Issuu on Google+

/

krln9-路nleuw1 Verschijnt minimaal 6x per jaar. Uitgave van de Kring "VRIENDEN VAN 's-HERTOGENBOSCH"

N U MME R

KRINGHUIS: Tweede Korenstraatje 18, tel. 073 - 1 35098 Openingstijden: maandag t/m zaterdag van 10-17 uur zon- en feestdagen van 1 2 -17 uur bovendien op donderdag van 18-21 uur.

86

SECRETARIAAT: Postbus 1162 , 5 200 BE (

's-Hertogenb osch .

27 april 1989 BETALINGEN: -

postgiro 3 11971 6 Van Lanschot reknr. 22 51 91 202 jaarlijkse bijdrage: minimaal f 25,00 jeugdleden: f 15,00

~================================================================================================

Beste leden, In dit derde kring-nieuws in 1989 vragen wij vooral Uw aandacht voor een tweetal activiteiten:

)

+ 29 april:

feestelijke start van het vijfde vaarseizoen

+

fietstocht der elementen.

7 mei :

Uit de inhoud: pagina 28

korte berichten en de fietstocht der elementen.

pagina 29

de molen te Rosmalen.

pagina 30

het gemaal te Gewande.

pagina 31路: start van het vaarseizoen. pagina 32

tentoonstelling in het Kringhuis.

pagina 33

de Synagoge te 's-Hertogenbosch.

Eventuele kopy voor het volgende Kring-Nieuws moet uiterlijk 1 mei bij het secretariaat zijn!

- 27 -


,, K 0 R T E

ME D E D E L I N G E N

* NIEUWE UITGAVE in samenwerking met het Bossche Stadsarchi ef is verschenen de BOSSCHE BIBLIOGRAFIE 1987 . De pri js bedraagt slechts f 1,50. Uitsluitend in het Kringhuis e n op h et Stadsarchief verkrijgbaar. * In 1975 verscheen een LP van de BOSSCHE REVUE. Onze Kring heeft er enige tientallen op de kop kunnen tikken . Voor b elangstel l ende leden: de prijs bedraagt slechts f 10,00 per stuk. * In de pers zijn allerlei berichten verschenen over een Historisch Informatiecentrum in onze stad en de verhuizing van de Kring. Definitieve afspraken hierover zijn er nog altijd niet. Naar verwachting zullen de nodige beslissingen pas in de maanden mei/juni vallen. In het volgend Kring-Nieuws zullen we uitvoerig hierop ingaan. Voor nieuwgierige leden: al sinds enige weken hangt in het Kringhuis algemene informatie over een dergelijk Informatiecentrum. *Onze bibliotheek is weer verrijkt met een bizondere uitgave. Van ons lid dhr. van Hellenberg- Hubar ontvingen we "Geffen (gelegen aan het water) vanaf de Middeleeuwen tot 1940". * In het volgend Kring-Nieuws - dat medio mei zal verschijnen- vindt U alle informatie over de excursie naar Bokrijk op zondag 25 juni as. * In het kader van de nauwere samenwerking tussen onze Kring en het VVV, _, zal met ingang van zondag 30 april het Kringhuis iedere zondag tussen 12 ien 17 uur geopend zijn. Dit om de dagjesmensen aan onze stad van dienst te kunnen zijn. De zondagopenstelling zal duren tot en met eind september.

