Issuu on Google+


Š2013 Jaime Jesus Uy Borlagdan Pwede gamiton an arin man na parte kan libro basta igwang paisi sa may kagsurat. Para sa impormasyon pwede magsurat sa: waterpatterns@yahoo.com Kua sa patos: Frederic Maurice Lim Disenyo kan patos: Kagsurat


OMAW Kay Kagurangnan an gabos na kaomawan; an burabod kan gabos na dunong buda kakayanan; ginikanan kan gabos na kagayunan buda kapangyarihan; an paratao kan tali, kaliwanagan buda pagmaan. Ano man kuta na pasi ki gayon an mapurot sa gibo iuli Saiya an onra, ano man kuta na dagom ki silyab an masi’rip sa hinimo, marumdom na Siya an raba-raba. An rawitdawit, paagi kan tataramon, na ta’wan ki ngaran an kagabsan. Mala ta an kagabsan lawas kan Kagurangnan sa lambang tataramon an Saiyang kayaonan. Lugod an pagbugkos ko ki tataramon digdi an maging sadit ko man na paagi ki pagkurahaw sa pag-rokyaw buda pag-omaw kan kamurawayan kan Ngaran kan Kagurangnan. Siring man an danay kong utang na buot sa pamitsan ni Srimate Siddhaswarupananda Paramahamsa Prabhupad na iyo an nagtanom kan Ngaran kan Diyos sa sakong daghan. Kun bako sa Saiyang herak sa paagi kan Saiyang mga tataramon wara akong maisusurat na may kamugtakan. Mapaogma ko man lamang Siya sa atang na ini. Jaya! Jaya! Haribol! Jaya! Jaya! Krishna!

J.J.U.B.


Nama Om Vishnu Padaya Krishna Prestaya Bhutale Srimate Siddhaswarupananda Paramahamsa Iti Namine Baja Sri Krishna Caitanya Prabhu Nityananda, Sri Advaita Gadadhara, Srivas Adi Gaur Bhakta Vrindam Hare Krishna Hare Krishna Krishna Krishna Hare Hare Hare Rama Hare Rama Rama Rama Hare Hare


“Bayaan na ilubong kan gadan an saindang mga gadan.� Mateo 8:22


PAMIBI Igisi kan tigre an liog kan usa. Ikinit kan lawa an layog-layog sa lapat. Ikayas kan rignos an ulod sa guma. Sa halunan kan sawa, bilog pa an kino. Dawa an burak na pitsel minakipot na li'tag sa insektong nalumay sa hamot kan digta. Sa kadlagan, an solamenteng basol iyo su magatol. An dugo sa daga wara ki may sala. Pigbabasog sana kan kadlagan an saiyang sadiri sa pagbahog kan saiyang sadiri. Nakapuntok na man an puro kan tarom sa malaman na tulak kan upon. Ugaring, garo kasa'lan na buhian an garod na dai lamang nagpaaram sa boses sa saiyang daghan. 11/8/12. Karangahan.


WARA MAN TALAGANG TIGRE Haloy na man an bukudan Kan ukay buda tigre. Sa haloy, huna ngani kan ukay Nagdadalagan na man sana siya Buda dai man talagang tigre. Ugaring may mga beses na diit pa Siyang maabot kan kambrot Kaya minabalik an saiyang ugot. Pag nakakarayo-rayo, nakakapurupahingalo, Nakakalingaw-lingaw, nakakalakaw-lakaw. Pag butwa kan tigre sa harayo Dangan sana naman an kurab, minaruhab. Siring an bukudan, sagkod napudpod na man Su tuhod kan ukay, buda dai na matios su tanglay. Nasabutan ini kan tigre kan nahiling na sana kaini Na nakatindog su ukay na garo nakaluwag nang ugay. Tuminunong na man sa pagdalagan su tigre, kampante An maluway niyang baklay parani sa siertong pamanggi. Inipos na man kan ukay su saiyang buhay, Nagtaklob kan mata buda pigkumbinsi su sadiri na wara man ki tigre.


UHOT SA SALOG Dai na kita mahilingan. Arog talaga kaan. Sa buhay na ini sana kita magtutuparan. Arog kita kan duwang uhot na enot magkairibang naglalataw sa sulog, papagsuhayon kan mga gapo, sa hewas kan salog, dipisil na magtagbo. Kun magkasabatan man otro, saro man sana baga an sierto, maubayan ki madali, dangan mapugtasan.


KUMILING KA Kumiling ka sa saimong piglalakawan: pawara an dalan. Pero huni ka naghihingowa ki iwawalat sa saimong likudan. Masusog an gira kan baklay mo sa daga, matuom an saimong ngaran nindang yaon sa saimong lubutan. Pero, asi humiling ka ta an dalan napapara. Nagwawalat ka ki gira sa dagang pawara. 10-29-12. Pawa.


PANGATURUGAN Sa pangaturugan ko matangaon na naghahanap kita ki makukua sa sararadong bangketa nagtutuktok, naglalaom na igwa pa ki magbuka. Sa pangaturugan ko piruton na ako muya ko na magkaturog ngani magimata. 1/25/13 Pawa.


MINUYA, MINA’WOT Minuya, mina’wot: Puting bado, puting kape, Puting ngipon, puting kili-kili. Inabtan sa hudyan: Puting buhok, puting tamong, Puting burak, puting kahon. 11/2/12


AKI KO Pig-iisip mo na kuta dai ka na sana iminundag. Dai ta ka mababasol. Sa kina’ban na ini dakol na balang pamakdol may para bansag may para kua ki balon may para tuklang sa urumbasan dawa an tililing kan bagting nagtataram: “Tama na an karawatan!� Ugaring, baba, bako pa ngani iyan an kabilugan kan bilog na kinaban sa totoo igwa pa ki mas tunay na kaipuhan kang ipagagrangay. Ngapit bae sana, ta sasaparon mo an katotoohan na gabos na iminundag magkakahelang, na gabos na iminundag magurang, na gabos na iminundag magagadan. Aki kong sadit, tama an saimong ha’dit matali an saimong agrangay, ta an gabos na nagadan imumundag giraray. Agosto 8, 2012. Pawa.


PURSA Pirmi an iuran, ipugol itagal, itios an tulos pagbulos, pagpusngak pagpadayaw ki pursa. Reserbado an enerhiya sa inertia kan pasensiya padiklom ki padiklom an pagtipon palumlom ki palumlom an paghalat para sa marhay na panahon na mahinog man sa daghan an pinursang paglaom buda lumuwas sa sirungan ikang nangangandam. 11/1/12. Pawa.


DUWANG AYAM Igwang duwang ayam sa harong Mabalukag su saro, su saro gisgison. Su mabarbon, Benjie an ngaran, Su saro an apod sana ayam. Su saro kaya binayadan, su saro napurot sa dalan. Dawa sain minalukob su saro, Su saro nakagakod sa may pinto. Biyo piglulutuan su saro, Su saro kun ano sana an yaon sa sagmawan. Pag nagbatok su saro, pig-uubo, pig-aagoy-agoy Su saro pag nagbatok, ihayo, isikadan. Sa ngonian aram ta na man garo kun sain paduman-su saro paladan, su saro naurihan. Pag banggi ugaring mantang su saro katubay kan mga tawo, kontentado sa pagkaataman Su saro sa diklom naglalaom mabuhian. Setyembre 16, 2012. Pawa.


PAROY Hilinga nindo an mga bayong sa langit, ni dai sinda nagtatanom, o nag-aani, no nagtatambak sa kamalig; pero pigpapakaon sinda kan saindong Ama sa kalangitan. Bako daw dulo pa an saindong kantidad kaysa sainda? Mateo 6:26

Ini su pigpasuruhayan na paroy. Sa binaranga na tambak, ini su tada sa tahaw. Sarong sako sa puro kan halawig na aldaw kan pagginik. Naglalakop na an banggi, hali sa mga umang anit; pigsusubol na kan huyop an satong pagal sa katre. Kaya an mga tataramon masigkat minabuklos hali sa mga ngimot— hidali na man na makauli sa silensiyo. Sa trangkilong kina’ban pwede taramon kan duwa na “sakuya” an sarong bagay. Arog kan sarong sakong paroy na ini. An apod na kaan “satuya.” Na an buot talagang sabihon, bako ta. Kundi “Saiya.” Ugaring huyan na an diklom sa satong paghiling. Kasubago pang aga kan sa payo ta nag-arik-arik an dagit kan ragit. May napadumanan man gilayon su sako sa hudyan. Kun kisay, bako na man importante. An magayon ti’nuhon, kan wara na kita gabos, iyo su mga pasi na naula hali sa sakong luho na pigsarama-samaan kan kasubago pa naglalaom na mga bayong. 2/12/13 Karangahan.


DOMINGA DAKULON NA MUYA Dominga dakulon na muya dai makua kun pa’no maogma. Muya magpinta kan wara pa su brutsa, kan yaon na muya naman maggitara. Huni na su gitara, sayaw naman an muya, kan nasa itaas na, libong gabos, ta tuminindog na garo istatwa. Muya magsurat, muya sumakat sa bulod muya magtana ki awot, umataman ki ulod. Dawa ano gibuhon, dawa ano ma’woton, pirmi maulamon an muya abuton. Dominga dai maogma dakulunon kaya an muya. 10-16-12. Karangahan


OGMA An ogma sa kinaban, kutok. Dawa may sakit, pagpinindot an lindok, maulok.


PANERENOTAN "Kuta" an pait na pigtitios kan Panduwa: Makaskas man kuta siya, ugaring an Enot mas makaskas saiya. Sa kadaugan nagkakaigwa na sana siyang gana na dumagos aga-aga sa paglaom na ini na an aldaw na maeenot na man siya. “Man� an dugos na an hamis pigtitimpla pa niya sa hingowa kan saiyang ori, sa daing pugtas na higos kan saiyang uyam. Ini an halong agyat na pighihinghing kan saiyang ngabil-kagat sa likod na nag-uulang sa hiling niya saiya dapat. Kaya man an Enot an dai nungka ma-ogma. Siya an dawa habo na dai makasayuma. Sa kapu’ngawan kan dalan na siya an enot na mahampang an nagbubusol na sana saiyang dumalagan iyo an takot na maumbasan. Pamibi niya pirmi an signos kan puro kun hain naghahalat an saiyang trono kun hain an tandan buda palakpak kan tawo. Ugaring an duwang ini kaipuhan mag-ingat sa Pantulo yaon sana sa hudyan dai nagkakaalo pinabakal na pati kalag sa demonyo makahagad sana ki milagro. 4/15/2012.


MGA PRESYO Mala sa pisong (P1.00) suka nilaoglaog su aki kan ama. Minudamuda kan amo su katabang sa kinyentoson (P500.00) na vase na napasa. Magtugang dai nagti'nuhan sagkod kagadanan sa manang five hundred thousand (P500,000.00) Mag padehon sa kandila nag-ulian sa san ribong (P1000.00) utang. Nagbadilan sa tinampo kan nagasgasan su two million (P2,000,000.00) na awto. Rinaotan su katrabaho sa san ribong (P1000.00) dagdag sa sweldo. Daraga, nagpakayo sa maestro para sa traynta milon (P30,000.00) na telepono. Sa hitman na beterano presyo kan tawo anom na sero (000,000.00) Mamira an kaogmahan? Depende sa tindahan. Otso mil (P8,000.00) igwa ka nang ayam-ayam mag taga dila kan lugad mo sa daghan. Sanggatos (P100.00) igwa ka nang nini pag daing laog an banggi. Sarong milyon, duwang milyon, tulo pwedeng magluha ka na sa ogma mo. Dulo na kun sa yaman yaon na sa pirak an pandok mo, ika na garo an pinakamaogmang tawo.


MALA SA TRIP Mala sa trip, latak an ipapamahawan ki Burnok kan ama niyang si Tor na janitor sa sarong kumpanya, na nasisirni pirmi ni Louie na sekyu kan Power Trip agency, na mala bultok kasubanggi, ikinit kan layonesa kan HR na si Miss Amy, na para timplang kape kan bantog na si Sir Joey an kagurangnan sa salog kinse, na nagiging Jose, na dai makabaring kamote, pag itabuga kan Presidente Kadsadiri, na minakilpis na gari binabaying ogis pag idulak kan Donya Muslak niyang misis, na oripon, suruguon, kiko-kikong magaruon kan ugbon niyang si Tyrone na sa eskwelahan, latak an isnakan hali ki Burnok pag ini natitripan. Abril 28, 2012


KARMA Sisay ka kaito? Baad ngani kairiba mo ako. Siring kita kaitong duwang pato pigsususog kun sain sagkod an kaling masulog pigsususoysoy an gabos na laboy sa dugi, tuka amog-amog sa ogma sa ati lingaw an pauli sa siram kan dai pakaaram dai namangnohan su takmang padangadang dai labot sa higot sa liog, sa lanit kan darangan iluwag na daing balukag kataning kan bilog. An aram ko sana kun sisay itong kaito satuya kuminaon iyo na ngonian ining satuyang pighahalon. Mayo 6, 2012. Karangahan.


