. ve 19. yüzy›llardan itibaren yaflanmaya bafllam›flt›r. Bu dönemde keflfedilen ve kullan›lmaya bafllanan makinelerle birlikte, insanlar›n mal üretimi daha önceki dönemlere göre oldukça artm›flt›r. Üretimin artmas›, sat›fl› ve kazanc› artt›rm›fl, bu da sermayenin, yani paran›n birikmesini sa¤lam›flt›r. Biriken paray› elinde tutan ve ona sahip olanlar ise üretimin yap›ld›¤› makinelerin sahipleri olmufltur. Kapitalizm, yani sermayeye dayal› üretim düzeni bu dönemden sonra yaflanmaya bafllam›flt›r. • Emperyalizm: Emperyalizm bir milletin ya da grubun, sömürü temeline dayanarak baflka bir milleti ya da grubu siyasi ve ekonomik egemenli¤i alt›na al›p yay›lmas› anlam›na gelmektedir. Ça¤lar boyu güçlü devletlerin ya da topluluklar›n, daha az güçlü devlet ya da topluluklar›ndan faydalanmalar›, onlar›n kaynaklar›nlar›ndan, ifl gücünden faydalanmak için üzerlerinde egemenlik kurmalar› buna örnek gösterilebilir. Tarih boyunca ç›kan savafllar›n ço¤u, savaflan taraflar›n birbirleri üzerinde egemenlik kurup di¤er taraf› sömürme, onun kaynaklar›n› kullanma iste¤i yüzünden ç›km›flt›r. Küreselleflme karfl›tlar›, kapitalizmin savafls›z mant›¤›n›n küreselleflme oldu¤unu savunmaktad›rlar (Kaymakç›,2007: 7). Yani onlara göre küreselleflen sadece kapitalizmdir ve bu anlamda dünyada hiçbir fley de¤iflmemifltir. Petras ve Veltmeyer’e göre “ Küreselleflme olarak tan›mlanan olgu esas›nda, sömürgeci s›n›f iliflkilerinin, daha önce kapitalist üretim d›fl›nda kalan bölgelere yay›lmas›na dayanan geçmiflin bir uzant›s›d›r (aktaran Bulunmaz, 2010: 9).” Boratav’a göre ise küreselleflme, emperyalizmin sadece ad›n›n de¤iflmifl hâlidir. Olumsuz anlamlara sahip emperyalizm kavram›na tekrar sayg›nl›k kazand›r›lmak için ad› de¤ifltirilip küreselleflme denmeye bafllam›flt›r (aktaran Kaymakc›,2007: 5). Kapitalist ekonomik sistemin geliflmesi ile üretici ve tüccarlar›n ham madde ve pazar ihtiyaçlar› artm›flt›r. Ekonomik ve teknolojik olarak geliflen Avrupa ülkelerinin, bu alanlarda kendilerine göre daha az geliflmifl ülkelerin kaynaklar›n› kullanmak istemesi ve bu yüzden onlar üzerinde egemenlik kurmas› emperyalizm için gösterilebilecek bir örnektir. Hatta 20. yüzy›l›n bafllar›nda yaflanan iki dünya savafl›n›n nedenleri aras›nda bu ekonomik olarak geliflmifl ülkelerin ham madde ve pazar paylafl›mlar›nda yaflanan anlaflmazl›klar da gösterilmektedir. Küreselleflme karfl›tlar›n›n, kapitalizmin savafls›z mant›¤›n›n küreselleflme olarak adland›rmas›, bu egemenlik mücadelelerinin günümüzde de devam etti¤i ve art›k savafllarla de¤il ekonomik olarak yafland›¤› anlam›na gelmektedir. Yani art›k savafllar silahlarla ve cephede de¤il, üretim ve sat›fl kanallar› ile ticari piyasada yaflanmaktad›r. Geliflen ulafl›m ve iletiflim imkânlar›yla bu ticari piyasa küresel olarak genifllemifltir. Bu savafl›n galibi, baflka ülkelerin kaynaklar›n› kullan›p, üretimi yine baflka bir ülkede ucuza yapt›r›p, ortaya ç›kan ürünü yüksek fiyatlarla, kayna¤›n› ve ifl gücünü kulland›¤› ülkelere satan ve zenginleflen, küreselleflmifl kesimdir. Savafl›n kaybedeni ise kayna¤›n› ve ifl gücünü ucuza verip kendisine sat›lan pahal› ürünleri alan ve böylece fakirleflen kesimdir. SIRA S‹ZDE

1

Siz de kendinize göre bir küreselleflme tan›m› yap›n? Bunu yaparken de sizi ve çevrenizi SIRA S‹ZDE etkileyen ekonomik, siyasal ve kültürel faktörleri göz önünde bulundurun.

D Ü fi Ü N E L ‹ M

D Ü fi Ü N E L ‹ M

S O R U

S O R U

D‹KKAT

D‹KKAT


6. Ünite - Medya ve Küreselleflme

Görüldü¤ü gibi küreselleflme üzerine, genel olarak ekonomi ve siyasi temelli birçok tart›flma bulunmaktad›r. Bu farkl› görüfllerle ra¤men insanlar›n genel olarak kabul ettikleri fley, dünyan›n eskisine göre ekonomik, kültürel ve siyasi olarak daha yak›n iliflkiler içinde oldu¤udur. Ekonomik olarak yay›lma bu yak›nlaflman›n önemli nedenlerinden biridir. ‹nsanlar ça¤lar boyunca ticari iliflkiler için bulunduklar› co¤rafyalardan uzaklara gitmifllerdir. Bu yolculuklar s›ras›nda, ticari paylafl›mlar›n yan›nda kültürel paylafl›mlarda da bulunmufllard›r. Günümüzdeki ekonomik yay›lman›n bu kadar artmas›n› sa¤layan en önemli nedenlerden biri, iletiflim teknolojilerinin geliflmesidir. Baflta da bahsedildi¤i gibi bu karfl›l›kl› bir süreçtir. Ekonomik ihtiyaçlar teknolojiyi, teknolojik ihtiyaçlar da ekonomiyi etkilemifltir. Örnek olarak para eskiden, filmlerde gördü¤ümüz gibi posta arabalar›nda ya da trenlerde tafl›n›rken flimdi elektronik ortamda say›sal olarak iletilmektedir ya da bir flirket baflka bir ülkedeki flubesiyle görüflmek için gemilerle mesaj yollarken, flimdi aralar›ndaki iletiflim saniyeler içinde gerçekleflmektedir. ‹letiflim alan›ndaki bu geliflmeler, tan›m› olursa olsun küreselleflmenin oluflumunda çok önemli bir rol oynamaktad›r.

‹letiflim Alan›nda Küreselleflme ve ‹letiflim Teknolojileri Ekonomik olarak küreselleflmenin yeni ya da olumlu bir fley olup olmad›¤› tart›flmalar›n›n ötesinde, iletiflim alan›nda küreselleflme, insanlar›n hayat›na etkileri aç›kça gözlemlenebilen bir olgudur. Friedman’a göre “Küreselleflmenin kendine özgü tan›mlay›c› teknolojileri vard›r: Bilgisayarlaflma, minyatürleflme, dijitalleflme, uydu iletiflimi, fiber optik teknolojisi ve internet. Bu teknolojiler küreselleflmenin tan›mlay›c› perspektifinin ortaya ç›kmas›na yard›mc› olmufltur (2003: 31).” Gerçekten de iletiflim teknolojilerinde bugüne kadar yaflanan ve yaflanmaya devam eden de¤ifliklikler olmasayd›, bugün küreselleflmeden ve küresel bir iletiflimden bahsetmek mümkün olmayabilirdi. Bu teknolojik de¤iflimlerin öne ç›kanlar› flunlard›r: • Uydu teknolojisi, • Fiber optik a¤lar, • Say›sallaflma, • Bilgisayar, • ‹nternet.

Uydu Teknolojisi Uydular, bir gezegenin çevresinde, onun çekim gücünün etkisiyle dönen daha küçük gök cisimleridir. Yapay uydular ise çeflitli amaçlarla yeryüzünden f›rlat›lan ve genellikle kapal› bir yörünge çizerek yerkürenin çevresinde dolanan araçlard›r. 1957’de SSCB’nin uzaya yollad›¤› ilk yapay uydu Sputnik 1’den sonra günümüze kadar çeflitli amaçlarla binlerce uydu uzaya gönderilmifltir. Bunlar haberleflme, televizyon yay›n›, yön bulma (navigasyon) uydular›, askerî uydular ve meteroloji uydular› gibi birçok amaç için kullan›lmaktad›r. Haberleflme uydular›, temel çal›flma prensibi olarak yeryüzünden ald›¤› sinyalleri yine yeryüzünün belirli bir bölgesine gönderirler.

131


132

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Resim 6.1 Dünyan›n etraf›nda dolaflan uydular›n sembolik bir foto¤raf›.

Uydu teknolojisi dünyan›n her yerinden yap›lan telefon konuflmalar›, ‹nternet ba¤lant›lar›, bilgi al›flverifli gibi uygulamalar› olanakl› k›lan, bir bak›ma uzay› veri ve kitle iletiflimi amac›yla kullan›labilecek bir araç-ortam hâline getiren sistemlerdir (Törenli,2005: 105). Uydu teknolojisinin geliflmesiyle birlikte k›talar aras› iletiflim kolaylaflm›fl, karasal iletiflim araçlar›n›n ulaflamad›¤› ve yayg›n olmad›¤› uzak bölgelerle bile iletiflim mümkün hâle gelmifltir.

Fiber Optik A¤lar Bilginin, verilerin ve sinyallerin kablolarla, tellerle tafl›nmas› telgraf›n gelifltirilmesinden beri kullan›lan bir yöntemdir. Teknoloji gelifltikçe kablolar›n veri tafl›ma kapasitesi artmaya devam etmektedir. Fiber optik kablolar, görüntü ve sesin efl zamanl› olarak devrede olmas›n›n istendi¤i, yüksek veri ak›fl›na gerek duyuldu¤u zaman kullan›lan bir teknolojidir. “Fiber optik kablolarda veriler-sinyaller, daha önce kullan›lan bak›r tel kablolarda tafl›nd›¤› gibi elektron parçac›klar› olarak de¤il, veri tafl›ma kapasitesi çok daha yüksek olan foton parçac›klar› (k›z›l ötesi ›fl›nlar) hâlinde, ›fl›k h›z›nda tafl›nmaktad›r (Törenli,2005: 111).” Fiber, sözlük anlam› olarak “lif” demektir. Fiber optik kablolar, iletiflimi elektrik ak›m› olarak de¤il, ›fl›k parçac›klar› olarak tafl›rlar. Ancak, bunlar gözle görünmeyen k›z›lötesi ›fl›nlard›r. Bu ›fl›nlar bir saçtan daha ince olan fiber lifleri üzerinden gönderilirler. Elektrik ak›m› yerine ›fl›k parçac›klar›n›n kullan›lmas›n›n nedeni, ›fl›k parçac›klar›n›n elektrik ak›m›na oranla daha fazla kapasiteye sahip olmas›d›r (Geray,2003: 25). Yani fiber optik tafl›ma ile bilgi ›fl›kla tafl›nmaya bafllam›flt›r. Bu elektrik ak›m›na göre çok daha h›zl› bir tafl›ma yöntemidir. Ayr›ca fiber optik kablolar elektromanyetik ortamlardan etkilenmedikleri için bu tür tafl›mada kay›plar metal kablolara göre daha az olmaktad›r. Daha çok bilgiyi ayn› anda tafl›maya imkân vermesi, iletiflimin h›zlanmas›n› sa¤lam›flt›r.


133

6. Ünite - Medya ve Küreselleflme

Resim 6.2 Okyanuslar› aflarak k›talar› birbirine ba¤layan fiber optik kablo a¤lar›. Kaynak: (http://thumbnails. visually.netdnacdn.com/ internetmap2010_ 4dcdbdc0a0409.jpg adresinden 10.07.2012 tarihinde al›nm›flt›r)

K›talar› birbirine ba¤lamak için daha önce deniz alt›na döflenen eski kablolar›n yerine fiber optik kablolar kullan›larak bugün al›flt›¤›m›z anlamda sürekli h›zlanan iletiflimin yolu aç›lm›flt›r.

Bilgisayar ‹nsanlar›n yerine say›sal ifllemleri yapmalar› için icat edilip gelifltirilen bilgisayarlar, yani bilgi ifllemciler, temel olarak belirli komutlara göre verileri iflleyen ve depolayan makinelerdir. Sözlük anlam› olarak da çok say›da aritmetiksel veya mant›ksal ifllemlerden oluflan bir ifli, önceden verilmifl bir programa göre yap›p sonuçland›ran elektronik araç demektir. Özellikle 19. yüzy›l›n sonlar›ndan itibaren hesap makinesi benzeri cihazlar›n gelifltirilmesi ile bafllayan süreçte, uzun y›llar içinde bugün bildi¤imiz anlamdaki bilgisayar gelifltirilmifltir. Ama temelde bilgisayar›n mant›¤› ayn› kalm›flt›r. ‹nsanlar›n yapmak istemedi¤i ya da yapamayaca¤› iflleri yaparak onlar›n hayat›n› kolaylaflt›rmak bilgisayar›n temel amac›d›r. Zaman içinde geliflen teknoloji ile bilgisayar›n ifllevleri ve amaçlar› da farkl›laflm›flt›r. Bilgisayar›n iletiflim teknolojisine en büyük etkilerinden biri kulland›¤› dildir. Say›sal ifllemleri yerine getirmesi için gelifltirilen bilgisayar say›sal bir dil kullanmaktad›r. Günümüzdeki bilgisayarlar›n ço¤u verileri kaydetmek için ikili say› taban›ndaki say›lar›, Yani 0’lar› ve 1’leri kullan›rlar. Bu da iletiflimde say›sallaflmaya (dijitalleflmeye) neden olan en önemli faktörlerden biridir.

Say›sallaflma (Dijitalleflme) Say›sallaflma, bilginin saklanmas›, ifllenmesi ve aktar›lmas›nda yaflanan büyük bir de¤iflimdir. Günlük hayat›m›zda karfl›m›za daha çok “dijital” ve “analog” kelimeleri ile ç›kan bu ayr›m, asl›nda verinin kaydedilme, saklanma ve aktar›lmas›ndaki ayr›m› iflaret etmektedir. Analaog kelimesi, sözlük anlam› olarak benzer, efl anlam›na gelmektedir. Yani bir nesnenin analog olarak kopyalanmas›, onun bir benzerinin oluflturulmas›d›r. Say›sal olarak ayn› nesnenin kopyalanmas› ise o nesnenin say›sal veri hâline dönüfltürülmesidir.


134

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Say›sallaflma, “...verilerin, yani ses, müzik, yaz›, foto¤raf, görüntü biçiminde her tür enformasyonun, “bit”lere (0 ve 1’lere), yani bilgisayar diline, mikroifllemciler yard›m› ile dönüfltürülmesidir Törenli,2005: 98).” Biraz karmafl›k olan bu tan›m› daha anlafl›l›r hâle getirmek için bir örnek verelim. Ayn› nesnenin foto¤raf›n›, analog dedi¤imiz geleneksel bir foto¤raf makinesi ile çekti¤imizde olan fley, o nesneden yans›yan ›fl›¤›n makinenin içine girerek bir foto¤raf filmi üzerine kopyas›n›n ç›kar›lmas›d›r. Yani nesnenin kimyasal bir benzeri, yans›mas› üretilmifl olur. Ayn› foto¤raf› dijital, yani say›sal bir makine ile çekti¤imizde ise nesneden yans›y›p gelen ›fl›k, makinenin içerisindeki bir ifllemci taraf›ndan say›sal veriye, yani 0’lara ve 1’lere dönüfltürülür ve öyle saklan›r. Analog kay›t yönteminde her veri kendi özelli¤ine göre saklan›r, foto¤raf kimyasal bir iz olarak, görüntü ve ses elektrik dalgalar›na dönüflerek yaz› yine yaz› olarak saklan›r veya iletilir. Say›sallaflma ile bütün bilgiler ayn› biçime getirilerek say›sal olarak saklanmaya bafllam›flt›r. Analog yönteme göre daha az yer kaplayan, aktar›mlar s›ras›nda veri kayb› daha az olan say›sal teknolojinin kullan›m› ile iletiflimin kalitesi ve h›z› çok büyük oranda artm›flt›r.

‹nternet Genel a¤ da denen ‹nternet, zaman içinde geliflen ve neredeyse bütün dünyay› saran iletiflim a¤›d›r. Önce Amerika’da askerî olarak gelifltirilen ve bilgisayarlar› birbirine ba¤layan sistem, 1970’lerden itibaren halk›n kullan›m›na aç›lm›fl ve zamanla bütün dünyaya yay›lm›flt›r. Fiber optik kablolar ve uydu iletiflimi gibi birçok teknolojiyi kullanan ‹nternet ba¤lant›s›, ayn› zamanda verileri say›sal olarak tafl›d›¤› için iletiflimin çok h›zl› olmas›n› sa¤lamaktad›r. ‹lk önceleri askerî haberleflme için kullan›lan internet, daha sonra devlet kurumlar›nda, üniversitelerde ve en sonunda kiflisel kullan›c›lar›n iletiflimi için kullan›lmaya bafllam›flt›r. Bugün dünyan›n neredeyse bütün co¤rafyalar›nda, devlet hizmetleri, güvenlik birimleri, hastane ve okul gibi kurumlar, flirketler, medya a¤lar› ve kiflisel bilgisayarlar birbirine ba¤lanm›flt›r.

KÜRESELLEfiME VE YEN‹ MEDYA Sürekli de¤iflen ve geliflen bir ortamda yeniyi tan›mlamak oldukça zordur. Friedman’›n da dedi¤i gibi “... küreselleflme sisteminin tan›mlay›c› ölçümü h›zd›r... (1999: 32)”. Günümüzde insanlar her fleyin daha h›zl›s› için flartland›r›lm›fllard›r: Daha h›zl› ‹nternet ba¤lant›s›, daha h›zl› bilgisayarlar, daha h›zl› ulafl›m, daha h›zl› iletiflim. Küresellefleme ça¤›nda bugünün moderni ve yenisi, yar›n›n gelenekseli ya da eskisi olabilmektedir. ‹nternet ve bilgisayar teknolojisinin geliflti¤i ilk y›llarda yaz›lan kitaplarda, bilgisayarda kullan›lan disket teknolojisi yeni olarak gösterilirken bugün disketin ad› bile geçmemektedir. Ama bilgi saklama arac› olarak disket, say›sallaflma teknolojisinin bir ürünüdür. Günümüzde kullan›lan bilgi saklama araçlar›, disketten çok daha fazla kapasiteye sahip olsalar da benzer flekilde say›sallaflman›n sa¤lad›¤› imkânlar›n bir sonucudurlar. Bu anlamda yeni medyan›n ögelerinin neler oldu¤undan çok, onu geleneksel medyadan ay›ran özelliklerini bilmek daha önemlidir. Böylece karfl›m›za ç›kan bir iletiflim arac›n›n özelliklerine bakarak onun hangi kapsama girdi¤i konusunda fikir yürütebiliriz.


6. Ünite - Medya ve Küreselleflme

Yeni medyan›n geleneksel medyadan ayr›lmas›n› sa¤layan temel farklar› flu flekilde s›ralayabiliriz: • Say›sall›k • Kitlesizlefltirme • Efl zamans›zl›k • Etkileflim - Çoklu metin - Çift yönlülük - Çoklu ortam • A¤a (‹nternet’e) ba¤l› olmak (Lister vd,2003: 14-35, Rogers’tan aktaran Geray, 2003: 18’dan uyarlanm›flt›r) • Ulafl›labilirlik

Say›sall›k Say›sall›k, yeni medya ürünlerinde her fleyin say›sal, yani dijital hâle gelmesidir. Çünkü h›zlanan dünyada analog olana yer yoktur. Daha pahal›, zor ve yavafl bir ifllem olan analog saklama ve iletme, medyan›n bütün alanlar›nda yerini say›sal teknolojiye b›rakmaktad›r. Öyle ki geleneksel medyan›n eski ürünleri, eski fimler ve flark›lar gibi ürünler de say›sal ortama tafl›nmaktad›r.

Kitlesizlefltirme Kitlesizlefltirme, yeni medyan›n bireye, yani kitlenin içindeki insanlara davran›fllar›n›n de¤iflti¤ini belirten bir kavramd›r. Geleneksel medya, karfl›s›ndaki kitleye ve o kitle içindeki bireylere ayn› flekilde davranmakta, aralar›nda ayr›m yapmamaktad›r. Yani bir gazete, onu bayiden alan herkes için ayn› fleyleri yazmaktad›r. Benzer flekilde sinema salonuna giden insanlar toplu hâlde ayn› filmi hiçbir de¤ifliklik olmadan izlemektedir. Yeni medya ile kurulan iliflkide ise bireye kitleden ayr› olarak da iletiler sunulabilmektedir. Bireyin medyay› kullanma al›flkanl›klar› kay›t alt›na al›narak ona özel içerikler haz›rlanmaktad›r. Örne¤in ‹nternet’teki arama motorlar›, kullan›c›n›n girdi¤i siteleri ve inceledi¤i bafll›klar› türlerine göre ay›r›p kayd›n› tutmaktad›r. Sonra bu kay›tlar o arama motorunun sahibi flirket ya da onun bu bilgileri satt›¤› baflka bir flirket taraf›ndan kullan›labilmektedir. Bu flirketler, ald›klar› bilgilere göre kullan›c›ya özel reklamlar haz›rlamakta ya da kullan›c›y› ilgilenece¤ini düflündükleri baflka içeriklere yönlendirmektedirler. Böylece her bireye özel içerik haz›rlanabilmektedir. Ama bu yeni medyan›n art›k kitle iletiflim arac› olmaktan ç›kt›¤› anlam›na gelmemektedir. Yeni medya da karfl›s›nda bir kitle varm›fl gibi davranmaktad›r. Kifliye özel bu ileti haz›rlama süreci, geliflen teknolojinin getirdi¤i imkânlar sonucunda oluflmufltur, yeni medyan›n insanlara farkl› davranmay› amaçlamas›ndan dolay› de¤il.

Efl Zamans›zl›k Efl zamans›zl›k, yeni medya ile kurulan iliflkide efl zamanl› olman›n gerekmedi¤ini anlatan kavramd›r. Yani insanlar›n geleneksel medya ile kurduklar› iliflkide oldu¤u gibi belli zaman s›n›rlamalar›n›n olmad›¤›n› ifade etmektedir. Örnek olarak, sineman›n geleneksel kullan›l›fl›n› düflünelim. ‹nsanlar›n film izlemek için belirli bir sinemadaki, belirli saatte yap›lan gösterime gitmeleri gerekmektedir. E¤er o anda film herhangi bir yerde gösterilmiyorsa beklemek zorunda kalacaklard›r. Benzer flekilde gazetenin geleneksel kullan›m›nda, o günün sabah›nda gazetesini alan ve dünün haberlerini okuyan kifli, o gün olan olaylar› okumak için yar›n›n gazetesini

135


136

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

beklemek zorundad›r ya da televizyondan hava durumunu ö¤renmek isteyen kifli, televizyonlar›n hava durumunu yay›nlad›¤› saati takip etmelidir. Geleneksel medyan›n aksine yeni medyada ise kullan›c›, izleyici için böyle zaman s›n›rlamalar› yoktur. Örne¤in bir film izlemek isteyen kifli sinemay› beklemek yerine internetteki ya da ‹nternet’e ba¤l› televizyonlardaki ödemeli sistemlerle istedi¤i filmi istedi¤i zaman izleyebilmektedir ya da gün içinde olan olaylar› veya hava durumunu ö¤renmek isteyen kifli, beklemek yerine ‹nternet’teki sürekli güncellenen haber sitelerinden istedi¤i bilgileri alabilmektedir.

Etkileflim Etkileflim, yeni medya ürünlerinin kullan›c›ya sa¤lad›¤› önemli olanaklardan biridir. Geleneksel medya ile kurdu¤u iliflkide al›c›n›n tercih hakk› sadece gönderilen iletiyi al›p almamak ile s›n›rl›d›r. Yani al›c› bir gazeteyi ya okur ya da okumaz, bir filmi ya izler ya da izlemez. Ama yeni medyan›n etkileflim özelli¤i ile al›c›n›n mesaj üzerinde, yani kendisine sunulan film, haber, program benzeri içerikler üzerinde kontrolü artm›flt›r. Öncelikle art›k al›c›n›n istedi¤i filmi, müzi¤i, haberi ‹nternet üzerinden aray›p bulma imkân› vard›r. Benzer flekilde geliflmifl televizyon teknolojisi olan etkileflimli televizyonlar ile seyirciler istedikleri program› ve filmi seçip izleyebilmektedirler. Etkileflimin di¤er bir boyutu hikâye anlat›m›ndaki de¤iflimlerdir. Geliflmekte olan baz› yeni program formatlar›nda, hikâyenin geliflimindeki baz› bölümler seyircinin tercihine b›rak›lmaktad›r. Yani hikayenin belli bir yerinden sonra nas›l geliflece¤ine seyirci karar vermektedir. Bunu yaparken tabii var olan seçenekler aras›ndan bir tercih yapmaktad›r. Yine de bu geliflmeler al›c›n›n kendisine iletilen içerik üzerinde kontrolünü artt›rmaktad›r. Özellikle bilgisayar teknolojisinin geliflmesi ve verilerin say›sal olarak ifllenmesinin geleneksel medyaya göre kolayl›klar sa¤lamas› yeni medyada etkileflimin oluflmas›n› sa¤lam›flt›r. Yeni medyada al›c›n›n seçim flans›n›n artmas›n›n yan›nda içeri¤in zenginleflmesi de söz konusudur. Bu da çoklu metin ve çoklu ortam gibi olanaklar› ortaya ç›karm›flt›r. Etkileflimin en önemli boyutlar›ndan biri ise al›c›n›n kullan›c› durumuna gelmesi ve içerik üretebilmesidir. Geray’a göre etkileflim, iletiflim sürecine kat›lm›fl teknik düzenlemeler yard›m›yla al›c›n›n, verici olabilmesi veya kayna¤›n mesaj üzerinde kontrolünü artt›rabilmesidir (Geray,2003: 18). Yani yeni medyada iletiflim çift yönlüdür ve bu da al›c›n›n da üretim sürecine kat›l›p verici, yani kaynak durumuna geçebilmesini sa¤lamaktad›r.

Çoklumetin Hiper metin ya da üst metin de denen çoklu metin, medya ürünün sadece tek bir metin olman›n ötesine geçmesidir. Geleneksel medya ürünlerinde bir yaz› sadece bir yaz›, bir görüntü sadece bir görüntü iken yeni medyada art›k her medya sadece bir metinden fazlas› olabilmektedir. Bunun için, içinde baflka yaz›lara, foto¤raflara ya da görüntülere link, yani ba¤lant› tafl›yan bir ‹nternet sayfas› örnek verilebilir. Böylece o ‹nternet sayfas›ndaki metin okunurken ayn› zamanda baflka metinlere, foto¤raflara, görüntülere ya da baflka kaynaklara ulafl›labilmektedir ya da görüntü yay›nlayan bir sitedeki videoyu izlerken o video üzerine eklenen yaz› ve ba¤lant›lar da çoklu metin örne¤i olarak gösterilebilir. Video izlenirken o ba¤lant›lar seçilerek konuyla ilgili baflka video ya da sitelere geçmek mümkün olmaktad›r.


6. Ünite - Medya ve Küreselleflme

Çift Yönlülük Yeni medyay› geleneksel medyadan ay›ran en önemli özelliklerden biri de yeni medyan›n çift yönlü olmas›d›r. Bu geleneksel medyan›n sahip olmad›¤› bir özelliktir. ‹nsanlar iletiflimin ilk dönemlerinde, yüz yüze iletiflim kurarken girdikleri iletiflim çift yönlüydü. Bugün de gündelik hayat›m›zda girdi¤imiz yüz yüze iliflkilerde bu durum söz konusudur. Bu durumda kaynak durumundaki kifli, karfl› tarafa aktard›¤› iletinin karfl›l›¤›n› hemen alabilmektedir. Örne¤in bir soru soruldu¤unda cevab› hemen al›nabilmektedir ya da bir fley söylendi¤inde karfl› taraf›n tepkisi hemen görülebilmektedir. Ama kitle iletiflim araçlar›n›n, yani medyan›n gelifliminden sonra bu durum kesintiye u¤ram›flt›r. Geleneksel medyan›n kitle ile kurdu¤u iletiflim tek yönlüdür. Örne¤in bir gazete kuruluflu, yay›nlad›¤› gazeteyi okuyan kiflilerin, o gazetedeki haberleri okuduktan sonraki tepkilerini görmemektedir. Gazetenin ulaflt›rd›¤› mesajlara okuyucunun verdi¤i karfl›l›k gazeteye ulaflmamaktad›r. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, o gazete okuyucusunun daha sonra gazete kurulufluna mektup yazarak ya da telefon ederek ulaflmas›n›n bu iliflkiyi çift yönlü yapmamas›d›r. Bu durumda araya baflka bir iletiflim arac› daha girmektedir. Okuyucunun bu flekilde gazeteye ulaflmas›na “geri dönüfl” denmektedir ve bu durum iletiflim sürecinin baflka bir aflamas›d›r. Geri dönüfl için araya baflka bir kanal girmek zorundad›r. Gazete gibi di¤er geleneksel medya örnekleri de tek yönlü bir iletiflimi mümkün k›lmaktad›r. Benzer bir flekilde bir televizyon izleyicisinin karfl›l›¤›n›, o televizyon kanal› ancak izlenme oranlar›n› ö¤renerek almaktad›r. ‹zleyicinin televizyondaki program› izlerken söyledikleri, hissettikleri televizyon kanal›na ulaflmamaktad›r. Yeni medyada ise bu süreç de¤iflip iki yönlü olmaktad›r. ‹letiflimin çift yönlü olabilmesi için kaynak ve hedefin ayn› iletiflim kanal› üzerinde yer de¤ifltirmesi gerekmektedir. Örne¤in gazeteyi de¤il de bir ‹nternet sitesindeki haberi okuyan kifli, o haber hakk›ndaki yorumunu haberin alt›na ekleyerek iletiflim sürecini çift yönlü hâle getirmektedir. O kiflinin yazd›¤› yorum, o haberi yazan kifliye ve haberi okuyanlara ayn› kanal üzerinden ulaflaca¤› için, burada yorumu yazan kifli de kaynak durumuna gelmektedir. Yeni medyada al›c›n›n kullan›c› olmas› ve kaynak durumuna gelmesi birçok flekilde olmaktad›r. ‹nsanlar›n kendi haz›rlad›klar› görüntüleri ‹nternet’te yay›nlamalar› bunun bir örne¤idir. Ayr›ca sosyal medya ve blog denilen ortamlarda insanlar kendi haz›rlad›klar› birçok içeri¤i paylaflma flans› bulmaktad›rlar. Bu geliflmeler yani medyan›n çift yönlü ve etkileflimli olmas›n›n bir sonucudur.

Çoklu Ortam Yeni medyada birden fazla ortam› ayn› anda ve ayn› araç ile kullanabilme özelli¤i mevcuttur. Geleneksel medyada örne¤in kitap okurken müzik dinlemek için ayr› bir cihaz kullanmak gerekirken, yeni medyada bu ikisi ayn› anda ve tek bir cihazla yap›labilmektedir ya da bir film izlerken ayn› anda internete girmek ya da bir kitap okumak yeni medyada mümkün olabilmektedir.

A¤a (‹nternete) Ba¤l› Olmak Bir a¤a ba¤l› olmak ve sürekli iletiflim içinde olmak yeni medyan›n en belirleyici özelliklerinden biridir. Bunun aksine geleneksel medyada bir sinema filmi, kitap, radyo program› ya da televizyon haberi aras›nda direk olarak bir ba¤lant› yoktur. Yeni medyada ise neredeyse bütün iletiflim kanallar› ‹nternet üzerinden birbirine ba¤-

137


138

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

l›d›r. Ba¤l› olmayanlar bile h›zla bu a¤a kat›lmaya devam etmektedirler. ‹nternet’e ilk ba¤lanan makineler olan bilgisayarlar›n d›fl›nda, ‹nternet’e ba¤l› televizyonlar, bilgisayar özelli¤i tafl›yan ak›ll› cep telefonlar› ve hatta medyaya dâhil olmasalar bile buzdolaplar› ve klimalar bile internete ba¤lanmaya bafllam›fllard›r. Dünyadaki bütün iletiflim araçlar›n› birbirine ba¤layan internet sayesinde, yeni medya sürekli birbirine ba¤l› ve her zaman her yerden ulafl›labilir hâle gelmektedir.