OP ZONDAG 7 MEI as. organiseren we een fietstocht rondom de natuurelementen: WIND, WATER en VUUR. De wind wordt vertegenwoordigd door de molen te Rosmalen; het water door het gemaal te Gewande; het vuur door een kleine barbecue te Oud-Empel. Maximaal 50 l eden kunnen deelnemen. De eerste groep van 25 personen start om 12.00 uur; de tweede groep om 13.00 uur. De deelname kost f 10, = p.p. (incl. de rondleidingen en de barbecue). Opgave kan uitsluitend geschieden in het Kringhuis door betaling van f 10,=, waarvoor men een deelnamebewijs en een routebeschrijving ontvangt. Op de volgende twee pagina's kunt U reeds e.e.a. lezen over de molen en het gemaal. Het globale schema is als volgt: Vertrek vanaf het Brabantbad; 30 min.fietsen naar de molen; 60 min.bezoek aan de molen; 45 min.fietsen naar het gemaal; 60 min.bezoek aan het gemaal; 25 min.fietsen naar de Lachende Vis; barbecue. Zoals U ziet: er zal heel rustig gefietst worden, opdat jong en oud kunnen deelnemen. - 28 -


r

De molen te Rosmalen

)

Volgens sommigen heeft het dorp Rosmalen z1Jn naam te danken aan het feit. dat er vroeger een molen heeft gestaan, die door een paard werd aangedreven: Rosmalen zou een verbastering zijn van Rosmolen. Deze naamsaf leiding is echter onjuist. Rosmalen betekent: "riet in laaggelegen land". Wel is het zo, dat er reeds in de veertiende eeuw sprake is van molens te Rosmalen, maar die zijn al lang verdwenen. Tot in de zeventiger jaren van de twintigste eeuw stonden er in Rosmalen twee molens. En het had niet veel gescheeld, of er had anno 1989 geen enkele molen meer in Rosmalen gestaan. De in 1976 afgebroken molen stond aan de huidige Deken Fritsenstraat, de vroegere Krommenhoek, tegenover het bejaardenhuis "de Annenborch ". De Rosmalense geschiedenis van deze molen begon in 1902, toen hij vanuit Drachten met paard en kar naar Rosmalen werd getransporteerd. De molen werd opgebouwd door de molenaar Pieter Duffhues. Zijn zoon Johannes en kleinzoon Wim waren eveneens molenaar op deze molen. In het 路 begin van de zeventiger jaren verdween deze molen uit het Rosmalense straatbeeld, nadat de laatste molenaar Wim Duffhues reeds de wieken had laten verwijderen, omdat er bij harde wind gevaar ontstond voor de omgeving. De molen, waarheen de fietstocht leidt, heeft een eeuwenoude Rosmalense traditie, die onlosmakelijk is verbonden met het molenaarsgeslacht van Lith. In 1740 is Jan Poorters molenaar. Enkele jaren later wordt de uit Boxtel afkomstige Dirk Teulings de molenaar. Zijn weduwe Anna Maria van de Mosselaar hertrouwt in 1749 met Jan van Lith, telg uit een molenaarsgeslacht uit Alphen aan de Maas. De molen zal vijf generaties in de familie van Lith blijven. Jans achterachterkleinzoon Johannes Henricus Cornelis was de laatste van Lith, die molenaar was. Na zijn overlijden wordt de molen overgenomen door zijn schoonzoon Gerrit Peters, die de molen tot 1947 gebruikte. Hij schakelde toen over op een elektrisch maalwerktuig. De op non-actief gestelde molen kwam langzaam maar zeker in een desolate toestand te verkeren. Jaren later wordt de gemeente Rosmalen de nieuwe eigenaar. In 1960 volgt er een eerste restauratie. Daarna z1Jn er nog diverse restauraties verricht, o.a. in 1967 en 1975. De laatste jaren is de molen weer in gebruik. De molenaar, Rene Vogels, is weliswaar geen beroepsmolenaar meer, maar hij en zijn assistente Nancy van Roosmalen zorgen ervoor, dat er in Rosmalen weer op de ouderwetse manier koren gemalen kan worden, en wel in de molen aan de (hoe kan het anders) Molenstraat. Literatuur: J.A.W. Swane : Mulders in Brabant. Van Lith , in bantse Leeuw(1963), pagina's 14-16 en 75-80. Henk de Werd: Oud-Rosmalen(1987), pagina's 30-65. - 29 -