BURABOD Nagsungko kami sa tubig Domingo sa puro kan kapagalan. Sarong semanang hingowa, digdi mabalong maghingalo. Maalingahot an aldaw; malipot an tubig. Nadudurat sa paglugom; naghahanap ki takig. Pag naliptan may dahilan magpaimbong. Kahampang an alak, maharang na sumsuman. Pag napaso an dila, dakol na inumon. Ugaring padagos an paha, garo burabod, dai maubos.


UDTO Hanap su huyop inagi ko sa taghoy an alingahot buda babloy. Tulong padis na singit kan mga durudaragitang nagsusurop ki sopdrink an sakong nakilingan. Tulos su saro nakamangno insigida de kwatro tangad man ako sagin dai ituyo sa langit na halos dagat nasilag ko su paros sa binanderang buradol biyo nagsusulog an ikog. Abril 28, 2012. Karangahan.


PAGPAKATUROG Pinakaturog ninda pinainom ki kun ano o binutod sa makapirot na kanta su sakuyang dara-dara. Kan sierto na su nanok halawig su hangos kan hutok, su tikab sa ogma biyong nag-uutnga. Hinghing kan kamot, ano pa? Simbag kan mata, mus na! Dali-dali sinda, durungan nagharali mga oripon na nakabuhi. Gabos sinda, binayaan ninda sa saiyang madiklom na kama su sakuyang dara-dara an makasadiri nindang hadi. Mayo 22, 2012. Karangahan


DAGIT, LIBOG Mahalnas na tabili an dagit sa gugom kan isip. Minapusngak na lanit sa kaskas kan ngimot. Rara na itigis sa talingang kalis. Raba-rabang minahawan ki kaawagan sa daghan. Duman an ginikanan diklom na nakanganga: Burabod an libog ki alpog na nagbabaga. 1/25/13 Pawa.


PALAMIG Dai man sa pigtataram ko, noy, na an pagkamuot sala. Kundi baad mala sa arik-arik nadadara ka sana kan saimong paha. Na an enot na palamig na maagihan sa gilid kan tinampo, dawa daing namit, dawa anas sana yelo, iyo na an mapalingaw saimo kan ulian mo. Asi, sirungi ngona, no, paliputa an saimong payo. Pag naumay-umayan hilinga ta dakol pa duman sa balyo kan tinampo. 2/5/13 Pawa.


TUGANG KAN DAGA Minagayon mala sa patos An laog na haloy nang mapa’nos An lawas na burak kun apudon sa ngana Kun bumuskad huna dai na maluyos. An lansi kan unit dai matataros Kun an tali nalumay sa tahob kan hamot An pusong nabubuyo, nakakagibong pasahot, Nakakatuga ki pagkamuot dawa dai sa buot. Sagmaw na sinapna sa kalderong bulawan Minasiram baga basta su kaldero an mamaanan An masiram sa mata, saimong kalag, mapait na basura Ta an lawas mong pinadaba tugang kan daga buda kan gabos na nalalapa. Setyembre 14, 2012. Karangahan-Pawa


UGARING AWOT Namumururak na kuta ugaring awot kaya ko sinda ginarabot. Kisay sabi? Sabi baga ninda. Sindang nakakasabot kan mga hamot. Madabaon na kuta ugaring bako hali sa sakong kamot kaya harayo an sakuyang buot. Kaipuhan kong tukalan kan su ako nanggad nag-ataman. Sa tambak kan mga gadan layaw-layaw ining kalibangbang pigsasaro-saro an mga supang garo may pigmimidbid, may pigpapandukan, may pigpipinsar pang buhay baad naghihinghing o nagdadangog ki agrangay huna mo may pigsasalbar na kamugtakan, na dai ko nahiling, na ngonian sako pipamaanan, bago maalang, buda bumalyo ki ibang laogan. Setyembre 12, 2012. Karangahan.


SA IBANG KINA’BAN Sa ibang kinaban An bangging ining Nakakulkol ka sako Buda nakakugos ako Sa saimong iksan. Tapos na an mga gibuhon, Pig-uunog na sana su sinapna Sa sadit na kalan. An ribok kan mga aki Sa sirong minasalak Sa huni kan duli-duli Sa paglakop kan banggi. Sa lanob na sawali, kalendaryo garo O pininta, sarong ritrato ki tawo Nakasi’rip satuya hali sa bintanang salming Sa bilding na dakulon na bintana, Sa syudad na dakulon na bilding, Sa kinaban na dakulon na syudad, Sa unibersong dakulon na kina’ban. 2012. Karangahan.


URAN-BULAN Dawa magbalinghaw an uran Dai niya kayang dumugon an sildang kan bulan.


HAPPY HOUR Pagtapos kan aldaw ubos na man an sakong buhay hali sa tindahan pasiring sa tulay o sa gilid kan tinampo manunubli ki laog sa bote buda aso.


PAGPABUTOG Inatang mo an hangos sa sarong lobong lupos. Pinabutog sa kawatan. Pinabutog sa adalan. Pinabutog sa saod buda sa harampangan. Pinabutog kan mga hagyan mga medalyang bulawan. Pinabutog kan mga titulo sa hampang kan pintuan. Butog sa palakpak. Butog sa pagti’mak Butog sa pakigdulak. Butog sa rarom kan banggi sa pag-isip ki paagi. Butog sa irarom kan aldaw sa dulo pang pag-ibabaw. Kun dai pumutok sa hudyan dai lamang marurumduman na an lobong naging bilog na kinaban an laog puros paros palan.


AKI BUDA PAGGURANG 1: Nata muymuyon ka, padi? 2: Pig-isip ko sana sitwasyon ko. Wara akong aki. Dai ki maataman sako paggurang ko. 1: Dai mo an kaipuhan para isipon, padi. Su kataning mi, sampulo an aki. 2: Garo maogmahon an. 1: Kaso dai na siya guminurang.


HURURON-HURON SANA INI Dai mo napaparong? Sa gadan baga an bata kan lugar na ini. Dai ka magha’dit bako ini tula, warang mabubutod ngonian. Huron-huron sana ini. Pero, dai mo baya napaparong? Garo may nalalapa. Haloy na. Kina’gan sanang olor.


PISTA An kanta kan kalayo sa kalan sayon sa hibi kan tangkal. Pira an satuyang ginadan makatana sanang diit na siram?


BUHAY PAGKAON An pagkaon ngani mabuhay nagiging buhay ngani magkaon. An paghingowa na makakua nagiging pagkuang ora-ora.


BUHAY NA GADAN Huna mo sana mabuoton ako tamili pirming nakahungko sa hampang kan santo. Dai mo sana aram, ta kun aram mo, lintian-haloy mo na akong ginadan. Kaya ngani kun muyang wara sindang maitaram mabuhay kang gari gadan.


HARONG KAN ISI Pirmi hutok an garitgaritan, agda an mata, an dara-dara, buda kamot oruguton sa hampang kan bagla sa ibaba, mantang sa itaas, lugumon sa saiyang katurog an pagkaisi, daing pagkaising piglulupigan kan diklom. 4/9/2013. Pawa.


SLOKA Mantang nagrarani ka sa kinaban nagrarayo ka sa Kagurangnan; mantang nagiging kinaban mo an sadiri, nagiging orog an ringis kan kagadanan. Mayo 2, 2012


AKSIDENTE Dai man ki aksidente. Gabos minuya, kaya mo ginibo. Dawa an habo mo, pagminuya kan Kagibo, Saimong gigibuhon. An kama’wotan kan orog kapangyarihan An nagpapangyari. An Saiyang kagustuhan an kapangyarihan Na kaipuhan mangyari, ini, bako aksidente, Kundi an nagkakanigo. 12/16/12 Pawa.


AN KAMUNDUAN KAN PAGPAOGMA KAN SADIRI SA TAHAW KAN UDTO An kamot na daing gibo Isubli kan diyablo. Ano ngani sabi ni Kagurangnan? Libog man sana, Arjuna, Itong minabusol sa sarong tawo Na gumibo ki mga bagay dawa habo niya--garo pinuwersa. Sabi kan lanob: Kun ano ngonian iyan na kapot mo, Iyo na an magigi mong puturo. Magayunon an aldaw, Tuninong an udto. Napipiga an kamugtakan mo Sa bulusan kan banyo. 10-4-2012. Karangahan


AYAM Kan mga hudyan na aldaw Mantang su saiyang mga pag-iriba Nagpapakasinda, Suminurok su sarong ayam Sa sirong kan tambakan. Wara ki nakamangno. Pararom ki pararom na siya Sa mga gamit, Pigsususo an sadiri sa luma Buda nilingawan. Huna may pigdudulagan O may pigdudulag. Garo may kinasupugan. An progreso niya Nasusukol sa karagnas Kan saiyang kuko sa mga bagay Sa paggibong paultanan. Sa enot su tanog makangilo, Kinahaluyan sa paoro-otro su tanog Naging parte na kan kinatu’dan. Sarong aldaw, kan su kamas-kamas napundo arog kan pagpuon, wara ki nakamangno. Sa kina’ban ki ribok, an paghalo ihalon. Hali sa luho na naging dalan Kan hingowang umirarom, humirarom, An parong na dai masaho, dai masabutan Kun sangaw kan daga, kan lapa O kan tuminunong o tuminuninong. 12/6/12 Pawa.


PIRMI KANG YAON Magtubod ka sako, dai ka man "nababayaan" tamili yaon ka sa bulod o sa kun sain na dai nai-mapang isla. Nasa lambang tawo an axis, an ekwador, an sentro kan saiyang kina'ban, magtubod ka sa kalag. Ika an kalag. Pirmi kang yaon.


ZIPLINE I. Ngonian, aram ko na an pagmati kan enot na muklat hali sa kagadanan. Sa enot man sana palan an kulog dulot kan higot na kapot na piggigibo kan hutok na habo mahulog. May punto man talagang garo ka na pigtutuok mismo kan sadiri mong liog, buda an bilog mong lawas muya na magpurugtasan, palbag sa asido kan kurab na minalakop hali sa nagrarabas na daghan. Kun maihawas mo kuta an saimong pagkaisi hali sa ha'dit, masasabutan mong an gabos mong sakit dulot man sana kan takot kan hutok--na an takot iyo an mga bagay na dai niya kapot. Buda digdi mo na ngani baga maririraw an linaw kan buhang na nagsusuhay saimo buda an gubing mong tu'lang buda laman. Inda mo ngani kun kisay isog itong nagtuklang saimo pasiring sa hampas ngani magibo an enot na pagpatakdag; inda mo ngani kun kisay itong lawas na pakawalata tulos tuminagas. Laen ka na baga, ikang nagbabalyo duman sa mabalyo pa sana kasubago. Ikang an pagrusdos pigpapaknit an langit kan kagrit kan sarong nabuhian sa pagsakit. II. An enot na ti'mak sa wara an minabua sa hutok na tuod sa kayaonan kan daga. Ugaring dai mahaloy, makakaokod magtubod, sa liday buda tibay kan rida buda gakod, na iyo an minaarat saimong nahuhulog na makamati ki diit na paglayog. 4/7/13 Pawa.


KARARIGUSAN Arog sinda kaini nag-oorogma: mga kaakian nagtuturuklangan pasiring sa tubig, maha’was para tumuklang o tuklangon gilayon. Maghapon, pinano ninda an daing pirok na aldaw ki kurahaw, kagrit kan saindang ringsal, kaduratan, kabuahan. Paorootro. Ano daw kun isi ninda na sa harayo garo ninda pigsasarama-samaan an lambang saro, ta sa arog kaining kawat sisay man an makakalikay na dai makatimtim o makainom kan naglalabaog na tubig kan saindang ugsong, ati, ba’ngog, lutab, luha—mga paknit kan saindang sadiri? Sa harayo, sa mga mata kan mga nasa kubo, an mga bakong dumog, may pigmamati an tu’lang o mata’bang na an daghan, an hiling sa gibo ninda isumada sa hugakon na terminong: karapsaw. 25 Marso 2011. Dos Montes, Malilipot.