Ulafl›labilirlik Ulafl›labilirlik özellikle yeni medyan›n say›sall›k ve a¤a ba¤l› olma özelliklerine dayanmaktad›r. Ayr›ca mobil, yani tafl›nabilir flekillerde de olmas› yeni medyan›n ulafl›labilirli¤ini artt›rmaktad›r. Geleneksel medyaya göre, yeni medya insan hayat›na daha fazla girmifl ve daha çok ulafl›labilir hâle gelmifltir. Örne¤in insanlar geleneksel medyada film izlemek için sinema salonlar›n› ya da evlerindeki televizyonlar› kullan›rlarken yeni medya ile neredeyse akla gelebilecek her yerde film izleyebilmektedirler. Uzun ve k›sa yolculuklarda, otobüs beklerken, hatta tuvalette bile sadece tek bir medyaya ba¤l› kalmadan istedikleri gazeteye, ayn› anda istedikleri filme ya da müzi¤e ulaflabilmektedirler. SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

AMAÇLARIMIZ

2

Siz de kulland›¤›n›z SIRA S‹ZDEya da çevrenizde gördü¤ünüz iletiflim araçlar›n›n hangilerinin yeni medya özellikleri tafl›d›¤›n› inceleyiniz. D Ü fi Üözelliklerini NEL‹M Belirleyici sayd›¤›m›z yeni medyan›n ögeleri, daha önce bahsetti¤imiz gibi sürekli de¤iflebilmektedir. Genel olarak ‹nternet ba¤lant›s›na sahip ve bilgisayar özelli¤i S O R Uolan yeni medya ögelerine flöyle örnek verebiliriz: • ‹nternet ve bilgisayar • ‹nternet’e ba¤l› ve bilgisayar özelli¤i tafl›yan cihazlar: Ak›ll› cep telefonlar›, D‹KKAT tafl›nabilir tablet ve bilgisayarlar, elektronik kitap okuyucular gibi araçlar • Sosyal medya • Bilgisayar oyunlar› • ‹zleyicinin var olan içerikler aras›ndan istedi¤ini seçmesini sa¤layan etkileflimli televizyonlar

N N

AMAÇLARIMIZ

MEDYA, EKONOM‹, KÜLTÜR VE KÜRESELLEfiME

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

MAKALE

‹nsan›n toplumsal iliflkilerinde, medya, ortaya ç›kt›¤› zamandan beri önemli bir K ‹ T A P araç olarak vazife görmektedir. Yirminci yüzy›l›n bafllar›ndan itibaren geliflen iletiflim çal›flmalar›, genel olarak medyan›n kitleler üzerindeki etkilerini anlamaya çal›flmaktad›r. Bunu yaparken de baz› araflt›rmac›lar medyan›n insanlar› nas›l etkileTELEV‹ZYON di¤ini araflt›r›rken baz›lar› ise “medya insanlar› nas›l daha fazla etkileyece¤i” üzerinde çal›flmalar yapmaktad›r. Medya kurulufllar› hay›r kurumlar› de¤il ticari iflletmelerdir. Do¤al olarak var ‹ N T E R sistemin NET olan ekonomik yap›s›na uyup kâr amac› ile hareket etmektedirler. Hatta bu medya araflt›rmalar›n›n baz›lar›, güçlerini ve kazançlar›n› artt›rmak için medya kurulufllar› taraf›ndan yapt›r›lmaktad›r. AKALE ‹nsanlar› Metkilemek için bu kadar u¤raflan medya, küreselleflme ile birlikte geliflen teknolojiler ve ulusal s›n›rlar› aflarak ortaklaflan sermaye birikimleri ile dünya çap›nda genifllemifl ve daha güçlü hâle gelmifltir. Geliflen iletiflim teknolojileri ile artan sadece insanlar›n medyay› kullanma imkânlar› ve etkileflim de¤ildir. Ayn› teknolojik geliflmeler medyan›n hayat›m›z›n her alan›na daha fazla girmesini ve daha fazla etkili olmas›n› da sa¤lamaktad›r.


6. Ünite - Medya ve Küreselleflme

Medyan›n ekonomik yap›s›, siyasi ve kültürel etkileri ile alakal› olarak ünitenin bu bölümünde önce medya sahipli¤i ve tekelleflme kavramlar› ele al›nacakt›r. Daha sonra medyan›n etkileri üzerine yap›lan araflt›rmalarda ortaya konan yaklafl›mlardan konuyla ilgili görülen baz›lar› aç›klanacakt›r. Medyan›n etkileri üzerine yap›lan araflt›rmalar›n ço¤u geleneksel medya üzerinde flekillenmeye bafllam›flt›r. Ama medyan›n hayat›m›za daha fazla girmesi ve daha çok yer kaplamas› ile bu etkiler de artmaktad›r.

Medya Sahipli¤i ve Tekelleflme Medya mülkiyeti, iletiflim araçlar›n›n sahipli¤i, medyan›n ilk var oldu¤u günden beri önem tafl›maktad›r. Karmafl›k yap›s›, arkas›nda uzmanlaflm›fl kurumsal yap›lar› oluflturmas› ve ticari iliflkilerle varl›¤›n› devam ettirmesi, medya söz konusu oldu¤unda di¤er bütün özelliklerinden önce ekonomik yap›s›n› ön plana ç›karmaktad›r. ‹nsanlar›n haber ve bilgi kayna¤› olarak bakt›klar› arama motorlar›na, ‹nternet sitelerine, bu medyalar›n sahipleri birer ticari flirket olarak bakmaktad›r. Örnek olarak Microsoft, Apple, Facebook, Google gibi flirketler sürekli olarak di¤er küçük ya da büyük flirketlerle ticari al›m sat›m iliflkilerine girmektedirler. Küreselleflen ve ulusal devlet s›n›rlar›ndan kurtulup dünyaya yay›lan medya kurulufllar›n›n, devletlerin kontrolünden ç›k›p serbest piyasa ekonomisine göre hareket etmesi, istedikleri gibi hareket etme flanslar›n› da artt›rm›flt›r. Medya ekonomisi ve sahipli¤i üzerine çal›flmalar yapan Gillian Doyle’a göre medya sahipli¤i dura¤an de¤ildir ve üç flekilde yo¤unlaflabilmektedir. Bu yo¤unlaflmalar da medya flirketlerinin etki alanlar›n› ve güçlerini artt›rmaktad›r. Yo¤unlaflma flekilleri “yatay büyüme”, “dikey birleflme” ve “çapraz geniflleme”dir (2002: 66-81): • Yatay Büyüme: Medyan›n bir alan›nda faaliyet gösteren medya flirketlerinin, yine ayn› alanda büyümesi yatay büyüme olarak adland›r›lmaktad›r. Örnek olarak bir gazete sahibinin baflka bir gazete daha sat›n almas› gösterilebilir. Ya da bir televizyon kanal›na sahip bir flirketin, baflka bir televizyon kanal› daha almas› medya sahipli¤inde yatay büyümedir. • Dikey Birleflme: Medyan›n bir alan›nda faaliyet gösteren bir medya flirketinin, kendisine ham madde sa¤layan bir flirket ile ya da kendi ürününün insanlara ulaflmas›n› sa¤layan bir flirket ile birleflmesi ya da onu sat›n almas› dikey birleflmedir. Örnek olarak bir gazeteye sahip olan flirketin kendisine k⤛t sa¤layan flirketi sat›n almas› verilebilir ya da yine bir gazete sahibi flirketin, gazetenin da¤›t›m›n› yapan flirket ile birleflmesi dikey birleflmedir. • Çapraz Geniflleme: Çapraz geniflleme, bir medya flirketinin, faaliyet gösterdi¤i alan›n d›fl›nda baflka medya alanlar›ndan bir flirket ile birleflmesi anlam›na gelmektedir. Örnek olarak, bir televizyon patronunun ayn› zamanda gazete sahibi olmas› gösterilebilir ya da bir medya flirketinin, televizyon, gazete, radyo ve ‹nternet gibi medyan›n her alan›nda flirketlere ve araçlara sahip olmas› çapraz genifllemedir. Medya sahiplerinin gücünü artt›rmas› anlam›nda en etkili büyüme flekli olarak görülen çapraz geniflleme, ayn› zamanda tekelleflme ve medyan›n kifli ve kurulufl ç›karlar› için kullan›lmas› anlam›nda en tehlikelisi olarak adland›r›lmaktad›r. Türk ve dünya medyas›nda bu büyüme, birleflme ve geniflleme flekillerinin her türlüsü görülmektedir.

139


140

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Resim 6.3 Yurttafl Kane (Citizen Kane,1941, Yönetmen: Orson Welles) filminden bir sahne. Filmin konusu, gerçek hayattan esinlenilerek yarat›lan hayali bir karakter olan Charles Foster Kane’in hayat›d›r. Film, Kane’in kendisine miras kalan medya flirketi ile nas›l bir medya tekeli oldu¤unu ve buradan elde etti¤i gücü kiflisel politik ç›karlar› için nas›l kulland›¤›n› anlatmaktad›r.

Medya alan›ndaki bu yo¤unlaflmalar da tekelleri meydana getirebilmektedir. Tekel, sözlük anlam› ile “Bir mal›n yap›m›n›n yaln›zca bir kuruluflun elinde bulundu¤u durum, bir kifli veya kuruluflun herhangi bir alanda kazand›¤› büyük güç (TDK,2012).” anlam›na gelmektedir. Yani medya sahipli¤indeki yo¤unlaflmalarla medyadaki üretimin ve kontrolün belirli kifllerin elinde toplanmas›, medya alan›nda tekelleflmelere neden olabilmektedir. Bu da medyan›n sa¤lad›¤› ekonomik ve siyasi gücün bir kaç kifli ya da flirket taraf›ndan kullan›labilmesine olanak vermektedir. McChesney’e göre “Ticari medya piyasalar›n›n mant›¤› bellidir: Özel mülkiyet, medyaya sahip olabilecek olan insanlar›n say›s›n› bir elin parmaklar› kadar azalt›r, yo¤unlaflmay› güçlü bir biçimde teflvik eder ve daha küçük ve ticari aç›dan marjinal medyay› tasfiye eder (2006: 295).” Yani medyada da ekonominin di¤er alanlar›nda oldu¤u gibi rekabet içindeki büyük flirketler, küçük iflletmelerin varl›¤›na imkân vermezler. Buna çevremizdeki süpermarket-bakkal iliflkilerinden örnek verebiliriz. Sermeyesi fazla olan süpermarketler, mallar› ucuza almakta ve daha genifl da¤›t›m a¤›yla daha ucuza satmaktad›rlar. Bunun sonucunda, büyük flirketler direk olarak onlara müdahalede bulunmasalar da daha küçük iflletmeler olan bakkallar bu koflullarla rekabet edemeyip kapanmak zorunda kal›rlar. Yine McChesney’e göre “Mülkiyet; fikirler, haberler ve kültür üzerindeki kontrolün güçlü flirketler aras›nda bile benzersiz bir güç olarak hüküm sürdü¤ü medyada özellikle önemlidir. Eflitlikçi olmayan toplumlardaki özel medya mülkiyeti, içerik tarafs›z ya da bak›fl aç›s› tarafs›z de¤ildir; en de¤erli fikirler otomatik olarak üst s›ralara t›rmanamazlar (McChesney,2006: 293).” Yani medya mülkiyeti, medyan›n yay›nlar›n›n içeri¤ini de belirleyebilmektedir. Chomsky’ye göre de “Ancak çok büyük sermeye sahipleri medya alan›na girebilmektedir. Bu insanlar da kendilerini servet sahibi yapan toplumsal sistemin elefltirisini yapacak fikir ve ideolojilere bu yap›lar içerisinde yer vermezler (aktaran Yaylagül, 2010: 170).”


6. Ünite - Medya ve Küreselleflme

Medya sahipli¤i ile ilgili olarak McChesney, “Küre etraf›ndaki medya sistemleri, temelde güçlerini kendi politik gündemlerini ilerletmek üzere kullanan az say›da zengin flirket ya da birey taraf›ndan kontrol edilmektedir (2006: 291).” demektedir. Yani baz› medya sahiplerinin kendi ekonomik ç›karlar›n› düflünen patronlar olduklar›n› söylemektedir. Bu durumla ilgili tarihten ve günümüzden örnekler veren McChesney, ‹kinci Dünya Savafl›’ndan önce Almanya’daki medyaya sahip olan medya patronlar›n›n Hitler’in iktidara yükseliflini destekledi¤ini belirtmektedir. Yak›n dönemde ise Venezüella’da özel medya sisteminin, seçimle yönetime gelen Hugo Chavez hükümetini, sadece kendi s›n›fsal ç›karlar›na karfl› hareket etti¤i için küçümsedi¤ini örnek göstermektedir. Ayn› özel medya sisteminin, Chavez’in görevden al›nmas› için yalan söyleyip haberleri çarptt›¤›n› iddia etmektedir. Ayr›ca baflka bir örnek olarak ‹talya Baflbakan› Silvio Berlusconi’yi gösterip Berlusconi’nin politik baflar›s›nda, ülkesindeki medyan›n ço¤unlu¤una sahip olmas›n›n önemli katk›s› oldu¤unu söylemektedir (2006: 292). Yani Berlusconi’nin medya sahipli¤inden gelen gücünü kendi politik ç›karlar› için kulland›¤›n› iddia etmektedir.

Medya ve Gündem Belirleme Kuram› ‹nsanlar içinde yaflad›klar› dünyada olanlar› ö¤renmek için medyaya ihtiyaç duyarlar. Medya dünyaya yay›ld›kça ve medya kurulufllar›n›n say›s› artt›kça bu durum daha da belirgin hâle gelmifltir. Dünyada her an bir sürü olay yaflanmaktad›r. ‹nsanlara haber ve bilgi getiren medya, bu olaylar aras›nda haber yapacaklar›n› ve insanlara ulaflt›racaklar›n› seçmek zorundad›r. Bir gazete ya da ‹nternet sayfas›n›n yeri ya da bir televizyon haberinin süresi, o gün dünyada ve ülkede olan bütün olaylar› haber vermek için yeterli de¤ildir. Yeterli olmas› durumunda bile insanlar›n gündelik hayatlar›nda haberleri takip etmek için ay›rabilecekleri süre s›n›rl›d›r. Bu yüzden medya kurulufllar›n›n haber yapmak için seçtikleri konular ve bu konulara verdikleri öncelik, insanlar›n habere ulaflmas› ve haberin insanlara ulaflmas› konusunda önemli bir etkendir. ‹letiflimin etkileri üzerine yap›lan di¤er araflt›malarla flekillenen ve Maxwell McCombs ve Donald L. Shaw’›n son fleklini verdi¤i Gündem Belirleme kuram›na göre medya halka “ne düflünece¤ini” söylemede her zaman baflar›l› olamasa da, “ne hakk›nda düflünece¤ini” söylemede her zaman etkili olmaktad›r (Tekinalp ve Uzun,2009: 125). Yani medyada yer alan haberleri seçerek medya kurulufllar›, insanlar›n ne düflünece¤ini belirleyemezler ama ne hakk›nda düflünece¤i üzerinde etkili olabilirler. Örne¤in, bir zam haberini göstererek medya, insanlar›n o zam haberi üzerine ne düflünece¤ini belirleyemez. Ama o zam haberi yerine bir orman yang›n› ya da bir flark›c›n›n dü¤ününü göstererek insanlar›n yang›n ya da dü¤ün üzerine düflünmesini ve zamdan bahsetmemesini sa¤layabilir. Ayr›ca Gündem Belirleme kuram›na göre, medyan›n haberlere verdi¤i öncelik de izleyicinin habere verece¤i önceli¤i etkilemektedir. Yani medyan›n çok yer verdi¤i ve alt›n› çizdi¤i bir haber, izleyici için de önemli ve öncelikli hâle gelecektir.

Medya ve Propaganda Modeli Propaganda, sözlük anlam›yla “bir ö¤reti, düflünce veya inanc› baflkalar›na tan›tmak, benimsetmek ve yaymak amac›yla söz, yaz› vb. yollarla gerçeklefltirilen çal›flma (TDK,2012)” olarak tan›mlanmaktad›r. Çok say›da insan›n düflünce ve davran›fllar›n› etkilemek amac›yla önceden planlanarak haz›rlanan propaganda mesajlar›, insanlara tarafs›z bilgi vermek yerine onlar› yönlendirmeyi amaçlar. Hedefledi-

141


142

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

¤i toplulu¤a, hedefledi¤i fleyleri yapt›racak bilgileri sunar. Verilen bilgiler yanl›fl ya da do¤ru olabilece¤i gibi bütün ve dengeli olmayabilir. Yani gerçeklerin hepsi verilmeyebilir ve gerçekler çarp›t›labilir. Tarih boyunca medya birçok kez propaganda amac› ile kullan›lm›flt›r. En belirgin örneklerinden biri 2. Dünya Savafl› s›ras›nda Almanya ve karfl›s›ndaki ülkeler taraf›ndan, o zaman›n en güçlü medyas› olan radyonun etkin biçimde kullan›lmas›d›r. Radyonun yan›nda geliflmekte olan sinema da Almanlar taraf›ndan bu dönemde kullan›lm›flt›r. Almanya’da o y›llarda özellikle bu ifl için bir Propaganda Bakanl›¤› kurulmufltur. Almanya’n›n kendisini iyi ve hakl›, düflmanlar›n› da kötü ve haks›z gösterme çabas› savafl›n sonuna kadar sürmüfltür. ABD ve SSCB aras›ndaki, 2. Dünya Savafl›’ndan SSCB’in y›k›lmas›na kadar süren So¤uk Savafl döneminde, propaganda yine iki ülke taraf›ndan sürekli kullan›lm›flt›r. Bu iki ülke de kendi do¤rular›n› insanlara kabul ettirmek ve karfl› taraf› kötülemek için radyo, televizyon ve sinemay› yo¤un bir flekilde kullanm›fllard›r. Amerikal› dilbilimci Noam Chomsky’ye göre medyan›n ana görevlerinden en önemlisi propagandad›r. Ona göre medya kas›tl› bir flekilde propaganda arac› olarak kullan›lmaktad›r ve egemenlik ile emperyalizmi desteklemektedir (aktaran Tekinalp ve Uzun,2009: 177). Chomsky’nin Propaganda modeline göre, “...kapitalist toplumlarda bütün ifl alanlar› gibi iletiflim, medya ve kültür alan› da di¤er endüstri dallar› gibi kapitalizmin yasalar›na göre örgütlenmifltir. Bu alanlar›n herbiri kapitalistlerin, yani sermaye ve flirket sahiplerinin denetiminde ve kontrolündedir (aktaran Yaylagül, 2010: 169).” Dünyadaki en etkili medya yap›lanmalar›ndan biri olan ABD medyas› üzerinde araflt›rmalar yapan Chomsky’e göre medyadan kitleye, yani insanlara ulaflan haber ve bilgiler befl tane süzgeçten geçmektedir: • Medyan›n sahiplerinin ç›karlar› • Medyan›n gelirini sa¤layan reklam verenlerin ç›karlar› • Medyaya haber kayna¤› olan devlet ve flirketlerin ç›karlar› • Medyaya etki edebilecek güçlü gruplar›n ç›karlar› • Kapitalizmin düflman› olarak görülen komünizme karfl› antikomünizm (komünizm karfl›tl›¤›) propagandas› Alemdar ve Erdo¤an, son madde olan komünizm karfl›tl›¤› propagandas›n›n, 1990’lardan sonra SSCB’nin y›k›lmas› ile de¤iflim geçirdi¤ini belirtmektedir. Onlara göre bu düflünce, Kaddafi ve Saddam gibi yöneticilere karfl› “diktatör” karfl›tl›¤› ve Bin Ladin ve El Kaide gibi gruplara karfl› “Müslüman terörist” karfl›tl›¤›na dönüflmüfltür (2010: 293). Bu durum için ABD’nin Irak iflgalinden önce ortaya att›¤›, Saddam Hüseyin’in kitle imha silahlar› oldu¤u iddias› gösterilebilir. ABD bas›n› taraf›ndan sürekli ülke ve dünya bas›n›na duyurulan bu haberin daha sonra as›ls›z ç›kmas›, belirgin bir propaganda örne¤idir. Propaganda modeline göre, ifllenmemifl haberler bu filtrelerden geçerler. Uygun olan içerik yay›nlan›r. Yani medya üzerinde etkili olan bu yap›lar›n ç›karlar›na ve düflüncelerine ters düflen haberler yay›nlanmaz. Ayr›ca Chomsky’e göre, medyan›n devlet tekelinde oldu¤u, resmî sansürün etkili oldu¤u yerlerde medyaya yap›lan müdaheleyi görmek daha kolayd›r (aktaran Alemdar ve Korkmaz,2010: 294). Örne¤in 2. Dünya Savafl›’nda Almanya’da bir Propaganda Bakanl›¤›’n›n olmas› gibi. Bu devlet eliyle yap›lan sansür ve propaganday› görmeyi kolaylaflt›rmaktad›r. Ama medyan›n devlet tekelinden ç›kt›¤›, küreselleflme örne¤inde oldu¤u gibi medyan›n kendi bafl›na hareket etti¤i özel sistemler-


143

6. Ünite - Medya ve Küreselleflme

de propaganday› görmek, farketmek oldukça zorlaflmaktad›r. Bu durumda da Chomsky’e göre “...piyasan›n gizli yumru¤u devletin güçlü yumru¤u kadar etkili bir denetim arac›d›r. Medya bu piyasan›n yaratt›¤› bir kurumdur ve kendi s›n›f ç›karlar›n› savunan bir propaganda arac›d›r (aktaran Tekinalp ve Uzun, 2009: 178).

Kültür Endüstrisi Yaklafl›m› Kültür Endüstrisi yaklafl›m› yirminci yüzy›l›n ortalar›nda Adorno ve Horkheimer taraf›ndan ortaya at›lm›flt›r. Adorno ve Horkheimer Kültür Endüstrisi terimini on dokuzuncu yüzy›l›n sonu ve yirminci yüzy›l›n bafllar›nda Amerika ve Avrupa’da yükselen e¤lence endüstrisinin, kültürel ürünleri ticari mal hâline getirmesini anlatmak için kullanmaktad›lar. Onlara göre bu endüstriler taraf›ndan üretilen kültürel ürünler, birer ticari mal olarak kapitalist birikim ve kâr elde etme amaçlar›na uygun bir flekilde haz›rlan›rlar (Alemdar ve Erdo¤an, 2011: 287). Bu düflünürler, kültür alan›na tekellerin hâkim oldu¤unu ve bunun da kültürü tek tiplefltirdi¤ini iddia etmifllerdir. Teknolojik geliflmeler neticesinde kültür ve endüstri iç içe geçmifl; bu durum kültürün bozulmas›na sebep olmufltur (Yaylagül,2010: 100). Yani bu yaklafl›ma göre kültürün aktar›lmas›nda önemli bir ifllevi olan medya ürünlerinin ayn› zamanda birer ticari mal olmas›, kültürün medya arac›l›¤›yla aktar›lmas›n› olumsuz etkilemektedir. Adorno ve Horkheimer “...kapitalist toplumlarda ailenin giderek ifllevini kaybetti¤ini ve onun yerini Kültür Endüstrisinin ald›¤›n› belirtirler. Geleneksel olarak bireyi biçimlendirme ve sosyallefltirme ifllevini yerine getiren aile bu ifllevi Kültür Endüstrisine b›rakmaktad›r. Bu süreçte de kitle iletiflim araçlar›n›n bask›c› bir yap›da oldu¤unu savunurlar. Medya egemen sisteme karfl› gelifltirilecek elefltirilere engel olurken kitlelerin egemen sistemle bütünleflmesini de sa¤lar. (Yaylagül,2010: 100). Yani Adorno ve Horkheimer’a göre, medya hayat›m›za daha fazla girdikçe kültürün kuflaklar aras›nda aktar›lmas›nda daha fazla etkili olmaktad›r. Ama medyan›n as›l amac› para kazanmakt›r çünkü medya bir endüstri, yani ticari bir kurulufltur. Bu yüzden de medya kültürel ögeleri aktar›rken onlar› kendi ç›karlar› için dönüfltürür ve ticari birer mal hâline getirir. Bunu yaparken de sundu¤u kültürel ürünleri, kendi kazanc›n› sa¤lad›¤› sisteme zarar vermeyecek flekilde haz›rlar. Kültür Endüstrisi yaklafl›m›na göre, Kültür endüstrileri medya ve e¤lence firmalar›d›r. E¤lence ürünlerinin üretim, da¤›t›m ve tüketim süreçlerinin büyük flirketler kontrol ederler. Bunlar›n üretti¤i ürünler de karlar›n› artt›rmak için ticari mal fleklinde üretilir (Yaylagül,2010: 101). Buna göre, kültürel ürünler; filmler, diziler, radyo programlar›, magazinler di¤er endüstrilerdeki ürünler gibi yani arabalar, k›yafetler gibi birbirine benzer olarak üretilip insanlara sunulmaktad›r. Kültür Endüstrisi, çok say›da iste¤i karfl›lamak için her yerde birbirine benzeyen mallar sunmaktad›r (Tekinalp ve Uzun 2009: 165). Bu yaklafl›ma sürekli karfl›m›za ç›kan film ve dizilerden örnek verilebilir. Sinema ve televizyon alan›nda endüstriyel anlamda daha fazla geliflmifl ülkelerde, örne¤in Amerika Birleflik Devletleri’nde yap›lan dizilerin ve filmlerin benzerleri di¤er ülkelerde de yap›lmaktad›r ya da ayn› ülke içinde yap›lan dizilerin birbirine benzemesi ve be¤enilen bir dizinin hemen benzerlerinin yap›lmas› bu yaklafl›ma örnek gösterilebilir. Siz de ülkemizde yay›nlanan dizilerin birbirleriyle ve yabanc› dizilerle özellikSIRA benzeyen S‹ZDE lerini inceleyiniz.

3

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M

D Ü fi Ü N E L ‹ M

S O R U

S O R U

D‹KKAT

D‹KKAT


144

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Özet

N A M A Ç

1

N A M A Ç

2

Kültür, iletiflim ve medya kavramlar›n› ve geleneksel medya ögelerini tan›mlamak Genel anlam›yla tarihsel, toplumsal geliflme süreci içinde yarat›lan bütün maddi ve manevi de¤erler ile bunlar› yaratmada, sonraki nesillere iletmede kullan›lan, insan›n do¤al ve toplumsal çevresine egemenli¤inin ölçüsünü gösteren araçlar›n bütününü anlatan kültür kavram› insanl›k tarihinin ayr›lmaz bir parças›d›r. Kültürün yarat›lmas›nda ve özellikle aktar›lmas›nda “iletiflim” önemli bir rol oynamaktad›r. ‹nsanlar aras›ndaki en basit haberleflmeden toplumsal boyuttaki etkileflimlere kadar birçok flekli olan iletiflim en temel flekliyle dört ögeye sahiptir. Kaynak, ileti, araç ve hedef ögelerinden araç, ayn› zamanda “medya” demektir. Günümüzdeki kullan›m›yla medya, kitle iletiflim araçlar› anlam›na gelmektedir. ‹lk ortaya ç›kan gazete, kitap, radyo, televizyon ve sinema gibi kitle iletiflim araçlar› geleneksel medya ögeleridir. Küreselleflme kavram› üzerine yap›lan tan›mlar ve tart›flmalar hakk›nda fikir sahibi olup küreselleflme ile etkileflime giren iletiflim teknolojilerini aç›klamak Kullan›ld›¤› yere ve ba¤lama göre birçok farkl› tan›m› olan “küreselleflme”, en basit anlam›yla fleylerin, yani insana ait akla gelebilecek her fleyin dünya çap›nda genifllemesi, yerel olmaktan ç›k›p küreye, yani dünyaya yay›lmas›d›r. ‹letiflim, ekonomi, kültür gibi birçok alanda etkili olan bu süreç üzerine birçok tart›flma da yap›lmaktad›r. Afl›r› Küreselleflmeciler, küreselleflmenin dünya çap›nda etkili oldu¤unu ve devletlerin küresel hâle gelen ekonomik iliflkileri art›k denetleyemediklerini söylemektedirler. Onlar›n yerine çok uluslu flirketler güç kazanmaktad›r. fiüpheciler ise son yüzy›lda de¤iflen fazla bir fley olmad›¤›n› ve devletlerin güç kaybetmedi¤ini iddia etmektedirler. Dönüflümcülerin tezi ise küreselleflmenin sadece ekonomi alan›nda de¤il, her alanda etkili oldu¤u ve hiçbir fleyin bu de¤iflimden kurtulamayaca¤›d›r. Bütün bu gruplara az ya da çok dahil olan Küreselleflme Karfl›tlar› ise, küreselleflmenin sadece isim de¤ifltirmifl “emperyalizm” oldu¤unu ve küreselleflen fleyin sömürü iliflkileri oldu¤unu iddia etmektedirler. Özellikle iletiflim alan›nda yaflanan küreselleflme ile medya da de¤iflim geçirmektedir. K›talar aras› iletiflimi kolaylaflt›ran uydu teknolojisi, veri aktar›m›n› h›zland›ran fiber optik a¤lar, görüntü, ses, yaz› gibi her türlü veriyi saklamay›, ilet-

meyi ve yaratmay› kolaylaflt›ran say›sallaflma, bilgisayar ve internet gibi teknolojik yeniliklerle medyan›n özellikleri de de¤iflmeye bafllam›flt›r.

N A M A Ç

3

N A M A Ç

4

Küreselleflme ile birlikte de¤iflim geçiren yeni medyan›n özelliklerini ay›rt etmek Öncelikle say›sallaflma sayesinde medyan›n içerik üretimi ve bu içeri¤in iletilmesi ve paylafl›lmas› geleneksel medyaya göre oldukça h›zlanm›flt›r. Kiflisel bilgisayarlar sayesinde kifliye özel içerikler haz›rlanmaya bafllam›fl ve medya kitlesizleflmeye bafllam›flt›r. Daha önce belirli medya içerikleri için beklemek zorunda olan al›c›lar yeni medyan›n efl zamans›zl›k özelli¤i ile istedikleri içeri¤e istedikleri zaman ulaflabilmektedirler. Çoklu metin, çift yönlülük ve çoklu ortam gibi özellikler ile yeni oluflan medya ile al›c› aras›ndaki etkileflim artm›fl ve çift tarafl› hâle gelmeye bafllam›flt›r. A¤a (internete) ba¤l› olmak de yeni medyan›n ulafl›labilirli¤ini sürekli artt›rmaktad›r. Bu de¤iflim teknolojik geliflmelerle beraber devam etmektedir. Medya sahipli¤i ve tekelleflmeyi tan›mlay›p bunlar›n medya ve insanlar aras›ndaki iliflkiye etkileri hakk›nda öne ç›kan yaklafl›mlar› tart›flmak Medya sahipli¤i üç flekilde yo¤unlaflabilmektedir. Bunlar yatay büyüme, dikey birleflme ve çapraz genifllemedir. Özellikle çapraz geniflleme ile medya alan›nda tekeller oluflabilmektedir. Tekel, bir alandaki gücün yaln›zca bir kuruluflun elinde bulundu¤u durumdur. Medya söz konusu oldu¤unuda tekeller, o iletiflim araçlar›n›n sahip oldu¤u ekonomik ve siyasi güçleri kendi ç›karlar› için kullanabilmektedirler. Böyle bir durumun sonucunda medyan›n Gündem Belirleme gücü halk› yönlendirmede etkili olabilmektedir. Gündem Belirleme yaklafl›m›na göre medya, halk›n hangi konular üzerinde düflünece¤ini belirlemede etkili olmaktad›r. Propaganda modeli yaklafl›m› ise, medyaya sahip olanlar›n güçlerini kendi ç›karlar› için kulland›klar›n› ve yay›nlayacaklar› haberleri buna göre seçtiklerini iddia etmektedir. Kültür Endüstrisi yaklafl›m›na göre de kültürün aktar›lmas›nda önemli bir rolü olan medyan›n ayn› zamanda bir ticaret arac› olmas›, kültür aktar›m›na zarar vermektedir. Yani birer ticaret merkezi olan medya kurulufllar›, yapt›klar› yay›nlar› kendi varl›klar›n› sa¤layan sistemi devam ettirecek flekilde yönlendirmektedir. Onlar›n varl›¤›na ayk›r› olan fleyler, halk›n yarar›na da olsa medyada yer bulamazlar.