de

Bra-


Het gemaal Caners te Gewande Gewande, gehucht in de Meijerij van 's-Hertogenbosch, gedeeltelijk behorend tot de gemeente Empel-en-Meerwijk en gedeeltelijk tot de gemeente Alem-Maren-en-Kessel. Het gedeelte onder Alem-Maren-en-Kessel wordt gescheiden in twee buurten: Alems-Gewande en Marens-Gewande. Zo beschrijft A.J. van der Aa in 1843 in z1Jn Aardrijkskundig Woordenboek d8r Nederlanden de plaats, waar nu het gemaal Caners staat. De buurt Alems-Gewande was ook wel bekend onder de naam de Blauwe Sluis, genoemd naar een sluis, waardoor de polder het Hoog-Hemaal via de Hertogswetering uitwaterde op de Maas. De polder het Laag-Hemaal waterde via de Rode Wetering uit in de Maas en wel door de Rode Sluis . Er is overigens sinds 1843 wel het een en ander veranderd. De gemeenten Alem-Maren-en-Kessel en Empel-en-Meerwijk zijn in respectievelijk 1958 en 1971 opgeheven. Hierdoor hoort het gehucht Gewande sinds 1971 in zijn geheel bij de gemeente 's-Hertogenbosch. De polders het Hoog-Hemaal en het Laag-Hemaal hebben niet langer een eigen polderbestuur meer: zij z1Jn in 1973 opgegaan in het Waterschap de Maaskant. De functie van de sluizen is overgenomen door gemalen. In 1933 is een gemaal gebouwd, dat het water uit de Rode Wetering in de Maas pompte. Het gemaal werd later gemaal Caners genoemd, naar F. Caners, die van 1925-1939 dijkgraaf was van het waterschap de Maaskant. In 1940 is een tweede gemaal gebouwd, het Hertogsgemaal, dat zorgde voor de afwatering van de Hertogswetering. Beide gemalen zijn niet meer in gebruik, sinds in 1979 het gemaal Gewande in gebruik werd genomen. Er was overigens in Gewande nog een derde gemaal, dat zorgde voor de afwatering van de Hoefgraaf en de Nieuwe Vliet. Dat was gemaal Ploegmakers, genoemd naar de opvolger van F. Caners als dijkgraaf, de heer J. Ploegmakers. Dit gemaal is in 1979 afgebroken. Het gemaal Caners is een toeristische trekpleister geworden. Men kan er de Thomassen- dieselmotor aanschouwen, die vroeger het water uit de Rode Wetering in de Maas pompte. Ook is er een permanente expositie te zien over de vroegere overstromingen en de Beerse Overlaat. Anton Verhagen heeft in het gemaal een archeologische expositie ingericht, waarbij vondsten uit de omgeving te zien zijn. Literatuur: John van Zuijlen: De Maas de baas, een boekje open over de Maas in Oost-Brabant, Jan Cunencentrum Oss (1983) Drs. H.G.J. Buijks: 675 jaar waterschappen in de 1309-1984, Waterschap de Maaskant Oss (1984).

- 30 -

Maaskant

)


"

A

~

. s I,/l [( · r 1 )

STICHTING BINNENDIEZE ( 's-HERTOGENBOSCH

i

I ,'y I l '

·I

~~

<c ••~ l•i' t

Postbus Jlh 2 5 200 Bl 's-Hertogen\:>o ;,c·h Telefoon 073 - 122334 Postgiro 469 3530

~

t

-\.._

\

Z A T E R D A G

29 A P R I L 1989

================================== K

MUZIKALE OPTREDENS PODIUM LEPELSTRAAT: 1 1 .00 uur DE RINKELBOM 13.00 uur HERZOGENWALDER BLASMUSIK 15.00 uur GRIEKS ORKEST 16.00 uur HEINEKEN FANFARE

~

WANDELINGEN DOOR DE 1JILENBURG onder leiding van een stadsgids. Duur: ca . l uur . Deelname is gratis. Vertrek vanaf ons kantoor: Molenstraat 15a. Vertrektijden: 1 1 .00, 12.00, 13.00 en 14.00 uur.