KAAYAMAN Arik-arik na udto; mati sa alingahot an sulog kan dugo. Sarong ayam an nakata’naw sa ibong na tinampo. Duman itoon an duwang ayam lingaw an kina’ban sa saindang piggigibo: nagpaparungan kan saindang lubutan. Enot na kabtang sa sarong sayaw na ribo-ribong taon nang pigsasayaw kan kaayaman. Dai mapu’kit an maan kan ayam sa balyo, sa saiyang kama’wotan minatirindog an saiyang barahibo, an laman, nagtatakig-takig biyo! Kun durudakula sana kuta an saiyang lawas, igwa kutang laban, kaso bako man kaya dai siya makatumang. Haloy man siya duman, nagtatakig, nagmamaan. Sa kinatapusan, dai niya man giraray napugulan dumalagan; sa tinampo dai man napugulan kan preno an kaskas na nagdangadang.


PASLO May midbid akong ayam. Dai ko aram an apod saiya, pero kun ako an papapilion, Paslo an angay saiya. Ta paslo siya. Lawas niya sa paslo. Kapasluan na nagkalawas. Ngimot na naging ayam. Paghumhom an sentro kan saiyang pagkaayam. Sa maghapon, apat sana an gibo niya: mag lukob-katurog, mambatok, magdila kan lusi niyang la’tog, dangan iyan, magkakan. Otsenta porsyento kan panahon niya sa pagkakan, baynte, ibaranga kan tulong tada. Ngonian, an saro sa mga udto ni Paslo. Nakakaon pa sana siya. Nakaluko sa tahaw kan dalan kan natad sa dakulang harong, pigtutunaw su kinaon ngani kumaon otro. Kunsabagay, supak an saiyang bahogan. Solo bayang ataman kan duwang pasloon man na among dai na ikayang ubuson an kakanon. Sarong ikos, munan, an nakaparong kan tada niyang dugi kan mublad na tada saiya kan amo niya. Padiit-diit su kasmag sa bitis kaining oragon dumulag. Ugaring dai pa ngani lamang nakapirang lakad su ikos, kinuslaban na ini ni Paslo: “Hoy! Sakuya an! Kakaonon ko pa an!” Ruhab si mingming. Sa takot na mainaan su pigtada-tada niyang tada, dawa basugon pa, suminungkal ki nagkapirang hablo si Paslo. Kan dai niya na kaya, lukob naman siya. Tadtaod dai pa ngani naghaloy, duwa naman na rignos an nadagka sa mga mukmok na nagkaurula sa bahogan ni Paslo. Dai pa ngani nakakatuka su bayong, aw ta, ruminaburab naman su gadya: “Hoy! Sakuya an! Kakaonon ko pa an!” Layog su duwang gutom. Duminulo pa lugod su ha’dit kan ayam na baad sa sunod dai niya na mabantayan su saiyang bahogan, kaya dawa maburuldit na an tulak pigpirit niyang ubuson su saiyang tada. Ugaring dakulon pa, buda dai niya na kinaya, kaya lukob naman siya. Dakol pa an nagbalong magrani sa bahogan ni Paslo, gabos kaining inarabtan saro. Dulag sinda gabos sa isog buda, iyan, kapasluan ni Paslo. Sa paburugaw-bugaw man na ito, napagal si Paslo dawa purupapano. Nagyuruyungka na siya kan sa paultanan kan gate na saiyang pigbabantayan may nagsi’rip na sarong ayam. Arog kan ibang nagkairinot na nadagka kan panuon pang bahogan ni Paslo, luway-luway ining nagrani. Inda man kun nata ito, pero si Paslo, dawa maisog buda,


iyan, paslo, dai nakahiro. Dai siya nakakuslab o nakaraburab, dai nakabatok o dawa ipahiling an ngipon. An totoo kaan bigla siyang napa-ingat na dai makagibong ribok. An huna man lugod kan dayong ayam turog mananggad si Paslo. Sa totoo, aram ni Paslo na huna kan naglaog na ayam turog na siya kaya ini nagkaigwang kusog na buot na lumaog, buda mala ta iyo mismo ini an muya ni Paslo na gibuhon kan dayong ayam, nagkurukaturugan pa siya ngani ini dumagos. Sa nganang punaw garo kan dayong ayam, pakahiling kan umbaw na kaonon, dai na ini nagduwa-duwa kun totoong turog o bako si Paslo. Tulos kaining binalbagan su yaon sa bahogan, buda an palibot niya dagos na nalingawan. Sa pekeng pagpikit-pikit niya kan saiyang mata, pigmaanan ni Paslo an pinabayaan niyang bisita. Naghahakog-hakog ini sa pagkakan, an kustilyas sa tagilidan ralatudon nang garo mga ugat na may hilang. Iba sa mga hayop na nagdulok sa saiyang kakanon kasuba’go dai makuang pahalion ni Paslo an hayop na ngonian pig-uubos na an kakanon sa pigburubantayan niyang bahogan. Garo baga igwa ining darang kantidad na mas may balor pa sa piglalanganlanganan niyang bahog. Mala ta dai man ki nag-ulang, dagos su kakan kan dayong ayam. Dawa pa ngani nahiling niya nang nagmuklat si Paslo, nagtindog buda nagrani saiya, dai niya na hinali su ngimot niya sa bahogan buda pirit pigsususo an pwedeng ilaog sa saiyang ngimot sa pag-antisipar ki posibleng dulak. Pero dai siya dinulak ni Paslo. Nagrani sana ini saiya, arog kan luway na ginibo niya parani sa bahogan kaini kasuba’go. Idinuot ni Paslo an saiyang ngimot sa dayong ayam, pinarong su tulak kaini, su tabay, su talinga sagkod su lubutan. Kan nakasampot duman si Paslo, kinilingan siya kan dayong ayam. Sa saindang paghilingan yaon an pagkasinabutan. Kaonon para sa kaonon; punaw para sa punaw; pangangaipo para sa pangangaipo. Sa lubutan, haluyon duman si Paslo. Para sa luho na ini nagibo niya an sarong imposible: an ipanao su bilog niyang buhay-ayam piglanganan. Sa siring na negosyong relasyon, yaon an ha’dit na baad dehado siya sa itinukal, baad lugi, kun dai niya masuysoy kapakinabangi an produkto. Kaya kan namalisyahan ni Paslong garo dulo an pakinabang kan naitao niya, nakamati siyang pagkauri. Dapat siring man an sakong higos sa pagsingil kan nakua sako. Kaya naghingowa man si Paslo ta marot maubos na su pinanao, diiton pa sana su saiyang nakukua. Ngani makapatas, biyo niya managgad pigrururumsa su saiyang dungo sa lubutan kan ayam, pigsurusungkal na garo kada singhot may ba’gong nadidiskubreng kapunawan na pwede niya naman kapasluan. Sagkod sa dai na siya naugkan sa pagparong sana, dinilaan niya na ining garo na man kaunon. Dangan, pati pagdila nawa’ran na ki hamis, bako na makamuya. Sa isip niya, mas ngana an sakong naisakripisyo, kaya nagkakanigo sanang mas dakol an siram na matanaan ko. Sa hudyan, itinimak ni Paslo su inotan niyang mga bitis sa likod kan nagkakaon na ayam, an paslong kuko kan ugop-ugop, an hagas na panas na nagmamawot ki matutusok, pinagaot sa lawas na dai masayuma sagkod igwang makukua. Ini an sarong udto sa buhay kan midbid kong ayam na dai ko aram an ngaran pero kun ako papapilion, aapudon ko siyang Paslo. Baad midbid mo man an gadyang ini. Kilingi daw, baad nasa lubutan mo ini.


PABULA KAN GAKOD Sarong lalaking trangkilo na sa saiyang sadiri, halos dai nang muya buda hanapon, an sarong aldaw naglakaw-lakaw. Nadangog niya an arual kan duwang ayam na nakagakod sa poste. Mala sa karahayan kan saiyang buot na dai natios an pagsakit kan duwang lalang, pinabuhian niya an mga ini. Pakatangkas nanggad kan kadena sa saindang liog, anong turon-turon, kamas-kamas, kayas-kayas, durudasmag kan mga ayam. Sa daghan kan lalaki an nganang ogma kan nahiling niya an pagkabuhi kan duwang hayop hali sa saindang pagtios. Haloy nagkawat su duwang ayam, garo magkaugos na haloy na dai nagkatuparan. Sabagay, dawa ngani baga magkataning sana sinda, mala sa saindang mga gapos dai sinda nagduduotan na siring kaini. Ngonian, garo sinda nagkukugosan, habo magpugtasan. Naghunlakan su duwang ayam sa palibot, walat ninda an dakol na distroso: mga masitas na kinarayas, mga basurahan na pinaturuwal, mga tsinelas na tinarabag. Pero dai sana ito sa lalaki, ta sa laog niya namamaanan niya an trayumpo kan kaogmahan hali sa katalingkasan. Sa ginibo niya, an pakamati ki onra sa sadiring kamarayan. Haloy na panahon na nagkawat su mga hayop; haloy man su lalaki na nagmaan sa tuninong na kaogmahan. Munan, turutadtaod, iba na su piggigibo kan sarong ayam. Pirit na ining nagsasakbat sa likod kan saiyang kairiba buda pigsusulbong an puminula kaining dara-dara. Dawa ngani sabot na kan lalaki an nangyayari, dai niya nalikayan na makigkig sa sinagkudan kan sitwasyon. Sa aktong ini kan duwang ayam, may narurumdoman na kama'wotan an saiyang lawas. Namamati niya an pagkusog kan sulog kan saiyang dugo, an pagkaskas kan saiyang puso. Sa ibaba kan saiyang iksan may dating kalayong napapagkutan. Nag-agap an tuninong kan saiyang isip, pirit pigpapahalo an narawrawan na trangkilo kan saiyang pagkatawo. Ugaring, an init garo kalayo na luminakop sa sarong banwang sa alang na tiklad gibo. Mantang napako su saiyang maan sa gibo kan duwang ayam, na binuhian mismo kan


saiya man sanang kamarayan, luway-luway siyang nagagakodan kan malanit na lubid na nakatakod sa posteng nagtitindog buda nagtatagas sa tahaw kan saiyang lawas.


SIMULAKRA Piggagakod ko kaito su sakuyang pagkaisi sa tanog kan Hare Krishna sarong matanga sa balkon, nakatukaw, kahampang an pintong nakabukas sa banggi kan inabot ako ki nganang pirot. Kaya buminuhat ako dangan inilakaw-lakaw su sakong yungka sa laog kan harong mantang dai pigbubutasan an pisi kan 108 na pangadyion, padagos sa pagotro kan maha mantra. Maimbong an sula kan ilaw sa harong buda mala igwang ibang nakalag-kalag, naumayan su mata. Kan nasampot su gabos na kanto kan harong, napirot naman ako kan alingahot sa pagkaluom, mina’wot ko gilayon su balkon buda an pintong bukas sa banggi. Pag-balik ko ugaring sa balkon, igwa nang nakatukaw sa sakong hinalean. Nakigkig ako bako sa may tawo duman kundi ta dai pwedeng igwang arog kaining tawo duman. Dai ako pwedeng masala kan likod kan itoon. Wara ini sa biswal kong memorya pero garo lukso kan dugo an pakamidbid ko saiya. Garo sana kasuba’go, dai pa nahahaloy, sako itong payong nagtatapok-tapok na sa pirot, sako itong kamot na nagbibilang kan 108 na bolitas, sako itong ngimot na nagsasawod kan Hare Krishna, Hare Rama. Dangan kan akto nang patindog su lawas, para garo ilakaw-lakaw su yungka kan hutok, inabtan ako ki makapiripit-bitukang kurab. Garo dai ako nakaipos na hampangon an mag-abuton. Hidali akong suminibog. Sa sobrang kaskas, nagkadarakop ko su mga yaon sa likod ko, padulag man sa manlaen-laen na pinto buda paiplian. Abril 1, 2011. Cassandra Spring Resort, Pinagbobong, Tabaco.