6. Ünite - Medya ve Küreselleflme

145

Kendimizi S›nayal›m 1. Bir kültürel sistemin baflka bir kültürel sistemi kendine benzetmesi ve egemenli¤i alt›na almas›n› afla¤›dakilerden hangisi ifade etmektedir? a. Kültürleme b. Kültürlefltirme c. Kültürel özümseme d. Genel kültür e. Kültür de¤iflmesi 2. Afla¤›dakilerden hangisi geleneksel medya ögelerinden biri de¤ildir? a. Sinema b. Televizyon c. Radyo d. Cep telefonu e. Gazete 3. Küreselleflme sürecinde devletlerin güç kaybetti¤ini ve önemini yitirdi¤ini savunan grup afla¤›dakilerden hangisidir? a. Afl›r› küreselleflmeciler b. Dönüflümcüler c. Küreselleflme karfl›tlar› d. Orta yolcular e. fiüpheciler 4. Afla¤›dakilerden hangisi iletiflim alan›nda küreselleflmeyi etkileyen ve onunla beraber geliflen ögelerden biri de¤ildir? a. ‹nternet b. Uydu teknolojisi c. Fiber optik a¤lar d. Analog yay›nlar e. Bilgisayar 5. Afla¤›dakilerden hangisi yeni medyan›n özelliklerinden biri de¤ildir? a. Kitlesizlefltirme b. Analog kay›t ve yay›n c. Etkileflim d. Say›sall›k e. A¤a (internete) ba¤l› olmak

6. Bir seyircinin sinemadaki gösterim zaman›n› beklemeden istedi¤i filmi yeni medya araçlar›n› kullanarak istedi¤i zaman izlemesi yeni medyan›n hangi özelli¤i ile aç›klanabilir? a. Say›sall›k b. Efl zamans›zl›k c. Çoklu metin d. Çift yönlülük e. Etkileflim 7. Afla¤›dakilerden hangisi yeni medyada, al›c›n›n verici olabilmesi veya kayna¤›n mesaj üzerinde kontrolünü artt›rabilmesi özelli¤ini ifade etmektedir? a. Etkileflim b. Ulafl›labilirlik c. Say›sall›k d. Çoklu ortam e. Efl zamans›zl›k 8. Bir gazete sahibinin baflka bir gazete daha sat›n almas› medya sahipli¤i yo¤unlaflmas›n›n hangisine örnek gösterilebilir? a. Dikey birleflme b. Medya büyümesi c. Yatay büyüme d. Çapraz geniflleme e. Tekelleflme 9. Medyan›n, insanlar›n ne düflündü¤ü üzerinde de¤il, ne hakk›nda düflündü¤ü üzerinde etkili oldu¤unu savununan kuram afla¤›dakilerden hangisidir? a. Propaganda b. Gündem belirleme c. Kültür endüstrisi d. Tekelleflme e. Medya yo¤unlaflmas› 10. Kültür alan›na tekellerin hakim oldu¤unu ve bunun da kültürü tek tiplefltirdi¤ini iddia eden yaklafl›m afla¤›dakilerden hangisidir? a. Gündem belirleme b. Kültür endüstrisi c. Kültürel yay›lma d. Medya sahipli¤i e. Propaganda


146

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. c

2. d

3. a 4. d 5. b 6. b 7. a 8. c

9. b

10. b

Yan›t›n›z yanl›fl ise “Küreselleflme Öncesi Geleneksel Medya” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Küreselleflme Öncesi Geleneksel Medya” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Küreselleflme ve ‹letiflim Teknolojileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Küreselleflme ve ‹letiflim Teknolojileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Küreselleflme ve Yeni Medya” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Küreselleflme ve Yeni Medya” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Küreselleflme ve Yeni Medya” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Medya, Ekonomi, Kültür ve Küreselleflme” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Medya, Ekonomi, Kültür ve Küreselleflme” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Medya, Ekonomi, Kültür ve Küreselleflme” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Ekonomik olarak küreselleflme sayesinde, dünyan›n baflka bir ucunda üretilen ürünler dünyan›n her yan›na kolayca ulaflabilmektedir. Örnek olarak ülkemizde, uzak ve do¤ru düzgün yolu olmayan köylere bile gazl› içecek markalar› ve cep telefonlar› gibi küresel olarak yay›lm›fl markalar›n ürünleri gelebilmektedir. ‹letiflim alan›ndaki küreselleflme sayesinde bu ürünler ile ilgili reklamlar da o köye kolayca ulaflmaktad›r. Köyün yolunun olmamas›, köydeki e¤itim ve sa¤l›k hizmetlerinin kötü durumda olmas› bu konuda belirleyici de¤ildir. O köyde de gazl› içecekler sat›labilir ve uydu yay›nlar› izlenebilir. Küreselleflmenin belirleyici olan ekonomik ve iletiflim yan› koflullar› belirler. Bu da kültürel, siyasi ve benzeri alanlarda küreselleflmenin geliflmesini sa¤lamaktad›r. Sonuç olarak küreselleflme için geliflen ula-

fl›m ve iletiflim imkânlar› ile dünyan›n uzak köflelerinin, önce iletiflim ve ekonomi alan›nda, sonras›nda kültür ve siyaset gibi alanlarda birbirine yak›nlaflmas› süreci diyebiliriz. S›ra Sizde 2 Yeni medya tamamen geleneksel medyadan ayr›lmam›flt›r. Birçok geleneksel medya ürünü yeni medya araçlar› ve imkânlar› ile kullan›lmaya devam etmektedir. Örne¤in filmler, televizyon programlar›, gazeteler yeni medya araçlar› ile geleneksel medyaya göre daha geliflmifl flekilde insanlara ulaflmaktad›r. fiehirler aras› bir otobüs yolculu¤unda koltu¤un arkas›ndaki ekrandan izlenen filmden mobil bir cihazla tuvalette okunan gazetelere kadar yeni medya hayat›m›z›n her alan›na girmifltir. S›ra Sizde 3 Kültürün aktar›lmas›nda ve insanlar›n içinde yaflad›klar› toplum hakk›nda bilgi sahibi olmas›nda kitle iletiflim araçlar›, yani medya çok önemli bir rol oynamaktad›r. Ama medya kurulufllar› her fleyden önce birer ticari flirkettir. Halka bir ürün sunarken de di¤er ticari flirketlerin yapt›klar›na benzer fleyler yapabilmektedirler. Örne¤in bir flirketin piyasaya sürdü¤ü ve insanlar›n daha çok sat›n ald›¤› bir telefonun benzerlerinin di¤er flirketlerce yap›lmas› gibi medya kurulufllar›n›n ürünleri de birbirine benzeyebilmektedir. Buna örnek olarak yurtd›fl›nda yap›lan dizilerin benzerlerinin ülkemizde de yap›lmas› gösterilebilir. Polisiye, olay yeri inceleme, doktor ve hastane dizileri gibi benzer konulara sahip birçok dizinin neredeyse ayn›lar› ülkemizde de yap›labilmektedir. Ayn› flekilde ülkemizde yap›lan a¤a, töre dizileri gibi medya ürünlerinin benzerleri de di¤erleri ile ayn› zamanda piyasaya ç›kabilmektedir.


6. Ünite - Medya ve Küreselleflme

147

Yararlan›lan Kaynaklar Alemdar, K., Erdo¤an, ‹. (2010). Öteki Kuram. Ankara: Erk Yay›nlar› Alemdar, K, Erdo¤an, ‹. (2011). Kültür ve ‹letiflim. Ankara: Erk Yay›nlar› Beck, U. (2009). Modernitenin Küreselleflmesi. (Çev: Bülbül, K.). Küreselleflme Temel Metinler. (Der: Bülbül,K.). Ankara: Orion Kitabevi Bulunmaz, B. (2010). Küreselleflme ve Bas›n ‹flletmeleri Üzerindeki Etkisi. Marmara ‹letiflim Dergisi. 16. 7-20. Büyükbaykal, C.I. (2008). Küresel Medya Yap›lar›n›n Yo¤unlaflmas›. ‹stanbul Üniversitesi ‹letiflim Fakültesi Dergisi, 31. 39-50. Cangöz, ‹. (2011). Habere ‹lk Ad›m: Gazete. Toplum ve ‹letiflim (Ed: Bayram, N.). Eskiflehir: Anadolu Üniversitesi Yay›nlar›. Doyle, G. (2002). Media Ownership. London: Sage Publications. Erdo¤an, ‹. (2011). ‹letiflimi Anlamak. Ankara: ‹rfan Erdo¤an Yay›nlar›. Ertuna, Ö. (2006) Yeni Dünya Düzeni. Küreselleflme. Mufad Journal. 30. http://journal.mufad.org/attachments/article/508/3.pdf Friedman, T. (2003). Küreselleflmenin Gelece¤i. (Çev: Özsayar, E.). ‹stanbul: Boyner Yay›nlar› Geray, H. (2003). ‹letiflim ve Teknoloji. Ankara: Ütopya Yay›nevi Giddens, A. (2008). Sosyoloji. (Ed: Güzel, C.). (Çev: Özel, H.). ‹stanbul: K›rm›z› Yay›nlar›. Giddens, A. (2009). Modernitenin Küreselleflmesi. (Çev: Bülbül, K.). Küreselleflme Temel Metinler. (Der: Bülbül, K.). Ankara: Orion Kitabevi. Günsoy, B. (2006). Küreselleflme. Ankara: Ekin Kitabevi. Held, D., McGrew, A. (2008). Büyük Küreselleflme Tart›flmas›. Küresel Dönüflümler. (Çev: Mercan, S.A., Sar›ot, E.). Ankara: Phoenix Yay›nevi. Held, D. vd. (2009). Küresel Dönüflümler, Siyaset, Ekonomi ve Kültür. (Çev: Aktar, ‹.). Küreselleflme. (Ed: Bülbül, K.). Ankara: Orion Kitabevi. Kaya, M. (2009). Küreselleflme Yaklafl›mlar›. Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp E¤itim Fakültesi Dergisi. 13.1-16. Kaymakç›, O. (2007). Kavramsal, Kuramsal ve Tarihsel Aç›dan Küreselleflmeye Girifl. Küreselleflme Üzerine Notlar. (Ed: Kaymakç›,O.). Ankara: Nobel Yay›nlar›.

K›l›ç, L. (2011). Bireyden Kitleye. Toplum ve ‹letiflim (Ed: Bayram, N.). Eskiflehir: Anadolu Üniversitesi Yay›nlar›. Lister, M., Dovey, J., Giddens, S., Grant, ‹., Kelly,K. (2009). New Media: a critical introduction. Routledge, Taylor&Francis Group. McChesney, R. W. (2003). Küresel ‹letiflimin Politik Ekonomisi.Kapitalizm ve Enformasyon Ça¤› Küresel ‹letiflim Devriminin Politik Ekonomisi. (Der: McChesney, R.W., Wood, M., Foster, J.B.). (Çev: Baltac›, E., Ç›nga, N.S., Yalç›n,Ö.). Ankara: Epos Yay›nlar›. McChesney, R. W. (2006). Medyan›n Sorunu. (Çev: Çidaml›, Ç., Coflkun, E., Usta, E.). ‹stanbul: Kalkedon Yay›nc›l›k. Monaco, J. (2001). Bir Film Nas›l Okunur. (Çev: Y›lmaz, E.). ‹stanbul: O¤lak Yay›nlar›. Oskay, Ü. (2011). ‹letiflimin Abc’si. ‹stanbul. Der Yay›nlar›. Robertson, R. (1999). Küreselleflme. (Çev: Yolsal, Ü. H.). Ankara: Bilim Sanat Yay›nlar›. TDK. (2012). http://www.tdk.gov.tr Tekinalp, fi., Uzun, R. (2009). ‹letiflim Araflt›rmalar› ve Kuramlar›. ‹stanbul: Beta Yay›nlar›. Törenli, N. (2005). Yeni Medya, Yeni ‹letiflim Ortam›. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›. Ustakara, F.(2009). Küreselleflme Olgusu Çerçevesinde Kitle iletiflim Araçlar›n›n Demokratikleflme ve ‹nsan Haklar› Ba¤lam›nda Sa¤layaca¤› Katk› Potansiyeli. http://idc.sdu.edu.tr/tammetinler/demokrasi/demokrasi26.pdf Yaylagül, L. (2010). Kitle ‹letiflim Kuramlar›. Ankara: Dipnot Yay›nlar›. Y›ld›z, fi. (2005). Dil, Kültür, ‹letiflim ve Medya. Ankara: Sinemis Yay›nlar›. Yüksel, A. H. (1987). Atatürkçü Düflünce Sisteminde Kültürel ‹letiflimin Modele Dayal› Boyutlar›. Eskiflehir: Anadolu Üniversitesi Yay›nlar›.


7

KÜRESELLEfiME VE KÜLTÜRLERARASI ‹LET‹fi‹M

Amaçlar›m›z

N N N N

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Çat›flma, çat›flma çözümü ve bar›fl inflas› kavramlar›n› tan›mlayabilecek, Çat›flma ile ilgili olarak kültürleraras› yaklafl›mlar hakk›nda fikir sahibi olup kültürlerin farkl› etkilerinin nas›l yer ald›¤›n› aç›klayabilecek, Bar›fl› infla etmede farkl› yaklafl›m tarzlar›n› ay›rt edebilecek, Bar›fl inflas›nda yer alan farkl› kavramlar›n ve önerilebilecek yollar›n neler oldu¤unu tart›flabilecek bilgi ve becerilere sahip olacaks›n›z.

Anahtar Kavramlar • • • •

Çat›flma Güç Çat›flma Çözümü Bar›fl

• • • •

Bar›fl ‹nflas› Kültür Johan Galtung Arac›l›k

‹çindekiler

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Çat›flma Çözümü ve Bar›fl ‹nflas›

• G‹R‹fi • ÇATIfiMA • ÇATIfiMA VE KÜLTÜRLERARASI ‹LET‹fi‹M • BARIfi VE BARIfiIN ‹NfiASI • BARIfi ‹Ç‹N ‹ZLENEB‹LECEK YOLLAR


Çat›flma Çözümü ve Bar›fl ‹nflas› G‹R‹fi “E¤er bir duruma olumlu enerji aktar›rsan›z, durum daha iyiye gider. E¤er olumsuz enerji aktar›san›z, daha da kötüye gider.”

Buda Çat›flma ve bar›fl ile ilgili kavramlar›n bir arada kullan›l›yor olmas› ilginçtir. Ancak, çat›flma ve bar›fl ifadelerini bir sürecin parças› olarak de¤erlendirdi¤imizde ise asl›nda çok garipsenmemesi gereken ve do¤ru bir birlikteli¤i ifade etti¤ini görürüz. Hiçbir çat›flma kal›c› de¤ildir. Belki k›sa, belki uzun say›labilecek süreç ve zaman çerçevesinde de¤iflim ve dönüflüm do¤rultusunda bar›fla do¤ru ilerler. Çat›flma dedi¤imiz kavram asl›nda daha çok bir yorum ve s›fat de¤erlendirmesi içermekle birlikte flüphesiz durumu, olageleni de ifade etmektedir. Peki, en yal›n hâli ile ‘çat›flma’ nedir diyecek olursak flu flekilde tarif edebiliriz: Çat›flma, bir durum, davran›fl ve tutum üçgenindeki iliflkilendirme sonucunda ortaya ç›kar. Çat›flma, durum, davran›fl ve tutumun birleflmesi sonucunda ortaya ç›kand›r. Tutumlar›m›z seçici alg›lar›m›za, inançlar›m›za, sterotiplerimize ve iletiflim süreçlerimizdeki di¤er birçok ögeye dayanmaktad›r. Bunlar›n tümü gördü¤ümüz, duydu¤umuz ve bize sunulanlara karfl› nas›l yorumlamalarda bulunaca¤›m›z› belirler. Her insan›n belli bir ‘kültürel merce¤i’ oldu¤unu unutmayal›m. Sahip oldu¤umuz kültürel mercek sayesinde, yani bak›fl aç›lar›m›z, yaklafl›m tarzlar›m›z nedeniyle tan›kl›k etti¤imiz, duydu¤umuz ve gördü¤ümüz olaylar› farkl› farkl› de¤erlendirme e¤ilimimiz vard›r. Bunda da hiçbir sak›nca yoktur. Sadece, herbir kiflinin de farkl› merceklere sahip olabilece¤ini hat›rlayabilerek, farkl› de¤erlendirmelerin olabilece¤ini de hat›rlamam›z gerekir.

fiekil 7.1 Kaynak: http://www. international.ucla. edu/calendar/ showevent.asp? eventid=6909


150

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Çat›flman›n içersinde yer alan kaç›n›lmaz olarak birey veya bireylerdir. Bu durumda bireye özgü olarak çat›flman›n ortaya ç›kmas›na ve belli bir süreç içersinde yer almas›na neden olan iki önemli etkenin ‘kültür’ ve ‘duygular’ oldu¤unu hat›rlamam›z gerekir. Kültür aç›s›ndan kültürel farkl›l›klara sayg› gösterilmesi ve asl›nda kültürel farkl›l›klar ile ilgili konularda meselenin do¤ruyu ve yanl›fl› bulmak olmad›¤›n› hat›rlamam›z gerekir. Bu durumda, çat›flmaya iliflkin sürecin içersinde yer alan her bir bireyin belirtilen konular ile ilgili olarak bilgilendirilmesi ve güçlendirilmesi gerekir. Çat›flma ile ilgili süreçlerde olumsuz at›flarda ve de¤erlendirmelerde bulunmak çözüme a¤›rl›kl› olarak olumlu bir katk› sa¤lamamaktad›r. Bir de¤erlendirme ve at›f demek asl›nda belli s›fat veya s›fatlar›n kullan›lmas› anlam›na gelmektedir. Bu da de¤er yarg›lar›na dayanan bir durumu ortaya koyar. Sürece katk›s› neredeyse çok s›n›rl›d›r veya katk›s› yoktur. Baz› durumlarda çat›flman›n daha da olumsuz yöne gitmesine, çat›flman›n belirmesine neden olabilir. Unutmayal›m, kimse de¤er yarg›lar›n›n bir baflkas›n›n de¤er yarg›lar› taraf›ndan elefltirilmesini ve de¤erlendirmesini pek de hofl karfl›lamaz.

ÇATIfiMA Çat›flma süreçleri içersinde bireyler ad›na temel olan, çat›flman›n taraf› olanlar›n konumlar›yla ilgili olmad›¤›d›r. Fark›nda olmam›z gereken çat›flmay› do¤uran taraflar›n ihtiyaçlar›, arzular›, kayg›lar› ve korkular› aras›nda oldu¤udur. Sözü edilen ihtiyaçlar, arzular, kayg›lar ve korkular ile ilgili beklentilerimizin yerine gelmesi için de s›kl›kla baflvurulan ve belki de kolayc›l›k olarak adland›r›labilecek olan ‘güç kullan›m›d›r’. fiekil 7.2 Kaynak: http:// getentrepreneurial. com/archives/thekey-to-absolutepower/

Güç kullan›m› ile ilgili olarak üç temel paylafl›m ortaya ç›kmaktad›r. Bunlar flu flekilde ifade edilebilir: 1. Gücü kullan›fl biçimimiz: Güce hakim olarak yerine gelmesini istedi¤imiz süreçlerde tarflar ile kurdu¤umuz iletiflim “istedi¤im fleyi yap, yoksa istemedi¤in fleyi yapmak zorunda kalaca¤›m” önermesine yak›n bir anlam ortaya ç›kartacakt›r. 2. Gücü de¤iflime sokmam›z: Taraflar›n sahip oldu¤u güçlere ba¤l› olarak yerine gelmesini istedi¤imiz süreçlerde taraflar kurduklar› iletiflim ile “istedi¤im fleyi bana ver, ben de sana istedi¤in birfleyi vereyim” diyen bir iletiflim paylaflm›fl olurlar.


151

7. Ünite - Çat›flma Çözümü ve Bar›fl ‹nflas›

3. Bütünlefltirici güç: Güçle ilgili paydafllara sundu¤umuz iletiflimde “do¤ru oldu¤una inand›¤›m fleyi yapaca¤›m, bu da özgün bir yol olacak ve sonunda daha da yak›nlaflm›fl olaca¤›z” diyen bir önermede bulunmufl oluruz. Elbette, güç kullan›m› çat›flmaya iliflkin ifade edilebilecek temel vurgu alanlar›ndan sadece bir tanesidir. ‹ster çat›flma içersinde güç kullanmaya iliflkin e¤ilimler olsun, ister çat›flma içersinde farkl› biçimler ortaya ç›ks›n öncelikle çat›flman›n temel nedenlerini anlamam›z gerekir. Özetle bu nedenlere bakacak olursak flu temel nedenleri görürüz: 1. S›n›rl› Kaynaklar (zaman, para, mülk ve benzerleri gibi), 2. Kar›fllanmam›fl Temel ‹htiyaçlar (güvenlik, kimlik, kendini ifade edebilmek ve benzerleri gibi), 3. Çat›flan De¤erler (örne¤in özgürlü¤e karfl› eflitlik, ailenin güvenli¤ine karfl› risk alma konusunda istek gibi), 4. ‹nançlar, 5. ‹deolojiler (örne¤in kapitalizm ve komünizm ilkelerinin buluflamamas›). Siz de kendinize göre gündelik hayat deneyimleriniz içerisinde, televizyonda SIRA S‹ZDE izledi¤iniz haberleri göz önüne alarak güç konusuna iliflkin bir de¤erlendirmede bulunun.

1

D Ü fi Ü N E L ‹ M Her çat›flman›n eflit a¤›rl›kta yo¤unlu¤a sahip olmad›¤›n› vurgulamam›z gerekir. Burada yo¤unluk ifadesi ile vurgulanmak istenen, çat›flman›n alansal çerçevesidir. S O Rçat›flman›n U Farkl› ölçekler içersinde çat›flma s›n›rlar›n› ifade edebiliriz. K›saca, boyutsal s›n›rlar›na bakt›¤›m›zda afla¤›daki flu temel grupland›rmalar› görürüz: 1. Kifliler içindeki çat›flma D‹KKAT 2. Kifliler aras› çat›flma 3. Gruplar içindeki çat›flma SIRA S‹ZDE 4. Gruplar aras› çat›flma 5. Devletler aras› çat›flma Örnek olarak kifliler aç›s›ndan düflündü¤ümüzde, çat›flmaya taraf olanlar›n kenAMAÇLARIMIZ dilerine sorabilece¤i belli temel sorulardan yararlanabiliriz. Çat›flman›n belli kültürel de¤erlerden ve duygulardan dolay› belirginleflmesinde sorulabilecek kendi iç iletiflimimize dayanan baz› rehber sorular, süreci olumlu yöne için K ‹ tafl›yabilmek T A P SIRA S‹ZDE yard›mc› olabilir. Kendimize soraca¤›m›z baz› temel sorular flunlar olabilir: • Neyi, neleri gözlemledim? • Ne hissediyorum, ne hissetti¤imi düflünüyorum? T DE ÜL Efi ÜV N‹ ZEYL O‹ MN • Nelere de¤er veriyorum, de¤er vermekte eksik kalm›fl olabilece¤im yerler neler olabilir? S O R U • Ne talep ediyorum? Beklentim nedir?

N N

‹NTERNET

Çat›flman›n temellerinde özellikle önemli kavramlar olan kültür ve çeflitlilik D ‹ K K A Tkonular› hakk›nda daha genifl aç›klamalar› bu kitab›n 1. Ünitesinde bulabilirsiniz.

Çat›flma Çözümü

SIRA S‹ZDE

N N

Çat›flmay› anlamaya çal›fl›rken asl›nda çat›flmaya iliflkin belirli temel yap›lar› anlaAMAÇLARIMIZ maya çal›fl›r›z. fiu inceleme süreçlerini ifade edebiliriz: 1. Gerginli¤in temel kayna¤› olabilecek nedenleri tan›mlamak ve bunlar›n yap›sal nedenlerini anlamak. Yap›sal etkenler içersinde flu konular temel neK ‹ T A P den olarak yer alabilir:

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P SIRA S‹ZDE TELEV‹ZYON D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U ‹NTERNET D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET


152

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

• Yoksulluk • Ekonomik nedenlere ba¤l› eflitsizlikler • Kötü yönetim • Demokrasinin iflletilememesi ve demokraside yetersizlik • ‹nsan haklar› ihlalleri 2. Çat›flmaya karfl› yan›t verebilmedeki yeterliliklerimizi tespit edebilmek.

Çat›flman›n Artmas› ve Azalmas› Çat›flman›n artmas› ile ilgili süreç karmafl›k ve tahmin edilemeyen bir özelliktedir. Temel olarak bafllang›ç farkl›l›klar› ile birlikte yeni konular ortaya ç›kmaktad›r ve çat›flman›n taraf› olan kesimler birbirine yaklaflmaya bafllar. Z›tl›klar ve uzlaflmazl›klar ile iç yap›lardaki güç mücadeleleri görülmeye bafllar ve bunlar yeni taktiklerin ve amaçlar›n da belirginleflmeye bafllamas›na neden olabilir. Bu geliflmeler görünür veya görünür olmayabilir. Devam eden ikincil çat›flmalar ve sarmallar ile birlikte durum daha da karmafl›k bir hâl alabilir. Kutuplaflma belirginleflir. Taraflar ve çat›flman›n paydafl› olan gruplar daha aç›k ve belirgin hâle gelirler. Kendilerini daha da güçlü ifade etmeye çal›fl›rlar. Çat›flman›n daha da belirginleflmesi ile birlikte yo¤unlaflma kaç›n›lmaz olarak kendisini çat›flma veya savafl do¤rultusuna sokar. Çat›flma artmas› ve azalmas›nda flu aflamalar söz konusudur: 1. En bafllang›ç düzeyinde önce ‘farkl›l›klar’ vard›r. 2. Yavafl yavafl ‘z›tl›klar’ belirginleflmeye bafllar. 3. Belirginleflmeye bafllayan z›tl›klar ile z›tl›klar› üreten taraflar aras›nda ‘kutuplaflmalar’ bafllar. 4. ‘fiiddete’ iliflkin geliflmeler yaflanabilir. 5. Sürecin en fazla artabilece¤i nokta ‘savafl’ durumudur. 6. Hiçbir savafl›n sonsuza dek sürmesi mümkün de¤ildir. Savafl›n doyma noktas›na gelmesi ile birlikte ‘ateflkes’ de takip eden bir sonraki ad›md›r. Çat›flman›n azalmas›ndaki ilk süreçtir. 7. Ateflkes ile birlikte ‘anlaflmalar’ belirginleflir. 8. Anlaflmalar›n sa¤lanmas›yla taraflar aras›ndaki süreç ‘normalleflmeye’ bafllar. 9. Normalleflme de beraberinde bir sakinlik, uzlafl› sürecini, yani ‘bar›fl› ve uzlafl›y›’ sa¤lar.

ÇATIfiMA VE KÜLTÜRLERARASI ‹LET‹fi‹M Farkl› kültürleraras› iletiflim biçimleri ile etkileflim, paylafl›m ve iletiflim içersindeyken dikkat edilmesi gereken temel noktalar› özellikle çat›flman›n azalt›lmas› konusunda bir rehber olarak de¤erlendirebiliriz. Bu ba¤lamda, çat›flman›n oluflmamas› ve mümkün oldu¤unca çözüme kavuflturulabilmesi için kültürleraras› iletiflimin bireylere rehberlik edebilecek flu noktalar›ndan yararlanabiliriz: 1. ‹letiflimde sorumululuk al›n. 2. Yarg›lardan uzak durun. 3. Sayg› gösterin. 4. Empati kurun. 5. Sab›rl› olun. 6. Kendi kültürel yanl›l›klar›n›z› hat›rlay›n. 7. Esnek olun. 8. Aç›k mesajlar paylafl›n. 9. Kültürel hassasiyetinizi artt›r›n. 10. Dinlemeyi önemseyin.


153

7. Ünite - Çat›flma Çözümü ve Bar›fl ‹nflas›

Unutmayal›m, uluslararas› ve kültürleraras› iletiflimde en yayg›n sorunlar karfl›l›kl› anlama ve anlama çabas›n›n eksikli¤inden, yanl›fl anlama ve yorumlamalardan, duygusal tepki ve eylemlerden, iletiflim sürecinin kesintiye u¤ramas›ndan, yok saymadan, güç elde etme çabas›ndan ve ço¤ulculu¤a olan inanc›n yitirilmesi gibi nedenlerden kaynaklanmaktad›r. Kültürleraras› iletiflimde sözü edilen nedenleri, farkl› iletiflim süreçlerini ve iletiflime ba¤l› etkileflim süreçlerini belirleyen bir baflka nokta da kültürel özelliklere ba¤l› olarak flekillenen ‘iletiflim tarzlar›m›zd›r.’ Belirtilen konularda yetersiz çal›flma ve uygulamalarda kaç›n›lmaz olarak farkl› boyutlarda çat›flmalar› beraberinde getirmektedir. Peki, yukar›da yer alan tart›flmalar ›fl›¤›nda çat›flma için nas›l bir tan›m ortaya koyabiliriz? Çat›flma için kesin, tek tip bir tan›m bulunmamaktad›r. Günümüz bar›fl ve çat›flma çal›flmalar› içersinde a¤›rl›kla fliddet, öldürme ve yok etmeler ile iliflkilendirildi¤ini görmekteyiz. Bir baflka tan›mlamada ise çat›flma bir veya daha fazla taraf aras›nda karfl›laflma anlam›na gelmektedir (Miller, 2005, s.22). Siz de çevrenizde gördü¤ünüz çat›flmaya neden olan kültürleraras› iletiflim süreçlerini, yaSIRA S‹ZDE flanan sorunlar› ve benzerlerini de¤erlendiriniz. D Ü yaklafl›mda fi Ü N E L ‹ M Çat›flmay› ç›karlar›n buluflamad›¤› bir alg› olarak tan›mlayan bir taraf›n belli ölçüde istedi¤ini al›rken di¤er taraf›n istedi¤ini alamamas› olarak da tan›mlamaktad›rlar (Pruitt ve Kim, 2004, s.8). S O R U Johan Galtung’a göre çat›flmalar›n kendi yaflam döngüleri vard›r. Çat›flmalar›n çözümlenmesi iflte bu döngüler içersinde olmaktad›r ve empati, fliddetten uzaklaflD‹KKAT ma ile yarat›c›l›¤› gerektirmektedir (Galtung, 2000, s.77). Çat›flma ile ilgili karfl›m›za ç›kan haberlere veya araflt›rmalara bakt›¤›m›zda dikkatimizi çeken temel özelli¤in çat›flman›n toplumsal özelliklerSIRA gösterdi¤idir. Çat›flS‹ZDE ma ile ilgili haberlerde yer alan bir baflka de¤iken ise farkl› boyutlar›yla fliddettir. Çat›flma ve çat›flman›n çözümüne iliflkin süreç ve çal›flmalarda çat›flmada bir boyut AMAÇLARIMIZ olarak yer alan fliddeti artt›ran etkenleri anlamak da önemli bir yer tutar. Çat›flman›n özünü teflkil eden ihtiyaçlar›n tespit edilmesi ve bu ihtiyaçlar›n etraf›nda çat›flmay› yönetmek s›kça karfl›laflt›¤›m›z örneklerdendir. Çat›flmay› ifade etti¤imiz anK ‹ Taraflar T A P aras›ndadan itibaren çat›flmaya konu olan taraflar› da vurgulam›fl oluruz. ki gerilimin düflürülmesi ve taraflar›n da sorunun çözümüne ortak edilmesi arzu edilen yaklafl›mlardan biridir. Çat›flma ile ilgili çaba ve çal›flmalar özel bilgi ve ayE L Ealan V ‹ Z Y taraflar›n ON n› zamanda becerileri gerektirmektedir. Çat›flman›n içersinde Tyer uzlaflt›r›lmas›nda özellikle üçüncü taraflar›n yer almas› durumunda arabuluculuk ile ilgili deneyimlere ve birikimlere gereksinim duyulmaktad›r. Anlafl›laca¤› üzere çat›flma pek de arzulanan bir durum olarak görülmemekte‹NTERNET dir. Bu noktada hat›rlanmas› gereken ise fikirsel düzeyde çat›flman›n faydalar sa¤layabilece¤idir. Farkl› fikirlerin karfl› karfl›ya gelmesi ile bir sonuca gitme çabas›na k›saca “dialektik” ad›n› vermekteyiz. Dialektik yaklafl›m› ile birlikte bir teze, yani bir önermeye karfl›l›k baflka bir tez, yani antitez sunulmaktad›r. Bu iki karfl› tezin sunulmas› ile birlikte baflka bir sonuca, yani senteze ulafl›lmaktad›r. Bu da kendi bafl›na ba¤›ms›z bir tezi, yani önermeyi içermektedir.

fiekil 7.3 Kaynak: http://www.peacetalk.com/id3.html

2

N N

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET


154

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

fiekil 7.4 Kaynak: http:// rimaaboumrad. com/ communication-2

Çat›flman›n çözümlenmesine iliflkin bugüne kadar uygulanagelmifl yöntem ve yaklafl›mlara bakt›¤›m›zda ise dört temel yaklafl›m›n söz konusu oldu¤unu söyleyebiliriz. Çat›flman›n çözümlenmesi ve bar›fl›n inflas›nda dikkati çeken yaklafl›mlardan birisi “güce dayanan” yaklafl›m ve çözümlerin üretilmesidir. Bir baflka karfl›lafl›lan örnek ise “haklara dayanan” yaklafl›m tarz›d›r. Çat›flmalar›n karfl›lanmayan ihtiyaçlardan da ç›kt›¤›n› düflünecek olursak, di¤er yaklafl›m ve çözüm yönteminin “ihtiyaçlara dayanan” özellikler tafl›d›¤›n› söyleyebiliriz. Sözü edilen bu üç yaklafl›m ve çözüm yönteminin yan›nda elbette farkl› “deneysel” durumun özgünlü¤üne ba¤l› çözüm yöntemlerinden de bahsedebiliriz. Çat›flmalar›n çözümlenmesinde üretilen teknik süreçler bak›m›ndan üç farkl› temel yöntemden yararlan›ld›¤›n› söyleyebiliriz. Bunlar flu flekilde ifade edilebilir: 1. Pazarl›k: ‹ki ve daha fazla taraf›n bir çat›flmay› çözmek için çal›flmas›d›r. 2. Ara buluculuk: Çat›flmada yer alan kifli ya da gruplara üçüncü bir taraf›n yard›m etmesidir. 3. Hakemlik: Üçüncü bir taraf arac›l›¤› ile çat›flmadaki taraflar›n çözüme ulaflmaya zorlanmas›d›r. Çat›flman›n çözümüne iliflkin süreçlerde sürece dahil olan taraflar her zaman istekli ve çat›flman›n çözümü konusunda benzer beklentilere sahip olmayabilirler. Çat›flman›n yer al›fl›ndan bafllayarak, çat›flman›n yafland›¤› ve çözüme ulaflt›r›lmas› do¤rultusunda geçti¤i aflamalarda belli tepkiler üretebilirler. Örnek olarak, bireysel düzeyde çat›flmaya karfl› tepkileri de flu tan›mlar içersinde ifade edebiliriz: 1. Kendini çekme (kendini yokedici davran›fl) 2. Hakim olmak (sertlik göstermek) 3. Boyun e¤mek (bunal›m) 4. Ba¤lanmak (sa¤l›kl›) 5. Belirsizlik (kayg›) Çat›flmaya iliflkin tart›flmalar çat›flman›n belli bir soruna dayand›¤›n› ve çat›flman›n da asl›nda bir sorun olarak ele al›nmas› gerekti¤ini ortaya koymaktad›r. Çat›flman›n çözülmesi demek sorunun çözülmesi ile benzer anlama gelmektedir. Harvard Okulu taraf›ndan gelifltirilmifl olan sorun çözümü ve temel olan pazarl›k yaklafl›m›nda sorunun çözümü için çat›flman›n taraf› olan tüm gruplar herkes