)

~

VAARTOCHTEN afvaarten om 11.00, 12.00, 13.00, 14.00, 15.00, 16.00 en 17.00 uur. Nog een beperkt aantal plaatsen beschikbaar. Normale tarieven. Reserveer tijdig.

-

31 -


"

In de afgelopen vier weken heeft U in het Kringhuis een tentoonstel ling van oude meesters van de hand van dhr . Rensen kunnen bewonderen. Vanaf 29 april tot en met 27 mei is er een tentoonstelling

T I J D VE R S C H I J N S E L beeldhouwwerken/sculpturen en ol ie verfschilderijen van Theo op den Berg. Theo op ten Berg , Bosschenaar van ge b oorte , volgde zijn o ude rs op 6 -jarige leeftijd naar 's-Gravenhage. Hier heeft hij zijn artisti e ke opl eiding gekregen. Na ee rst de grafische school in Rotterdam t e hebben gevolgd, ging hij in 's-Gravenhage naar de Koninklijke Academie voor Beeldende Kunst. Ook vo lgde hij d e vrije Haagse Schildersschool, waarbij hij ook nog privĂŠ les kreeg van J.H.Kaemmerer. In 1974 keerde Th eo terug in onze Hertogs tad, hij vond emplooi bij PTT Tel ecom waar hij vormgever en ontwerper was op de Redactie van "Ni euws". Hij heeft dus altijd getekend e n geschilderd, doch de laats te drie j aar h ee ft ook het beeldhouwen hem stevig in de greep. Uit zijn vele werken spreekt(mij althans) een facet erg aan, en dat is zijn bewogenheid en zorg voor ons milieu! In zijn schilderijen en in beelden vindt u dit terug o.a. Ozonlaag, vogels in olie . en teer; verzuring etc. Zijn werk is mode rn, zowel schilderstukken als sculpturen, maar de oplettende bezoeker zal zien wat voor material e n hij gebruikt: teer, olie, plastics, kunststoffen, allemaal stoffen die ons milieu verzieken. Op zijn vele vakanties op Vlieland heeft hij zelf de vele vogels dik onder de mlie gezien en niemand zal zich verbazen dat dit zijn r eact ie is. Theo geeft door middel van zijn werk dus duidelijk een boodschap! Een schilderij heeft hij (lijkt mij) speciaal voor ons vervaardigd, hiermee zal ook de expositie worden geopend, dit werk "Diezebogen" laat u de kleuren van de ondergang zien, geel, zwart, rood/paars. Maar toch ...... aan het einde van de overkluizing wordt het lichter! Wordt de maatschappij dan toch nog verstandig? voor de kring '.(Vrienden van 's-Hertogenbosch" Bert Bartels

de officiĂŤle opening van deze tentoonstelling zal worden verricht door mr.B.L.A.van Zwieten,burgemeester van onze stad, op zaterdag 29 april as. om 17.30 uur. Belangstellende leden zijn van hart e welkom!

- 32 -

)


"