SA HARAYO KA SANA MAGIGIULOK Ito su bangging tinalikudan ko su sakong lawas sa harampangan. Wasak na ako pero muya ko pa. Garo kulang pa. Paliog na. An alak. An digwa. An digwa na nagsasalak na sa alak. Pero masupog. Ano na sana taramon kan mga padihon. Madali na man sana ini. Baad pag pigparataram ko sa sadiri kumaskas managgad an oras. Kuta pagpirok ko yaon na ako sa ibang lugar. Lingawan ko na sana na dai ko kaya. Positive thinking baga. Isipon ko na sana na hali akong Saudi, buda pakainom ko naman sana ini. Pwede man gari lansihon an pagmati. Piggigibo ko na baga an. Kusugan ko sana an imagination. Huyan na naman su baso. Mahiling ko sana an kulor kan likido, minariliwoy na ako. Dai masabutan kun tiiinumon o tisusukahon. Banog-banogon ko sana su pulutan. Ano daw kun akuon ko na sanang dai ko na kaya. Urulukan ini. Ugaring muya ko pa. Buda mga barkada ko baga ini. Bakong dapat kuta masabutan ninda? Pagsabot, garo kornihon an sa iribahan mi. Garo pambading. Wasak kun wasak baga kami. Daing tiripwasan sagkod bakong burugsok maglakaw pauli. Pwede man garong sumuka na sana ako sa hampang ninda. Pero pagol na urulukan ini. Haloy ninda an bago malilingawan. Garo man pati su may choice pa man ako. Kun pugulon ko an suka, baad kumuprit lugod ini sa dungo ko. ‘Ta lamang, mas makasupog ito. O baad baga paginom ko bumalik su digwa sa baso! Dai na akong dulagan. Kaipuhan ko na ining gibuhon. Ba’go pa makaabot su baso. Buminuhat ako. Luminakaw na daing kiling-kiling. Nadangog ko pa su urulukan sa harayo. Halawigon. May pig-uulukan sinda. Su binayaan ko. Dawa ako nagi-ulok. Tuminagay man giraray su parot. Kun ano nangyari dai ko na maaaraman. Harayo na ako. Digdi sa harayo, digdi ko sana ini pwede ulukan. Abril 1, 2011. Cassandra, Pinagbobong, Tabaco City.


HINANYOG Nagtataram an TV, an kaipuhan mo huni. Nagtataram an sine, an kaogmahan mo huni. Su magurang nagsasabi, an kamugtakan mo huni. Su amo, su relo, su katrabaho, gabos may mensahe, an dapat gibuhon, huni; an puturo mo yaon digdi, huni, huni. May opinyon an radyo, an politiko, an para-shabu, dawa an mapa'rat na kudal sa kanto, nakasurat sa udo, may pasabong saimo, huni, huni, ini, digdi! Sagkod sa madiklom na kwarto, an kataning, sa paultanan kan hangos buda sigarilyo, may suhestiyon unong sa buhay mo. Magdangog ka sana daa. Magdangog ka ngani daa. Asi, pasublia ngani daa an saimong talinga. Hinanyog, hurop-hurop, rirop sa laog kan tanog. Igwang laog? An lu'yong na an pandok nakalubog sa sadiring suka, minabungkaras hali sa pagkaturog, makataram sana ki: Nono, asi magdangog ka sako! Gabos nagtataram. Gabos muya magtaram. Gabos padayaw na sinda igwang aram. Sabi nisay, sabi baga, sabi daa, sabi ninda. An talapang sa uma tina'kab kan sawa mala sa ngaspak na dai mapugulan magbuka. Pati su namok na napulot sa daing hungok na ngimot, nakaubay sa disgrasya. Nugad an hapot: nata sa kadakulan kan dinangog, nadangog, pigdadangog, wara man giraray ki laog? An ibang may tali, minahali sa harong, klasrum, linya, payroll, pederasyon, asosasyon, organisasyon, partido, grupo. Minarayo sa ribok, buda minarani sa katoninungan kun hain an kaogmahan na madangog an pigtataram kan boses sa daghan. 11/9/12. Pawa.


KARMABAL Sarong makulor, maogmang kinaban. Nakasurat sa karatula. Sa tahaw kan urulukan, garasudan, buda ringsal, sarong aki an napatunong. Garo baga may uminaging dampog na maitom sa hutok niyang sarong aldaw na malinawon, pano ki lobo, lapat-lapat buda tugtog kan tsubibo. Sa pandok niya an gira kan kigkig kan sarong namungaw-mungawan pakatapos ki sarong hararom, halawig na nanok. Napakalat-kalat siya, sa saiyang mga pag-iriba, sa pakaduruop kaini sa hampang kan saindang pigkakasibutan na kawat, arat, aling, linga. May dai siya masabutan. Naaraman niya sa hudyan na igwa siyang dai makua. Igwang wara. Sagkod sa an pagkiling-kiling niya buda pagkalag-kalag wara na man talagang pighahanap kundi sarong mekanikal na reaksiyon sa nangyayaring paghalukay niya kan saiyang hutok sa pagpuntok kun ano su kaipuhan niyang makua. Baad aram kan iba kun ano ito. Kaya tinikwil niya su saiyang kataning na kasubago pa pighihingowang palusuton an mga bulawan na singsing sa sarong poste. Ugaring mala uguton ini sa pag-igo buda pagpalaog, dai lamang siya kaini pigti’no. Kadungan kan nganang kama’wotan na maaraman buda an masayumahan, nagpupuon nang magpiot an saiyang hinangos sa pagkaskas kan saiyang puso. Tuminindog na siya buda dinuman su iba pang aki na yaon duman. Ugaring arog kan naenot, gabos an mga ini sibot buda nakatutok na garo nalumay na mga gadan. Wara ki nagdadangog saiya, wara ki nakakadangog o nakakahiling saiya sa kusog kan tugtog buda sa gayon kan mga malaadon na kulor. Duman suminupang an malaenon na pagmating dai na siya angay sa lugar na ini. Dangan niya narumduman na dai niya man baga kaipuhan na yaon digdi, ta nagdigdi man sana siya. Buot sabihon igwa siyang hinalean ba’go siya nakadigdi. Dawa su apod nakabalik saiya: sarong ulian. Sa ulian, an dahilan kan saiyang pagha’dit buda paghidaw: an saiyang mga magurang. Sa pakarumdom, narugba su saiyang daghan sa kaskas kan nagdurungan na kamunduan, paghidaw buda sarong dai mapaliwanag na ugma, katalingkasan sa kahaputan. An sinagkudan, dai na siyang naginibo kundi dumurudalagan patalibong ki patalibong sa maogmang kinaban ki mga pintadong ulok, naghihibi, naggagasod, nag-aapod: Mama! Papa! Mama! Papa! Papa, papa! Mama, mama!


KAHOY Dai na nahalat kan kahoy an tag-uran, sa paghingapos kan ragit nagsaro-saro na man su dahon niya nagluyos, pasiring sa pagkaanit. Romansang Tennyson an pakasupang niya sa batak kan lanob. Sa hudyan an trayumpo kan buhay mauli sa trahedya kan satong kaluyahan. Pero kasa’lan daa an magrumdom kan kadaogan; pirang otro man daw kuminurahaw an kahoy sa saiyang kakusugan na “Hilinga, Kagibo an sakong paghingowa! Hilinga an isog kan sakong pag-ugbos, an sadiri kong higos na minapadagos sakuya!� Ipadangog niya ini aldaw banggi sa saiyang kapwa na sa takot saiya nagtao kan saindang pag-omaw, respeto buda onra, dulo na duman sa nakatanom sa maray na daga, sa may limpoy o harani sa tubig. Ugaring ngonian baad dai na siya maagahan. An itsura niya ngani ngonian na dagos pang naglalaban, nakakaputon an yuropyop na dahon sa natatada nindang kahidyawan mantang pigkakaon diit-diit kan aragirang, baad herak na sana kan Kaglalang. Na pakatapos kan mapait na ori na luminuwas sa bilog niyang buhay bilang supon sa kaluyahan buda kahugakan kan mga ibang tanom, mawalat lamang saiya dawa an dignidad kan luway-luway na pag-alang. Dawa sa irarom kan murusot buda makunit niyang unit, an pag-alang kaito pa nagpuon.


KAHOY 2 Huna ko dagos nang maluyos an kahoy na ini, dai na maabtan an tag-uran. Pero huni pa baga, pira na kaurani, lambang aldaw nagbabalik an kahidyawan. Pigti’no ko dati an saiyang hambog, sarong kahoy na nabuhay sa batak kan paril, sarong hambog na huna ko man sana. Baad ngonian hambog ko na man an pigtatanos kan Kaglalang, an pag deklara ko na sierto nang maluyos an kahoy na ini, na dai na siyang paglaom. Sisay maghuna na su dahon na pinakurikot na kan makuring ragit magkaigwa gilayon ki ba’gong la’tog, ragsip na pano ki duga, kintab-halnas na pano ki tubig-natok? Sisay mananggad kita para magtaram—ki dawa na ano. Ay, ano man an satong birtud para mag desisyon, mag maldisyon, na dai na aabtan ki tag-uran o aga an dawa anong may buhay, kun buhay ta mismo dai ta aram kun aabtan pa kan sunod na segundo. Ano an satong kabatiran para magduda sa pag-ataman kan Kaglalang! Sa itsurahon kan kahoy harayo na ini sa kaalangan. Nakakakawat gilayon an dahon kaini sa huyop, dungan sa sayaw kan ibang mga dahon buda sa bilog na kadahunan, sayon, kaabay sa gios kan kagabsan, an lambang hiro pagpa-Dios mabalos buda pag-utob sa kama’wotan kan Kaglalang, an sikretong hayag sa sarong dai tatao magmaan. Mayo 22, 2012. Karangahan.


PAGTA’NAW Naghihiro an dampog. Pwede mo hilingon bilang mga molekyuls kan ere buda tu’nog na nagsusulog sa paros o pwede man hapros kan kamot kan Diyos. Arin an tama? Kun pareho, arin an mas tama? Arin an totoo? Marason an sayantipiko: piggagamit mi sana an samuyang payo. An aki man na daing muwang mataram: nagtutubod sana ako. Dai ta mabasol an adal sa saiyang tali; dai man pwedeng basulon na kalag an sarong aki. Sisay baya an orog na nakakaaram na mataram na huni an tama, iyan an sala? Gabos man kita sa salming kan bintana nakata’naw sa misteryo sa kaitaasan, mantang an satong bitis nakatanom sa daga. 10-25-12. Ekadasi. Karangahan.


PANGATURUGAN PEBRERO 5 2011 “Ako an namit kan tubig� Krishna. Bhagavad-gita 7.8

Sa pangiturugan, naghagad ako saimong inumon, pero pinabukod mo ako sa ayam. Ikang yaon sa laog kan harong, na nakakalson sanang pula. Pigkutkot ko su mga lumang tindahan na rumdom kong igwa makukua, pero marupuon na su mga tabla, haloy na daing laog, arog sako alang. Kan nakaluwas ako sa saimong kinaban, kabaing ki sarong lumang eskwelahan pag Domingo, dinara ako kan paghanap ki tubig sa saro naman na puro, sarong harong na garo dapat kong bayaan, dapat dai ko dinuman. Nag-aarik-arik an init sa luwas. Sinulo ko su harong ta daing kamugtakan.


FRANK SINATRA HALI SA KWARTO NI LOLA Garo na banggi an aga. Minapuon pa sana, huna mo an aldaw, an mga aro-aro, an gabos, tapos na, buda dai nang ibang padumanan kundi an butaka sa may balkon, tasa ki tsaa, buda an pirak na mga bituon, pahimon-himon sa madiklom na mga puon. Orkestrang mati’nison, boses na mahamison bitis ko muya nang papagtupungon. Ay, tugtog na luma, bitis ko pipagyungka, pig-iilas kan baklay sa dalan na maluway, dinugi nang tinampo sa paghatod kan mga nagkapira na man na maburakon na karo. 10-26-12. Karangahan.