7. Ünite - Çat›flma Çözümü ve Bar›fl ‹nflas›

aç›s›ndan kazan-kazan yaratabilecek bir sonuç elde edebilmek için çat›flmay› yeniden ele alacak yarat›c› bir yaklafl›m bulmaya davet edilir. Böylesi bir karfl›l›kl› etkileflime dayanan çat›flma çözümünde flu uygulamalardan yararlan›labilir: • Üçüncü taraflara dan›flmalar • Süreci gelifltirecek ve destekleyecek çal›flmalar • Arac›l›k edilmifl ve desteklenmifl görüflmeler Çat›flman›n alg›lanabilmesi ve tüm taraflar› kapsayabilmesinde güvenin infla edilmesi, uzlaflma ve ba¤l›l›k sa¤lanmas› önemli ihtiyaçlardand›r. Kültürleraras› iletiflimin ve kültürel de¤erlerin yönetilebilmesinin önemi bu noktada bir kere daha ortaya ç›kmaktad›r. Ön yarg›lar›m›z, sterotiplerimiz, suçlamalarda bulunmalar›m›z ve benzer farkl› birçok yaklafl›m kültürleraras› iletiflim ve kültürel de¤erlerin yönetilememesinden kaynaklanmaktad›r. Kültürleraras›ndaki farkl›l›klar› çat›flma ve bar›fl de¤iflkenleri üzerinden de inceleyebiliriz. Çat›flma ve bar›fl temel al›narak kültürleri inceleyecek olursak afla¤›daki gibi bir ayr›flmay› da gözlemlemifl oluruz: Savafl, fiiddet ve Çat›flma E¤ilimli Kültürler

Bar›fl ve fiiddet Karfl›t› Kültürler

• Kuvvete dayanan güce inanmak

• E¤itim sistemi bar›fl kültürünü destekler

• Her zaman bir flekilde düflman vard›r

• Hoflgörü, dayan›flma ve uluslararas› anlaflma

• Otoriter yönetim biçimleri yayg›n

• Demokratik kat›l›m söz konusudur

• Gizlilik ve propaganda ihtiyac›

• Serbest dolaflan bilgi

• Silahlanma

• Silahs›zlanma

• ‹nsanlar› istismar etme

• ‹nsan haklar›

• Do¤ay› istismar etme

• Sürdürülebilir kalk›nma

• Erkek egemen

• Erkek ve kad›n aras›nda eflitlik

Kültürleraras› iletiflim ve kültürel de¤erlerin yönetilebilmesi ile ilgili s›n›rl› bilgi ve deneyimimizin olmas› kültürel yeterlilik ile ilgili bireysel durumumuzu sorgulamam›z› da beraberinde getirir. Farkl› bilgi ve deneyimlerimiz nedeniyle farkl› ‘kültürel yeterlilik (veya yetkinlik) seviyelerine’ sahip olabiliyoruz. Bu kültürel yeterlilik seviyeleri flu flekilde s›ralanabilir: 1. Kültürel y›k›c›l›k: Davran›fllar›m›z›n, tav›rlar›m›z›n, kurallar›m›z›n ve uygulamalar›m›z›n di¤er kültürlerden olanlara karfl› y›k›c› olmas› durumunda kültürel y›k›c›l›k kavram› karfl›m›za ç›kmaktad›r. Di¤er kültürlere ve kültürlerden olanlara karfl› bilerek y›k›c› davran›fllarda bulunmak ve farkl› kültürlerden olanlara karfl› insani olmayan yaklafl›mlarda bulunmak ve bu kiflilere karfl› afla¤›lay›c› de¤erler atfetmek y›k›c›l›k içersinde yer almaktad›r. Di¤er kültürlerden olanlar› ortadan kald›rmaya çal›flmak, bu kiflilere karfl› sömürmeye yönelik birtak›m eylemlerde bulunmak da ayn› s›n›flama içersine girmektedir. 2. Kültürel yetersizlik: Fark›nda olmadan veya bilmeyerek yer alan kültürel y›k›c›l›k durumudur. Bir tür tarafl› bir sistemi iflaret etmektedir. Belli bir kültü-

155


156

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

rel kimlikteki grubun di¤erini veya di¤erlerini yok saymas› durumudur. Di¤er kültürlerden ve gruplardan korkulmas› da örnek olarak gösterilebilir. Ayr›mc›l›¤a neden olan uygulamalar›n görülmesi, belli gruplar›n beklentilerinin ve de¤er alg›lar›n›n düflürülmesi ve benzer durumlar da bu örnekler içersinde gösterilebilir. 3. Kültürel körlük: Bir tür tarafs›z olma yaklafl›m›d›r. Bu yaklafl›ma göre herhangi bir kültür, s›n›f veya ›rk di¤erlerine göre bir farka sahip de¤ildir. Böylesi bir yaklafl›mda asl›nda “ben tarafs›z›m” ifadesi ile dolayl› olarak kendi kültürel grubunun üstünlü¤üne ve gücüne dayanan yaklafl›mlarda bulunmakt›r. 4. Kültürel yeterlili¤e yak›nl›k: Farkl› kültürler ve kültürlerden olan kifliler ile çal›flmalarda gözlemledi¤imiz zay›f yanlar›m›z›n fark›na varma durumudur. Farkl› kültürlerden kifliler ile çal›flmalar› yürütürken her kültürün temsiliyetini mümkün oldu¤unca sa¤lamaya çal›flmak ve insan haklar›na ba¤l›l›k göstermek gibi yaklafl›mlar› içermektedir. Bu yaklafl›m, egemen kültürel gruplardan temsilcilerin kimi zaman ‘ödün verildi¤ini’ düflündü¤ü gibi bir yanl›fl hissin de uyanabilmesine neden olmaktad›r. 5. Kültürel yeterlilik: Kültürleraras›nda benzerlikler olabilece¤i gibi farkl›l›klar›n da olabilece¤ini görmek, bu farkl›l›klar›n varl›¤›n› kabul etmek ve bunlara sayg› göstermek anlam›na gelmektedir. Di¤er kültürlere karfl› hassiyetlerin özenle yaflat›lmas› gerekti¤ini, bu durumla ilgili bilginin artt›r›lmas›n› ve çeflitlili¤e önem verilmesini iflaret etmektedir. 6. Kültürel maharet: Kültürler en üst sayg›nl›k derecesinde ele al›narak de¤erlendirilir. Kültürler ile ilgili olarak yeni yaklafl›mlar›n üretilebilmesi, varolan bilginin üzerine eklenebileceklerin sorgulanmas› ve kültürleraras› etkileflimin önemine inanarak kültürel yetkinlik için savunuculu¤un yap›lmas›n› da iflaret etmektedir. Kültürleraras› iletiflimin gereklili¤ine ve faydalar›na inan›rken farkl› kültürel iletiflim biçimleri ile nas›l etkileflim içersinde olaca¤›m›za da dikkat etmemiz gerekir. Dikkat etti¤imiz bu noktalar kültürleraras› iletiflimden mümkün olan en büyük fayday› sa¤lamam›za da yard›mc› olur. Kültürleraras› iletiflimde temel olarak dikkat edilmesi gereken bu noktalar flu flekilde s›ralanabilir: a. Farkl› sosyal de¤erlerin oldu¤unu akl›m›zda tutal›m. b. Farkl› statü alg›lamalar›, yorumlamalar› ve anlamlar›n›n oldu¤unu ve bunlar› sergilemede de farkl›l›klar olabilece¤ini hat›rlayal›m. c. Farkl› karar alma yöntemleri ve yaklafl›mlar›n›n olabilece¤ini unutmayal›m. d. Farkl› zaman alg›lar›n›n olabilece¤ini hat›rlayal›m. Baz› kültürler zaman› önemli bir de¤er, hatta maddi bir de¤ermifl gibi alg›larken, bir baflka kültür daha rahat de¤erlendirilebilecek bir yaklafl›mda olabilir. e. Farkl› bireysel mesafe ve mekân alg›lar›n› hat›rlayal›m. Baz› kültürlerde yak›n bireysel iliflkiler ve iletiflim tercih nedeniyken baflka kültürlerde bireyleraras› mesafe tercih ediliyor olabilir. f. Farkl› kültürel dokulardan kaynaklanan sözlü ve sözsüz iletiflimi kullanma biçimlerinde farkl›l›klar olabilece¤ini unutmayal›m. g. Farkl› beden dillerinin oldu¤unu unutmayal›m. Bir kültürde yer alan beden dilinin farkl› bir kültürde çok daha farkl› anlamlar tafl›yabilece¤ini unutmayal›m. h. Farkl› davran›fl kurallar›n›n olabilece¤ini hat›rlayal›m. Bir kültürde do¤ru olarak bildi¤imiz bir davran›fl›n farkl› bir kültür içersinde olumlu karfl›lanmayacak flekilde alg›lanabilece¤ini unutmayal›m.


157

7. Ünite - Çat›flma Çözümü ve Bar›fl ‹nflas›

i. Farkl› hukuki ve etik davran›fllar›n da var oldu¤unu, kültürleraras› etkileflim ve iletiflim süreçleri içersinde farkl›laflabileceklerini hat›rlayal›m. j. Farkl› dil engellerinin olabilece¤ini hat›rlayal›m. Ayr› dilleri konuflanlarda oldu¤u gibi ayn› dili konuflanlar›n aras›nda da çeflitli nedenler ile paylafl›m ve anlaflma süreçlerinde engeller olabilece¤ini unutmayal›m.

BARIfi VE BARIfiIN ‹NfiASI “Yurtta Sulh, Cihanda Sulh”

Mustafa Kemal Atatürk Bar›fl ile ilgili tan›mlar farkl›l›klar göstermektedir. Ele al›nan bak›fl aç›s›na göre farkl› yaklafl›mlar dikkati çekmektedir. Tan›mlara bakt›¤›m›zda bar›fl için genellikle savafl ve düflmanl›klar›n olmad›¤›, çat›flmalardan uzak kal›nan bir ifade tarz› öne ç›kar. Bir baflka yaklafl›mda ise bar›fl bir politik durum olarak ele al›nmakta, resmî olan ve olmayan kurumlar, uygulamalar ve normlar do¤rultusunda adaletin ve sosyal istikrar›n garanti alt›na al›nmas› olarak ifllenmektedir (Miller, 2005, s.56). Bar›fl ile ilgili farkl› çal›flma ve kuramlara imza atm›fl John Paul Lederach ve Johan Galtung öngördükleri tan›m ve yaklafl›mlar ile karfl›m›za ç›karlar. John Paul Lederach’a göre bar›fl, fliddeti ve adaletsizli¤i azaltmaya yard›mc› olan insan iliflkileri sistemlerinin yer ald›¤› dinamik ve sürekli bir süreçtir (Lederach, 2003). Bar›fl›n inflas› ile ilgili süreçlerde ve çal›flmalarda karfl›m›za farkl› birçok kavram ç›kmaktad›r. Bu kavramlar›n bar›fl ile ilgili farkl› birçok süreçte yer ald›¤›n› da kabul etmemiz do¤ru olacakt›r. Örne¤in, güvenlik, sonuçlar, kabullenme, ortak amaç, sab›r, farkl›l›klar, güçlendirme, eylem ve sorumluluk gibi daha birçok kavram bar›fl ile ilgili çal›flmalarda yer alan kavramlardan olmaktad›r. Bar›fl ile ilgili hangi süreç olursa olsun vazgeçilmesi mümkün olmayan belli temel ilkeler de söz konusudur. Örne¤in, her bir insan›n ve toplulu¤un hayat hakk›na sayg› göstermek, fliddeti ne olursa olsun reddetmek, kendimizden olan veya olmayan ile paylafl›m› düflünebilmek, bizden olan› da olmayan› da dinleyebilmek, çevremizi ve dünyay› koruyucu esaslardan vazgeçmemek, dayan›flmay› birçok yerde kullanabilece¤imizi hat›rlamak gibi kavram ve temel ilkeler de bar›fl›n inflas›nda olmazsa olmazlardand›r. Bar›fl süreçlerinin oluflturulmas› ve inflas› ile ilgili olarak farkl› yaklafl›mlara rastlamaktay›z. Bunlar› flu flekilde s›ralayabiliriz: 1. Gandhi Yaklafl›m›: fiiddete dayanmayan çat›flma ve sosyal kuram› içinde bar›nd›r›r. Bu yaklafl›m içersinde üç ayr› vurgu noktas› öne ç›kmaktad›r. Bunlar: a. Do¤ru için mücadele etmek. b. fiiddeti önleyen iç bileflenlerden yararlanmak. c. Amaç kazanmak de¤il, daha sa¤l›kl› bir iliflki bafllatarak sosyal gerçeklikle ilgili olarak daha taze bir düzeye gelmektir.

fiekil 7.5 Kaynak: http://www.uea.ac. uk/lcs/research/ cross-culturalpragmatics-ata-crossroads-iii


158

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

2. Pasif Yaklafl›m: Temel olarak savafl› veya çat›flmay› ahlaki olarak yanl›fl gören yaklafl›md›r. 3. John Paul Lederach Yaklafl›m›: Lederach yaklafl›m›na göre bar›fl›n inflas› en afla¤›dan bafllar ve yukar›ya do¤ru ilerler. Bask› ve fliddet alt›ndaki topluluklar›n özgürlefltirilmesi fikrine ba¤lanm›fl olan bir bar›fl inflas› söz konusudur. Bu fikrin öngörülmesi ile birlikte bar›fl kültürü ve yap›lar›n›n ortaya ç›kabilmesi temel amaç olmaktad›r. Çat›flman›n dönüflmesini istedi¤imiz ortamda söz konusu olan insani ve kültürel tüm kaynaklar öngörülmeli, sürece dahil edilmeli ve bunlara sayg› duyulmal›d›r. Dönüflümün uzun süreli amac› ortamdaki insan ve kaynaklar üzerindeki geçerlili¤i pekifltirmektir. 4. Johan Galtung Yaklafl›m›: Galtung’un yaklafl›m› içersinde temelde üç nokta öne ç›kmaktad›r. Bunlar: a. Bar›fl›n inflas›na iliflkin olarak bar›fl› infla etmekle bar›fl› korumak aras›nda bir ba¤ kurmak gerekir. b. Do¤rudan fliddet, yap›sal fliddet ve kültürel fliddet aras›nda da farklar› görmek gerekir. c. Olumsuz bar›fl ile olumlu bar›fl aras›ndaki farklar› da görmek gerekir. Johan Galtung’un bar›fl›n infla edilmesine iliflkin yaklafl›m› bar›fl› insan›n empati üretebilmesinde, dayan›flmas›nda ve topluluk bilincine iliflkin yap›larda aramaktad›r. Yap›sal fliddete iliflkin tart›flmalar›n› emperyalizm ve bask›c› yaklafl›mlar› ortaya koyarak ve bunlar› dönüfltürerek ele almay› önerir. Ayn› zamanda, Galtung’un yaklafl›m› içersinde bat›l› olmayan inan›fllarda oldu¤u gibi alternatife de¤erleri de araflt›rarak çözümler üretmeye çal›fl›r. Bar›fl›n infla edilmesinde tüm bileflenler aras›nda olmazsa olmaz durumunda olan iletiflimin ve diyalo¤un aç›k kalmas›, sürdürülebilir olmas›d›r. Diyalog belli say›da insan veya topluluk aras›nda olabilir. Belli miktarda insan veya grup aras›nda düflüncelerinde paylafl›m sa¤layabilmek ve sonuçta paylafl›lanlar ile yeni bir anlama biçimi üretilebilmektedir. ‹flte bunlar›n tümü bar›fl›n inflas›nda gerekli olan diyalo¤un tan›m›n› ortaya koyarlar (Bohm, 1996, s.7). Özellikle bar›fl söz konusu oldu¤unda diyalog ‘yeni bir tür görüflme’ olarak belirginleflmektedir. Bar›fl için diyalog özellikle önemlidir. Diyalog sayesinde iletiflimi artt›rabilir, farkl› deneyim ve bak›fl aç›lar›ndaki insanlar ile iliflkileri infla edebiliriz (Schirch, 2004, s.50). Diyalog sayesinde insanlar çat›flmalar›n karmafl›kl›¤› ile ilgili olarak daha iyi bir anlama sa¤layabilir ve bu sayede sürece farkl› kat›l›m yöntemlerini gelifltirebilirler. Etkili diyalog için önerilen 12 temel ilkeden de yararlanabilece¤imizi düflünebiliriz (Justice ve Jamieson, 1998). Yararlanabilece¤imiz ilkeleri flu flekilde s›ralayabiliriz: • Kendi varsay›mlar›m›z için bilinçli hale geliriz. • ‹nsanlar fikirlerin arkas›ndaki anlam› ararken birbirlerini ödüllendirir. • ‹nsanlar ortak bir deneyim üretmek ve ortaklafla nas›l birlikte düflüneceklerini anlamak için çal›fl›rlar. • Farkl›l›klar kabul edilir ve aç›klamalar için aran›rlar. • Farkl› deneyim ve fikirlerden yeterince büyük bir yap›y› oluflturmak için yararlan›l›r. • Tabu olarak kabul edilegelmifl konular güvenli ve anlaml› bir aramada ele al›nabilir. • Belli bir gündem yoktur. Anlaflma zamanla ortaya ç›kmaya bafllar.


7. Ünite - Çat›flma Çözümü ve Bar›fl ‹nflas›

• • • •

Parçalayarak düflünmek bir bütün içersinde düzenli hâle gelir. Karmafl›k probleme ‘yeni bir gözle’ bakar›z. Karfl›l›kl› ve çaprazlama konuflmalar teflvik edilir. Sürecin bafllang›c› vard›r, ama sonu yoktur. Ne zaman oluflursa de¤iflim o zaman gerçekleflir. Acele etmeye gerek yoktur.

Arac›l›k Adam Curle’ün üzerinde durdu¤u arac›l›k kuram› ve uygulamas›na göre benzer olmayan taraflara efl aral›kta olmayan bir model sunulur. Bu yaklafl›m ile amaç bar›flç›l olmayan iliflkilerden bar›flç›l olan iliflkilere geçifl sa¤lanmaya çal›fl›l›r. Arac›l›k süreci içersinde iki tarafl› bir yaklafl›m ve uygulama söz konusudur. Taraflardan biri çat›flmay› üreten taraf iken di¤eri ise incitilmifl taraft›r. Arac›l›k süreci bu iki taraf ad›na yürütülür. fiu flekilde inceleyebiliriz: A. Çat›flmay› üreten taraf için arac›l›k temel süreç ve eylemleri 1. Çat›flmay› üreten tarafa sorumluluk almas› gerekti¤i konusunda yard›mc› olmal›y›z. 2. Yanl›fl yap›lm›fl olanlar› kabul konusunda teflvik etmeliyiz. 3. Çat›flmay› üreten tarafa uzlaflmadaki zorluklar konusunda da yard›mc› olmal›y›z. 4. S›n›fland›rma suçlamalardan kaç›nmal›y›z. 5. Sürecin gelifltirilmesine yönelik teflvik edicilik ve destekleyicili¤i unutmamal›, bir flans daha üretilmesinin gereklili¤ini vurgulamal›y›z. B. Çat›flmadan zarar gören incinen taraf için arac›l›k temel süreç ve eylemleri 1. Çat›flmadan zarar gören taraf›n ba¤›fllamas› ve isteksizlik ile kin gibi durumlardan vazgeçmesi konusunda yard›mc› olmal›y›z. 2. Çat›flmadan zarar görenin kendi hatalar›n› da görebilmesi konusunda yard›mc› olmal›y›z. 3. Zarar görenin kendisine sunulan veya sunulacak olan özürü veya benzeri paylafl›mlar› kabul etmesi konusunda yard›mc› olmal›y›z. 4. Çat›flmay› üreten taraf ile birlikte olabilmeyi ve dostluklar kurma konusunda sürecin güçlendirilmesini gözetmeliyiz. Çat›flman›n çözülmesi içersinde taraflar›n sürece katk›da bulunabilmeleri ve sürecin olumlu olarak üretilebilmesi için sürecin gelifltirilmeye ve belirli ö¤eler ile beslenebilmesine ihtiyaç vard›r. Bu ö¤eleri ve süreç aflamalar›n› flu flekilde tan›mlayabiliriz: 1. Güç konusundaki dengesizlikler ve adalet konusundaki eflitsizlikler hakk›nda insanlar›n fark›nda olmas›n› sa¤lay›n›z. 2. Kendilerini düzenlemelerini ve flikayetlerini dile getirmelerine yard›mc› olunuz. 3. Söz konusu maddelere çok daha eflit güç dengeleri ve iliflkiler içersinde yaklafl›n›z. 4. Daha de¤er kazanm›fl bir iliflkiyi yap›land›rmaya çal›fl›n.

BARIfi ‹Ç‹N ‹ZLENEB‹LECEK YOLLAR Bar›fl›n infla edilemesi süreci ve çabalar› içersinde yer almay›p daha genel bir çerçevede de¤erlendirilebilecek etkenler ve katk›lar da göz önüne al›nabilir. Sürecin çevresinde ve daha genel olarak tarif edilebilecek belirleyici etmenler içersinde sosyal adaletin sa¤lanmas› öncelikle hem çat›flmalar›n önüne geçmeye, hem de çat›flma süreçlerinin çözümlenmesine katk›da bulunur. Sosyal adaletin sa¤lanmas›n›n katk›lar›n› flu flekilde hat›rlayabiliriz:

159


160

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

1. Aç›k diyalog ve elefltiriyi kabullenmek. 2. Artan çat›flma süreci içersinde iletiflim kanallar›n› aç›k tutacak süreçlerin kurulmas›. 3. De¤erlerde çeflitlilik ve farkl› olanlar›n kabulünün sa¤lanmas›. 4. Ahlaki yarg›lama ve d›flarda tutmalara iliflkin belirtilere haz›r olmak. 5. Adaletsizli¤e karfl› yap›sal bir mücadeleye girmek. SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

3

Siz de ülkemizde ve çevremizde yaflanan çat›flmaya iliflkin konular› gözönüne alarak, sosSIRA S‹ZDE yal adalet kavram›n›n nas›l önem tafl›d›¤›n› de¤erlendirebilirsiniz. Ü fi Ü N E sürecinde L‹M Bar›fl›n Dinflas› ister bireysel anlamda olsun, iste topluluklar düzeyinde olsun belli eylemlerin öncelikli say›lmas›, olumlu geliflmeler do¤rultusunda çözümler sunabilecektir. Bireysel düzeyde bar›fl›n inflas›na katk› sa¤lamam›za yarS O R U d›mc› olacak üç temel özellikten bahsedebiliriz. Bu özellikler sayesinde süreci daha sa¤lam temellere oturtma flans›n› da elde etmifl oluruz. D‹KKAT Bireysel aç›dan bar›fla hizmet edecek üç temel özelli¤i flu flekilde ifade edebiliriz: 1. Alçak gönüllülük: Belli konular içersinde hakl› oldu¤umuzu düflünmek kaSIRA zaman S‹ZDE hakl› olamayaca¤›m›z› bilmemiz de önemli bir bafllang›ç dar her noktas› olacakt›r. Ayn› zamanda, baflkalar›ndan da ö¤renebilece¤imiz fleylerin oldu¤unu düflünebilmemiz de farkl› katk›lar sa¤layacakt›r. AMAÇLARIMIZ 2. Yüce gönüllülük-büyüklük: Süreçler içersinde zorluklar› aflmada kolaylaflt›r›c› bir yaklafl›m›n ötesinde, vermeyi bir de¤er olarak görmek de bar›fl› infla edenK yaklafl›mlardan olacakt›r. Belli bir flarta ba¤l› olmaks›z›n ve karfl›l›¤›n‹ T A P da birfley beklemeden vermek de bar›fl›n infla edilmesi sürecinde olumlu katk›lar sa¤layacakt›r. 3. Hizmet: T E L E VBar›fl›n ‹ Z Y O N inflas› sürecinde paydafl olan ve farkl› beklenti düzeylerine sahip birey ve topluluklar›n ihtiyaçlar›n› gözeterek hizmeti temel alan eylemleri uygulamaya koymak da olumlu sonuçlar do¤urmaktad›r. Süreçte karfl› taraf olarak yer alan›n varolufl koflullar›na sayg› göstermek de önemli ‹NTERNET bir noktad›r. Bireyleraras› ve taraflar aras›nda bar›fl› infla etmede 10 temel kural› bir rehber gibi de de¤erlendirebiliriz. Bunlar› s›ralayacak olursak: 1. Zaman içersinde tüm geliflmelerden s›yr›larak kendimizi ve temsil etti¤imiz topluluklar› nas›l iliflkilendirdi¤imizi anlamam›za yard›mc› olacak süreçler üretmeliyiz. 2. ‹nsanlar›n ve topluluklar›n benzer ihtiyaçlara sahip oldu¤unu hat›rlamal›y›z. 3. Kendi veya toplulu¤umuzun ihtiyaçlar›n›n baflkalar› taraf›ndan nas›l yerine getirilmesini bekliyorsak kendimizin ve toplulu¤umuzun baflkalar›n›n ihtiyaçlar›n› karfl›lay›p karfl›lamad›¤›n› düflünmeliyiz. 4. Birinden veya bir topluluktan birfleyi yapmas›n› veya yapmalar›n› istiyorsak öncelikle bir talepte mi, yoksa bir istekte mi bulundu¤umuzu görebilmemiz gerekir. 5. Birinden veya bir topluluktan neyi yapmas›n› ‘istemedi¤inizi’ söylemek yerine, o kifli veya topluluktan neyi yapmas›n› ‘istedi¤imizi’ söylemek daha olumlu bir süreç üretecektir. 6. Birinden veya bir topluluktan ‘ne olmas›n› veya ne olmalar›n›’ söylemek yerine, ne tür bir eylemde bulunmalar›n› istedi¤imizi söylemek ve o eylem ile birlikte o kifli veya toplulu¤un ne yönde olaca¤›n› umdu¤umuzu söylemek daha olumlu bir süreç üretecektir.

N N


7. Ünite - Çat›flma Çözümü ve Bar›fl ‹nflas›

7. Biri veya bir topluluk ile bir konu veya fikirde uzlaflmak veya uzlaflmadan önce o kifli veya toplulu¤un ne hissetti¤ini ve neye ihtiyaç duydu¤unu anlamaya çal›flmal›y›z. 8. ‘Hay›r’ ifadesini kullanmak yerine bizi ‘evet’ demekten al›koyan ihtiyac›n ne oldu¤unu vurgulamay› tercih edebiliriz. 9. E¤er bir konuda olumsuz düflünceler ve hisler geliflmeye bafllad›ysa ne tür ihtiyaçlar›n karfl›lanmam›fl olabilece¤ini düflünmeliyiz. Bunun ard›ndan da bunlar› karfl›layabilmek için nelerin yap›labilece¤ini hesaba katmak daha olumlu çözümler ve süreçler üretecektir. Maalesef, s›kça karfl›laflt›¤›m›z yaklafl›m ise kendimiz ve toplulu¤umuz ile di¤erleri için neyin yanl›fl oldu¤unu ve ters gitti¤ini tespit etmeye çal›flmakt›r. Kifliler ve topluluklar aras›nda olumlu infla edilmifl süreçlerin olumlu geribildirimler ile paylafl›labilmesinin süreçleri daha da sürdürülebilir k›laca¤›n› hat›rlamal›y›z.

161


162

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Özet

N A M A Ç

1

Çat›flma, çat›flma çözümü ve bar›fl inflas› kavramlar›n› tan›mlamak Çat›flma ve bar›fl ile ilgili kavramlar›n bir arada kullan›l›yor olmas› ilginçtir. Ancak, çat›flma ve bar›fl ifadelerini bir sürecin parças› olarak de¤erlendirdi¤imizde asl›nda çok garipsenmemesi gereken ve asl›nda do¤ru bir birlikteli¤i ifade etti¤ini görürüz. Hiçbir çat›flma kal›c› de¤ildir. Belki k›sa, belki uzun say›labilecek süreç ve zaman çerçevesinde de¤iflim ve dönüflüm do¤rultusunda bar›fla do¤ru ilerlerler. Tutumlar›m›z seçici alg›lar›m›za, inançlar›m›za, sterotiplerimize ve iletiflim süreçlerimizdeki di¤er birçok ö¤eye dayanmaktad›r. Bunlar›n tümü gördü¤ümüz, duydu¤umuz ve bize sunulanlara karfl› nas›l yorumlamalarda bulunaca¤›m›z› belirler. Her insan›n belli bir ‘kültürel merce¤i’ oldu¤unu unutmayal›m. Sahip oldu¤umuz kültürel mercek sayesinde, yani bak›fl aç›lar›m›z, yaklafl›m tarzlar›m›z nedeniyle tan›kl›k etti¤imiz, duydu¤umuz ve gördü¤ümüz olaylar› farkl› farkl› de¤erlendirme e¤ilimimiz vard›r. Çat›flman›n içersinde yer alan kaç›n›lmaz olarak birey veya bireylerdir. Bu durumda bireye özgü olarak çat›flman›n ortaya ç›kmas›na ve belli bir süreç içersinde yer almas›na neden olan iki önemli etkenin ‘kültür’ ve ‘duygular’ oldu¤unu hat›rlamam›z gerekir. Kültür aç›s›ndan kültürel farkl›l›klara sayg› gösterilmesi ve asl›nda kültürel farkl›l›klar ile ilgili konularda meselenin do¤ruyu ve yanl›fl› bulmak olmad›¤›n› hat›rlamam›z gerekir. Bu durumda, çat›flmaya iliflkin sürecin içersinde yer alan her bir bireyin belirtilen konular ile ilgili olarak bilgilendirilmesi ve güçlendirilmesi gerekir. Çat›flma ile ilgili süreçlerde olumsuz at›flarda ve de¤erlendirmelerde bulunmak çözüme a¤›rl›kl› olarak olumlu bir katk› sa¤lamamaktad›r. Bir de¤erlendirme ve at›f demek asl›nda belli s›fat veya s›fatlar›n kullan›lmas› anlam›na gelmektedir. Bu da de¤er yarg›lar›na dayanan bir durumu ortaya koyar. Sürece katk›s› neredeyse çok s›n›rl›d›r veya katk›s› yoktur. Baz› durumlarda çat›flman›n daha da olumsuz yöne gitmesine, çat›flman›n belirmesine neden olabilir. Unutmayal›m, kimse de¤er yarg›lar›n›n bir baflkas›n›n de¤er yarg›lar› taraf›ndan elefltirilmesini ve de¤erlendirmesini pek de hofl karfl›lamaz.

N A M A Ç

2

N A M A Ç

3

N A M A Ç

4

Çat›flma ile ilgili olarak kültürleraras› yaklafl›mlar hakk›nda fikir sahibi olup kültürlerin farkl› etkilerinin nas›l yer ald›¤›n› aç›klamak Uluslararas› ve kültürleraras› iletiflimde en yayg›n sorunlar karfl›l›kl› anlama ve anlama çabas›n›n eksikli¤inden, yanl›fl anlama ve yorumlamalardan, duygusal tepki ve eylemlerden, iletiflim sürecinin kesintiye u¤ramas›ndan, yok saymadan, güç elde etme çabas›ndan ve ço¤ulculu¤a olan inanc›n yitirilmesi gibi nedenlerden kaynaklanmaktad›r. Kültürleraras› iletiflimde sözü edilen nedenleri, farkl› iletiflim süreçlerini ve iletiflime ba¤l› etkileflim süreçlerini belirleyen bir baflka nokta da kültürel özelliklere ba¤l› olarak flekillenen ‘iletiflim tarzlar›m›zd›r.’ Belirtilen konularda yetersiz çal›flma ve uygulamalarda kaç›n›lmaz olarak farkl› boyutlarda çat›flmalar› beraberinde getirmektedir. Bar›fl› infla etmede farkl› yaklafl›m tarzlar›n› ay›rt etmek Bar›fl›n inflas› ile ilgili süreçlerde ve çal›flmalarda karfl›m›za farkl› birçok kavram ç›maktad›r. Bu kavramlar›n bar›fl ile ilgili farkl› birçok süreçte yer ald›¤›n› da kabul etmemiz do¤ru olacakt›r. Örne¤in, güvenlik, sonuçlar, kabullenme, ortak amaç, sab›r, farkl›l›klar, güçlendirme, eylem ve sorumluluk gibi daha birçok kavram bar›fl ile ilgili çal›flmalarda yer alan kavramlardan olmaktad›r. Bar›fl ile ilgili hangi süreç olursa olsun vazgeçilmesi mümkün olmayan belli temel ilkeler de söz konusudur. Örne¤in, her bir insan›n ve toplulu¤un hayat hakk›na sayg› göstermek, fliddeti ne olursa olsun reddetmek, kendimizden olan veya olmayan ile paylafl›m› düflünebilmek, bizden olan› da olmayan› da dinleyebilmek, çevremizi ve dünyay› koruyucu esaslardan vazgeçmemek, dayan›flmay› birçok yerde kullanabilece¤imizi hat›rlamak gibi kavram ve temel ilkeler de bar›fl›n inflas›nda olmazsa olmazlardand›r. Bar›fl inflas›nda yer alan farkl› kavramlar›n ve önerilebilecek yollar›n neler oldu¤unu tart›flmak Bar›fl›n infla edilemesi süreci ve çabalar› içersinde yer almay›p daha genel bir çerçevede de¤erlendirilebilecek etkenler ve katk›lar da göz önüne al›nabilir. Sürecin çevresinde ve daha genel olarak tarif edilebilecek belirleyici etmenler içersinde sosyal adaletin sa¤lanmas› öncelikle hem çat›flmalar›n belirlemesinin önüne geçmeye, hem de çat›flma süreçlerinin çözümlenmesine de katk›da bulunur.