De Synagoge, Prins Bernhardstraat 8. de Joodse gemeente in 's-Hertogenbosch. De stad 's-Hertogenbosch werd in de 1 2e eeuw gesticht als vestingsplaats aan de noordgrens van Brabant. Spoedig werd h et ook economisch van b e lang door haar gunstige ligging t e n opzichte van Holland. Vooral in de 14e en 15e eeuw maakte de stad een bloeiperiode door, waarbij het inwonerta l tot b oven de 15. 000 steeg . Hieronder zijn ook Joden gew ees t, wellicht reeds in de 13e eeuw. Hoewel de bewijzen schaars zijn werden de Joden waarschijnlijk "wegens hun misdaden" zoals het heette, naar het naburige Vught gevoerd en verbrand. Deze plek wordt nu nog het Jodenkerkhof genoemd . Rond 1400 wordt er weer melding gemaakt van Joden, waar o nder e nkele geldwisselaars waren. Hierna wordt er lange tijd niets meer van Joodse inwoners vernomen. De vele oorlogen die gepaard ging e n met de afscheiding van het noorden der Nederlanden van het Katholieke en Spaanse Zuide n, hebben de voorspoed van 's-Hertogenbosch sterk laten achteruitgaan. Pas in de 17e eeuw treedt herstel op, als door de blokkade van Antwerpen de handelsroute over 's-He rtog enbosch een belangrijke schakel wordt in de handel op Luik . In die tijd verschijnen er ook weer Jod en in de stad. De eerste is J acob Worms die in 1 680 het poorterschap(staatsburgerschap) verkrijgt. Dit was niet het begin van een tolerant beleid ten opzichte van de Joden. Tot aan de emanc ipatie in 1796 is het bel e id wisselvallig of zelfs vijandig gebleven. In 1688 wordt er naar aanleiding van een verzoek tot vestiging besloten geen Joden meer toe tĂŞ l aten. Het jaar daarop wordt ook ene Hartog Jacobs aanvakelijk gewe igerd, dit op verzoek van een vijftal kooplieden omdat naar hun zeggen de ingezetenen reeds ernstige schade leden door de reeds aanwezige Jacob Worms. Men -vond dat de aanwas van Joden belet moest worden "opdat door haere ingebooren bedriegerij" geen verdere schade zou worden aangericht. Desondanks verkrijgt Hartog Jacobs het burgerrecht, op voorspraak van een baron. In de loop van de 18e eeuw wordt het poorterschap spaarzaam verleend, wat zeker samenhangt met het verzet van de handeldrijvende middenstand. Er zijn diverse voo rbeelden van dat verzet dat door de overheid soms wordt beloond, soms werd ) afgewezen. Dat laatste was het geval met het verzoek van het kramersgilde in 1708 om Joden het venten tijdens vrijmarkten te verbieden. Drie jaar later wordt er wel een boete van 12 gulden gesteld op het venten buiten de jaarmarkt om. In 1747 moeten de "Joden en andere slegte lieden" zonder bestaansmiddel binnen drie dagen de stad verlaten hebben. Vervolgens breekt er een periode aan waarin meer Joden toegang krijgen tot de stad. Het verzet van het kramersgilde is daarmee niet van de baan. In 1777 weten zij na een uitvoerig betoog, waarin onder andere gesteld werd dat "Jooden veel nadĂŠel aan de commercie a lhi er doen" en "dat bedriegerije zo zeer e igen zijn aan dat geslacht" het stadsbestuur te bewegen alle Joden zonder het poorterschap de stad weer uit te wijzen. Op deze wijze bleef de discussie zelfs nog tot in de 19e eeuw voortgaan. Het zal duidelijk zijn dat onder zulke omstandigheden er van een Joods gemeenschapsleven moeilijk sprake kon zijn. Herhaald e verzoeken om een openbare Synagoge werden steeds weer afgewezen, zodat men aangewezen was op huiselijke bijeenkomsten. Zelfs het verzoek van de vereniging van rondtrekkende Joodse kooplieden om op de jaarmarkt hun reizende Synagoge te mogen behouden werd in 1786 niet gehonoreerd. Zeven jaar later weigerde de stad de Joden een begraafplaats, evenals de goedkeuring voor een reglement van de gemeente.