PAG-ULI Kadaklan sato, mauli man sa hapon na arog kaini. Pigmamaanan ko an buta kong lolahon mantang nahihiling niya sa pa’san na diklom an napara niya nang buhay. Nagbabalik sa pausus niya nang katanosan an riraw na mga aldaw kan matarom pa an saiyang giromdom. Garo su nagkagan na digta sa lukas kan kutsilyo nagdumig gilayon ki mga ha’dit, lugo-lugo buda agrangay. Sukat kaini bigla na sana siyang may ikawkaw sa paros na baso o payo ki makuapo, bigla na sana siyang minabungkaras na garo may nalingawan sa saod, minagasod ki ngaran buhay man o gadan. Aw, ta garo baga nambabalos siya, ta kami na baga lugod na nasa luwas kan pighuhuna niya nang kinaban an garo na mga buta, ta dai mi mahiling an ayam na pighahayo niya, dai mi aram kun sain hanapon an aking mahuhulog. Dawa nakakabalik pa man an saiyang pagsabot sa ngonian, kun hain siya buda kami, aram kong dai mahaloy dagos na siyang mahali, mauli sa kun sain siya hali. Baad ini na sana an hamis na makukua sa ritratong ini. Sa haloy na panahon na ginumos an pandok niya sa pagtios kan kulog, nakauli sa ngimot niya an sarong ulok. Dawa ngani kun hilingon garo ini sarong nagdudugong kalot na garo daing huhugpaan, garo aram ko kun ano an nagkalot kaini. Duman igwa na gilayon siyang ngipon, buda yaon siya sa tahaw kan saiyang kusina. Sibot an mga hiro pero may ayam sa irarom kan lamisa. Naghahagong an amak sa dapog, okupado pa pati su kusinilya. Nag-uuran sa luwas, arog ngonian, buda su mga makuapo niya, winalat saiya kan mga naghihiringowa kaining magurang, pirang otro niya nang pigpapasirong ta marot maghirilang. kay Soccoro Boton-Uy Hulyo 29, 2012


ISIPON, IPUSON Ano man an mga isipon kan gadan? Ano an saiyang mga ipuson? Ngonian na dai nang lawas an mga pangaipong nakatakod sa saiyang lawas, nakalataw na sana siya sa halo. Sabot niya na garo ngonian an totoong kamugtakan kan ibinado saiyang laman, ngonian na pigpapakinabangan na ini kan mga ulalo. Hilinga, ta dai siya nauuraw. Trangkilo. Bako arog kaitong arog na sana kaito an saiyang pag-alit sa gabos na nakatakod sa saiyang unit. Buda su mga tiniripon niyang gamit, tuom niya pa daw, kairiba kan mga paboritong namit? Mapaliwoy pa daw siya sa giromdom kan dating kabit? Ni importante pa daw saiya na dati igwa siyang lapit? Igwa daang ba’gong kapritso si padi, hain su uri, pigkakapkap niya sa saiyang daghan. Inanab na daa kan tugang su heras na pagsadiri, haini su dagit? Wara nang duga dawa pigpiripit. Taros na siya sa gabos. Nag-aagi saiya an sulog kan kina’ban, dai niya na makaputan an yaraon duman, siring man siya, dai na kaini makaputan.


SU DATI MONG KWARTO Su dati mong kwarto, TV room na palan. Su dai nakaaram kun ano ini dati, dai maaaraman kun ano ini dati. Su liya-liya mo, nagblend in na sa ba’gong sopa, burakan, terno sa kurtina. Harain an mga kulor na ini kaitong yaon ka digdi? Hain ining sildang? Kan bisita mo an oras, warang muyang umintra sa hururon na kumposo ki sarong halawigon na hangos. Piniga ka kan paghalat, sagkod sa puro kan paros. An pagwaltak kan kurtina. Ugaring, haloy na bagang uya sa mata mo an diklom. Ba’go pa an katarata. Gabos man garong matang nagmaan sa kina’ban, garo iyo na an padumanan. Ugaring, sisay man ako buda an sakong mga ispekulasyon? Ano man an aram ko sa diklom, akong daing daghan? Pigduduno an dalan kan siertong ngapit? Ngapit, ngapit. Arog sana talaga kaini garo an sulog na nagbubusol sa lambang yaon na pumasiring sa dai. Sarong pangaturugan na nagkakaskas pag harani na an pagmuklat. Yaon ka pa sana digdi; ngonian wara ka na. Ngapit—ngapit—dawa akong nakakalapag an kada lakad sa danay na andar kan ngonian na ti’makan, matunong man, ngapit, sagkod, maabtan kan paabot, buda maging nakaagi. 10-16-12. Karangahan.


TRANSCRIPT KAN SIKRETONG INTERBYU NI MS. PAM PAZ-SICAT SA SARONG ERMITANYO

Lagatak kan puon kan recording. Hukol. Paros. Ikik kan kun anong bayong. Saradiyot na kirikiti kan subo kan hukol. Napapara an mga tanog pag minalaog an boses, minakusog giraray sa katoninungan buda sa pawang kan mga pasimbagan. P:

Nakua ta ka man giraray. Haloy ta kang hinanap. Yaon ka man lang palan digdi. Nabasa ko na palan su hudyan mong libro. Mga pitong taon na nakaagi. Magayon. Siring kan dati.

E:

Maogma ako para saimo.

P:

Ta’no?

E:

May nagayunan ka.

P:

Ah. Thank you. Kumusta ka man palan digdi sa... ba’go mong environment? Conducive man? Nagsusurat ka pa man siguro? Nata palan...digdi?

E:

Wara. Muya ko sana sa harayo. Mawara. Ki diit na panahon.

P:

Kulang-kulang 15ng taon. Dakulon nang ibang ngaran nagbuburutwa. Pigsusundan an mga gira mo—siguro proud ka at least? Pero su iba pwedeng nalapwasan ka na—dai ka na ba-bother? Joke. Su iba pigkukumbinsi an sadiri nindang dai ka naging. Dai ko sinda mabasol. 15ng taon. Tsk.

E:

Laen na man an sakuyang pigpapaogma.

P:

The depth. Wow. Magabat na deklarasyon. Ano man ngaya an pighugutan mo kan dramang an?

E:

Magayon digdi sa isla; nakakapahingalo ako digdi.

P:

Bako daw akionon ka pa para magpahingalo? Kun dai ako nasasala, mga


buhay sa exile, E:

kwarenta ka pa sana? Si Tiyo _____ ngani ma-otsenta na yaon pa sa sirkulasyon. Pero, okay, sabot ko. Nakakasulo man talaga an sentro. Sa haloy mong pagpahingalo, o should I say, selfnahingaluan ka na man garo?

Iyo. Maray na ako.

P:

Wow, that’s good news—great news sa totoo! Magayunon man talaga digdi. Rejuvinating. Ako ngani, baad humaloy pa akong mga pirang aldaw. Makapahiyahay lamang. Okay an saimo? E:

Bukas man sa gabos an isla.

P:

Iyo. Magayon digdi, pero bako daw mas magayon kun makabalik ka sa dapat mong padumanan.

E:

Sain ito?

P:

Ay wow, totoo an?

E:

Arin?

P:

An tattoo mo sa angog—an simbag mo!

E:

Na?

P:

Dai mo lamang talaga ako pighidaw?

E:

Makulog na Pam, an mata ko sa suriaw.

P:

Ay wow, tatao ka pa man palan mag-rhyme. Dai ka namumundo digdi though? An huba sanang nahiling ko digdi, niyog, gapo, baybay. Joke.

E:

May ogma digdi kun kaipuhan ko.

P:

Ay wow. Sagkod duman na sana? Arog na sana kaan? Makaulok ka. Kaito pigsuka-suka mo an Bora na overrated na basud, mabagsak ka man palan lalay sa basud. Makaulok, makaulukon. E:

Hale sa basud, mauli sa basud. Laen na man an sukulan ko ki kaogmahan.

P:

Ay wow. So, iyo na ini an kaogmahan saimo? Baybay, niyog buda tubig?

E:

Baybay na pag inilubong mo an saimong bitis garo matris kan inang kinaban. Mga puon ki niyog na an ragasnas kan pala’pa sarong


makagirabong tataramon, na dulong makagirabo ta ini nugad nasasabutan. Buda an dagat, an hukol na mismong pagtubod na nagkaigwang lawas. Iyan. Iyan man sana. P:

Wow. Ano ito, ba’gong tula?

E:

Tama na Pam, dai mo na man ako mapapahampang sa tinalikudan ko na.

P:

Aram mo kanugon ka. Talentado. May itsura. Pasikat na kuta. Dai lamang naglaog sa isip mo na baad pigsasayang mo sana an buhay mo digdi sa pagta’naw sa mga batiris buda hukol? Dai nag-agi sa isip mo na baad mas maray kun iheras mo sa katawohan an saimong tibay? E:

Dai man ninda ako kaipuhan; buda ika na mismo nagtaram dakol nang nakapano kan sakong binayaan.

P:

Para sako dai pa ki nakatukal saimo; dai pa ki nakapano kan saimong binayaan. Ako, dai mo lamang ako tina’wan na balor? Inataman ta ka. Kinaag sa ibabaw kan gabos. Tanda mo, dai kang nahiling na bitis, gabos pandok na nakatangad saimo! Itutukal mo sana ako para digdi? E:

Muya ko sana garong mamati kun igwa pa talagang totoo.

P:

Ay wow. Ako palan, bako? An pagkamuot ko saimo?

E:

Pam, isinumpa ko na su aldaw na ito.

P:

Wow. Dai ka lamang na utang na boot.

E:

Bayad ko na.

P:

Mabasol ka.

E:

Kakaherakan ko an sunod mong madadara.

P:

Huna mo kaya mo akong sayumahan? Mga diyos, Noy, pigpapagpagan ko sana kan bitis; mga hadi igibo ko sanang ti’makan; mga higante ipaduruko ko; mga imortal ipaharalo ko. Dai mo ako midbid!

E:

Midbid taka. Kua ko na an kawat mo. Ika an dagkang pambua, an promisang daing laog. Magayunon na lawas, sa irarom kan pabrikadong laad. Luminos! An buhok mo itom na mga iragong gibo sa paros,


an mata mo hudong na danaw sa tahaw kan de tingong li’tag, an saimong kalamias, gatas na hinadukan ki rimuranon na halas, an ngimot mo, nagsusulwak kan dugos na duminumig sa daghan kan mga langaw! P: ‌iyan tabi mga tugang an hudyan na tula ni _________ ba’go siya nalapa sa isla kan obskuridad. Ay wow, scoop ini.

Lagatak kan tapos kan recording. Agosto 16, 2012. Karangahan.


CHEWING GUM O PRIMER KAN PAGSAPA 1:

Mag-chewing gum ka ngona. May muya akong paghuhurunan ta.

2:

Ano ito?

1:

Kaya mo talaga akong mapaogma?

2:

Nata magdai?

1:

Ika maogma ka?

2:

Anong koneksiyon?

1:

Maogma ka kun siring ta kaya mo akong paogmahon?

2:

Maogmahon ako.

1:

Totoo?

2:

Ata iyo.

1:

Nata kaipuhan mo pa magdigdi burubanggi?

2:

Syempre, muya taka mahiling. Makahuron. Makairibanan.

1:

Kun dai mo ako mahiling, makahuron, makairibanan, ano man saimo?

2:

Syempre mamumun... ...

1:

...do ka? Sapaa sana.

2:

Iyo. Bakong dapat maging maogma ka pa ngani?

1:

Nata?

2:

Ta namumundo ako pagdai taka nahihiling. Garo ako magadan.

1:

Nata ako maoogma na garo ka magadan?


2:

Aw, ano naman ini, dai mo nasasabutan na importante ka sako?

1:

Pa’no ako naging importante?

2:

Napapaogma mo ako, ano pa man.

1:

Ogma ka talaga?

2:

Iyo.

1:

Na arog sana kita kaining duwa? Nakatukaw digdi?

2:

Iyo.

1:

Dawa arog sana kita kaini, sagkod pa man?

2:

Aw, bako man.

1:

Iyo bako man. Bako ka man maogma. Pigtataram mo sana. Kaipuhan mong itaram.

2:

Sain ini paduman?

1:

Pag naubos na an chewing gum. Sapaa sana.

2:

Para sain an mga hapot na ini?

1:

Wara. Wara na man kaya kitang mapaghurunan. Aram ko na an gabos mong paborito, an ngaran kan gabos mong naging ataman, gf, an muya mo sa buhay...Sapa sana.

2:

Yaon saimo an kaogmahan ko.

1:

Hain?

2:

Sa gayon mo. Sa tali mo. Sa ugali mo.

1:

Pag nawara na? Pa’no na?

2:

An gayon iyo. An tali buda ugali garo dai man.

1:

An tali buda ugali garo idinugang mo na man sana. Su gayon man sana gayod an muya mo.

2:

O, kun totoo, niya ano man?


1:

Dai taka man mapapaogma.

2:

Napapaogma mo na ngani.