7. Ünite - Çat›flma Çözümü ve Bar›fl ‹nflas›

163

Kendimizi S›nayal›m 1. Bak›fl aç›lar›m›z ve yaklafl›m tarzlar›m›z nedeniyle tan›kl›k etti¤imiz, duydu¤umuz ve gördü¤ümüz olaylar› farkl› de¤erlendirme e¤ilimimize ve yararland›¤›m›z yönteme ne ad verilir? a. Kültürel mercek b. Kültür c. Kültürel özümseme d. Kültürel yetenek e. Kültürel yaklafl›m 2. Afla¤›dakilerden hangisi güç ile ilgili temel bileflenlerden biri de¤ildir? a. Gücü kullan›fl biçimimiz b. ‹letiflimin taraflar› c. Gücü de¤iflime sokmam›z d. Bütünlefltirici güç e. Paydafllara sundu¤umuz iletiflim 3. Afla¤›dakilerden hangisi güce iliflkin olarak “istedi¤im fleyi yap, yoksa istemedi¤in fleyi yapmak zorunda kalaca¤›m” yaklafl›m›n› vurgulamaktad›r? a. Bütünlefltirici güç b. Bölücü güç c. Gücü kullan›fl biçimimiz d. Ayr›mc›l›k e. Gücü üretme biçimimiz 4. Afla¤›dakilerden hangisi güce iliflkin olarak “do¤ru oldu¤una inand›¤›m fleyi yapaca¤›m, bu da özgün bir yol olacak ve sonunda daha da yak›nlaflm›fl olaca¤›z” vurgusunu üretmektedir? a. Uzlafl› gücü b. Arac›l›k edici güç c. Ay›rt edici güç d. Bütünlefltirici güç e. Gücü kullan›fl biçimimiz 5. Afla¤›dakilerden hangisi çat›flman›n temel nedenlerinden biri de¤ildir? a. S›n›rl› kaynaklar b. ‹nançlar c. ‹deolojiler d. De¤erler e. Yafl

6. Afla¤›dakilerden hangisi çat›flman›n temel boyutlar›ndan biri de¤ildir? a. Kurumlar aras› çat›flma b. Ülkeler aras› çat›flma c. Kifliler aras› çat›flma d. Gruplar aras› çat›flma e. Kifli içi çat›flma 7. Afla¤›dakilerden hangisi çat›flma sürecinin en fazla artabilece¤i noktay› ifade etmektedir? a. Parçalanma b. Savafl c. Y›k›m d. Soyk›r›m e. Bölünme 8. Fark›nda olmadan veya bilmeyerek yer alan kültürel y›k›c›l›k durumu afla¤›dakilerden hangisidir? a. Kültürel körlük b. Kültürel çat›flma c. Kültürel yetersizlik d. Kültürel y›k›c›l›k e. Kültürel y›k›m 9. “fiiddeti önleyen iç bileflenlerden yararlanmak” bar›fl›n inflas› sürecinde hangi görüflün savundu¤u yaklafl›md›r? a. Galtung yaklafl›m› b. Buda yaklafl›m› c. Kültürel yaklafl›m d. Gandhi yaklafl›m› e. Uzlafl›c› yaklafl›m 10. “Bar›fl›n inflas›na iliflkin olarak bar›fl› infla etmekle bar›fl› korumak aras›nda bir ba¤ kurmak gerekir” görüflü bar›fl›n inflas› sürecinde hangi görüflün savundu¤u yaklafl›md›r? a. Uzlafl›c› yaklafl›m b. Buda yaklafl›m› c. Kültürel yaklafl›m d. Gandi yaklafl›m› e. Galtung yaklafl›m›


164

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. a 2. b 3. c 4. d 5. e 6. a 7. b 8. c 9. d 10. e

Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Çat›flma” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Çat›flma” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Çat›flma” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Çat›flma” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Çat›flma” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Çat›flman›n Artmas› ve Azalmas›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Çat›flma ve Kültürleraras› ‹letiflim” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bar›fl ve Bar›fl›n ‹nflas›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bar›fl ve Bar›fl›n ‹nflas›” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Öncelikle televizyonda izledi¤imiz çat›flmaya iliflkin haberlerin neden bu kadar dikkatimizi çekti¤ini düflünebiliriz. Lütfen, bir süre için düflünün ve kendinize asl›nda günlük hayat›n›zda ne kadar s›k çat›flmaya tan›kl›k etti¤inizi hat›rlamaya çal›fl›n. Birço¤umuzun yan›t› çok s›n›rl› olacakt›r, ya da belli bir say›y› geçmeyecektir. ‹flte bu nadir olan çat›flma olaylar›n›n da televizyonda bu yüzden dikkatimizi çekti¤ini düflünebiliriz. Çat›flma dendi¤i anda zihnimizde uzlaflamayan taraflar belirmektedir. Kimi zaman çat›flman›n yo¤unlu¤u dikkatimizi çekerken, kimi zaman da uzlafl› ile ilgili bilgiler gelir. Nadir olarak gördü¤ümüz ise çat›flman›n çözümünün nas›l oldu¤u, bar›fl›n nas›l infla edildi¤idir. Belki de izledi¤imiz yay›nlarda dikkatimizi biraz daha yo¤unlaflt›rmam›z gereken nokta bu olabilir. Çat›flmalar›n nas›l çözümlendi¤i ve bu noktaya nas›l ulafl›ld›¤› odaklanmam›z gereken esas noktad›r.

S›ra Sizde 2 Kültürlerararas› iletiflim bafll› bafl›na keflfedilmesi gereken bir alan olarak karfl›m›za ç›kar. Her bir bireyin bireysel kültürünün yan›nda gruplar›n, ülkelerin ve topluluklar›n da kültürlerinden bahsetmek gerekir. Her bir kültürün de kendine özgü kültürel de¤erlerinin oldu¤unu hat›rlamam›z gerekir. Baz› kültürler için risk almak kültürel bir de¤er olurken bir baflka kültürel de¤erin ailenin güvenli¤i olabilece¤ini hat›rlamal›y›z. Kültürleraras› iletiflim sayesinde de bu farkl› kültürel de¤erlerin paylafl›ld›¤›n› görmekteyiz, bu flekilde fark›na varmaktay›z. Kültürleraras› iletiflimi üretmekte herbirimizin sahip oldu¤u kültürel merce¤in de önemli bir belirleyici oldu¤unu hat›rlamal›y›z. S›ra Sizde 3 Sosyal adaletin sadece çat›flmalar›n önlenmesinde önemli bir etken oldu¤unu düflünmek hata olur. Sosyal adalet sayesinde toplumsal bir uzlafl› da üretilmifl olur. ‹flte bunu üretirken yararlanabilece¤imiz farkl› birçok noktadan belirli birkaç›n› vurgulayabiliriz. Alçak gönüllülük ile belli konular içersinde hakl› oldu¤umuzu düflünmek kadar her zaman hakl› olamayaca¤›m›z› bilmemiz de önemli bir bafllang›ç noktas› olacakt›r. Ayn› zamanda, baflkalar›ndan da ö¤renebilece¤imiz fleylerin oldu¤unu düflünebilmemiz de farkl› katk›lar sa¤layacakt›r. Yüce gönüllülük ile süreçler içersinde zorluklar› aflmada kolaylaflt›r›c› bir yaklafl›m›n ötesinde vermeyi bir de¤er olarak görmek de bar›fl› infla eden yaklafl›mlardan olacakt›r. Belli bir flarta ba¤l› olmaks›z›n ve karfl›l›¤›nda birfley beklemeden vermek de bar›fl›n infla edilmesi sürecinde olumlu katk›lar sa¤layacakt›r. Hizmet ile bar›fl›n inflas› sürecinde paydafl olan ve farkl› beklenti düzeylerine sahip birey ve topluluklar›n ihtiyaçlar›n› gözeterek hizmeti temel alan eylemleri uygulamaya koymak da olumlu sonuçlar do¤urmaktad›r. Süreçte karfl› taraf olarak yer alan›n varolufl koflullar›na sayg› göstermek de önemli bir noktad›r.


7. Ünite - Çat›flma Çözümü ve Bar›fl ‹nflas›

Yararlan›lan Kaynaklar Aron, R. (2003). Peace and War: A Theory of International Relations. London: Transaction. Avruch, K., Peter W. B., and Joseph A. Scimecca (eds.), (1991). Conflict Resolution: Cross-Cultural Perspectives. London: Greenwood Press. Azar, E. E. (1990). The Management of Protracted Social Conflict. Hampshire, UK: Dartmouth Publishing. Bohm, D. (1996). On Dialogue. New York: Routledge. Galtung, J. (1996). Peace by Peaceful Means. Peace and Conflict, Development and Civilization. Oslo: PRIO. Galtung, J. (2000). Conflict Transformation by Peaceful Means (the TRANSCEND Method), A Manual Prepared by the Crisis Environments Training Initiative (CETI) and the Disaster Management Training Programme of the United Nations, Geneva: United Nations. Galtung, J. and G. G. Jacobsen (2000). Searching for Peace: The Road to TRANSCEND. Pluto Press: London. Juctice, T. & Jamieson, D. (1998). Complete Guide to Facilitiation. Massachusettes, HRD Press. Koppensteiner, N. (2009). The Art of the Transpersonal Self. Transformation as Aesthetic and Energetic Practice. [ATROPOS] New York, Dresden. Lederach, J. (2003). Defining Conflict Transformation, Conflict and Change (Little Book of Conflict Transformation). Intercourse, PA: Good Books. Miller, C. (2005). A Glossary of Terms and Concepts in Peace and Conflict Studies. San Jose: University for Peace. Morgan, P. M. (1995). Regional Conflicts: Some Preliminary Considerations. UC _Irvine. Pruitt, D. & Kim, S. (2004). Social Conflict: Escalation, Stalemate and Settlement. Boston: McGraw-Hill. Richmond, OP. (2005). The Transformation of Peace. Palgrave Macmillan. Schrich, L. (2004). The little Book of Strategic Peacebuilding. PA: Good Books. Vayrynen, R. (1991). New Directions in Conflict Theory: Conflict Resolution and Conflict Transformation. London: Sage.

165


8

KÜRESELLEfiME VE KÜLTÜRLERARASI ‹LET‹fi‹M

Amaçlar›m›z

N N N N N

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Endüstri toplumundan a¤ toplumuna kadar yaflanan toplumsal süreçleri k›saca tan›mlayabilecek, Yeni medya düzeni kavram›n› aç›klayabilecek, Yeni medya ve çal›flma hayat› iliflkisini betimleyebilecek, Yeni medyan›n toplumsal yaflam içindeki rolünü aç›klayabilecek, Yeni medya ve bireyleraras› iletiflim kavramlar›n› iliflkilendirebilecek bilgi ve becerilere sahip olacaks›n›z.

Anahtar Kavramlar • • • •

Yeni Medya Sosyal A¤lar Toplumsallaflma Dijital Göçmenler

• • • •

Web 2.0 Yöndeflme Dijital Yerliler A¤ Toplumu

‹çindekiler

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Yeni Medya ve Yeni Yaflam Biçimleri

• G‹R‹fi • ENDÜSTR‹ TOPLUMUNDAN A⁄ TOPLUMUNA • YEN‹ MEDYA DÜZEN‹ • YEN‹ MEDYA VE ÇALIfiMA HAYATI • YEN‹ MEDYA VE TOPLUMSAL YAfiAM • YEN‹ MEDYA VE B‹REYLERARASI ‹LET‹fi‹M


Yeni Medya ve Yeni Yaflam Biçimleri G‹R‹fi Yeni medyan›n toplumsal yaflama etkileri ve neden oldu¤u yeni yaflam biçimlerini tan›mlayabilmek için öncelikle geleneksel medyan›n yüzy›llard›r nas›l bir toplumsal ifllevi oldu¤una göz atmak gerekir. Bu bak›fl aç›s› ile irdelendi¤inde ise Daniel Bell’in (1996) ortaya koydu¤u ayr›mlama ön plana ç›kmaktad›r. Daniel Bell, insano¤lunun yaflad›¤› toplumsal geliflimi ifl ve toplumsal statü tan›mlar›ndaki dönüflümden yola ç›karak üç dönemde ele almaktad›rlar. Bu ayr›mlar, “endüstri öncesi toplum”, “endüstri toplumu” ve “endüstri sonras› toplum” olarak adland›r›l›r. Tabii ki bu tür bir ayr›m uygarl›k tarihinde insano¤lunun üretim sürecini göz önünde tutarak yap›lm›flt›r ve Endüstri Devrimi’nin önemini vurgulamaktad›r. Bell’in ortaya koydu¤u bu ayr›m›n yan›nda, Manuel Castells’in (2008) tan›mlad›¤› a¤ toplumu kavram›, yaflanan süreci anlamland›ran temel yaklafl›mlardan biridir. Yeni medyan›n toplumsal yap› ile olan iliflkisini ifade ederken bu yaklafl›mlar›n fark›nda olmak, geleneksel medya ile yeni medyan›n toplumsal düzenin kurulmas›nda ve süreklili¤inin sa¤lanmas›nda ne gibi etkileri olabilece¤ini ifade edebilmek için önem tafl›r. Endüstri Devrimi 18 ve 19. yüzy›l Avrupa’s›nda özellikle buhar gücüyle çal›flan teknolojilerin keflfiyle bafllar. Tar›m ve zanaata dayal› bir ekonomiden, sanayileflme süreçlerine, bir baflka deyiflle makine üretiminin egemen oldu¤u bir ekonomiye geçifl sürecini tan›mlar. 18. yüzy›lda ‹ngiltere’de alevlenen Endüstri Devrimi daha sonra bütün Avrupa’ya yay›l›r. Endüstri Devrimi’nin dünya tarihindeki önemi, kas gücünün yerini makinelerin almas› olarak bilinir. Bir baflka deyiflle bilimin uygulamaya geçmesiyle, insano¤lunun alet yapma olgusunun birleflmesi, yani techne’nin ön plana ç›k›fl›d›r. Techne, insano¤lunun beceri ve zanaatla ortaya ç›kard›¤› üretimdir ve Antik Yunan’da bütün sanatlar ve zanaatlar› içeren bir ifade olarak kullan›lm›flt›r (Artun, 2008). Endüstri Devrimi’nin bir baflka özelli¤i ise sadece üretim koflullar›nda de¤il, toplumsal s›n›flar›n da yeniden düzenlenmesinde ortaya ç›kard›¤› yeni sonuçlard›r. Bir yandan üretimde kas gücünün yerini makineler al›rken di¤er yandan bireylerin makineler ile olan iliflkisi üzerine yap›land›r›lm›fl yeni ifl düzeni, Bell’in yaklafl›m›n›n temellerini oluflturur.

Techne; belirli bir amac› olan, bu amaca ulaflmak için belirli bir yol ve yordam izleyen, belirli bilgilerden yararlanarak sonuç olarak birtak›m ihtiyaçlar› gideren ifllevsel tüm sonuçlar›n ya da ürünlerin elde edildi¤i tüm etkinlikler olarak tan›mlanabilir (Artun, 2008).


168

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

ENDÜSTR‹ TOPLUMUNDAN A⁄ TOPLUMUNA Endüstri Öncesi Toplum Endüstri Devrimi ile birlikte sadece üretim biçimleri dönüflmemifl, toplumun yap›s›nda önemli dönüflümler ortaya ç›km›fl, bireyin toplum içindeki iliflkilerini daha farkl› de¤iflkenler belirler olmufltur. Avrupa burjuvas› önemli oranda de¤iflime u¤ram›fl ve daha önce var olmayan bir iflçi s›n›f›n›n do¤mas›na yol açm›flt›r. Bu yeni toplumsal düzende ifl ve ifl koflullar› temel de¤iflken olarak öne ç›kmaktad›r. Yeni ifl koflullar›nda üretim süreçleri eskisine oranla bütünüyle dönüflüme u¤ram›flt›r. Endüstri Devrimi’ne kadar olan yaflam›nda birey, do¤aya karfl› bir savafl vermifl, bu savafl›nda ise kas gücünü kullanm›flt›r. Bell (1996), Endüstri Devrimi’ne kadar olan bu dönemdeki toplumsal yap›y›, “endüstri öncesi toplum” kavram› ile ifade eder ve ona göre insano¤lunun karakteri ve sosyal iliflkilerinin biçimi genelde yapt›¤› ifllerin türü taraf›ndan flekillenir. ‹nsano¤lunun toplumdaki yerini, o toplumdaki rolü belirler ve bu rol öncelikli olarak bireyin yapt›¤› iflle iliflkilidir. Endüstri öncesi toplumda birey bir bak›ma bir oyun oynamaktad›r. Bu oyun ise do¤ayla olan bir oyundur ve do¤aya karfl› oynanan bu oyunda insano¤lu kas gücünü kullanmaktad›r. Endüstri öncesi toplumda üretim do¤ay› sömürerek yap›lan bir üretimdir; üretilen ürünlerin kayna¤› do¤ad›r. Tar›m, madencilik, avc›l›k, ormanc›l›k gibi endüstri öncesi toplumda var olan ifller, do¤al kaynaklara dayan›r. ‹flin koflullar›n› da yine do¤a olaylar› belirlemektedir. Örne¤in mevsim, hava flartlar›, topra¤›n verimlili¤i, maden yataklar›n›n zenginli¤i gibi de¤iflkenler iflin koflullar›n› belirleyen temel ögelerdir. Endüstri öncesi yaflam do¤aya ve do¤al kaynaklara ba¤›ml› oldu¤undan, yaflam›n ritmi yine bu do¤al etkenlerle do¤rudan iliflkilidir. Endüstri öncesi toplumda yaflam›n›n ritmini do¤a belirlemektedir.

Endüstri Toplumu Ayd›nlanma: 17. ve 18. yüzy›llarda entelektüellerin bafllatt›¤›, önce Avrupa’da sonra Amerikan Kolonilerinde etkisini gösteren, bilimsel yöntemle aç›klanmaya çal›fl›lan bilgilerin, insan akl›n›n yozlaflm›fl gelenekçi fikirler ve inançla mücadelesine yine insan akl›na dayanan bir reform gelifltiren kültürel bir harekettir.

18. yüzy›l ‹ngiltere’sinde patlak veren Endüstri Devrimi, üretim süreçlerinin makinelerin yard›m› ile yap›lmaya baflland›¤› dönüflümü ifade eder. Teknik ve teknolojinin gelifliminin önce üretim biçimlerine katk›lar›, sonra ise ekonomik ve sosyal dönüflümlere neden oldu¤u etkileri tan›mlamak için s›kl›kla kullan›l›r. Endüstri Devrimi ço¤unlukla teknolojik determinist bir geliflme olarak gösterilse de temelinde ayd›nlanma felsefesinin getirdi¤i toplumsal dönüflüm vard›r ve bu dönüflüm endüstrileflme ile devam edegelmifltir. Bu bak›fl aç›s› ile incelendi¤inde Endüstri Devrimi hiçbir zaman sadece bir teknolojik dönüflümü ifade etmemifltir. Ayn› zamanda köklü bir ekonomik, politik ve toplumsal bir dönüflüm sürecine karfl›l›k gelir. Bell’in de ifade etti¤i gibi Endüstri Devrimi ile birlikte, insan yaflam›nda etkin bir rol oynayan ve bireyin karakterini, toplumsal rolünü belirleyen ifl biçimleri köklü bir flekilde de¤iflmifltir. Endüstri toplumunda kas gücünün yerini enerji ve makineler alm›flt›r. Endüstriyel toplumda insano¤lunun çevresi, yine insano¤lu taraf›ndan imal edilmifl ürünler ile bezenmifltir. Bu kez insano¤lu do¤aya karfl› de¤il, daha önce imal edilmifl, dönüfltürülmüfl bir do¤aya karfl› oyun oynamaktad›r. Endüstri toplumunda makine a¤›r basm›fl ve yaflama hakim olmufltur. Yaflam›n ritmi do¤al olaylar taraf›ndan de¤il, mekanikleflmifl bölümler taraf›ndan belirlenir olmufltur. Endüstri Devrimi’nde zaman kronolojiktir, saatin ayr›mlar› ile konumland›r›lm›flt›r. Kas gücünün yerini enerjinin almas›yla verimlilik artm›fl, yaflam bir bak›ma standartlaflm›flt›r. Enerji ve makineler iflin do¤as›n› de¤ifltirmifl, hünerler basit


8. Ünite - Yeni Medya ve Yeni Yaflam Biçimleri

169

bileflenlere ayr›lm›fl, geçmiflin zanaatkârlar›n›n yerini mühendisler ve makineler aras›ndaki çark görevini gören yar› kalifiye iflçiler alm›flt›r. Fakat bilinen bir gerçek de mühendislerin yeni bir makine üretmesiyle yar› kalifiye iflçisinin de iflinin son bulaca¤›d›r. ‹flçinin görevi, ancak mühendisin onun yerine bir makine tasarlamas›na dek sürebilir. Daha sonra onun yerini de bir makine alacakt›r. Yaflam fabrikalaflm›fl do¤aya karfl› bir oyundur. Dünya teknikleflmifl, rasyonelleflmifltir. Makineler belirleyicidir, yaflam›n ritmi mekanik olarak ilerlemektedir, zaman kronolojik, metodolojik ve hatta mekansallaflm›flt›r. ‹nsan gücünün yerini üretkenlik, az girdi ile ç›kt› elde edebilmek ve sanayi toplumlar›n›n temek özelli¤i olan kitlesel üretim için gerekli güç kayna¤› olan enerji alm›flt›r. Enerji ve makineler iflin do¤as›n› dönüfltürür (Bell, 1976).

Böyle bir sistemde art›k hüner ve zanaat›n çok büyük de¤eri yoktur. Hüner ve zanaat›n yerini do¤ru zamanda, do¤ru parçalar›n üretilmesi ve bir araya getirilmesi alm›flt›r. Endüstri toplumunda bireysel hünerden çok, kitlesel bir organizasyon ve koordinasyon önem kazan›r. Bir üretim sürecini bafl›ndan sonuna kadar yürüten zanaatkârlar›n yerini, üretim organizasyonu içinde s›n›rl› bir yeri olan ve kiflisel hünerlerine ihtiyaç duyulmayan yar› kalifiye iflçiler alm›flt›r. Üretim bireysel de¤il, kitleseldir. Bireyin tek bafl›na yapabilece¤inden daha fazla üretim makineler taraf›ndan yap›lmaktad›r. Böyle bir efl güdümlemede ancak sembolik iliflkilerden bahsedilebilir. Birey çal›flma yaflam›nda ve dolay›s›yla toplumda hüner ve zanaat› ile de¤il, bir diflli görevi gören nesne olarak yer almaktad›r. Toplumda bir diflli olarak yer alan birey, bazen kendinden daha büyük bazen ise daha küçük difllilerle iletiflim içindedir. Dolay›s›yla bireyleraras› iliflkilerde bir hiyerarfli ve bürokrasinin oldu¤undan söz etmek mümkündür. Bu ise yeni bir s›n›f yap›lanmas› anlam›n› tafl›r. Endüstri Devrimi var olan s›n›fsal düzeni bafltan afla¤› dönüfltürür. Sermaye ile ifl gücü aras›ndaki ç›kar çat›flmalar› artar. S›n›flar aras› ayr›mlar derinleflir. S›n›flar›n toplumsal yaflam içindeki yerleri, gündelik yaflam al›flkanl›klar›, serbest zaman ve ifl zaman› ayr›mlar› yapt›klar› ifl ve buna ba¤l› olarak bireyin ait olduklar› s›n›flar ile do¤rudan ilintili bir hâl al›r. Örne¤in makineler ile üretim süreçlerinin bir sonucu olan vardiya sistemi, ifl gücünü oluflturan toplumsal s›n›f›n yaflam biçimlerinde köklü de¤iflimlerin yaflanmas›na neden olur. ‹fl zaman› ve bofl zaman art›k makinelere uyumlu bir hâle gelir. Bu kesim için yaflam, gece ve gündüz gibi do¤aya dayal› yaflam›n biçimlerinden, makineye ve makinelerle üretim sistemine dayal› yaflam biçimlerine dönüflür. ‹flin temel yap› tafl› efl güdümlülük ve organizasyon biçimidir. Endüstri Devrimi ile birlikte yaflanan dikkat çekici bir di¤er geliflme ise kitle iletiflim araçlar›n›n toplumun tam merkezine oturacak bir öneme sahip olmaya bafllamas›d›r. 19. yüzy›l›n bafllar›ndan itibaren yeni teknolojiler kitle kavram› ile birlikte bir anlam kazanmaya bafllam›flt›r. Özellikle modern yüzy›l›n son dönemlerinde iyice önem kazanan kitle kavram›n›n toplumlar üzerindeki etkisi de ayn› derecede olmufltur. Kitle iletiflim araçlar› kendi kitle kültürünü yaratm›fl, Endüstri Devrimi ile birlikte yaflanan toplumsal dönüflümün toplum içindeki çimentosunu kitle iletiflim araçlar› atm›flt›r. Kitle iletiflim araçlar›n›n ortaya ç›kard›¤› kitle kültürü ile birlikte, sosyoekonomik dönüflüm süreci büyük bir ivme kazanm›fl, geleneksel medya hem kapitalizmin do¤ufluna hem de yerleflerek geliflmesine önemli olanaklar sa¤lam›flt›r. Art›k t›pk› fabrikada üretilen ürünler gibi kültürel ürünler de endüstrileflmifl, metalaflm›flt›r. Bu süreci Frankfurt Okulu temsilcileri kültür endüstrisi kavram› ile aç›klam›fllad›r.

Kültür endüstrisi: Kültürün kendisinin bir endüstri ve kültür ürünlerinin de meta’lar hâline geldi¤ini savunur.


170

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Kitle kültürü ögeleri, sanatsal biçimin bütünselli¤ine önem vermedi¤i için etkinin öncelikli hâkimiyetini düflünür. Öncelikli amac› gündelik yaflam›n s›k›c›l›¤›na karfl› geçici bir kaç›fl olana¤› sunmakt›r. Böylece anlaml› bir oyalanma ve zihinsel uzaklaflma sa¤layarak tam da bu zeminde sistemin süreklili¤ini sa¤lamaya katk›da bulunur. Frankfurt Okulu temsilcilerine göre kültür ile endüstrinin bilefliminden do¤an bu yeni ekonomik-toplumsal-siyasal gerçekli¤in elefltirel bir flekilde çözümlenmesi gerekir.

Endüstri Sonras› Toplum Endüstri öncesi toplum fiziksel insan gücüne, endüstri toplumu enerjiye ba¤›ml› bir yap› sergilerken endüstri sonras› toplum ise bilgi üzerine temellenir. Ancak, Bell için endüstri sonras› toplumun dönüflümü, bir devrimden çok bir yeniden yap›lanmad›r. Eski yap›n›n karakterinde ortaya ç›kan bir de¤iflimdir. Bu süreçte üç temel konu bafll›¤› dikkat çeker: • Ekonomide imalat sektöründen hizmet sektörüne olan dönüflüm • Teknolojide yeni bilimsel temelli sanayinin öne ç›k›fl› • Sosyolojik anlamda ise yeni seçkinlerin ortaya ç›k›fl› ve yeni tabakalaflma ilkelerinin do¤uflu (Polomo, 2007). Avrupa ve hemen ard›ndan Amerika’da yaflanan modernleflme sürecinin ve toplumsal dönüflümün ortaya ç›kard›¤› yeni bir döneme karfl›l›k gelen endüstri sonras› toplumda hem ifl tan›mlar›nda hem de sosyal tabakalaflmada anlaml› de¤iflimler olmufltur. ‹fl koflullar› bütünüyle de¤iflime u¤ram›fl, insan-makine iliflkisinin yerine makine-makine iliflkisi alm›flt›r. Endüstri sonras› toplum, hizmetler üzerine odaklanm›flt›r. Art›k toplumsal iliflkiler bir hasta-doktor, ö¤retmen-ö¤renci, al›c›-sat›c› gibi hizmet iliflkilerine dayanmaktad›r. Yine bir efl güdümlülük ve organizasyonun varl›¤›ndan söz edilse de toplumsal iliflkileri daha çok karfl›l›kl› iliflkilere, bir ifl birli¤ine dayand›rmak mümkündür. Endüstri sonras› toplum bu nedenle sosyal bir birim olarak bireysellikten çok toplumsal bir ifl birli¤inin oldu¤u komünal bir toplumdur. Böyle bir toplum yap›s›nda iliflkiler art›k simetrik de¤il asimetriktir. Bireyleraras› iletiflimin ba¤› de¤iflmifltir. Bu kurulan yeni ba¤ daha çok arac›n, yani kitle iletiflim arac›n›n özellikleri içinde geliflmifltir. Bireyleraras› iliflkiler art›k çok de¤iflkenli boyutlardad›r. Özellikle hizmet iliflkileri, nesnelerin yönetiminden çok daha zor bir ifltir. Bu iletiflimde ifl birli¤inin olabilmesi için kat›l›m bir ön kofluldur. Art›k insano¤lunun oynad›¤› oyun ne do¤a ile ne de üretilmifl do¤ayla oynanan bir oyundur. ‹nsano¤lu endüstri sonras› toplumda bir toplumsal kat›l›m ve ifl birli¤i gerektiren yeniden üretilmifl hatta yeniden ve yeniden üretilebilen bir do¤ayla oynamaktad›r. Endüstri sonras› toplumun en büyük olanaklar›ndan biri de do¤ay› yeniden üretebilmesinde, do¤ay› dönüfltürebilmesinde yatmaktad›r. Bell (1996), endüstri sonras› toplum kavram›n› befl temel boyut ve bileflen içinde aç›klamaya çal›fl›r. Bunlar: • Mal üretiminden hizmet sektörüne do¤ru bir de¤iflimin yafland›¤› ekonomik boyuttur. Endüstrileflme süreci tamamland›¤›nda ifl gücünün önemli bölümü çiftçilik, tar›m gibi sektörlerden imalat sektörüne do¤ru kayar. • ‹fl gücü vas›fs›z ve niteliksiz çal›flanlardan teknik ve profesyonel çal›flanlara do¤ru dönüflür. Bilim insanlar›, teknisyenler, mühendisler, sa¤l›k ve t›p personelleri ve benzer meslek gruplar› endüstri sonras› toplumun yap› tafllar› gibidir.


S‹ZDE 8. Ünite - Yeni MedyaSIRA ve Yeni Yaflam Biçimleri

SIRA S‹ZDE 171

• Toplumsal dönüflümler için al›nan politik kararlarda ve toplumun gelece¤iD Ü fi Ü N E L ‹ M nin planlanmas›nda kuramsal bilgi temel yap› tafl›d›r. • Teknolojik de¤erlerin kontrolü gelece¤i kurmak ad›na yönlendirilir. TeknoS O R U planlanabilojik geliflim kendili¤inden de¤il, toplumsal hedefleri gözeterek lir ve kontrol edilebilir hâle dönüflür. • Teknolojik geliflim s›radan de¤il, entelektüel bir çizgide sürer. D‹KKAT Endüstri sonras› toplumda bilgi temel yap›tafl› konumunda oldu¤u için bilginin üretimi çok önemlidir. Gelece¤i tasarlarken bilgi s›n›f›n›n çal›flma yaflam› içindeki SIRA S‹ZDE rolünün çözümlenmesi anlam tafl›r. Bilgi sadece üretim süreçlerinde de¤il, daha iyi bir yaflam kurmak için gerekli tüm toplumsal ve ekonomik alanlarda da baflvurulmas› gereken en temel ögedir. Bu nedenle sanayi sonras› toplum e¤itim ba¤›ml› AMAÇLARIMIZ bir toplumdur.

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

N N

K ‹ Tyaklafl›mlar› A P Ça¤dafl sosyoloji kuramc›lar›n›n, toplumsal olaylara getirdikleri farkl› okumak için M. Margeret Poloma taraf›ndan yaz›lan ve Hayriye Erbafl taraf›ndan Türkçeye çevrilen Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› adl› kitab› okuyabilir ve bu kitaptan edinece¤iniz bilgilerden yararlanabilirsiniz. TELEV‹ZYON

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

Williams (1989), endüstri sonras› ça¤› üç ana bafll›k alt›nda inceler. Bunlar: Mekanik ça¤, elektronik ça¤ ve nükleer ça¤ kavramlar› ile tan›mlan›r. Bu üç ana bafll›k ‹NTERNET Bell’in s›n›fland›rma sistemine yak›n olarak görülse de Williams’›n bu ayr›mlamas› daha çok teknolojik belirleyici bir bak›fl aç›s› içerir. Her ne kadar Williams, toplum ve teknoloji iliflkilerinde teknolojiyi belirleyici bir etken olarak gören “teknolojik determinizm”e önemli bir yan›lg› olarak yaklaflsa da gelifltirdi¤i mekanik, elektronik ve nükleer ça¤ ayr›mlamas›, teknolojik determinist bak›fl aç›s› içermekten kurtulamaz.