- 33 -


Uiteindelijk verkreeg men in 1790 officiële toestemming om in Vught doden te begraven. Dankzij de emancipatie onder het Franse bewind kan de Joodse gemeente in 1799 eindelijk officieel georganiseerd worden. Spoedig zou zij een grote bloei doormaken van 81 leden in 1809 tot 383 in 1860. Daarna groeide de gemeente nog gestaag tot in 1911 met 483 personen de grootste omvang bereikt werd. Sedert 1823 beschikte de gemeente over een Synagoge in de Mortel. Al eerder had Den Bosch een der zes hoogduitse opperrabbinaten verkregen. De gemeenschapsactiviteiten namen een flinke omvang aan. Er kwam een bestuur, een armenbestuur, een Joodse school en een aantal verenigingen onder andere voor Torastudie. Ook in de Bossche samenleving speelde een aantal Joden een vooraanstaande rol als fabrikanten in de schoen- en sigarenindustrie. Verder waren er veel veehandelaren en handelsagenten, echter bijna geen winkeliers. In 1902 moe$ten van de 428 leden nog ondersteund worden. In de 20e eeuw liep de omvang van de Joodse gemeente terug, totdat in het eerste oorlogsjaar van de Tweede wereldoorlog er diverse vluchtelingen naar de stad kwamen. De Duitsers registreenden 459 "Volljuden", waarvan 75 de duitse nationaliteit hadden. Via Vught en Westerbork werden 317 Joden naar Polen gedeporteerd, slechts 13 keerden terug. De anderen wisten hun leven te redden door naar h~~ buitenland te vluchten en vooral door onder te duiken. Het Synagogegebouw werd slechts licht beschadigd, het interieur echter werd volledig geplunderd. De begraafplaats bleef vrijwel in de oude staat behouden. Na de bevrijding werden spoedig weer Synagogediensten gehouden. Met behulp van de inventaris van de Synagoge in Zaltbommel werd de Synagoge van 's- Hertogenbosch in 1946 opnieuw ingericht. De Joodse gemeente telt nu nog 47 leden. Omschrijving van het monument de Synagoge. De Synagoge dateert uit 1826 en is in 1886 naar ontwerp van architect I. Gosschalk verbouwd, wat vrijwel op herbouw neerkomt. De kerk heeft een prachtig interieur, grijs met wit geschilderd met gepleisterde wanden, die boven de met een lijst afgesloten lambrisering met verhoogde velden zijn geleed door gecannuleerde pilasters, die zijn afgesloten door een geprofileerde lijst. Hierboven bevindt zich de iets terugliggende koof naar het plafond. Het is een stucwerkplafond met omlijste rechthoekige velden met een ornament in de velden. De vrouwengalerij bevindt zich aan de westzijde, en rust op een Corische zuil ) op een vijfzijdige sokkel. De galerij is aan de oostzijde afgesloten met een balustrade met geprofileerde daklijst. In de westgevel zijn dubbele paneeldeuren naar de zaal en de galerij; in de noord-en zuidzijde zijn dubbele paneeldeuren met gietijzeren roosters in de bovenste panelen en omsloten door pilasters, afgedekt met een kroonlijst op consoles. In de buitenste geveldeuren aan de oostzijde bevindt zich een marmeren gedenkplaat ter herinnering aan het bezoek van koningin Wilhelmina en koningin-moeder kmJl!a in 1918. De bruin-róod geschilderde en met neo-gotisch snijwerk gesierde banken bima en Heilige •rke zijn afkomstig uit de Synagoge van Zaltbommel; van het oorspronkelijk meubilair resten nog enige banken, die onder de galerij staan. De marmeren Tien Geboden Tafelen boven de boog van de Heilige Arke, is afkomstig uit Monnikendam. De fraaie, 18e eeuwse, manshoge koperen chanoeksluchter komt uit Haarlem. De Syngoge is nog steeds in gebruik voor de Joodse erediensten. 1 september 1987 Gemeente 's-Hertogenbosch Bureau Voorlichting t.g.v. de Open Monumentendag 1987. - 34 -


Kringnieuws 1989 04 15 86