1:

Ta dai mo pa nakukua.

2:

Dawa nakua na kukuahon pa.

1:

Inda ka. An piggigibo ta digdi gabos man sana pag-ipos. Saro man sana an muya mo sako.

2:

Arin?

1:

Iyo na ito.

2:

Grabe ka man.

1:

Pranka sana ako.

2:

Ano man huna mo sako?

1:

Lawas na naghahanap ki lawas.

2:

Iyan an hiling mo sako?

1:

Iyan an ipinahiling kan simbag mo sako.

2:

Muya taka. Padaba taka.

1:

Sisay na ako?

2:

Ika. Nata igwa pang iba?

1:

Ako na magayon, matali, mabuot, o ako na nagtataram saimo na dai mo ako mapapaogma? May hamis pa an pigsasapa mo? Sapa-sapaa na.

2:

Sisay man ito?

1:

Su dai mo nahihiling ta habo mong hilingon. Su natatahuban kan sakong gayon, tali, buot.

2:

Hararumon man. Dai ko gets.

1:

Dai taka man mapapaogma. Ta ako ngani bako maogma. Uubuson mo sana an pwede mong maubos sakuya, pakatapos kaan mahihiling mo na wara kang nakua dawa dakulon ka nang kinua. Wara. Wara sako an kaogmahan. Kumusta an


chewing gum mo, may hamis pa? 2:

Nata dai mo ako ibalo?

1:

Pigbabalo ta ka na baga. Pig-aaram ko kun kaya mo talaga ako mapaogma.

2:

Ano an mapaogma saimo?

1:

Iyan kuta su tamang simbag kasubagohon pa. Kaso...ano na an chewing gum ta?

2:

Ano ngani? Ba’ gong bado, cellphone, sabihon mo sana.

1:

Hay, ni dai mo ngani aram kun pig-iinsulto mo na ako.

2:

Sain man? Arin man?

1:

Muya kong maaraman mo na saro man sana an pig-aako kong bayad sa pagistimar ko saimo: respeto.

2:

Pasensiya na. Nakalingaw sana akong kaya mo man palan bumarakal kan mga an.

1:

Habo ko kutang maging direkta pero kaipuhan. Bako sa igwa na akong bado buda cellphone kaya ako nainsulto. Kundi mala ta kun tratohon mo ako garo sarong bayadan.

2:

Bako man arog kaito an buot kong taramon. Dispensa. Iyo sana ito an nagkairisip ko, na huna kong mapapaogma ka.

1:

Ok, lingawan ta na ito. Aram mo kun ano an kaogmahan?

2:

Dai ko na sigurado.

1:

An kaogmahan daa iyo su pagnakua mo na daa dai ka nang hahanapon pa. May hamis pa an chewing gum mo?

2:

Iyo man baga sako. Ika na ito. Wara na akong hahanapon pa, ika sana.

1:

Kun madangog mo sana an sadiri mo sampulo, kinseng taon puon ngonian.

2:

Maherak ka sako. Kaipuhan taka.

1:

Naheherak ako. Bako sana saimo. Kundi satuyang duwa. Huni kita sa balkon na ini buru-banggi, pigpapaga an kada oras para sa sarong tagdo ki kaogmahan. Dai ka nauuyam? Baad dai na man ki hamis an?


2:

Dai.

1:

Kun pwede sanang itao ko na saimo an muya mo nganing mawara na an pagkabuta mo sa katotoohan, nganing manamitan mong sa enot man sana an.

2:

Magtubod ka. Bako man sana ito an muya ko saimo.

1:

Ano pa apisar kan gayon kan sakong lawas, kakayahan kan sakong isip? May aram ka pang ibang mamumuyahan mo sako?

2:

Maogma kang kahuron.

1:

Hay, dai mo na daw pagpigaon. Luwaa na an.


TINAMPO X 1: Sa mas bakong sadistang kina’ban, yaon sa baba kan food pyramid an gabos na malana buda maaskad na kakanon. Lechon, chicharon, adobo, inasinan, chichiriya, kiyamoy, crispy pata, bikol express. Sa mas bakong sadistang kina’ban, dadagitan ka kan duktor kun dai mo kaunon an mga ini. Kun titioson mo an ragsip kan prinitos na unit kan manok pigdutdot sa suka. Isaw. Balut. Uru-aldaw na bitamina an sigarilyo, buda esensyal an walong basong alak. Ngonian na banggi, sa gilid kan tinampo, yaon si 2, pig-single an sarong bilog na agua de pataranta. Maagi si 3, hali sa pag-jogging. Magkaugos an duwa, ugaring mas ugos kaito. Arog kan nakaugalian buda an sibil buda sibilisadong gibuhon sa kontexto kan mga harampangan, tatangruon ni 2 ki baso si 3. Imbes kuahon su baso kan bugsok na likido, kinua kaini su bote kan mineral sa saiyang rosang napsak buda ito an ininom. Kun mamaanan na maray su bote may nakasurat duman na “alkaline.” Duman mapuon an hali’pot nindang huron: 2: Sisay an mas nabuhay na maray? Su gurang o su nasiraman? Su dasok o su halaba? Gabos na abiso satuya dalan pasiring sa halabang buhay, pasiring sa paggurang. Nata dai ka mainom, dawa masiram? Ngani dai ka magadan tulos? 3: May pagkakaiba man baga an masiram sa maogma. An iba man kaya pigaataman ninda an saindang lawas ngani mas magibo ninda an muya nindang gibuhon sa kina’ban. Mag travel, mag-enjoy. Gibuhon an muya. 2: Enjoy sa pagmaan ki mga pintura? Magdangog ki makapirot na opera? Magkahararap sa kababasa ki libro? Magpitik-pitik ki gasgas nang ta’nawon? Nagibo ko na man baga an; nagibo ta na an. Mga pigsasabing muya ta. Pugol na kaogmahan. Buda iyo daw talaga ito an muya tang gibuhon? Sigurado ka daw na an uru-idolo mong vegetarian na film-maker buda an mga socio-political niyang mga kua, daing sikretong obsesyon na gumibong pelikula ki sarong babaying pigmamaruan ki gadya? Malay ta, ito an totoong matao saiyang kaogmahan. Ito an “gibuhon an muya” para saiya. Kun bako sana siyang paslo sa sadiring self-consciousness buda kan tataramon saiya kan iba. 3:

An kaogmahan dawa pugol, pag natipon nagiging dakol.

2:

Konsepto naman an kan halaba bako kan dasok, kan pano.

3: Pa’no matataram na maogma ka na, kun nagkapira pa sana an saimong nabalo? Pa’no mo mataram na ngonian ka na sana maogma buda sa aga dai na? Nahiling mo na an “sa aga”?


2: Ah, iyan palan an paliwanag mo kan nakaagi, pagbalo! Nuarin ka man ngaya mataram na maogma ka na? Nauubos man an pagbalo? Na-eeskedyul man an? Pa’no ka maoogma kun pigpupugol mo an kaogmahan? 3: Pigdidiit-diit sana. Pigkukuna-kuna. Hilingon mo, kun sagadon ko an kasiraman pwedeng dai na sa aga. Ubos na. Baad sa pagsagad ko, ikatapos kan sakong buhay. Masiram mananggad baga saparon an ruhab kan behikulo, pero pag harani ka na sa bangin, bua ka kun dai ka mapreno. Pag tapos na an buhay mo, natural tapos na man an ogma. Kun diniit-diit ko, luway-luway sana pero—sierto. Diit na siram, diit na tios. Diit na kaon, diit na pahinang. Diit na pugol, diit na buhi. An mandiriit-diit, sabi ko na ngani, kun tipunon mo, minadakol. Napalawig mo pa su saimong hinangos. Mas dakol kang nahiling, mas dakol kang natanaan. Mas dakol na nasapar. Bakong iyan an mas maray? 2: May mga kasiraman na dai pwedeng kuna-kunaon. Dai pwedeng diit-diiton. Daing pakilabot kun sierto. Kaipuhan ibuhos mo gabos. Ubos kun ubos! Pagkamoot. Pagkamoot na sana. Makuna-kuna mo an? Kun didiit-diiton man sana, aw, maray pang dai na! 3: Nata ano man maraot kan nag-iingat? Ano man maraot kan nag-aadangadang? Masiram an pagkamoot kun mamumu’tan ka man. Pa’no kun dai? Masiram an pagkamuot kun sagkod pa man. Pa’no kun bako? Bakong kun ruminuso ka sa dai mo aram ika an lugi? Kun luway-luway ka sana, usol-sibog sana an banog, bakong kun dai ka man mauyunan o panhiridalian sana bako lamang makulog na maray? 2:

Pa’no kun mauyunan ka? Pa’no kun daing sagkodan?

3:

Aw, di maray!

2:

Sigurista.

3:

Nag-iingat sana.

2:

Mekanikal, matematikal na pagkaminuotan.

3:

Nata, pwede man bagang sumupang na sana an sa laog kan relasyon?

2:

Arog kan nangyari saimo sa kahaluyan.

3:

Dai ko kaipuhan simbagon an.

2: Bako man ito kahaputan. Dai mo aram na yaon sa sakit, lanit, kulog, duso, hibot-hibot an siram kan trayumpo! 3:

Arog kan nangyari saimo? Hay. Ugaring warang trayumpo.


2: An trayumpo kun dai mo man sinakitan, dai mo man pinaduguan, warang namit an balik kaan. Pag nag ma’wot ka, itaya mo gabos, ta para sain pa man an ngonian kundi para saparon na bilog, daing duwa-duwa. Ta dai mo sierto kun anion ka pa sa aga. 3:

Kaya ka yaon digdi? Kun maogma ka nata yaon ka pa digdi?

2: Siring man saimo. Dawa uru-aldaw ka ki jogging, dawa dai ka nagsisiba ki taba, dawa uru-aldaw ka ki gulay, saroon ka sana. 3: Iyo, may nagkapirang kaso. Pero bakong mas dakol man giraray an bilang kaitong dai nag-iingat? 2:

Dawa paburubalintukon mo, gabos man kita magagadan.

3:

Pero, may maiinot, may mahuhudyan. Mas maray na an mahudyan.

2:

Bako man paraiso an paggurang na dapat ma’woton.

3:

An gurang mas may magiginibo kaysa sa tu’lang.

2: Mas muya ko nang maging tu’lang, kaysa sa gurang na nagmamakimaherak nang magadan. 3: Iyo, dipisil an paggurang, kaya ngani mantang aki pa pig-iiposan. Nagpapakusog kita para sa mag-abuton. May nahiling akong 80 anyos na nakakapushup pa. 2:

May nahiling akong 80 anyos na nagsisiba kan sadiri niyang udo.

3: Duwa ngani iyan: positibo, negatibo. Kayang mainaan an negatibo kun ngonian pa sana pag-iposan na. 2:

Ah, iyo, ubuson ta an satong kaakian sa pag-ipos kan satong paggurang.

3: Pwede mo hilingon an siring kaan. Pero dai ta malilikayan an paggurang. Dulo na an kagadanan. 2: Ugaring iyan an piggigibo mo, bako? Naglilikay ka sa alak, sa sigarilyo, sa taba, sa ngana buda tunay na pagkamuot, na garo baga sa paglikay kan mga ini, malilikayan mo an kagadanan, na dai ka lunudon kan pagmati. 3: An kaakian ta bako man sana garo para magpabutod sa bisyo. Dulo na sa pagmati.


2: Pwede mong hilingon na siring kaan. Pero, pwede mong hilingon na pagbuhi sa normal na konsepto kan buhay na dapat halawig. Na garo baga an nagagadan na gurang sana an nagadan na trangkilo, maogma buda may nahaman. Buda an nagadan na aki, kanugon, sayang, daing naabutan. An mamuot na maray, na daing sukol, kabuahan. Trahedya. Romantikong kasayangan. 3:

An buhay dapat halaba. An pagkamuot, muklat.