‹NTERNET

A¤ Toplumu A¤ toplumu Castells’in (2008) ortaya koydu¤u bir kavram olarak günümüz iletiflimine dayal› toplumsal yap›s›n› tan›mlamak üzere kullan›lagelen bir kavramd›r. A¤ toplumunun temel farkl›l›¤›, geleneksel iletiflim araçlar› yerine yeni medyay› kullanagelen, yeni medyan›n iletiflim olanaklar›n› gündelik yaflam› içine yerlefltirmifl ve belirli bir al›flkanl›k edinmifl olmalar›d›r. A¤ toplumu öncelikle di¤er toplumsal yap›lardan farkl› olarak küresel bir toplumdur. ‹çinde bulundu¤u a¤ sayesinde birey, küresel bir a¤›n parças› hâline gelir. A¤ toplumu, geleneksel kitle iletiflim araçlar›n› kullanan bilgi toplumundan farkl› olarak, küresel bir a¤da aktif bir oyuncu olarak yer al›r. McLuhan’›n geleneksel medya için gelifltirdi¤i küresel köy kuram›nda da izler kitle küresel bir köyün parças›d›r ancak bu küresel sistemde aktif olarak de¤il, pasif izleyici olarak yer al›r. Yeni medya kullan›c›lar› pasif izleyiciler de¤il, aktif kullan›c›lard›r. Bu nedenle a¤ toplumu edilgen bir yap› göstermez, aktif bir yap› sergiler. A¤ toplumunun parças› olan bireyler neden geçmiflte oldu¤u gibi pasif izleyiciler SIRA S‹ZDE de¤il, aktif kullan›c›lard›r?

1

Ü fi Ü N E L ‹ M Castells’in ifadesiyle enformasyon devriminden sonra art›kDendüstriyel bir toplumdan de¤il, enformasyonel bir toplumdan söz edilebilir. Yine Castells, McLuS Osav›ndan R U han’›n kitle iletiflim araçlar› insan uzuvlar›n›n bir uzant›s› oldu¤u yola ç›karak, bilgisayarlar› “insan akl›n›n uzant›s›” olarak tan›mlar. Bilgisayarlar; zihinler ile makinelerin aras›nda oluflan kaynaflman›n ürünleridir. A¤ toplumunun en önemD‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

N N

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ


172

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

li araçlar›ndan biri olan bilgisayarlarla birlikte “do¤ma, yaflama, ö¤renme, çal›flma, üretme, tüketme, hayal etme ve hatta kavga etme, afl›k olma” gibi tüm insana ait edimler kökten de¤iflime u¤ramaktad›r. A¤ toplumunda bilgi baflka ürün ve hizmetleri üretebilmek için gerekli bir ham madde olarak yer almaz, bunlar›n yan›nda temel olarak yine bilgi teknolojilerinin geliflmesine katk›da bulunacak bir ön haz›rl›k olarak vard›r. Her bilgi paylafl›labilir ve gelifltirilebilir oldu¤u sürece anlaml› ve önemlidir. A¤ toplumu, üretti¤i teknolojileri kendi geliflimini sürdürmek için kullan›r. Bu nedenle sürdürülebilirlik kavram› a¤ toplumunun olmazsa olmaz terimlerinden biridir. Bu kavram hem yeni medya teknolojilerinin yeniden üretilebilir ve gelifltirilebilir olmas›na hem de bu medyay› kullanan tüm toplumsal, kültürel ve ekonomik üretim biçimlerinin sürekli¤inin sa¤lanmas›na karfl›l›k gelir. A¤ toplumunda üretilen tüm deSIRA S‹ZDE olmal›d›r. Tüm iletiflim biçimlerinin temel noktas› sürdürüle¤erler sürdürülebilir bilirlik üzerinedir. Bu ise yeni medyan›n kesintisiz ve çift yönlü iletiflim olanaklar› sayesinde olanakl› bir hâl al›r. Yeni medyan›n bu kendine özgü olanaklar› saD Ü fi Ü N E L ‹ M yesinde, a¤ toplumunda üretilen tüm de¤erlerin yine yeni medya ve benzer enformasyon/üretim teknolojileri kullanarak sürdürülebilir üretim süreçlerine döS Otemel R U hedeftir. nüfltürülmesi A¤ toplumu ile birlikte sadece iletiflim sistemi bafltan afla¤›ya yenilenmemifltir, ayn› zamanda D ‹ Ktüm K A T sosyoekonomik örgütlenme sistemi de köklü bir de¤iflime u¤ram›flt›r. Daha sonra da belirtilece¤i üzere, yeni medya çal›flma yaflam›n›n ritmini dönüflüme zorlam›fl, üretim biçimlerini, ifl ve çal›flma kavramlar›n›n tan›mlar›n› yeSIRA S‹ZDE niden sorgulamaya yol açm›flt›r. Ayn› flekilde toplumsal örgütlenme biçimlerinde de farkl› sosyal medya uygulamalar› ile yüz yüze iletiflim olanaklar›ndan çok daha farkl› bir iletiflim boyutu; insanlar›n evlerinde gündelik yaflam›n bir parças› olarak AMAÇLARIMIZ deneyimlenir bir hâle gelmifltir.

N N

A¤ toplumunun K ‹ Tfarkl› A P toplumsal göstergeleri hakk›nda daha fazla bilgi edinmek için Manuel Castells taraf›ndan yaz›lan ve Ebru K›l›ç taraf›ndan Türkçeye çevrilen A¤ Toplumunun Yükselifli adl› kitab› okuyabilir ve bu kitaptan edinece¤iniz bilgilerden yararlanabilirsiniz. TELEV‹ZYON

YEN‹ MEDYA DÜZEN‹ Yeni medya düzeni kavram›; gündelik yaflam›n bir yandan yeni medya araçlar› taraf›ndan yeniden flekillendi¤i, di¤er yandan da yeni medya araçlar›n›n da bu ye‹NTERNET ni yaflam biçimine uyumlu bir flekilde tasarland›¤› 2000’li y›llar›n teknoloji ve iletiflime dayal› yeni yaflam biçimlerini tan›mlar. Yeni medya düzeninde bu karfl›l›kl› etkileflim çift yönlü süregelmifltir. Teknoloji bir yandan yaflam›n ritmini do¤rudan etkilerken di¤er yandan da teknolojinin geliflim çizgisini dönüflen, de¤iflen, evrilen yeni yaflam biçimleri belirler olmufltur. Bu karfl›l›kl› etkileflim sayesinde teknolojik yenilikler için flirketler yat›r›m maliyetlerini geri alabilecekleri finansal kaynaklara rahatl›kla eriflebilmifl, toplumu oluflturan bireyler ise bir endüstri ürünü olarak sat›n ald›klar› yeni medya araçlar›ndan beklentilerinden fazlas›n› bularak, gündelik yaflamlar›nda daha önce sahip olmad›klar› yeni olanaklara kavuflmufllard›r. Yeni medya düzeninin tekno-ekonomik boyutunun olgunlaflmas›n› sa¤layan bu güçlü yap›, bu sektöre yat›r›m yapan flirketler için önemli bir cazibe merkezi olufltururken di¤er yandan da toplumun dönüflüm ivmesini h›zland›ran, toplumun tamam›n› bir a¤ toplumu hâline dönüfltüren finansal kayna¤› da yarat›r hâle gelmifllerdir. Bu karfl›l›kl› memnuniyet sarmal›ndan ortaya ç›kan sonuç ise say›sal iletiflimin olanaklar›na sahip olan bireylerin say›s›ndaki h›zl› art›fl ve bu bi-


8. Ünite - Yeni Medya ve Yeni Yaflam Biçimleri

173

reylerin oluflturduklar› a¤ toplumu ile bu toplumun yaratt›¤› sinerjiden ortaya ç›kan yeni yaflam biçimleridir. Castells (2008) bu durumu “80’lerden sonra kapitalizmin yeniden yap›lanmas›nda enformasyon devriminin oynad›¤› kilit rol” olarak aç›klar. ‹leri kapitalist düzen ile teknoloji devriminin ç›karlar›n›n örtüfltü¤ü bu ortamda karfl›l›kl› etkileflim kaç›n›lmazd›r ve bu güçlü etkileflim her iki sistemi de oldu¤undan çok daha güçlü hâle getirmifltir. Bu süreçte özellikle kapitalist toplumlarda devletlerin tercihleri ve politikalar› da önem tafl›maktad›r. Enformasyona dayal› kalk›nma biçimlerini uygulamaya çal›flan devletler için yeni medya düzeni, sadece sosyopolitik de¤il, ayn› zaman sosyoekonomik bir tercihtir. Kuflkusuz, bilgi ve enformasyon bütün kalk›nma biçimlerinde kritik unsurlard›r; çünkü üretim süreci her zaman belirli bir bilgi düzeyine ve enformasyonun ifllemesine dayal›d›r. Ancak, enformasyonel kalk›nma biçimine özgü olan fley, bilginin üzerine bilgi gelmesi eyleminin bizzat üretkenli¤in ana kayna¤› olmas›d›r (Castells, 2008; 20).

Yeni medya düzeninde arac› kullanan kifliler, izler kitle olarak tan›mlanmazlar. Do¤rudan kullan›c› kavram› ile ifade edilirler. Bunun nedeni ise yeni medya araçlar›n›n geleneksel medyada al›fl›k olundu¤u gibi tek yönlü iletiflim süreçleri üzerine yap›land›r›lmamas›, aksine çift yönlü bir iletiflim ortam› sunarak her bireyi ayn› zamanda bir “kaynak” hâline dönüfltürebilmesidir. Bu nedenle a¤ toplumunun ortaya ç›kard›¤› yeni medya düzeninde, geleneksel medyada oldu¤u gibi dikey bir yap›lanma de¤il, yatay bir yap›lanma vard›r. Yeni medya araçlar›ndan bir tanesine sahip olan ve a¤da yer alabilen herkes, hem bir al›c› ve ayn› zamanda kaynakt›r. Bu nedenle de yeni medya içerikleri, geleneksel medyada oldu¤u gibi belirli profesyoneller taraf›ndan belirli amaçlarla üretilmifl içerikler de¤ildir, aksine kullan›c› taraf›ndan üretilmifl içeriklerdir. Kullan›c› taraf›ndan üretilmifl içeriklerin üç temel özelli¤i dikkat çekicidir. Bunlar: • Kullan›c› içerikleri a¤ üzerinde yay›mlanm›fl olmal›d›r. A¤ üzerinde yer almayan fakat kullan›c›lar taraf›ndan üretilmifl birçok medya içeri¤inin varl›¤› olas›d›r ancak bu içeriklerin bir kullan›c› taraf›ndan üretilifl yeni medya içeri¤i olarak de¤er kazanabilmesi için içeri¤in bir flekilde yeni medya araçlar›ndan herhangi biri ile paylafl›lm›fl ya da yay›mlanm›fl olmas› gerekir. • Kullan›c› içeri¤inin di¤er içeriklerden farkl› olarak bireyler taraf›ndan yarat›c› bir efor sonucunda ortaya ç›kar›lm›fl olmas› gerekir. Ortaya ç›kan içeri¤in ilk ç›k›fl noktas› özgün olmayabilir. Daha önce var olan bir medya metni kullan›c› taraf›ndan yeniden ifllenmifl ve yeni bir medya içeri¤ine dönüfltürülmüfl de olabilir. Buradaki belirleyici farkl›l›k, medya içeri¤inin bütünüyle biricik olmas› de¤il, ilk ç›k›fl noktas› özgün olmasa bile, içeri¤i üreten ya da yorumlayan kullan›c›n›n kendi yorumunu ortaya koyabilmesidir. Çünkü bu süreç içinde medya içeri¤i ilk ba¤lam›ndan koparak, kullan›c›n›n ona kazand›rd›¤› yeni ba¤lama devflirilir. Bu süreç içerisinde kullan›c›n›n medya içeri¤ine yapt›¤› dokunufl, bu içeri¤i kullan›c› üretimi bir içerik hâline sokar. • Profesyonel rutin ve uygulamalar d›fl›nda amatör bir üretim biçimi, kullan›c› içeri¤inin olmazsa olmaz kurallar›ndan biridir. Bu süreç içerisinde kullan›c›n›n üretti¤i içerikten para kazanmak gibi profesyonel bir beklenti içinde

Kullan›c› taraf›ndan üretilmifl içerik: Web 2.0 uygulamalar›n›n olanak sa¤lamas›yla birlikte a¤ ortam›nda oluflturulan tüm say›sal video, bloglar, podcastler, forumlar, yorum siteleri, sosyal a¤lar, mobil ve telefon foto¤raf uygulamalar› ve Wikiler gibi uzmanlaflm›fl profesyoneller de¤il de bizzat a¤da yer alan kifliler taraf›ndan üretilmifl ve paylafl›lm›fl içeriklerin tümüdür.


174

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

olmas›, üretilen ürünü bir kullan›c› içeri¤i olmaktan ç›karacakt›r. Kullan›c› içeri¤inin üretilmesindeki temel motivasyon nedenleri kiflileraras› iletiflim kurma, ün ve prestij kazanma, bireyler taraf›ndan kabullenme, tutku, kendini ifade etme iste¤i, var olma mücadelesi gibi nedenler say›labilir. Bu nedenler d›fl›ndaki tüm maddi ç›kar sa¤lamak üzerine kurulmufl profesyonel beklentiler, üretilen içeri¤i kullan›c› içeri¤i tan›m› kapsam›nda uzaklaflt›racakt›r (Oecd, 2007). Günümüz ‹nternet içerikleri göz önüne al›nd›¤›nda bütün varl›¤›n› sadece kullan›c› içerikleri üzerine yap›land›ran oluflumlar oldukça dikkat çekicidir. Bunlardan en çarp›c› olanlar› ise sosyal a¤lard›r. Özellikle Türkiye’deki yayg›n kullan›m oranlar› dikkate al›nd›¤›nda, sosyal a¤lar konusunu ayr› bir bafll›k alt›nda özetlenmesinde fayda vard›r. SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

2

Türkiye’de s›kl›kla kullan›lan sosyal a¤lar hangileridir ve bu a¤lar›n en temel özellikleri SIRA S‹ZDE nelerdir? D Ü fi Ü N E L ‹ M VE ÇALIfiMA HAYATI YEN‹ MEDYA

Castells (2008), yeni medya teknolojilerinin h›zl› gelifliminin ard›ndan oluflan yeni S O R U enformasyon teknolojisi devrimi kavram› ile aç›klamaya çal›ekonomik koflullar› flan kuramc›lardan biridir. Ortaya ç›kan yeni toplumsal düzeni sadece sosyolojik boyutlar› ile de¤il, ekonomik koflullar› ile de çözümlemeye çal›fl›r. Günümüz ekoD‹KKAT nomisini dönüflüme zorlayan dinamikler aras›nda sadece küresel eriflim olanaklar›n›n artmas› de¤il, ayn› zamanda a¤ teknolojisinin geliflmesi ile ortaya ç›kan örgütS‹ZDE sel yap›dakiSIRA dönüflümlerin de önemli rolü vard›r. Tüm bu süreçleri enformasyon teknolojisi devrim bafll›¤› alt›nda toplaman›n temel nedeni de budur. Çünkü bu kavram sosyolojik ve ekonomik aç›l›mlar› iç içe bar›nd›ran köklü bir de¤iflimi vurAMAÇLARIMIZ gular. ‹flte 2000’li y›llar›n bilgi teknolojilerinin yeniden yap›land›r›ld›¤› ve tüm ekonomik uygulamalar›n merkezinde bilgi teknolojilerinin yer ald›¤› günümüz ekonomik düzeniK“yeni kavram› ile an›l›r (Zagler, 2002). Yeni ekonomi kavra‹ T Aekonomi” P m› da t›pk› yeni medya gibi ortaya ç›kan köklü bir dönüflümü vurgulamak için kullan›l›r. Bu köklü de¤iflimin temellerinde ise bilgiye dayal› üretim süreçleri, say›sallaflma, a¤ Tba¤lant›l› E L E V ‹ Z Y O Nyap›, kolay ve h›zl› eriflim, küresel efl zamanl›l›k gibi kavramlar yer al›r. A¤ toplumunun ekonomik yap›lanmas›nda dikkat çeken ilk unsur teknoloji ba¤›ml› bir ekonomiye dayal› olmas›d›r. Öyle ki küresel ya da yerel ekonomilerin ‹ N T E R Niçin E T teknolojik olanaklar›n kullan›m› bir gereksinimden çok, bir sa¤l›kl› ifllemesi ba¤›ml›l›k fleklindedir. Bu ba¤›ml›l›¤›n sacayaklar›n› da bilgi, teknoloji ve bu olanaklar›n yönetime aktar›lma kapasitesi, yani ifllenebilme becerisi oluflturur. fiirketler için bilgi ve teknolojinin ifllenmesi baz› konularda önemli f›rsatlar› da beraberinde getirmifltir. Endüstri sonras› toplumunun önemli kavramlar›ndan biri olan verimlili¤in yerini, kârl›l›k ve flirketlerin stok de¤erlerindeki art›fl›n almas› bunlardan biridir. Yine yeniden yap›lanan flirketlerin rekabet gücü ve bu gücün enformasyon teknolojileri sayesinde h›zla test edilebilmesi olana¤› bilgi teknolojileri sayesinde gitgide kolaylaflm›flt›r. Belli bir mali ortamda piyasa rakamlar› ile kar› artt›rmak için izlenebilecek dört farkl› yöntemde de bilgi teknolojilerinin etkisini görmek mümkündür. Üretim maliyetlerini düflürmek, verimlili¤i artt›rmak, piyasay› geniflletmek ve sermayenin geri dönüflümünü h›zland›rmak olarak s›ralanan bu dört öge içinde geliflen bilgi teknolojilerinin önemli dönüflümler yaratt›¤› bilinmektedir. Castells (2008), bu dört

N N


8. Ünite - Yeni Medya ve Yeni Yaflam Biçimleri

madde aras›ndan piyasay› geniflletmek kavram›n› di¤erlerinden biraz daha öne ç›kar›r. Gerçekten de bilgi teknolojilerinin gelifliminin piyasalar›n geliflimi aç›s›ndan ne kadar önem tafl›d›¤› son çeyrek yüzy›lda en s›k rastlanan örneklerden biri olmufltur. Çünkü 2000’li y›llar›n rekabet ortam›nda flirketlerin yeni piyasalar açabilmeleri için küresel bir a¤›n içinde olmalar› neredeyse bir ön kofluldur. Castells’in ifadesi ile “Enformasyonel üretim küreseldir. Küresel bir ekonomi, dünya ekonomisinden farkl›, yeni bir tarihsel gerçekliliktir” (2008; 127). T›pk› Endüstri Devrimi’nde, endüstri gücüne ulaflm›fl flirketler ile di¤erleri ars›ndaki fark›n aç›lmas›nda yafland›¤› gibi enformasyon devriminde de bilgi teknolojilerini kullanan flirketler ile kullanamayan flirketler aras›ndaki ayr›m gitgide daha da artm›flt›r. Bilgi teknolojileri bu aç›dan rekabet gücünü oluflturan temel ögeler aras›nda yerini alm›flt›r. Teknolojik kapasite ve altyap› ile yetenekli insan kaynaklar›n›n yan›nda, bilgi teknolojilerinin yetkin kullan›m› da rekabet gücünün bafll›ca kaynaklar›ndan biri hâline gelmifltir. Bilgi teknolojisinin ortaya ç›kard›¤› a¤ yap›lanmas› ile birlikte ekonomiyi oluflturan küresel ve bölgesel flirketlerin örgütlenmesinde de önemli de¤iflimler ortaya ç›km›flt›r. Dünya ekonomisine yön veren küresel flirketler bu a¤ yap›lanmas› sayesinde üretim süreçlerini bölgesel flirketler aras›nda paylaflt›rarak küre/yerel bir yap›lanmaya yönelmifltir. Bu yap›lanma yerel bir ekonomik de¤er oldu¤u kadar, küresel bir ekonominin de önemli bir parças›n› oluflturabilecek yeni örgütlenme flemas›na karfl›l›k gelmektedir. Bu yeni yap›lanmada birçok orta ölçekli yerel flirketlerin küresel ekonomi içinde rol oynayabilmesi için eskisine oranda daha fazla flans› oldu¤u söylenebilir. Bu geliflim sürecinde küresel ekonominin dengelerini oluflturan ve yön veren iki önemli sektör dikkat çekicidir; bu sektörler enformasyon teknolojisi ve finans sektörleridir. Enformasyon devrimi, finans sektörünü küresel bir boyuta tafl›m›fl, finans maliyetleri azalm›fl, finans sektörü ile yat›r›m› aras›ndaki engeller ve arac›lar ortadan kalkm›flt›r. Tüm bunlar›n ötesinde enformasyon teknolojileri ile birlikte sadece finans sektöründe de¤il, tüm flirket yap›lanmalar›nda önemli bir yap›sal dönüflüm göze çarpmaktad›r. Bu ise dikey yap›lanmadan yatay yap›lanmaya geçifl olarak tan›mlanabilir. Bu dönüflüm sürecini tan›mlayan temel ögeler ise • ‹flin de¤il, sürecin etraf›nda örgütlenme, • Merkezle uyumlu ancak merkezden ba¤›ms›z bir yap›, • Dikey de¤il, kendi kendini yönetebilen yatay bir hiyerarflik düzen, • Daha güçlü bir ekip yönetimi, performansa dayal› ödüllendirme sistemi, • Müflteri ve tedarikçilerle daha güçlü bir iletiflim, • Tüm çal›flanlar için önem kazanan yaflam boyu e¤itim ve, • Tüm bu süreçler için temel olan sürdürülebilirlik ilkeleridir. Bu ilkelerin ço¤u enformasyon devriminden sonra sadece flirketler için de¤il, tüm kurum ve kurulufllar için dikkate al›nan temel kavramlar hâline gelmifl, yeni ekonomik düzenin ortaya ç›kard›¤› yeni yönetim biçimlerinin de temellerini oluflturmufltur. Bu küresel a¤ yap›lanmas›nda flirketler için dikkat çeken en önemli ad›mlardan biri de ‹nternet üzerinden yap›lan sat›fl olanaklar›d›r. Özellikle yeni enformasyon teknolojisi ile ilgili flirketlerin kalbinde ‹nternet ortam› bulunmaktad›r. Enformasyon flirketleri hem ‹nternet teknolojisinin altyap›s›ndaki geliflimi h›zland›rmak için hem de bireysel kullan›c›lar›n bu a¤ içinde daha fazla yer alabilmelerine olanak sa¤lamak için ayn› hedefleri gözeten üretim stratejileri üzerinde birleflirler. Bu strateji için dört önemli sacaya¤› dikkat çekmektedir:

175


176

Kullan›c› profili: Kullan›c›lar›n bir a¤a üye olabilmek için tan›mlamak zorunda olduklar›; yafl, cinsiyet, ikamet bilgileri, e¤itim durumu, mesle¤i, ilgi alanlar›, zevkleri gibi kiflisel özellikleri hakk›nda bilgiler içeren web tabanl› formlar›n genel ad›d›r.

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Bunlardan ilki a¤ teknolojilerinin geliflimini h›zland›racak küresel donan›mlar› üreten flirketlerdir. ‹nternet’in altyap›s›n› sa¤layan telekomünikasyon flirketleri, ‹nternet servis sa¤lay›c›lar› gibi yap›lanmalar bu flirketlere örnek gösterilebilir. Ço¤unlukla bu flirketler çok uluslu bir yap›lanma içinde olabilir. Bu flirketler ‹nternet’in bel kemi¤ini olufltururlar, TTNet, Türk Telekom gibi flirketler bunlara örnek gösterilebilir. ‹kincisi, a¤ teknolojilerinde daha fazla kiflinin, daha h›zl› ifllem görebilmesi için küresel yaz›l›m üreten flirketlerdir. ‹nternet altyap› uygulamalar› üreterek, küresel bir kullan›c› profili gelifltirirler ve milyonlarca kiflinin ayn› dili kullanarak iletiflebilmesi için gerekli ortak bilgisayar dilini olufltururlar. Bilgisayar yaz›l›mlar› üreten Microsoft, Netscape, Adobe gibi flirketler bunlara örnek gösterilebilir. Üçüncüsü, do¤rudan ticaret yapmak yerine, web üzerinde sunduklar› ücretsiz hizmetlerle, üyelik, komisyon gibi ikincil yoldan gelir elde etmeyi planlayan a¤ flirketleridir. Medya komisyonculuk flirketleri, ikinci el ürün sat›fl siteleri bunlara örnek gösterilebilir. Dördüncü örnek ise ‹nternet sektörünün gelece¤ini oluflturan flirket yap›lanmalar› olarak kabul edilebilir. Bu flirketler kendi ekonomik varolufllar›n› web üzerinden sürdüren, web tabanl› ekonomik ifllemler gerçeklefltiren, ticaret geleneklerini e-ticaret üzerine yap›land›ran flirketlerdir. Amazon, Hepsiburada gibi flirketler, bu yap›lanma için birer örnek oluflturabilir (Catells, 2008). Yeni iletiflim teknolojilerinin çal›flma yaflam›na girmesiyle birlikte, bu teknolojilerin ifl ve iflin sürdürülebilirli¤ine de önemli etkileri oldu¤u gözlemlenmifltir. Öncelikte bu teknolojilerin zaman-mekân s›n›r›z iletiflim gücü ile birlikte, ifl kavram›n›n tan›m› bütünüyle de¤iflmifltir. ‹fli net olarak tan›mlaman›n önemi artm›fl, çal›flanlar daha berrak görev tan›mlar›na ihtiyaç duyar olmufl, iflin bafllang›ç ve bitifl süreçleri araç ba¤›ml› hâle gelmifltir. Yeni iletiflim teknolojilerinde ifl süreçleri eskisi gibi kesintisiz de¤il, kesintili bir sürece dönüflmüfltür. Araca ba¤l› farkl› iletiflim olanaklar› sayesinde her zaman-her yerde iletiflim olana¤›, ifl süreçlerinde uzak iletiflim nedenlerinden dolay› s›kl›kla kesintiye u¤rar bir hâl alm›flt›r. Öte yandan yine iletiflim teknolojileri sayesinde çal›flanlar›n çok görevli (human multitasking) olarak tan›mlanan ayn› anda birden fazla ifli sürdürebilme becerileri geliflmifltir. Bu becerilerin geliflmesinde ise yeni iletiflim teknolojileri temel de¤iflken olarak yer alm›flt›r. Zaten çok görevli kavram› da bilgisayarlar›n ayn› anda birden fazla ifl görebilen (computer multitasking) yap›lar›ndan devflirerek al›nm›flt›r. Yeni iletiflim teknolojilerinin çok görevli yap›s›, bu teknolojileri kullanan kiflileri de ayn› anda birden fazla ifli sürdürebilme, yönetebilme ve gözlemleyebilme gibi becerilere sahip olmaya yönlendirmifl, araç-kifli uyumlulu¤unun sa¤lanmas› ile yeni çal›flma düzeninde çok görevlilik kavram› önem kazanm›flt›r. Yeni iletiflim teknolojileri sayesinde ifl zaman› ile bofl zaman aras›ndaki ayr›mlar da ortadan kalkmaya bafllam›fl, kiflinin ulafl›labilir oldu¤u her zaman ya da çal›flanlar›n a¤ ortam›nda çevrim içi olabildikleri her dakika, iletiflim içinde olabilmeleri sa¤lam›flt›r. ‹fl zaman ile bofl zaman aras›ndaki s›n›rlar›n bulan›klaflmas› ile birlikte çal›flma düzenlerinde de önemli farkl›l›klar›n yafland›¤› gözlenmektedir. Art›k mesai saatlerinde aç›k olan flirketlerin yerini, 24 saat hizmet veren flirket yap›lanmalar› alm›flt›r. Yeni medyan›n çal›flma süreçlerine bir di¤er etkisi ise ifl ile mekân aras›ndaki ba¤› yeniden düzenlemesinde yatmaktad›r. Bilindi¤i gibi yeni medya sadece zaman ba¤›ms›z de¤il, ayn› zamanda mekân ba¤›ms›z bir iletiflim süreci sunabilmektedir. Bu nedenle daha önce var olan tek mekânl› ifl kavram›, özellikle tafl›nabilir yeni iletiflim teknolojileri ile sürdürülebilen meslekler için mekân k›s›tlamas› olma-


8. Ünite - Yeni Medya ve Yeni Yaflam Biçimleri

yan ifllere dönüflmüfltür. ‹fl, a¤a ulafl›labilen, teknolojinin tafl›nabildi¤i her yerde icra edilebilen bir u¤rafla dönüflmüfltür. Yeni medyan›n ulaflabildi¤i her yer bir ifl yerine dönüflür. Hatta a¤ toplumunda zaman mekân s›n›rs›z mesleklerin di¤erlerine oranla daha fazla ra¤bet gördü¤ü, yükselifle geçti¤i de söylenebilir.

YEN‹ MEDYA VE TOPLUMSAL YAfiAM Yeni medyan›n toplumsal yaflama etkisini incelemeden önce, kavram olarak toplumsallaflman›n ne oldu¤unu ve nas›l bir süreç içinde yafland›¤›n› hat›rlamakta fayda vard›r. Toplumsallaflma kavram› sözlük anlam› karfl›l›¤› olarak “bireyin kiflilik kazanarak belli bir toplumsal çevreye haz›rlanmas›, toplumla bütünleflmesi süreci, sosyalleflmesi” ifadesi ile tan›mlan›r. Toplumsallaflma, bireyin içinde do¤du¤u topluma adaptasyonu, bu toplum içinde yaflam›n› sürdürebilmek için kendine özgü bilgi ve beceriler kazanarak, toplumun bir parças› olabilmesi sürecidir. Tüm bu süreçler, insan› sadece biyolojik bir varl›k olmaktan ç›kararak, toplumsal bir varl›¤a dönüfltürür. Bu süreç içinde toplumsal de¤er ve normlar› ö¤renmesi, içinde bulundu¤u toplumun bir parças› hâline gelebilmesi, insani de¤erler kazanmas› gibi temel ögeleri içerir. Toplumsallaflma sürecinde birey topluma ait de¤er ve normlar› ö¤renir. Genel geçer norm davran›fl kal›plar› hakk›nda fikir sahibi olur ve toplumun bir parças› olabilmek için gerekli davran›fl kal›plar› hakk›nda fikir yürütmeye bafllar. Bu süreç sadece bir ö¤renme süreci de¤ildir, ayn› zamanda gerekli olan davran›fl kal›plar›n› içsellefltirme ve bütünleflme sürecidir. Toplum ve birey aras›ndaki bu etkileflim bu nedenle uzun soluklu homojen bir yap› içerir ve kesintisiz olarak ölene kadar devam eder. Bu nedenle insano¤lunun do¤umundan ölümüne kadar toplumsallaflan bir varl›k oldu¤unu belirtmek yanl›fl olmayacakt›r. Toplumsallaflma yaflam›n tüm evrelerini kapsayan, bitmeyen bir süreç olarak tan›mlanabilir. Sosyoloji kuramc›lar› toplumsallaflma süreçlerini farkl› kademeler ile aç›klar. Bu kademeleri birincil ve ikincil toplumsallaflma kavramlar› ile ifade etmek mümkündür. Birincil toplumsallaflma; insano¤lunun çevresine ayak uydurmak için gereksinim duydu¤u hayat ve dünya bilgisinin de temellerinin at›ld›¤› döneme karfl›l›k gelir. Birincil toplumsallaflma sürecinde bireyin dünyas›na uyumunun esaslar› ortaya konur ve bireyin yaflam›n› do¤ru flekilde sürdürebilmesi için yerine getirmesi gereken görev yap›lan›r. Yine bireyin kendisine ve çevresine olan temel güven duygusunun oluflmas› bu döneme karfl›l›k gelir. Birincil toplumsallaflma bu nedenle anne karn›nda bafllar ve ileri çocukluk dönemine kadar süregider. Bu süreç içinde çocu¤un toplum içinde edindi¤i ilk roller ve bu roller çerçevesinde gelifltirdi¤i davran›fl biçimleri birincil toplumsallaflmaya karfl›l›k gelen süreçlerdir. Ayr›ca, sosyal yaflant›s› içinde kendi ald›¤› rollere karfl›l›k, karfl›s›ndaki kifli ve gruplardan bekledi¤i rol ve davran›fl modelleri de bireyin ilk toplumsallaflma sürecinde yaflad›¤› süreçlerdir. Bu aç›ndan bak›ld›¤›nda aile birincil toplumsallaflma sürecinin ilk temel ögesidir. Daha sonra okul, ilk arkadafl çevresi ve ailenin yak›n›nda olan di¤er yak›n çevreler, bireylerin birincil toplumsallaflmas›nda aktif rol oynayan sosyal gruplard›r. ‹kincil toplumsallaflma ise bireylerin toplum içindeki yerlerinin pekiflmesinde önemi olan kurumsal alt dünyalar›n özümsenmesine karfl›l›k gelir. Bir bak›ma ikincil toplumsallaflma, özümsenmifl alt dünyalar ile bireyin iliflkisi taraf›ndan yap›lan›r. ‹kincil toplumsallaflma sürecinde bireyin toplum içinde de¤iflen rollerine karfl›l›k

177


178

Web 2.0: O’Reilly Media taraf›ndan 2004’te kullan›lmaya bafllanan ve ikinci nesil ‹nternet hizmetlerini - toplumsal iletiflim sitelerini, Wikileri, iletiflim araçlar›n›- bir baflka ifade ile ‹nternet kullan›c›lar›n›n ortaklafla ve paylaflarak yaratt›¤› sistemi tan›mlayan kavramd›r.

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

gelifltirdikleri farkl› davran›fl biçimleri yer al›r. Bu süreçte de¤iflkenlik gösteren toplumsal iliflkiler içinde bireyin farkl› rolleri üstelenebilmesi becerisini gösterir. Bireyin bir anne ya da baba olarak toplumdaki rolünün hemen ard›ndan bir doktor ya da bir ö¤retmen olarak toplumsal rolünün nas›l geliflti¤i ve hemen ard›ndan trafikte bir sürücü olarak toplumsal rol ve görevlerinin neler oldu¤u gibi de¤iflkenler ikincil toplumsallaflma sürecinin konular› aras›ndad›r. Burada bireylerin farkl› durumlarda, farkl› kiflilere ve gruplara karfl› oluflturduklar› davran›fl biçimleri aras›nda ne tür de¤iflkenlikler yafland›¤› ve bu de¤iflkenlikler içinde bireyin kendi konumunu topluma göre nas›l yap›land›rd›¤› önem tafl›r. Bireylerin ayn› ya da farkl› mekânlarda, ayn› ya da farkl› kiflilere karfl›, ayn› ya da farkl› roller içinde edindikleri ve gösterdikleri tüm davran›fl biçimleri ikincil toplumsallaflma süreçleri içinde yer al›r. Bireylerin toplumsallaflmas›na yeni iletiflim teknolojilerinin etkisi konusunda ortaya at›lan ilk görüfller, yüz yüze olmayan tüm iletiflim modellerinin toplumsallaflma süreçlerini sekteye u¤rataca¤›, araç kullanarak toplumsallaflman›n sa¤lanamayaca¤›, sa¤lansa bile yüz yüze olan iletiflim biçimlerinin yerini tutamayaca¤› yönünde olmufltur. Öte yandan yeni medyan›n toplumsal etkileri konusunda daha derinlemesine araflt›rmalar yap›ld›kça, bunun tam tersi sonuçlara ulafl›ld›¤› gözlemlenmifltir. Hatta Pew ‹nternet Araflt›rmalar› fiirketinin ABD’de yapt›¤› son araflt›rmalarda, ABD vatandafllar›n›n yeni iletiflim teknolojileri kullanamaya bafllad›ktan sonra kendilerini daha az yaln›z hissettiklerini, ‹nternet’in sa¤lad›¤› olanaklar ile daha fazla sosyallefltiklerini, kendilerini eskiye nazaran daha çok bir toplumun parças› olarak düflündüklerini göstermektedir (NTVMSNBC, 2009). Günümüzde yeni iletiflim teknolojilerinin toplumsal yap› üzerinde en belirgin etkisinin gözlemlenebilece¤i örnekleri, sosyal a¤lar olarak ortaya ç›kmaktad›r. Sosyal a¤lar, kiflilerin bireysel ve toplumsal iletiflim ihtiyaçlar›n› karfl›lamak üzere oluflturulmufl çevrim içi hizmetlerin tümü olarak tan›mlanabilir. Bu bireysel ve toplumsal iletiflim ihtiyaçlar› ise paylafl›m, ortak ilgi alanlar›n› keflfetme, yeni kifliler ile tan›flma ve yeni iliflkiler kurabilme, var olan iliflkilerini a¤ üzerinden sürdürebilme, gerekti¤inde kiflisel haberleflme ortamlar› oluflturabilme ve bu ortamlar›n sürdürülebilirli¤ini sa¤lama, anl›k bireyleraras› iletiflim ihtiyaçlar›n› karfl›lama gibi farkl› bafll›klar alt›nda toplanabilir. Sosyal a¤lar›n temel karakteristi¤inde, bu ve benzeri ihtiyaçlar›n tamam›n› ya da bir bölümünü karfl›layabilecek a¤ yap›lanmalar›n› sa¤lamak, bireylerin bir araya toplanabilecekleri, gruplar oluflturabilecekleri çevrim içi altyap›lar› haz›rlamak ve bu iletiflim etkinliklerinin sürdürülebilirli¤ini desteklemek vard›r. Birçok sosyal a¤ web tabanl› olarak çal›fl›r ve teknolojik altyap›s› web 2.0 uygulamalar›na dayan›r. Sosyal a¤lar, kiflilerin bireysel özelliklerine göre kendi profillerini oluflturabildikleri, oluflturduklar› profiller ile kendi bireysel iliflkilerini sürdürebildikleri, ayn› zamanda hem bir birey hem de bir grup üyesi olarak iletiflimlerini yap›land›rabildikleri hem bireysel hem de kitlesel iletiflim ortamlar›n› kullan›c›lar›na sa¤larlar. Bireylerin bilgisayar bafl›nda geçirdikleri sürenin artmas› ve sosyal a¤lara eriflim olanaklar›n›n tafl›nabilir ayg›tlar ile de gerçeklefltirilebiliyor olmas›, 2000’li y›llar›n en önemli toplumsallaflma ögesinin sosyal a¤lar olaca¤›n› göstermektedir. Öyle ki günümüz iletiflim etkinlikleri dikkate al›nd›¤›nda, sosyal a¤lar üzerinden gerçeklefltirilen anl›k mesajlaflma, haber alma, ö¤renme, paylaflma, kamuoyu yaratma, tepki oluflturma gibi etkinliklere sa¤lad›¤› olanaklardan dolay› sosyal a¤lar›n gelecek yüzy›l›n en önemli iletiflim ortamlar› hâline gelece¤ini göstermektedir. Taflç› (2010), sosyal a¤lar› veya Web 2.0’›n kapsad›¤› tüm alt kümeleri afla¤›daki ifadeler ile s›ralam›flt›r:


8. Ünite - Yeni Medya ve Yeni Yaflam Biçimleri

• Bloglar • Mikrobloglar • Sosyal a¤lar • Aç›k kaynak ansiklopediler • Sosyal bookmarking • Sosyal haber • Foto¤raf paylafl›m› • Video paylafl›m› • Ses ve müzik paylafl›m› • Anl›k mesajlaflma uygulamalar› • Forumlar • Sanal oyunlar • Sanal topluluklar Bilinen en eski sosyal a¤, 1997 y›l›nda kurulan SixDegrees’dir (Toprak ve di¤erleri, 2009) ancak 13 y›l içinde Facebook ve Twitter gibi küresel sosyal a¤lar›n toplumun her kesimini kapsayacak bir yap›ya ulaflmas› sürecinde birçok sosyal a¤ denemesi hayal k›r›kl›¤› ile sonuçlanm›flt›r. Bunlar›n baz›lar› kullan›c›lar için cezbedici içerik oluflturamamaktan, baz›lar› ise ortaya ç›kan içeri¤i saklayacak ve iflleyecek gerekli donan›mlara sahip olamamaktan baflar›l› olamam›fl ve belirli bir süre sonra çevrim içi yaflam›na son vermifltir. Günümüz sosyal a¤lar›n›n bu kadar baflar›l› olmas›n› iki temel de¤iflkenle aç›klamak mümkündür. Bunlardan ilki sosyal a¤lar›n teknolojik altyap›s› ile ilgilidir; milyonlarca kiflinin kendi içeriklerini oluflturabilecekleri ortamlar sunmak ve bu içeriklere her an, her yerde, farkl› iletiflim platformlar›n› kullanarak ulafl›labilir bir sistem yaratmak, bu sürecin en önemli sacaya¤›n› oluflturmaktad›r. Teknolojik altyap› bu iflin olmazsa olmaz temelini oluflturur. Hiç kimse yazd›ktan iki saat sonra yerinde bulaca¤›na emin olmad›¤› bir içeri¤i bir sosyal a¤da paylaflmaz. Bu nedenle sosyal a¤ ile birey aras›ndaki güven iliflkisi ve sürdürülebilir bir iletiflim süreci oluflturmak sosyal a¤lar için en temel gereksinimlerden biridir. Günümüzün en çok tercih edilen sosyal a¤lar›n baflar› ile gerçeklefltirdikleri etkinliklerden birisi budur. Sosyal a¤lar›n bu derece kabul gören iletiflim ortamlar› hâline gelmesindeki bir di¤er etken ise kullan›c›lar›na kendi kiflisel içeriklerini oluflturmalar› için olanak tan›mas›d›r. Ayr›ca oluflturduklar› içerikleri kendi toplumsal gruplar› içinde paylaflabilmeleri, gerekli¤inde silebilmeleri, gerekti¤inde onaylayabilmeleri ve hatta kimi farkl› teknolojik imgelemeler ile birbirlerinin içerikleri üzerinden iletiflimlerini sürdürebilmeleri sosyal a¤lar›n önemini ciddi anlamda artt›rm›flt›r. Günümüz sosyal a¤lar›, gündelik yaflam›n önemli bir parças› hâline gelmifl, bireylerin toplumsallaflma süreçlerini yap›land›rd›¤› en temel çevrim içi ortamlardan birine dönüflmüfltür. Örne¤in Facebook sosyal a¤›n›n en çok kullan›ld›¤› ülkeler listesinin bafl›nda Türkiye yer al›r. Facebook ve benzeri sosyal a¤lar›n bu derece büyük bir kullan›c› kitlesine ulaflmas› afla¤›daki etkenler ile aç›klanabilir: • Sosyal a¤ içeriklerinin bütünüyle kullan›c› içeriklerinden oluflmas› • Kullan›c›lar›n içerik alma ve gönderme biçimlerini ve içerik ak›fllar›n› tamam›yla kendi talepleri do¤rultusunda özellefltirebilmesi • Sosyal a¤lar›n karakteristik özelliklerinin kullan›c›lar›n bireysel kullan›m al›flkanl›klar› gelifltirebilmelerine olanak sa¤layacak flekilde tasarlanm›fl olmalar› • Kullan›c›lar›n sosyal a¤lar› ayn› anda hem bir kamusal alan hem de bir özel alan hâline dönüfltürebilmeleri.

179


180

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Toprak ve di¤erleri (2009) Facebook üzerinde yapt›klar› araflt›rma sürecinde, sosyal a¤lar›n kullan›c›lar taraf›ndan tercih edilme nedenlerini afla¤›daki gibi s›ralam›fllard›r: • Arkadafl bulmak amaçl› • Denetim ve gözetim amaçl› • Video, foto¤raf, müzik, fikir paylafl›m› amaçl› • Oyun amaçl› • Örgütlenme amaçl› • Siyasal amaçl› • E-ticaret amaçl› • Cinsel amaçl› • ‹hbar amaçl› Yukar›daki s›ralama dikkate al›nd›¤›nda sosyal a¤larda paylafl›m olgusundan söz etmek olas›d›r. Ayr›ca özel alan›n kamusal alana tafl›nmas› sonucunda ortaya ç›kan bir teflhir-gözetim iliflkisinden de söz edilebilir. Var olan iliflkileri sürdürmek amaçl› ya da yeni iliflkiler kurmak amaçl› kullan›mlar ile a¤ üzerinden örgütlenme, siyasal sonuçlar elde etmeye çal›flma gibi kullan›m içeriklerinin de do¤rudan toplumsallaflma ile iliflkili oldu¤u ileri sürülebilir. Öte yandan yukar›da yer alan s›rlamada görülen oyun amaçl› kullan›mlar ise özellikle çocuklar›n toplumsallaflmas›nda önemli bir yer tutar. A¤ üzerinden oyunlar ile gerçek yaflamda oynanan oyunlar›n toplumsallaflmaya olan etkileri aras›nda büyük farkl›l›klar oldu¤unu ileri sürmek do¤ru de¤ildir. Toplumsallaflma her iki oyun biçiminin de sonuçlar›ndan biridir ancak a¤ üzerinden bilgisayarlar kullan›larak oynanan oyunlarda kurallar kesin ve nettir. Oysa çocuklar›n kendi aralar›nda sokakta oynanan oyunlarda kurallar›n gözetimi yine çocuklar taraf›ndan yap›ld›¤› için insan faktöründen kaynaklanan kural sapmalar› yaflanabilir. Di¤erlerinden daha büyük/güçlü/popüler/ söz geSIRAbir S‹ZDE çen herhangi çocuk anl›k olarak kural›n uygulanmas›na engel oluflturabilir. Oysa bilgisayarlar ile a¤ üzerinden oynanan oyunlar›n kurallar›n›n gözetimi yine bizzat bilgisayarlar taraf›ndan yap›l›r ve bu kurallar›n herhangi bir nedenle de¤ifltirilD Ü fi Ü N E L ‹ M mesi söz konusu de¤ildir. Bu nedenle a¤ üzerindeki oyunlar kullan›c›lar›na daha adil bir ortamda toplumsallaflma olana¤› sunarken yüz yüze gerçekleflen ve oyun S O R U temelli toplumsallaflma süreçlerinde kimi zaman kurallarda de¤iflkenlikler yaflanabilir. Binark ve Bayraktutan Sütçü (2007) dijital oyunlar›n genç neslin toplumsallaflma süreçlerini etkiledi¤ini belirtir; bu yeni dijital toplumsallaflma biçiD ‹ K K Ado¤rudan T mi Bakardjieva’n›n ifadesi ile hareketsiz toplumsallaflma olarak tan›mlar. Ayr›ca gençlerin oyun oynama al›flkanl›klar› da sosyal a¤lar›n flekillenmesine etkide buluSIRA S‹ZDE nan en önemli ögelerden biri olarak öne ç›kar. Sosyal a¤lar, evrimsel süreçlerini kullan›c›lar›n›n kullan›m al›flkanl›klar› üzerinden sürdürür. Bu bir nevi karfl›l›kl› bir etkileflimdir. Teknoloji toplumsal formu dönüfltürürken dönüflen her toplumsal yaAMAÇLARIMIZ p› da kendi teknolojisini üretir.

N N

Yeni medya Küzerine farkl› ve zengin metinleri okumak için Mutlu Binark taraf›n‹ T A yaz›lm›fl P dan derlenen Yeni Medya Çal›flmalar› adl› kitab› okuyabilir ve yeni medya üzerine yaz›lm›fl çeflitli kuramsal bilgilere ulaflabilirsiniz. TELEV‹ZYON

Sosyal a¤lar üzerinden, yeni iletiflim ortamlar›n› kullanarak ortaya ç›kan toplumsallaflma süreçlerinin, yüz yüze yaflanan toplumsallaflma süreçlerinden bir di¤er farkl›l›¤› da yeni medya araçlar›n›n kullan›c›lar›na anonim kimlikler üzerinden ileti‹ N sa¤lamas›d›r. TERNET flime olanak Anonim kimlik, kullan›c›lar›n gerçek kimliklerini gizleye-


8. Ünite - Yeni Medya ve Yeni Yaflam Biçimleri

rek sanal ortamda oluflturduklar› gerçek d›fl› kimliklere verilen genel add›r. Bu gerçek d›fl› kimlikler illa ki gerçekte var olan baflka karakterlerden ödünç al›nan kimlikler olmak durumunda da de¤ildir. Kullan›c›lar daha önce gerçekte hiç var olamam›fl bir kimli¤i de kendi anonim kimlikleri olarak seçebilme ve oluflturabilme özgürlü¤üne sahiptirler. Sosyal a¤lar›n çok az bir bölümü kullan›c›lar›ndan gerçek kimliklerini kullanarak bir profil oluflturmas›n› ister. Öte yandan büyük bir bölümü ise kullan›c›lar›n›n anonim kimlikler ile sosyal a¤ içinde yer alabilmeleri olana¤›n› tan›r.

YEN‹ MEDYA VE B‹REYLERARASI ‹LET‹fi‹M Kavram olarak bireyleraras› iletiflim, insanlar›n baflka insanlarla birebir iliflkilerini tan›mlamak için kullan›l›r. Bireylerin kendi duygu, düflünce, tav›r vb. tüm hâl ve hareketlerini karfl›s›ndaki bireylere aktarmak için gerçeklefltirdi¤i tüm iletiflim etkinlikleri bireyleraras› iletiflim olarak tan›mlan›r. Bir bireyin karfl›s›ndaki bireyle olan iletiflimini ise iki farkl› aç›dan ele almak mümkündür. Yüz yüze iletiflim ve uzaktan iletiflim kavramlar›, bireyleraras› iletiflimi sistematik bir flekilde çözümlemek üzere tan›mlanm›fl kavramlard›r. Ayr›ca bu iki farkl› iletiflim yöntemini dolayl› iletiflim ve dolays›z iletiflim yöntemleri olarak da tan›mlamak olas›d›r. Dolays›z iletiflim, bireylerin herhangi bir araç kullanmadan gerçeklefltirdikleri iletiflim süreçlerini tan›mlarken dolayl› iletiflim kavram› ise bireyleraras› iletiflimin bir araç sayesinde dolaylanarak gerçeklefltirildi¤i yöntemlere karfl›l›k gelir. Yüz yüze iletiflim, bireylerin birbirleri ile herhangi bir araç kullanma ihtiyac› duymadan, ayn› fiziki mekân içeresinde, kendi fiziksel olanaklar›n› kullanarak gerçeklefltirdikleri iletiflim biçimdir. Birey bu iletiflim yönteminde, bir konuflma becerisi olarak sözel dili, beden dilini, mimik ve jestlerini kullan›r. Yüz yüze iletiflim sürecinde arada herhangi bir araç olmad›¤› için bireyleraras› iletiflim sürecinde insan›n iletiflim beceri ya da becerisizlikleri d›fl›nda mesaj›n iletilmesi ve anlamlanmas›nda araçtan kaynaklanan herhangi bir etki, gürültü ya da dönüflüm söz konusu olmaz. Mesaj, iki bireyin kendi becerileri dâhilinde al›c›ya ulafl›r ve yorumlan›r. Öte yandan yüz yüze iletiflim sürecinde herhangi bir araç kullan›lmad›¤› için mesaj›n içeri¤inde araçtan kaynaklanan eksilme, azalma, niteli¤inde de¤iflme yaflanmaz. Hatta yüz yüze iletiflim arac›s›z bir iletiflim yöntemi olarak bireyler aras›nda tercih edilen en güçlü iletiflim yöntemi olarak kabul edilir. Çünkü yüz yüze iletiflim sürecinde bireyler sözel iletilerin yan›nda, mimik, jest, hâl ve tav›rlar›yla da iletiflim içinde bulunurlar ve kimi zaman bu sözsüz iletiflim yöntemleri, sözlü iletiflimden çok daha güçlü, çok daha çabuk anlafl›labilir bir etki b›rak›r. Günümüzde bireyleraras› iletiflim sadece yüz yüze yöntemlerle gerçeklefltirilmez. Yüz yüze iletiflim iki bireyin fiziksel olarak ayn› zaman dilimi içinde ayn› mekânda bulunmalar›n› gerektirir. Oysa, insano¤lu bu zaman ve mekân k›s›tlamas›n›n üstesinden gelebilmek için uzaktan iletiflim teknolojilerini gelifltirmifltir. Telefon, telsiz, telgraf gibi geleneksel iletiflim araçlar›n›n yan›nda art›k mobil telefonlar, tümleflik ayg›tlar, a¤ teknolojileri gibi birçok yeni iletiflim arac›, bireylerin iletiflim ihtiyaçlar›nda zaman ve mekân k›s›tl›l›klar›n› ortadan kald›rmay› amaçlam›flt›r. Bu amaç do¤rultusunda üretilen yeni iletiflim araçlar› bireylerin iletiflim yöntemlerine hem yeni olanaklar eklerken hem de bireyleraras› iletiflimin boyutlar›n› de¤ifltirecek yeni kullan›m pratiklerinin oluflmas›na da önayak olmufltur. Bu aç›dan bak›ld›¤›nda araç ve mesaj iliflkisinin yeni medyan›n kullan›m pratikleri aç›s›ndan önemi düflünüldü¤ünde üç kavram ön plana ç›kar: • Seçilen araç, mesaj›n içeri¤ini etkiler. • Seçilen araç, bireylerin iletiflim araçlar›n› kullan›m pratikleri taraf›ndan belirlenir.

181


182

SIRA S‹ZDE

D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

• Bireylerin iletiflim teknolojilerini kullan›m biçimleri, içinde bulunduklar› toplumun teknolojiyi kullan›m pratiklerini ve al›flkanl›klar›n› yap›land›r›r. Öncelikle unutulmamas› gereken ilk bilgi, her uzaktan iletiflim yönteminin bir araç sayesinde gerçeklefltirilmifl iletiflim süreci oldu¤udur. Bir baflka deyiflle her uzaktan iletiflim, mesaj›n bir araç taraf›ndan ifllenerek al›c›s›na iletildi¤i bir iletiflim sürecidir. Bireyleraras› ya da kitle iletifliminde bir mesaj, göndericisinden al›c›s›na bir araç sayesinde iletiliyorsa yaflanan bu iletiflim süreci arac›lanm›fl, medyalaflt›r›lm›fl bir iletiflim süreci olarak tan›mlan›r. Gerçek bir görüntüyü bir foto¤raf hâline getirerek bir baflkas›na göndermek, var olan görsel bir gerçekli¤i medyalaflt›rarak bir baflkas›na iletmektir. Ayn› flekilde annenizin söyledi¤i bir ninniyi dijital yöntemlerle kaydederek y›llar sonra baflkalar›na dinletmek, annenizin sesini medyalaflt›rarak kal›c› hâle getirmek, kaydetmek, saklamakt›r. Her kay›t, bir medyalaflt›rma sürecidir. ‹letiflim sürecine dahil olan her araç, iletinin medyalaflmas›, arac›lanmas› anlam›n› tafl›r. ‹letiflim teknolojisi sektörü, iletilerin medyalaflt›r›labilmesi için gerekli teknolojileri, bireyleraras› iletiflimde ya da kitle iletifliminde var olan fiziksel k›s›tl›l›klar› aflmak için üretirler. Bu teknolojiler sayesinde bireyler gündelik yaflamlar›nda art›k birçok iletiyi bir araç arac›l›¤› ile kaydedebilir ve birbirleri ile paylaflabilir hâle geldiler. Öte yandan unutulmamas› gereken en önemli etken ise her arac›n mesaj› kendi olanaklar› do¤rultusunda iflledi¤i, iletti¤i ya da kaydetti¤idir. Mc Luhan’›n “araç mesajd›r” kuram› yine ayn› bak›fl aç›s›na dayan›r. Bir iletiyi medyalaflt›rmak için seçilen araç, o mesaj›n içeri¤ini de dönüfltürür. Mesaj, arac›n olanak ve s›n›rl›l›klar› içinde yeniden yap›lan›r. Bir bilgiyi bir arkadafl›n›za telefon ederek iletmek ile mesaj yollayarak iletmek ya da a¤ teknolojilerini kullanarak eposta yoluyla iletmek aras›nda önemli farkl›l›klar vard›r. Örne¤in mesaj›n ivedili¤i gibi di¤er etkenler, seçilen iletiflim ortam› ile birlikte bir mesaj özelli¤i olarak al›c›ya iletilir. Acil bir iletiflim süreci için e-posta yolunu tercih etmek gibi bir gelenek yoktur. Zaten e-posta ile haberleflmek efl zamans›z bir iletiflim yöntemi oldu¤u için böyle bir mesaja acil yan›t bekleme gelene¤i de oluflmam›flt›r. Oysa acil durumlarSIRAsesli S‹ZDE da do¤rudan görüflme tercih edilir ve telefon görüflmesi yap›l›r. Acil bir durumda ulafl›lamayan kifliye “sana e-posta gönderdim, neden bana dönmedin” diyerek tepki göstermek, yeni medyan›n kullan›m pratikleri aç›s›nda anlaml› bir yaklaD Ü fi Ü N E L ‹ M fl›m olmayacakt›r. Çünkü toplumsal olarak e-posta için acil durumda kullan›lma al›flkanl›¤› ve prati¤i geliflmemifltir. Bu örnekler, geleneksel iletiflim araçlar› ile yeS O R U ni medya araçlar›n›n toplumsal kullan›m alanlar› aras›ndaki farkl›l›klar› göstermektedir. Yeni medya, geleneksel medyan›n toplumsal yap› içerisindeki konumundan, kullan›m al›flkanl›klar›ndan, gelenekleflmifl kullan›m biçimlerinden yararlan›r anD‹KKAT cak öte yandan kendine özgü bir toplumsal kullan›m biçimini de oluflturur. Bu yeni toplumsal kullan›m biçimi bir yandan toplumun yeniden yap›lanmas›nda önemSIRA S‹ZDE li rol oynarken di¤er yandan da yeni iletiflim araçlar›n›n teknolojik serüveni de bu gelenekler içerisinde yap›lan›r. Kullan›c›lar›n kullan›m al›flkanl›klar› ise ard›l teknolojilerinAMAÇLARIMIZ geliflmesine temel oluflturur. Bu teknoloji, toplumun bir arada birbirlerini biçimlendirdi¤i ortak bir kader gibidir.

N N

Yeni medyan›n yaflam ve sanatsal uygulamalarla olan iliflkisi üzerine farkl› yaK ‹ toplumsal T A P zarlar taraf›ndan yaz›lm›fl ve Deniz Yengin taraf›ndan derlenmifl “Yeni Medya ve...” adl› kitab› okuyabilir ve bu kitaptan edinece¤iniz bilgilerden yararlanabilirsiniz. TELEV‹ZYON

Yeni medya araçlar› bireylere kendi mesajlar› için kullanabilecekleri farkl› iletiflim ortamlar› sunar. Kullan›c›lar, bu araçlar› toplumsal gelenekler ve kodlar dâhi‹NTERNET

‹NTERNET


8. Ünite - Yeni Medya ve Yeni Yaflam Biçimleri

linde seçerek kullan›rlar. Örne¤in, yeni medya araçlar›ndan önce bireyleraras› iletiflim süreçlerinin iflletilebilece¤i saatler toplumsal normlar içinde s›n›rl› olarak gerçekleflmifltir. Herhangi birini, ev telefonundan arama saatleri, o kifli ile olan iliflki düzeyine göre de¤ifliklik gösterebilmektedir. Ev telefonu kamusal bir alan de¤ildir ve özel alana telefon görüflmesi ile girmek için yaz›l› olmayan toplumsal normlar ve kurallar dâhilinde hareket etmek gerekir. Böyle bir durumda, örne¤in saat 23:00’te birisini ev telefonundan aramak için gerçekten çok iyi bir nedeninizin olmas› gerekir. Mesela, ertesi günkü toplant›n›n bir saat erkene al›nd›¤› bilgisini ifl iliflkisi d›fl›nda bir yak›nl›¤› olmayan birine gece 23:00’te ev telefonundan arayarak vermek, toplumsal gelenekler aç›s›ndan uygun bir davran›fl biçimi olmayacakt›r. Yeni medya, böyle bir durumda bireylere çeflitli ve farkl› iletiflim olanaklar› sa¤lar. Bu olanaklar dâhilinde geliflen toplumsal normlar içinde daha önce var olamayan iletiflim süreçlerini uygun hâle getirir. Saat 23:00’te telefon etmek zorunda b›rakmadan, e-posta ile SMS ile ve hatta sosyal paylafl›m a¤lar› mesajlar› ile bireylere ulaflmak mümkün hâle gelmifltir. Yeni iletiflim ortamlar› bireyleri, eskisine göre daha kolay ulafl›labilir hâle getirir. Bireylerin iletiflime aç›k olan saatlerini, ifl zaman›serbest zaman ayr›m›ndan ç›kar›r ve uyku zaman›-uyan›k olunan zaman ya da çevrim içi olunan zaman-çevrim d›fl› olunan zamana dönüfltürür. Geleneksel medyan›n ifl zaman› ile serbest zaman ayr›m› yerine bu yeni zaman tan›mlar› geliflmifltir. Yukar›daki örnekten yola ç›karak yeni medyan›n bireysel iletiflim süreçlerine etkisi afla¤›daki ifadeler ile s›ralanabilir: • Bireysel iletiflim süreçlerindeki zaman-mekân s›n›rl›l›klar›n› ortadan kald›rm›flt›r. Daha önce uzaktan iletiflim belirli s›n›rl›l›klar içerisinde gerçekleflebilirken yeni iletiflim araçlar› zaman-mekân s›n›rs›z iletiflim olanaklar›n› kullan›c›lar›na sunmufltur. • ‹letiflim araçlar›n›n olanaklar›n›n çeflitlenmesine yol açm›flt›r. Yeni iletiflim araçlar› bünyelerinde birden fazla iletiflim olana¤›n› bar›nd›rd›klar› için gerekti¤inde bir kitle iletiflim arac›, gerekti¤inde ise bir bireysel iletiflim arac›na kolayl›kla dönüflebilmekte, bireylere iletiflimin boyutlar› konusunda farkl› taleplere karfl›l›k verebilecek özellikleri de sunabilmektedir. • Bireysel iletiflim olanaklar›n›n artmas›yla birlikte, bireylerin gündelik yaflamlar› içinde al›p verdi¤i ileti say›s› ve iletiflimde bulunduklar› kifli say›s› ile süresi artm›flt›r. • Bireylere iletiflim ihtiyaçlar›na göre bir araç içinde farkl› iletiflim ortamlar› seçenekleri sunabilmifltir. Yeni medya araçlar› tümleflik araçlard›r ve yeni medyan›n karakteristi¤inde yöndeflme olgusu vard›r. Bu ise yeni medya araçlar›ndan herhangi birisi için üretilen içeri¤in di¤er yeni medya ortamlar›na rahatl›kla tafl›nabilmesi, ifllenebilmesi ve yeniden yorumlanabilmesi anlam›n› da tafl›r. Yeni medya kullan›c›lar›na bir araç içinde toplanm›fl farkl› iletiflim ortamlar›ndan herhangi birini, herhangi bir nedenle seçebilme olana¤›n› tan›r. • Gerçek yaflamlar›nda herhangi bir gruba üye olmayanlara, çevrim içi bir gruba dahil olabilme olana¤›n› sa¤lam›flt›r. Bunun en çarp›c› örnekleri çevrim içi cemaatlerdir. Çevrim içi cemaatler, bir amaç u¤runa, belirli ortak noktalar üzerinden yeni medya ortamlar›ndan biri ya da birkaç›nda bir araya gelen ve online iletiflim süreçleri d›fl›nda baflka bir etkinlik gerektirmeyen kullan›c› gruplar›d›r. Bu gruplarla iletiflim içinde bulunmak için sadece belirlenmifl olan ortak yeni iletiflim platformunda yer almak ve di¤er üyelerle iletiflim içinde bulunmak yeterlidir. Gruba ait konu bafll›klar› zaman zaman de-

183


184

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

¤iflim gösterse de bireylerin bu tür cemaatleri tercih etmelerinin en önemli nedeni ise toplumsallaflma süreçlerini sürdürebilmektir. Bireyleri anonim kimlikler haz›rlay›p bu anonim kimliklerin sa¤lad›¤› mahremiyet duygusu içinde gerçek hayatta konuflamad›klar› konular› konuflabilir, söyleyemedikleri sözleri söyleyebilir hâle getirmifltir. Geleneksel medya, anonim kimliklere izin vermez. Geleneksel medyada anonim kimlik temsili en fazla “ismini vermek istemeyen izleyici” olarak yer alabilir. Oysa, 2000’li y›llar›n insan› için yeni medyan›n en temel varl›k nedeni, gerçek hayatta konuflulamayan› konuflabilmek, tart›flamad›¤›n› tart›flabilmektir. Yeni medyan›n anonim kimli¤e izin veren yap›s›, bireylerin yeni medyada kendi gerçek kimlikleri ile de¤il, sahte düzmece kimliklerle de yer alabilmelerini sa¤lar. Bireyler anonim kimlikler sayesinde gerçek hayatta ortaya koyamayacaklar› iletiflim süreçlerini yeni medya arac›l›¤› ile yaflarlar. Toplum taraf›ndan d›fllanabilen, ötekilefltirilebilen, radikal olarak tan›mlanan kifli ve gruplara sözlerini söyleyebilecekleri ortamlar oluflturmufltur. Yeni iletiflim ortamlar› herkese tüm olanaklar›n› eflit bir flekilde sunar ve geleneksel medyan›n denetlenebilir yap›s›na karfl›n, tek bir merkezden denetimi ve yönetimi neredeyse imkâns›z k›lan bir yap›dad›r. Olas› tüm sansür, engelleme, yay›n durdurma faaliyetlerine karfl›n gelifltirilebilecek binlerce yeni yöntemi kendi içinde bar›nd›r›r. Bu nedenle yeni medya kullan›c›lar›na, gerçek anlamda sansür uygulanabilmesi, yani ileti ile izleyicinin aras›na engelleyiciler konulabilmesi oldukça zor olan bir iletiflim ortam› sunar. Engelleme amac› ile yap›lan her türlü etkinli¤e karfl›n, iletiye ulaflabilmek için yüzlerce farkl› yöntemi ve çözüm yollar›n› bünyesinde bar›nd›r›r. Kullan›c› gerçekten iletiye ulaflmak isterse ulafl›r. Sosyal a¤lar sayesinde bireyleraras› statü farklar›n› s›f›rlam›fl, herkesin eflit oldu¤u bir iletiflim platformu oluflturmufltur. Sosyal a¤lar hiyerarflik örgütleme biçiminden ba¤›ms›z, eflitlikçi bir yap› içinde geliflir. Sosyal a¤da paylafl›lan bir foto¤rafa, 12 yafl›ndaki ye¤eninizle 65 yafl›ndaki patronunuz ayn› oranda yorum yapma, yeniden paylaflma ya da engelleme hakk›na sahiptir. Yeni medya, ileti gönderebilecek araçlardan birine sahip olan ve çevrim içi olabilme olana¤›n› edinen herkes için eflit koflullar sunar. Herkesi eflit düzlemde buluflturan en önemli gereksinimi ise bireylerin çevrim içi olabilmeleri için gerekli olan yeni iletiflim araçlar›ndan herhangi birine sahip olabilmeleridir. Sosyal a¤lar›n “kullan›c› içeri¤ine” dayal› yap›s› ve her kullan›c›n›n eflit olarak yer almas›, geleneksel medyan›n üretti¤i popüler kültürden farkl› bir kitle kültürünün oluflmas›na yol açm›flt›r. Geleneksel medyan›n aksine yeni medya kendi “ünlülerini” yarat›r ve bu ünlülerin geleneksel medyada oldu¤u gibi herhangi bir artistik yetene¤e sahip olmas› gerekmez. Yeni medya ünlülerinin en büyük meziyetleri yeni medya ortamlar›n› etkin bir flekilde kullanma becerilerine sahip olmalar›d›r. Yeni medyan›n üretti¤i popüler kültür de geleneksel medyadan farkl›d›r. Geleneksel medyada üretilen popüler kültür içerikleri tek bir kanaldan izler kitleye kitle iletiflim araçlar› taraf›ndan iletilir. Ayn› anda, ayn› iletiye maruz kalan izler kitle, herkes taraf›ndan gelir geçer bir ortalama be¤eni ve fark›ndal›k oluflturur. Tek bir kullan›c›ya ba¤l› olarak geliflen popüler kültür ögeleri geleneksel medyay› bir kitle kültürü üreticisi konumuna sokar. Yeni medya da bir kitle kültürü üreticisidir ancak geleneksel medyadan farkl› olarak, popüler kültür ögelerini


8. Ünite - Yeni Medya ve Yeni Yaflam Biçimleri

oluflturan içeriklerin illa ki bir kanal taraf›ndan üretilmesi ya da aktar›lmas› gerekmez. Yeni medyada her birey ayn› zamanda hem al›c› hem de vericidir. Yeni medyan›n bu etkileflimli yap›s›, yeni medyan›n üretti¤i popüler kültürün, egemen ideolojinin, var olan popüler kültür sisteminin ya da star sistemine dayal› yap›s›n›n dönüflmesine neden olmufltur. Yeni medya ile birlikte popüler kültür ögeleri bir ar› kovan›ndaki bal gibi tüm kullan›c›lar taraf›ndan el birli¤i ile örülür, ço¤al›r ve aktar›l›r. Bu nedenle yeni medyan›n popüler kültür içerikleri geleneksel medyadan farkl› olarak herhangi bir kullan›c› taraf›ndan üretilebilir, yay›labilir ve paylafl›labilir.