2: Pano’ dapat an buhay. Halaba man o hali’pot. Dai nauuraw an pagkamuot. Dai nanganganog. Takot sa katotoohan an naghuhuna na yaon pa sinda sa aga. Kapatalan an pagplano, dulo na an nagpaparataram na sa aga na! Ika, sierto mo daw na ikang nagpapaka-ipokrito sa namit kan alak, nag-uukay-ukay sa gym uru-aldaw, nagtitilamtilam sa hampang kan fastfood, magigimata pa? 3: Dai mo sako pagpamation na daing kamugtakan an buhay ko, tamili dai mo kayang pugulon an sadiri mo. Katoninungan. Hinalat ni 3 an simbag ni 2. Bako ta muya niya ining madangog, kundi ta sa pagtubod niya, ito an disenteng gibo. Kan namati niyang garo haluyon na su silensiyo, kuminiling ini sa kahuron, garo pigsisigurong yaon pa ito duman. Sa bilog na pasimbagan nakahiling an duwa sa tinampo, garo duwang abogadong nagpapasuway sa hampang kan dai-hiling na huwes. Kan kuminiling si 2 sa hudyan, ngani magsabatan an saindang maan—kasuarin hudyan nangyari?—sarong reyalidad an puminatahaw sainda. Sisay kita kaito, ngonian buda sa aga? 1: Sa mas bakong sadistang kinaban, aram mo kun pa’no, sain, buda nuarin ka magagadan. Buda an pagkamuot, an pagkamuot, an pagkamuot, kun taramon mong paorootro, nakakakumbinsi ki tawo.


HURON A:

Dai man palan daa ki Diyos, padi.

B:

Sabi nisay?

A:

Nabasa ko baga sa sarong artikulo. Madali na daa mapurbaran kan siyensiya na dai man daa ki Diyos.

B:

Pa’ no daa?

A:

Sa mga nadiskubre daa kan siyensiya manungod sa Big Bang, pisiks, halos kaya na daang ipaliwanag an kahewasan na dai nangangaipo ki sarong Diyos.

B:

Sabi an kan mga sayantipiko?

A:

Iyo daa.

B:

Nakua na daa ninda kun sisay nagkawsa kan Big Bang?

A:

Iyan an dai pa. Pero pighihingowa ninda na mapatunayan na dai man talaga kaipuhan ki “kawsa” an Big Bang.

B:

Basta sana nagkaigwa?

A:

Garo iyo.

B:

Iyo. An pinakakumbinyente iyo an taramon na gabos sarong aksidente. An kahewasan dai tinuyo. Aksidente o tsansa. Pero halat. An aksidente baga may kawsa man gilayon bako?

A:

May dahilan.

B:

Ta para mabangga kan awto an sarong aki, kaipuhan magkaigwang awto buda aki. Dangan kaipuhan mag-andar su awto, buda magpasiring man su aki sa dalan kan awto. Ba’go magdalagan su awto dapat may magmaneho. Ba’go mapasiring su aki sa tinampo, kaipuhan may magsugo saiya na magbakal sa tindahan. Buda ngani mapangyari su mismong banggaan, kaipuhan umagi an sarong babaying hali’pot an palda, buskad an daghan, buda su aki man kaipuhan mabutsan su piso sa tahaw kan tinampo.

A:

Baad bako man siring kaini kasimple an aksidenteng pigtataram kan siyensiya.


B:

Kun siring aksidente sana na uru-aldaw nagsisirang an aldaw sa sirangan. Aksidente na ribo-ribong taon nang nangyayari.

A:

Baad may mga bagay na dai talaga nangangaipuhan na kawsa?

B:

Igwa daw? Base sa palibot ta, dai man ki bagay na dai ki pinu’nan: pisog, tambo, burak, pisog. Kawsa, epekto. Su epekto nagiging kawsa ki ba’go naman na epekto, na magiging kawsa ki ba’go naman na epekto, ad infinitum. Halawigon na eksplenasyon, detalyadong paliwanag, an pundasyon yaon sa kawsa. An hapot nakua na su kawsa?

A:

Dai pa.

B:

Pighahanap? O baad habo hanapon ngani mataram na warang kawsa?

A:

Dai pa, ta an nadidiskubreng kawsa, epekto sana ki saro pang kawsa. Garo warang sagkodan na kadena.

B:

Halawig sana, pero may sagkodan.

A:

Diyos?

B:

Taramon ta na ngonang an kawsa kan gabos na kawsa.

A:

Iyan an muyang patunayan kan siyensiya na wara.

B:

Sa ibang sabi muya nindang patunayan na warang kawsa.

A:

Nabasa ko duman na pigtataram ninda na “kaya” man daa, na “pwede” man daang dai man ki kawsa. Na nagkaigwa sana.

B:

“Pwede.” Sarong teyorya. Bako katotoohan. Ispekulasyon. Sarong hapot: nata nagkaigwa? Nata dai naging dai na sana? Nata igwa: kayaonan kan kagabsan?

A:

Tsansa? Aksidente?

B:

Kawsa?

A:

Basta na sana.

B:

Hinalean kan pinunan?

A:

Naging sana.


B:

Sisay nagpa-naging?

A:

Sana. Naging sana. Baad daing kasimbagan?

B:

O dai kayang simbagon.

A:

Pa. Dai pa kayang simbagon.

KATONINUNGAN B:

Sabihon tang daing Diyos, ano an mawawara sa kinaban? Ano an makukua kan kinaban? Sabihon tang dai man palan ki Diyos pero huna ta igwa, ano an kalugian? Ano an kawa’ran?

A:

Kaaraman? Aram ko an katotoohan? Na wara man talagang Diyos, kaya an gabos na piggigibo manungod sa pagtubod digdi sarong kabuahan.

B:

Pagmati na tama ako. “Sabi ko na. Sala kamo.”

A:

Iyo.

B:

Kun nagtutubod akong may Diyos, pero wara man palan, magagadan akong tungag, nalansi.

A:

Iyo. Sinayang mo su oras sa pagkahuron sa paros, pagsamba sa otik.

B:

Buda su mga dai nagtutubod sa Diyos, yaon sainda an pagmati na tama sinda. Matataram ninda sa puro kan saindang buhay na “maray na sana ako ta dai ko sinayang an buhay ko sa sarong relehiyon.”

A:

Iyo.

B:

Iyan an kamurawayan kan siyensiya: an pagmati na “tama ako.”

A:

Pagmati na nata’wan ko ki paliwanag an gabos.

B:

Tali. Hutok. Tawo.

A:

Iyo. Orgulyo kan katawohan. Iyan an siyensiya.

B:

Iyo, para ngani baga diyan nasasa’bitan an sayantipiko ki medalya. Ugaring, kun kikilingan ta an nakaaging mga panahon, dai mo namamalisyahan na dai man ki “katotoohan” na sinabi an siyensiya na talagang nagtagal? Puon pa kaitong mga panahon, patukal-tukal an katotoohan. Hilingon mo. Dati lapnad an kinaban, ngonian bilog. Dati, sentro an kinaban, ngonian bako na. Dati siyam


sana an planeta, ngonian dai na sierto kun pira. A:

Pag-uswag?

B:

Pag-uswag daw talaga o laen-laen na ispekulasyon?

A:

Pero bakong totoo na man talagang bilog an kinaban, buda bako ini an tahaw kan kagabsan. May proseso man kaya, padi, bago maging sayantipikong katotoohan an sarong teyorya, na dati saro sanang haypotesis.

B:

Iyo, sabot ko man iyan. Pero maabot nanggad kita sa dilema na kun an sayantipikong katotoohan an absolute na katotoohan.

A:

Makusog an ebidensiya kan siyensiya ta base ini sa imperikal na obserbasyon.

B:

Kaso, bako ugaring gabos kayang obserbahan gamit kan satong mga pangmati. Buda mala bako an mga ini perpekto, dipisil ining gamiton nanggad bilang basehan kan absolute na katotoohan.

A:

An totoong problema kun igwa man talagang absolute na katotoohan.

B:

Dakol an nagtutubod na igwa.

A:

An pagtubod bako man katotoohan.

B:

Ay, ano an katotoohan kun bakong sarong pagtubod? Bakong an siyensiya base man sa sarong pagtubod? Pagtubod sa datos na nakua hali sa mga obserbasyon kan satong mga pangmati buda tali na pigtutubudan tang igwang kapasidad na makagibong mga deklarasyon ki katotoohan? May paliwanag an Iskriptyur unong sa satong kapalibutan, may paliwanag man an siyensiya. Pigtataram kan siyensiya na wara man ki basehan an mga banal na kasuratan, ugaring sa irarom kan sukulan kan saindang mga sayantipikong pagtubod. Deboto buda sayantipiko, pareho pagtubod an basehan. Tataramon kan deboto may Diyos; sisimbagon kan sayantipiko, hain? Tataramon kan sayantipiko, warang Diyos; tataramon kan deboto, sisay an kawsa kan kagabsan? Tataramon kan sayantipiko, sa hudyan wara man; an simbag kan deboto, patotoohan mong wara an sarong yaon.

A:

Warang magiginibo kundi maghalat. Yaon sa hudyan an kasimbagan. An solamenteng solidong katotoohan iyo an na wara pa man ki nakabalik hali sa kagadanan para magpatotoo kun ano an nasa ibong o kun may ibong.

B:

Iyo, kun dai ta bibilangon su mga nagbarabang mga Sugo o su mga Paraturo na nagheras sato kan katotoohan. Yaon an mga perlas, sa irarom kan mga ogik kan urig.


A:

Kun tutubudan an mga pigsasabi mong mga propeta bilang mga dalan kan katotoohan.

B:

An ebedensiya kan kakanon yaon sa pagkaon. Kun nagtubod kang warang Diyos, tapos wara man talagang Diyos, ano an saimong makukua? An onra na tama ka, buda an mga katakod kaini. Pwedeng pagmidbid, medalya, orgulyo, ilusyon na ika an sentro, magigibo mo an saimong muya na daing konsensiya. Ano man an nawara saimo kun nagtubod kang igwa tapos wara man palan?

A:

An gibuhon an saimong muya na daing pig-iisip na kasalan.

B:

Igwa man gilayon na batas kan tawo na mapugol saimo. Pwedeng matugutan su nagkapira, pero igwa man gilayon na sukduhan. Buda dawa igwang sosyudad na daing batas, yaon man gilayon an batas kan kalikasan na wara satong lalang na may lawas an makakalapwas: kagadanan, helang, paggurang. Ano, kun siring, an totoong benepisyong nakua kan daing pagtubod sa Diyos, kun sa hudyan an Diyos maabot saiya bilang kagadanan?

A:

Wara, apwera kan aram niya an katotoohan. Magagadan siya sa katotoohan. Daing laoman, daing lalaoman.

B:

Iyan kun warang Diyos, an problema kun igwa.

9-19-12. Pawa.


OSPITAL X

Sa ospital, sa terminal ward, sa tulong magkataraning na kama: Pasyente 1:

Ssst! Padi, nag-agi na su magayon na nurse?

Pasyente 2:

Inda. Iyo na garo. Minamata pa man sana ako. Haputa na si Santos.

Santos:

(Pinundo su pag pangadyi) Iyo na. Tururugon kamo.

P 1:

‘Tang lapa! Dai ko na naman nahiling!

P2:

Lapaon man si Santos! Pag arog ngani kaan pukawon mo kami. Isadiri mo man ugaring.

Santos:

Nata ano man kun mahiling nindo?

P1:

Ano pa man. May pig-isip-isip lamang. Kaysa man pagparaisipon ining sitwasyon ta. Ikakabua ko!

P2:

Matigmaok na ngani kita, anas pa sakit pigsasapar ta.

Santos:

Matigmaok na ngani kita, anas pa basura pig-iisip ta.

P2:

Nata ano man palan dapat isipon? Na mapaiton an kastang bulong? Na simpleng pag-ti’ris kaipuhan pa iniksyunan ngani dai mamati na pigpiripit an kastang ayot?

garo P1:

Ini kaya si Santos habo ki siram, santos ngani. Su pigpaparako baga an sa krus. Haputa daw ngani an Diyos mo kun nata dawa uru-aldaw ka ki ngurob-ngurob diyan dai ka lamang ibulong!

Santos:

O sige. Sabihon tang nagkamilagro buda nakatindog ka diyan sa nahihigdaan mong solo. Buda sabihon tang grabe su milagro ta napatindog mo su lapit mong dai ki tabang ki dawa ano. Buda sabihon ta nang labi-labi su milagro na apisar kan bata kan helang na nagsasangaw diyan sa ngaspak mo, sa lambang hangos mo, sa likido na nagdadalnay sa kada posibleng luho kan nalalapa mo nang lawas, napatugot mo su nurse na kayuon ka, mababago mo daw an katotoohan na dawa anong oras pwede ka nang magadan?

Silensiyo. P2:

An mga kriminal ngani, ba’go bibitayon ipakaon ki masiram.