Dijital Yerliler- Dijital Göçmenler Prensky (2001) “Dijital Yerliler, Dijital Göçmenler” adl› makalesinde ‹nternet, bilgisayarlar, cep telefonlar› ve benzerleri yeni kitle iletiflim araçlar›n› kullanarak büyüyen nesli, dijital yerli olarak tan›mlar. Bu nesli di¤erlerinden ay›ran fark, 80 sonras› dijital devrimden sonra do¤malar› ve kendilerini bildiklerinden itibaren dijital teknolojilerin içinde büyümüfl olmalar›d›r. Analog bir dünyaya do¤an ve analog teknolojileri kullanarak büyüyen kifliler ise Prensky (2011) taraf›ndan dijital göçmenler olarak tan›mlan›r. Bu iki kuflak aras›ndaki farkl›l›k teknolojik determinist bir yaklafl›mla ortaya kondu¤unda, say›sal teknolojilerin bir kufla¤› di¤erinden ne derece büyük bir farkl›l›¤a itti¤i ortaya ç›kmaktad›r. Bir yanda analog sistemleri kullanarak büyüyen, analog sistemlerin olanak ve s›n›rl›l›klar› içinde hareket etme reflekslerini kazanm›fl ve yaflam›n› bu teknolojilerin s›n›rl›l›klar› içerisinde yap›land›rm›fl dijital göçmen olarak tan›mlanan eski kuflak; di¤er yanda ise do¤du¤unda zaten say›sal teknolojilerin tüm olanaklar› hâlihaz›rda var olan ve bu olanaklar› kullanmay› ö¤renerek büyüyen, say›sal teknolojilerin olanak ve s›n›rs›zl›klar› içinde yaflam›n› idame ettiren yeni bir kuflak vard›r. Dijital göçmenler ile dijital yerliler aras›ndaki en belirgin fark ise dijital yerlilerin daha önce herhangi bir analog teknolojiye maruz kalmadan hayatlar›n› sürdürmelerine ra¤men, dijital göçmenlerin ise her ne kadar yeni ortama uyum sa¤lamaya çal›flsalar da her zaman kal›c› bir “analog aksanlar›n›n” olmas›d›r. Buradaki ayr›m› bir aksan kavram› üzerinden örneklendirmenin temel amac›, anadil ö¤renme süreçlerindeki kendili¤indenlik ile daha sonra ö¤renilmifl bir yabanc› dil üzerinden ana dilin b›rakt›¤› aksan aras›ndaki fark› vurgulayarak, dijital göçmenler için say›sal teknolojilerin sonradan ö¤renilmifl yeni bir dil oldu¤unu vurgulamakt›r. ‹lginç olan ise 2000’li y›llar›n bafllar›nda yetiflen kufla¤›n, dijital yerliler olarak tan›mlanabilecek ilk nesli temsil ediyor olmas›d›r. Bu nesil, dijital göçmenler ile say›sal kuflak çat›flmas›n› yaflayacak olan ilk kuflakt›r ve dijital göçmenlerin kendi ömürlerini tamamlamas›n›n ard›ndan dünyadaki tüm yaflayanlar›n dijital yerlilerden oluflmas› ile birlikte böyle bir çat›flma tarihe kar›flacakt›r. Dijital yerliler ile dijital göçmenler aras›nda ortaya konabilecek en beli¤in farkl›l›klar afla¤›da s›ralanm›flt›r:

185


186

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Dijital Göçmenler

Dijital Yerliler

Geleneksel iletiflim araçlar›n› baflar› ile kullan›rlar.

Yeni iletiflim araçlar›n› üst düzey kullanma becerilerine sahiptirler.

Do¤rusal bir anlat›m ve iletiflim düzeyi- Yatay ve dikey olarak de¤iflebilen esnek do¤rusal ni tercih ederler. olmayan bir iletiflim düzeyini tercih ederler. Parçal›, keBafl› sonu belli bir iletiflim biçimleri vard›r. sik kesik, sürekli bir iletiflim süreçleri vard›r. Okumak için yaz›l› metin tercih ederler. Metin yerine grafik anlat›mlar› ve görsel ifadeleri tercih ederler. Detayland›r›lm›fl çok boyutlu anlat›mla- Detayl› bilgi yerine kapsüllefltirilmifl, haplaflt›r›lm›fl r› tercih ederler. öz bilgiyi tercihe derler. Ayn› anda tek bir ifle odaklanmay› tercih ederler.

Ayn› anda birçok ifli sürdürmeyi tercih ederler.

Belirli bir ifle odaklanarak bafllay›p bitir- Ayn› anda birden fazla ifle bafllamay›, ayn› anda sürdürmeyi tercih derler. meyi, baz›lar›n› bitirmeyi, baz›lar›n› ise yaflam boyu devam eden bir sürece yaymay› tercih ederler. Çal›flma zaman›, çal›flma mekân›, bofl zaman, özel alan ve kamusal alan s›n›rlar›n›n korunmas›n› tercih ederler.

Zaman ve mekân s›n›rl›l›klar›n› reddederler. Her zaman, her yerde uyumad›klar› sürece iletiflime aç›k, zaman mekân s›n›rs›z bir süreci tercih ederler.

Birincil olarak yüz yüze iletiflimi tercih ederler.

Birincil olarak araç kullanarak yap›lan bir iletiflim tarz›n› tercih ederler.

Yeni iletiflim teknolojilerinin mesaj üze- Yeni iletiflim teknolojilerinin mesaj üzerindeki etkilerini rindeki etkisini tam olarak kavrayabil- özümsemifllerdir. meleri olas› de¤ildir. Bütün yaflamlar› gerçek kimlikler üzerinden yaflanm›flt›r.

Anonim kimliklere aç›k bir yaflam tarzlar› vard›r.

Dijital yerliler bilgiye en h›zl› flekilde ulaflmak isterler. Bu süreçte önemli olan bilgiye ulaflmak de¤il, gerekli bilgiyi ‹nternet ve benzeri bilgi çöplü¤ü içinde arama yöntemlerini bilmek, gereksiz bilgiler aras›ndan temizlemek ve ifllenebilir hâle getirmektir. Bilginin temelinin, nereden geldi¤inin, kim taraf›ndan üretildi¤inin fazlaca bir önemi yoktur. Gerekli zamanda ve gerekli yerde do¤ru bilgiye en h›zl› flekilde ulaflmak temel amaç hâline gelir. Bu süreç içinde, kopyalama-yap›flt›rmayeniden iflleme gibi tüm yöntemler, bilginin ifllevsel hâle getirilmesi için tercih edilebilecek yöntemler aras›ndad›r. Dijital göçmenler için bilgiyi bulmak kadar seçip ifllemek, bilgiyi üretmek kadar anlaml›d›r. Çünkü bilgi, a¤ ortam›nda yer alan milyarlarca bilgi yuma¤› içinde harmanlanm›fl bir flekilde durmaktad›r. Bilgiyi arama yöntemleri ve ulaflma süreçleri en az bilgiyi üretmek kadar beceri gerektirir. Bu nedenle dijital göçmenler do¤rusal okumalar yerine, parçal›, kesintili okumalar› tercih ederler. A¤ ortam›n›n hipermetine dayal› yap›s›na uygun bir bilgi toplama prati¤i gelifltirmifllerdir. Kapsaml› metinler yerine, kapsüllefltirilmifl cümleleri tercih ederler. Hatta metin yerine grafik anlat›m›, görsel ifadeleri ye¤lerler. “Prensky (2009) 21. yüzy›lda herkes dijital teknoloji ça¤›nda yetiflece¤inden dijital yerlilerle dijital göçmenler aras›ndaki ayr›m›n giderek ortadan kalkaca¤›na dikkat çekerek “dijital bilgelik” kavram› çerçevesinde düflünmemiz gerekti¤ini öne sürer. Prensky, dijital teknolojinin bizi sadece daha ak›ll› de¤il, daha bilge yapaca¤›na inand›¤›n› ifade eder ve dijital bilgelik kavram›na iki aç›dan bakar: Dijital bilgelik hem do¤ufltan gelen kapasitemizin üzerinde biliflsel güce eriflmek için dijital teknoloji kullan›m› sonucu meydana gelen bilgelik (hikmet) hem de yeteneklerimizi art›rmak için teknolojinin ak›ll› kullan›m›ndaki bilgelik anlamlar›na gelmektedir.” (Tonta, 2009). SIRA S‹ZDE

3

Prensky’nin SIRA ifadelerinden yola ç›karak, bir dijital yerli mi, yoksa dijital göçmen misiniz? S‹ZDE Yaflad›¤›n›z e¤itim süreçlerini düflünerek, farkl›l›klar›n›z› de¤erlendiriniz.

D Ü fi Ü N E L ‹ M

D Ü fi Ü N E L ‹ M

S O R U

S O R U

D‹KKAT


8. Ünite - Yeni Medya ve Yeni Yaflam Biçimleri

187

Özet

N A M A Ç

1

N A M A Ç

2

Endüstri toplumundan a¤ toplumuna kadar yaflanan toplumsal süreçleri k›saca tan›mlamak Castells, günümüz toplumunu bir a¤ toplumu olarak tan›mlar. A¤ toplumunun temel farkl›l›¤›, geleneksel iletiflim araçlar› yerine yeni medyay› kullanagelen, yeni medyan›n iletiflim olanaklar›n› gündelik yaflam› içine yerlefltirmifl ve belirli bir al›flkanl›k edinmifl olmalar›d›r. A¤ toplumunda bilgi baflka ürün ve hizmetleri üretebilmek için gerekli bir ham madde olarak yer almaz, bunlar›n yan›nda temel olarak yine bilgi teknolojilerinin geliflmesine katk›da bulunacak bir ön haz›rl›k olarak vard›r. Her bilgi paylafl›labilir ve gelifltirilebilir oldu¤u sürece anlaml› ve önemlidir. A¤ toplumu, üretti¤i teknolojileri kendi geliflimini sürdürmek için kullan›r. Bu nedenle sürdürülebilirlik kavram› a¤ toplumunun olmazsa olmaz terimlerinden biridir. Bu kavram hem yeni medya teknolojilerinin yeniden üretilebilir ve gelifltirilebilir olmas›na hem de bu medyay› kullanan tüm toplumsal, kültürel ve ekonomik üretim biçimlerinin sürekli¤inin sa¤lanmas›na karfl›l›k gelir. A¤ toplumunda üretilen tüm de¤erler sürdürülebilir olmal›d›r. Tüm iletiflim biçimlerinin temel noktas› sürdürülebilirlik üzerinedir. Bu ise yeni medyan›n kesintisiz ve çift yönlü iletiflim olanaklar› sayesinde olanakl› bir hâl al›r. Yeni medyan›n bu kendine özgü olanaklar› sayesinde, a¤ toplumunda üretilen tüm de¤erlerin yine yeni medya ve benzer enformasyon/üretim teknolojileri kullanarak sürdürülebilir üretim süreçlerine dönüfltürülmesi temel hedeftir. Yeni medya düzeni kavram›n› aç›klamak Yeni medya düzeni kavram›; gündelik yaflam›n bir yandan yeni medya araçlar› taraf›ndan yeniden flekillendi¤i, di¤er yandan da yeni medya araçlar›n›n da bu yeni yaflam biçimine uyumlu bir flekilde tasarland›¤› 2000’li y›llar›n teknoloji ve iletiflime dayal› yeni yaflam biçimlerini tan›mlar. Yeni medya düzeninde bu karfl›l›kl› etkileflim çift yönlü süregelmifltir. Teknoloji bir yandan yaflam›n ritmini do¤rudan etkilerken, di¤er yandan da teknolojinin geliflim çizgisini, dönüflen, de¤iflen, evrilen yeni yaflam biçimleri belirler olmufltur. Yeni medya düzeninde arac› kullanan kifliler izler

N A M A Ç

3

kitle olarak tan›mlanmazlar. Do¤rudan kullan›c› kavram› ile ifade edilirler. Bunun nedeni ise yeni medya araçlar›n›n geleneksel medyada al›fl›k oldu¤u gibi tek yönlü iletiflim süreçleri üzerine yap›land›r›lmamas›, aksine çift yönlü bir iletiflim ortam› sunarak her bireyi ayn› zamanda bir “kaynak” hâline dönüfltürebilmesidir. Bu nedenle a¤ toplumunun ortaya ç›kard›¤› yeni medya düzeninde, geleneksel medyada oldu¤u gibi dikey bir yap›lanma de¤il, yatay bir yap›lanma vard›r. Yeni medya ve çal›flma hayat› iliflkisini betimlemek 2000’li y›llar›n bilgi teknolojilerinin yeniden yap›land›rd›¤› ve tüm ekonomik uygulamalar›n merkezinde bilgi teknolojilerinin yer ald›¤› günümüz ekonomik düzeni “yeni ekonomi” kavram› ile an›l›r. Yeni ekonomi kavram› da t›pk› yeni medya gibi ortaya ç›kan köklü bir dönüflümü vurgulamak için kullan›l›r. Bu köklü de¤iflimin temellerinde ise bilgiye dayal› üretim süreçleri, say›sallaflma, a¤ ba¤lant›l› yap›, kolay ve h›zl› eriflim, küresel efl zamanl›l›k gibi kavramlar yer al›r. Castells’in ifadesi ile “Enformasyonel üretim küreseldir. Küresel bir ekonomi, dünya ekonomisinden farkl›, yeni bir tarihsel gerçekliliktir”. T›pk› Endüstri Devrimi’nde, endüstri gücüne ulaflm›fl flirketler ile di¤erleri ars›ndaki fark›n aç›lmas›nda yafland›¤› gibi enformasyon devriminde de bilgi teknolojilerini kullanan flirketler ile kullanamayan flirketler aras›ndaki ayr›m gitgide daha da artm›flt›r. Bilgi teknolojileri bu aç›dan rekabet gücünü oluflturan temel ögeler aras›nda yerini alm›flt›r. Teknolojik kapasite ve altyap› ile yetenekli insan kaynaklar›n›n yan›nda, bilgi teknolojilerinin yetkin kullan›m› da rekabet gücünün bafll›ca kaynaklar›ndan biri hâline gelmifltir. Yeni medyan›n çal›flma süreçlerine bir di¤er etkisi ise ifl ile mekân aras›ndaki ba¤› yeniden düzenlemesinde yatmaktad›r. Bilindi¤i gibi yeni medya sadece zaman ba¤›ms›z de¤il, ayn› zamanda zaman ba¤›ms›z bir iletiflim süreci sunabilmektedir. Bu nedenle daha önce var olan tek mekânl› ifl kavram›, özellikle tafl›nabilir yeni iletiflim teknolojileri ile sürdürülebilen meslekler için mekâns›z k›s›tlamas› olmayan ifllere dönüflmüfltür. ‹fl, a¤a ulafl›labilen teknolojinin tafl›nabildi¤i her yerde icra edilebilen


188

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

bir u¤rafla dönüflmüfltür. Hatta a¤ toplumunda zaman mekân s›n›rs›z mesleklerin di¤erlerine oranla daha fazla ra¤bet gördü¤ü, yükselifle geçti¤i de söylenebilir.

N A M A Ç

4

Yeni medyan›n toplumsal yaflam içindeki rolünü aç›klamak Toplumsallaflma kavram› sözlük anlam› karfl›l›¤› olarak “bireyin kiflilik kazanarak belli bir toplumsal çevreye haz›rlanmas›, toplumla bütünleflmesi süreci, sosyalleflmesi” ifadesi ile tan›mlan›r. Toplumsallaflma, bireyin içinde do¤du¤u topluma adaptasyonu, bu toplum içinde yaflam›n› sürdürebilmek için kendine özgü bilgi ve beceriler kazanarak, toplumun bir parças› olabilmesi sürecidir. Günümüzde yeni iletiflim teknolojilerinin toplumsal yap› üzerinde en belirgin etkisinin gözlemlenebilece¤i örnekleri, sosyal a¤lar olarak ortaya ç›kmaktad›r. Sosyal a¤lar, kiflilerin bireysel ve toplumsal iletiflim ihtiyaçlar›n› karfl›lamak üzere oluflturulmufl çevrim içi hizmetlerin tümü olarak tan›mlanabilir. Bu bireysel ve toplumsal iletiflim ihtiyaçlar› ise paylafl›m, ortak ilgi alanlar›n› keflfetme, yeni kifliler ile tan›flma ve yeni iliflkiler kurabilme, var olan iliflkilerini a¤ üzerinden sürdürebilme, gerekti¤inde kiflisel haberleflme ortamlar› oluflturabilme ve bu ortamlar›n sürdürülebilirli¤ini sa¤lama, anl›k bireyleraras› iletiflim ihtiyaçlar›n› karfl›lama gibi farkl› bafll›klar alt›nda toplanabilir. Sosyal a¤lar›n temel karakteristi¤inde, bu ve benzeri ihtiyaçlar›n tamam›n› ya da bir bölümünü karfl›layabilecek a¤ yap›lanmalar›n› sa¤lamak, bireylerin bir araya toplanabilecekleri, gruplar oluflturabilecekleri çevrim içi altyap›lar› haz›rlamak ve bu iletiflim etkinliklerinin sürdürülebilirli¤ini sa¤lamak vard›r. Birçok sosyal a¤ web tabanl› olarak çal›fl›r ve teknolojik altyap›s› web 2.0 uygulamalar›na dayan›r. Sosyal a¤lar›n bu derece kabul gören iletiflim ortamlar› hâline gelmesindeki bir di¤er etken ise kullan›c›lar›na kendi kiflisel içeriklerini oluflturmalar› için olanak tan›mas›d›r. Ayr›ca oluflturduklar› içerikleri kendi toplumsal gruplar› içinde paylaflabilmeleri, gerekli¤inde silebilmeleri, gerekti¤inde onaylayabilmeleri ve hatta kimi farkl› teknolojik imgelemeler ile birbirlerinin içerikleri üzerinden iletiflimlerini sürdürebilmeleri sosyal a¤lar›n önemini ciddi anlamda artt›rm›flt›r.

N A M A Ç

5

Yeni medya ve bireyleraras› iletiflim kavramlar›n› iliflkilendirmek Bir bireyin karfl›s›ndaki bireyle olan iletiflimini ise iki farkl› aç›dan ele almak mümkündür. Yüz yüze iletiflim ve uzaktan iletiflim kavramlar›, bireyleraras› iletiflimi sistematik bir flekilde çözümlemek üzere tan›mlanm›fl kavramlad›r. Yüz yüze iletiflim sürecinde arada herhangi bir araç olmad›¤› için bireyleraras› iletiflim sürecinde insan›n iletiflim beceri ya da becerisizlikleri d›fl›nda mesaj›n iletilmesi ve anlamlanmas›nda araçtan kaynaklanan herhangi bir etki, gürültü ya da dönüflüm söz konusu olmaz. Mesaj, iki bireyin kendi becerileri dâhilinde al›c›ya ulafl›r ve yorumlan›r. Öte yandan yüz yüze iletiflim sürecinde herhangi bir araç kullan›lmad›¤› için mesaj›n içeri¤inde araçtan kaynaklanan eksilme, azalma, niteli¤inde de¤iflme yaflanmaz. Hatta yüz yüze iletiflim arac›s›z bir iletiflim yöntemi olarak bireyler aras›nda tercih edilen en güçlü iletiflim yöntemi olarak kabul edilir. Çünkü yüz yüze iletiflim sürecinde bireyler sözel iletilerin yan›nda, mimik, jesti hâl ve tav›rlar›yla da iletiflim içinde bulunurlar ve kimi zaman bu sözsüz iletiflim yöntemleri, sözlü iletiflimden çok daha güçlü, çok daha çabuk anlafl›labilir bir etki b›rak›r. ‹nsano¤lu bu zaman ve mekân k›s›tlamas›n›n üstesinden gelebilmek için uzaktan iletiflim teknolojilerini gelifltirmifltir. Telefon, telsiz, telgraf gibi geleneksel iletiflim araçlar›n›n yan›nda art›k mobil telefonlar, tümleflik ayg›tlar, a¤ teknolojileri gibi birçok yeni iletiflim arac›, bireylerin iletiflim ihtiyaçlar›nda zaman ve mekân k›s›tl›l›klar›n› ortadan kald›rmay› amaçlam›flt›r. Bu amaç do¤rultusunda üretilen yeni iletiflim araçlar› bireylerin iletiflim yöntemlerine hem yeni olanaklar eklerken hem de bireyleraras› iletiflimin boyutlar›n› de¤ifltirecek yeni kullan›m pratiklerinin oluflmas›na da önayak olmufltur. Bireyleraras› ya da kitle iletifliminde, bir mesaj göndericisinden al›c›s›na bir araç sayesinde iletiliyorsa yaflanan bu iletiflim süreci arac›lanm›fl, medyalaflt›r›lm›fl bir iletiflim süreci olarak tan›mlan›r.


8. Ünite - Yeni Medya ve Yeni Yaflam Biçimleri

189

Kendimizi S›nayal›m 1. A¤ toplumu kavram›n› gelifltiren kuramc› afla¤›dakilerden hangisidir? a. Manuel Castells b. Daniel Bell c. Marshall McLuhan d. David Harvey e. Alex Callinicos 2. Belirli bir amac› olan, bu amaca ulaflmak için belirli bir yol ve yordam izleyen, belirli bilgilerden yararlanarak sonuç olarak bir tak›m ihtiyaçlar› gideren ifllevsel tüm sonuçlar›n ya da ürünlerin elde edildi¤i tüm etkinlikler hangi kavramla tan›mlan›r? a. Üretim b. Techne c. Tasar›m d. Mitos e. Mimesis 3. Afla¤›daki ifadelerden hangisi endüstri toplumunun genel özelliklerinden biridir? a. Bireysel yeti ön plandad›r b. Üretim kitlesel de¤il, bireyseldir c. Kitlesel organizasyon ve koordinasyon önem kazan›r d. Bireyleraras› iliflkilerde hiyerarfli söz konusu de¤ildir. e. Sermaye ile iflgücü aras›ndaki ç›kar çat›flmalar› azal›r. 4. Kitle iletiflim araçlar›n› insan uzuvlar›n›n birer uzant›s› olarak gören kuramc› afla¤›dakilerden hangisidir? a. Castells b. Williams c. Bell d. McLuhan e. Harvey 5. Castells’e göre “80’lerden sonra kapitalizmin yeniden yap›lanmas›nda” hangi olgu kilit rol oynam›flt›r? a. Teknoloji Devrimi b. Frans›z Devrimi c. Bas›n Devrimi d. Endüstri Devrimi e. Enformasyon Devrimi

6. Web 2.0 uygulamalar›n›n olanak sa¤lamas›yla birlikte a¤ ortam›nda oluflturulan tüm say›sal video, bloglar, podcastler, forumlar, yorum siteleri, sosyal a¤lar, mobil ve telefon foto¤raf uygulamalar› ile Wikiler gibi, uzmanlaflm›fl profesyoneller de¤il de, bizzat a¤da yer alan kifliler taraf›ndan üretilmifl ve paylafl›lm›fl içeriklerin tümü hangi kavramla tan›mlan›r? a. Kullan›c› taraf›ndan üretilmifl içerik b. Tek yönlü iletiflim c. Geri bildirim d. Sessizlik sarmal› e. Yeni medya 7. 2000’li y›llar›n bilgi teknolojilerinin yeniden yap›land›rd›¤› ve tüm ekonomik uygulamalar›n merkezinde bilgi teknolojilerinin yer ald›¤› günümüz ekonomik düzeni hangi kavramla tan›mlan›r? a. A¤ ekonomisi b. Yeni ekonomi c. Endüstri devrimi d. Serbest piyasa ekonomisi e. Dijital ekonomi 8. ‹nsano¤lunun çevresine ayak uydurmak için gereksinim duydu¤u hayat ve dünya bilgisinin de temellerinin at›ld›¤› dönem hangi kavramla tan›mlan›r? a. A¤ toplumu b. Yeni medya düzeni c. Birincil toplumsallaflma d. ‹kincil toplumsallaflma e. Yeni toplumsallaflma 9. Bireylerin toplum içindeki yerlerinin pekiflmesinde önemi olan kurumsal alt dünyalar›n özümsenmesi hangi kavramla tan›mlan›r? a. Yeni medya düzeni b. Birincil toplumsallaflma c. ‹kincil toplumsallaflma d. A¤ toplumu e. Sosyal a¤ düzeni 10. O’Reilly Media taraf›ndan 2004’de kullan›lmaya bafllanan ve ikinci nesil internet hizmetlerini- toplumsal iletiflim sitelerini, Wikileri, iletiflim araçlar›n›- bir baflka deyiflle internet kullan›c›lar›n›n ortaklafla ve paylaflarak yaratt›¤› sistemi tan›mlayan kavram afla¤›dakilerden hangisidir? a. Sosyal a¤ b. Web 0.0 c. Web 1.0 d Web 2.0 e. Web 3.0


190

Küreselleflme ve Kültürleraras› ‹letiflim

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›

1. a

S›ra Sizde 1 Geleneksel medya düzeni tek yönlü iletiflim ortamlar› üzerine kuruludur; oysa yeni medya, çift yönlü iletiflime olanak tan›mas› ile geleneksel medyadan ayr›l›r. Yeni medya kullan›c›lar›ndan oluflan a¤ toplumu bu nedenle pasif izleyici de¤il, bizzat a¤ toplumu içinde mesaj alan- mesaj veren, içeri¤i oluflturan kullan›c›lara dönüflür. Bu nedenle a¤ toplumunu oluflturan bireyler aktif kullan›c›lard›r.

2. b 3. c

4. d

5. e 6. a 7. b 8. c 9. c 10. d

Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Endüstri Toplumundan A¤ Toplumuna” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Endüstri Toplumundan A¤ Toplumuna” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yeni Medya Düzeni” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yeni Medya Düzeni” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yeni Medya ve Çal›flma Hayat›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yeni Medya ve Toplumsal Yaflam” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yeni Medya ve Toplumsal Yaflam” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yeni Medya ve Toplumsal Yaflam” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

S›ra Sizde 2 Türkiye’de en çok kullan›lan sosyal a¤lar›n bafl›nda Facebook gelir ve Türkiye dünyada en çok Facebook kullanan ilk üç ülke aras›ndad›r. Sosyal a¤lar›n en karakteristik özelli¤i, içeriklerinin kullan›c›lar taraf›ndan üretilmesidir. Kullan›c› içerikli olmas› nedeniyle birçok sosyal a¤ birçok ülkede büyük ra¤bet görmektedir. S›ra Sizde 3 Do¤um tarihiniz 90’l› y›llara denk geliyorsa ve bilgisayarlar ile tan›flman›z ilkokul y›llar›nda ise siz bir dijital yerlisiniz. Tüm e¤itim yaflam›n›zda ve gündelik hayat›n›zda bilgisayarlar›n tüm olanaklar›n› kullanabilecek zihinsel bir yap› içinde yetiflmifl bir birey olarak, olaylar› ele al›fl›n›z, yaklafl›m›n›z, çözüm yöntemleriniz tüm davran›fl biçimleriniz say›sal kültür üzerinden yap›lanm›flt›r. Öte yandan do¤um tarihiniz 90’l› y›llardan daha eskiyse ve bilgisayarlar ile buluflman›z daha ileri yafllara denk geliyorsa siz bir dijital göçmensiniz. Hiçbir zaman bilgisayarlar ile iliflkiniz bir dijital yerli gibi olmayacakt›r ve ancak günümüz dijital yaflam›na uyum sa¤lamaya çal›flan bir birey olmaya çal›flacaks›n›z.


8. Ünite - Yeni Medya ve Yeni Yaflam Biçimleri

Yararlan›lan Kaynaklar Artun, A. (2008). “Tasar›m Dehfleti”, Sanat Tasar›m Bilgi Sempozyumu Bildiri Kitab›. ‹stanbul: YTÜ Sanat ve Tasar›m Fakültesi, s. 3-21. Bell, D. (1996) The Cultural Contradictions Of Capitalism. New York: Basic Books. Binark, M. ve Löker, K. (2011), Sivil Toplum Kurulufllar› ‹çin Biliflim Rehberi. Ankara: STGM. Binark, M. der (2007) Yeni Medya Çal›flmalar›. Ankara: Dipnot Yay›nlar›. Binark, M. (2009) “Yeni Medya Dolay›ml› ‹letiflim Ortam›nda Olanaklar›n ve Ol(a)mayanlar›n Fark›nda Olmal›...”, Evrensel Kültür. Aral›k 2009. Castells, M. (2008) A¤ Toplumunun Yükselifli. Çev: Ebru K›l›ç. ‹stanbul: Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›. Giddens, A. (2008) Sosyoloji. Yay›na Haz›rlayan: Cemal Güzel. ‹stanbul: K›rm›z› Yay›nlar›. NTVMSNBC (2009) ‹nternet Sosyal ‹liflkileri Güçlendiriyor. http://www.ntvmsnbc.com/id/25017935/ Oecd (2007). Working Party on the Information Economy, Participative Web: User-Created Content. http://www.oecd.org/internet/interneteconomy/38393115.pdf Prensky, M. (2001). Digital Natives, Digital Immigrants. On the Horizon 9(5): 1-6. http://www.marcprensky.com/writing/Prensky%20 %20Digital%20Natives,%20Digital%20Immigrants% 20-%20Part1.pdf. Poloma, M. M. (2007) Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›. Çev: Hayriye Erbafl, Ankara: Eos Yay›nlar›. Taflç›, E. (2010). “Sosyal Medya Araçlar›n›n Yerel Yönetimlere Etkisi ve Katk›s›: Belediye 2.0”, Türkiye Biliflim Derne¤i Biliflim Dergisi. Y›l:38, S.126, s. 23-26. Tonta, Y. (2009) “Dijital Yerliler, Sosyal A¤lar ve Kütüphanecili¤in Gelece¤i” Türk Kütüphanecili¤i. 23, 742-768. Toprak, A. ve Di¤erleri, (2009) Toplumsal Paylafl›m A¤› Facebook: Görüyorum Öyleyse Var›m. ‹stanbul: Kalkedon. Yengin, D. (ed). (2012) Yeni Medya Ve.. ‹stanbul: Anahtar Kitaplar. Williams, R. (1989) ‹kibin’e Do¤ru. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Zagler, M. (2002), “Services, Innovation and the New Economy”, Structural Change and Economic Dynamics. http://www.wu.ac.at/inst/vw1/ zagler/docs/2002sced.pdf

191

Küreselleşme ve Kültürlerarası İletişim  
Advertisement