P1:

Huni kaya si Santos an trip kaini sakit.

Santos:

Iyo baga, ibadat an kriminal, pero nata, pag-ipatukaw na baga sa silya elektrika, gabos na siniba niya, isuka man sana. Sa takot magadan.

P2:

Dai mo man mahahali an takot na magadan. Sisay man an bakong takot magadan? Ika?

Santos:

Takot ako magadan, pero mas takot ako mabuhay digdi gilayon...

(Nagbukas su pinto) O, huyan na su nurse nindo...


NGALAS 1. Dai na ako maisip na ibang lugar o sitwasyon ta dawa sain man na lugar o ano man na sitwasyon nagkakanigong magpurbar na igwang Kagmukna, buda pwede kitang mangalas. Yaon ako ngonian sa sarong opisina pighahalat an babayi sa likod kan salming na apudon an numero sa kapot kong karton, nakatukaw ako sa malipot na lansang, piglilibot an pagmaan sa malipot na kinaban. Simple an palibot, halos duwa sana an kulor na paorootro: dagat buda langit. Sa monokromatikong tema huna mo saro ining set sa sarong studio sa Hollywood, garo su train station sa The Matrix kun sain contrived an randomness. Iyan an gibong tawo, makanos na salming kan gibo kan Kagmukna. Pero pa’no makukua an Kagmukna sa lugar na ini? Pagsinabi kayang Diyos, malaog sa hutok mo, simbahan, banal na bulod o sa kun sain na banal na lugar. Pero yaon an Kagmukna, bako sana sa banal na lugar pati man sa bako, sa totoo kun aapudon ta siyang Kagmukna, daing minuknang lugar na wara Siya. Makukua ta siya sa gabos na lugar. Nagsusurat an babayi sa likod kan salming. Nakasu’lot siyang pulang uniporme na gibo sa mahi’bog na tela. Garo maimbong an pagmati kan saiyang gubing. Gibo garo sa kayo. O baad sa seda. Naisip ko an kahoy kan kayo kaito sa Tayhi kan sakong kaakian. Pag ito-o mina bunga ipano nanggad kaito an tinampo ki yumok na minabuswak hali sa saiyang pahingurag na sanga. Kaito, itong kahoy na ito an kaoroitaasi sa gabos, makangalas, makapahibabaon an saiyang kalangkawan. Dakol na beses akong ipapundo kan kahoy na ito para humiling. Nugad haloy, nugad pasikrap sana, pero ipahiling ako, ipangalas. Katakod kaini, naglaog man sa isip kun pa’no namumukna an seda o silk. Hali ini sa mga ulod na pig-apod na silkworm. Garo ini lapat na natural na minaluwas sa saindang mga lawas. Igwa nang mas baratong alternatibo an mga paktorya kan lapat-lapat na ini, pero an diperensiya kaini sa kantidad an malinaw na minapahiling na dai ta kayang arugon an hali sa kapalibutan. Mala nagsusurat, nabaling su huling ko sa saiyang kamot buda panurat na paburubalyo sa papel na saiyang pigdudukuan. Sa panurat naisip ko an tinta na nagbubulos sa tubo pababa sa nagrarabas na bola sa puro kan ballpen pasiring sa papel. Napano akong ogma sa ideya. May pakasabot man ako sa pisika, buda aram ko na dara an proseso kan pagbaba kan tinta sa papel sa simpleng konsepto kan Natural Laws na nadiskubre ni Newton. Magayon paghurop-huropon na nadiskubre sana an batas na ini. Buot taramon dai ini minukna ni Newton; buot sabihon yaon na ini sa kagabsan ba’go pa naaraman kan bantog na sayantipiko. Sa simpleng aksyon kan tinta na nagbubulos sa tubong ito, naiisip ko an grabidad. An grabidad an dai manigaran na simtoma kan pagkatakod kan satong planeta sa sarong sistema ki mga planeta na nagtatalibong sa aldaw. Pero bako sana hali sa aldaw an puwersang ini, ta an aldaw mismo, kaubay an mga planetang nagtatalibong digdi, nagtatalibong pa palibot sa sentro kan galaksi, an Milky Way. Buda dawa an mata-mata kan Milky Way, bako an pinaghalian kan puwersang ini ta dawa an Milky Way nagtatalibong man, kaiba an milyon-milyon na iba pang galaksi sa mata-mata o sentro kan uniberso. Mala


kaini nagtutubod akong dai ini natatapos digdi. Bako imposibleng an sentro kan satuyang uniberso nagtatalibong pa, kaiba an dai na mabilang na iba pang uniberso sa sentro kan mas dakula pang sistema. Kun mahihiling ta, an sentro, nagtatalibong sa mas dakulang sentro, na nagtatalibong sa mas dakulang sentro, padakula ki padakula an singsing kan relasyon sagkod mabalik sa puon kan gabos na puon, kan sentro kan gabos na sentro. Pwede daw na an tahaw kan gabos na pagtalibong na ini sarong kawa’ran o void? Kun siring an kaigwahan ginibo kan kawaran? Warang lohika. Mas matanos garong dalagan iyo an na an nasa tahaw kan gabos na tahaw, an puon kan puon iyo an kapinunan, an hinalean, an minuknaan. Naghihiro an kagabsan, kun susunudon an Batas kan kawsa buda epekto, an paghiro na ini (epekto) igwang nagbusol (kawsa). Igwang nagbusol. Dulo pa kaan igwang nagmukna kan bubusulon. Igwang panahon na wara pa an uniberso, igwa man na panahon na nagkaigwa. Pasahot kan iba, pwede man daang basta na sana nagkaigwa, i.e. aksidente, tsansa an gabos. Kumbaga, partikulo sa kapwa partikulo nakamukna dulot kan aksidenteng pagsalak o pagdukutan ki ba’gong partikulo. Ugaring sa arog kaining sitwasyon kaipuhan tang isipon na kaipuhan an duwang partikulo ngani makabilog na saro. Sain hali su duwang partikulo? Kun aksidente, sisay nagbusol ngani magkaigwang aksidente? Sisay nakatingkog, sisay napasala, sisay an dai man nagtuyo? Ngani mangyari an aksidente, kaipuhan man giraray ki may maaksidente. Para aksidenteng makamukna an duwang partikulo ki ba’gong partikulo, kaipuhan muknaon ngona sinda. An kawa’ran dai man makakamukna ki kaigwahan. Pasakat sa panurat minaanan ko su kamot na nagtutubong, su mga guramoy na gurugulon. Nahiling ko an Kagmukna kan naisip ko an ribo-ribong ugat, laman, tulang na naghihiro, nagpipiltik, nagpipirisikpisik sa simpleng akto ki pagtubong. Naisip ko an sulog kan dugo buda buhay buda an iaragihan kaining mga dalan sa simpleng pagbaklay kan kamot sa papel. Katakod kan kamot an kalamias, kun sain mas dulo pa an kumpleksidad kan paghiro, pagpiltik, pagpirisikpisik kan dugo buda buhay. Doblehon ini ta duwa an kamot buda kalamias, pag-apaton ini kun iuubay pa an duwang bitis. Mabilang pa daw kun iuubay pa an ibang piggigibo kan ibang parte kan lawas sa partikular sanang panahon na ito: an paglupos-butog kan baga sa paghangos ngani iwagas an oksihina sa dugo buda iluwas an carbon dioxide; an kidit-turos kan tulak sa pagrunot kan kinakan buda ibusol ini pababa sa bituka ngani masurop su sustansiya buda mailuwas su basura; an pagpadara ki signos kan bato pasiring sa hutok na pano na ini ki ihi; an pagsalak kan signos hali sa bato sa iba pang signos na naglalaog sa hutok sa paagi kan mata, dungo, unit, talinga, dila, buda su hali mismo sa sadiri kaining pag-andar, arog kan muyang isira tadtaod, mga gigibuhon pakatapos kan urulian, buda iba pang mga isipon. An milyon-milyon na proseso na nagdadalagan sa lawas kan sarong tawo dai garo kayang duplikaron kan gabos na komputer na yaon digdi sa opisina. Mga komputer na nangangaipuhan ngani bagang tawo na magpadalagan! An milyon-milyon na proseso sa milyon-milyon na makina sa lawas bako sana kan kada tawo, kundi kan kada lalang, bako sana sa planetang ini kundi sa iba pa, bako sana sa unibersong ini, kundi sa mga unibersong mas dakula buda kumplikado pa digdi, sisay an brilyanteng prosesor? Sisay an selestyal na makinista? Sa simpleng katotoohan na ini, minaogma ako. Sa tahaw kan kasiributan kan lawas yaon an puso kun sain nagbuburabod an inang pulso ki saradit na aking pulso sa bilog na kalawasan. Yaon digdi nagbubusay an kiri’kiti kan buhay na iyo an minapahiro, minapapiltik, minapapirisipisi. Arog kan mga ekwipaheng de koryenteng naghaharok ki pag-andar sa puon kan mga poste, an puso na sa tabang buda


kooperasyon kan iba pang mga parte, iyo an tagadara ki paghiro sa lawas, igwa man ki puon na pigkukuahan ki pag-andar. An importantehon na hibot-hibot kan puso igwa ki nagbubumba. Kun an simtoma kan buhay iyo an paghiro, nagkakaigwang paghiro an puso mala sato, an kalag. Bako man kita an satong kamot, an kalamias, an bitis, an tulak, an baga, an satong pandok, dawa an satong puso. Siring man, bako kita an hutok-isip. Igwa kitang pagkaisi dawa turog an hutok. Arog kan lawas an hutok piggagamit ta sanang ekwipahe para sa pan-urualdaw tang pagbuhay-buhay. An kalag na nakatukaw sa puso an burabod na nagtataong buhay sa lawas buda hutok. Ugaring dawa an laad kan kalag sinublian man sa puon kan laad, an Amang Kalag, an Kagmukna. Sa katotoohan na ini, minaogma ako.

2. Urualdaw sa kinaban kan mga gurang, sentral an paghanap ki ngalas. Makaulok ngani bagang kan aki kita, gabos pighahampang ta sa kangalasan, ugaring may minataram sato na ining ngalas sarong sintomas ki kawaran ki pagkaaram. Nganing dai mataraman na mangmang, minahingowa kita magkaigwang aram, inadalan ta kun pano masampot an matarom, matagas, mata’bang buda malipot na dunong kan sarong gurang. Kan naabot ta na ugaring ito sa hudyan, sa laog kan kudal kan obligasyon, paghingowa, kumpetisyon, tensiyon, pagkadisganar buda dis-ilusyon, pighahanap ta an satong kaakian. Bako an aki tang lawas, kundi an puro, daing malisyang agimadmad kan sarong yagit na tatao pa mangalas. Totoo na pwedeng mamati ta an kahibabaan sa kangalasan, pero naging kara’tan man sana an magpahibaba sa kinaban kan mga gurang na nag-aarantugan ngani iyo an lumuwas na nakakalabaw. Mamamati ta an kahibabaan, pero bako an kahibabawan kan nangyayaring urumbasan sa kinaban kan mga gurang. Pero gurang man pwede pa mangalas. An ngalas kan sarong gurang ngani garo an mas tamang porma kan kangalasan. Ta an pagngalas na totoo iyo an pagngalas na pano ki kaaraman bako sa kadaehan ki aram. Dakulang kwarta buda halabang oras an satong iluwas buda iwaldas sa paglibot kan kinaban matuparan sana an ta’nawon, eksperyensiya o palabas na mapataram gilayon sato na “WOW!” Kun aram ta sana, buda kun tatao sana kita maghiling, uya sa luwas kan bintana o mas harani pa ngani, sa kahampang tang namumurak na tinanom, sarong aki o mismong sa laog kan lambang saro satuya, yaon makukua an ngalas. Sa ribo-ribong ngabil kan buskad, sa bulalangaw sa danaw kan mata kan aki, sa imbong na sa laad kan kalag hali, mahihiling ta buda mamamati an gira kan kamot kan Kagmukna.


MANUNGOD SA KAGSURAT Si JAIME JESUS UY BORLAGDAN, sarong para-adal kan siyensiya kan identidad, sa irarom ni Jagad Guru Siddhaswarupananda Paramahamsa Prabhupad, an saiyang ispiritwal na guro. An librong BUHAY-GADAN an pam-pito niya nang koleksiyon. Yaon siya kaiba an saiyang agom na si Carina buda aking si Radha Govinda (dasi) sa Siyudad kan Tabaco.


Buhay-Gadan