__MAIN_TEXT__

Page 1

Avonturieren langs de rivieren

Struingids Rivierenland

wandelroutes Bemmelse Waard

Wandeling met verlenging

natuur & landschap

Foto: Studio Finton

kunst & cultuur 21 4

BEMMELSE 20

WAARD 1

13 19

2

5

3 6 18

10 12

12

Ste 17

16 15

14

11

en

fab

rie

k

9 7 8


Voorwoord Wie deze wereld wil verlaten met de vaart van een raket omdat mens en grauwe straten de levensgeest hebben geplet, moet even met een vogel praten en vragen waarom die toch net, hoewel van nature vliegenier, weer de aarde koos als hoofdkwartier. Albert J. Kopmels (1946-2011) Het past in deze tijd waarin veel gepraat wordt over hoe slecht het ervoor staat met de aarde. Stap je naar buiten, dan komt de levensgeest je tegemoet. De natuur heeft altijd verrassingen voor je in petto, zeker in het dynamische rivierenlandschap! De luchten, het stromende water, natuurlijk de mensen en de fruitbomen die de seizoenen zo mooi laten zien. Het blijft boeiend om de ontwikkeling in de uiterwaarden te volgen. In 2019 zijn weer nieuwe projecten opgeleverd, bijvoorbeeld de Heesseltse uiterwaarden. In februari liepen de uiterwaarden onder. Spannend hoe de planten en dieren hierop reageren. Voor nu veel leesplezier! We hopen een afwisselende gids voor je gemaakt te hebben, waarin de veelzijdigheid van Rivierenland aan bod komt. Wij gaan door, dus houd de website en de social media kanalen in de gaten, voor nieuwe struinroutes en rivierverhalen. Emmie Nuijen

2

NatuurWijs NatuurWijs is natuureducatie en -beleving aan kinderen van de lagere school. De kinderen ervaren de natuur met hart, hoofd en handen. De natuur is het klaslokaal. In het Rivierengebied zijn NatuurWijzers in opleiding. Vanaf september kunnen scholen hen inhuren. Op 24 januari 2020 ging NatuurWijzer Eefke Halma Wetland Passewaaij in, met groep 7/8 van de Montessorischool in Tiel. Lucas was erbij en schreef onderstaand verslag.


Leren in de natuur “We kwamen op vrijdag allemaal met de fiets naar school. Vanaf hier gingen we in groepjes naar de Wetlands. We begonnen in een kring. Hier vertelden we met welk gevoel we in de Wetlands stonden. Vervolgens gingen we bevertakken zoeken bij een meertje. De takken van de bever waren goed te herkennen door de tandafdrukken. We hebben geleerd waar we aan konden zien of het een oude of verse tak was. In de klas zijn we bezig rond het thema Vikingen. In de Wetlands hebben we gesproken over het feit dat de Vikingen ook in dat gebied zijn geweest vroeger. We hebben het gehad over de drakkars (boten van de Vikingen) en hoe de Vikingen de stroomsnelheid van het water berekenden. Daarna gingen we zelf de snelheid van het water berekenen, wat lastig was, want de stroming ging alle kanten op. Daarna was het tijd om wat te gaan eten. Na het eten kregen alle groepjes een kaart en toen moesten we zelf naar de plek op de kaart lopen. Toen we op de afgesproken plek aankwamen probeerden we een vuurtje te maken maar dat lukte niet echt want de takken waren te nat. We hebben verse brandnetels geplukt en hier thee van

gemaakt, dat smaakte best bijzonder. Aan de andere kant van het heuveltje was een meertje en naast het meertje lag een modderveldje. Iedereen liep lekker in het modderveldje maar toen zat Franka opeens vast... De juf kwam haar helpen maar toen zat de juf ook vast... Alle kinderen moesten helpen de juf uit de modder te trekken en dat lukte.

Lucas, 10 jaar

Toen gingen heel veel kinderen struinen in de bosjes. Er zijn muizen gezien, lege eierschalen gevonden en schedels van vogels. Daarna gingen we naar de beverburcht. De bever was zelf verstopt. Naast de beverburcht hadden een aantal kinderen hele mooie veertjes gevonden, zwart met witte stippen en rode plukjes aan het uiteinde. Deze veertjes bleken van een bonte specht te zijn. Helaas was het hierna tijd om weer terug te gaan naar de fietsen. Het was een gezellige en leerzame dag. “ Meer info: www.natuurwijs.nl

3


STRUINROUTE, 19 km

Struintocht door de Vestingdriehoek De Lingehaven in Gorinchem bruist ‘s zomers van de gezelligheid.

4

Op één dag drie provincies bezoeken, 600 jaar geschiedenis beleven, nieuwe natuur ontdekken en drie rivieren bevaren; dat kan in de Vestingdriehoek!

zalm en steur gevist. Hoewel de vissers zijn verdwenen, herleven de tijden in het Visserijmuseum en tijdens het Woerkums kampioenschap visbakken (rond Hemelvaartsdag).

Gorinchem Start van de route is in de goed bewaarde vestingstad Gorinchem. Vanaf het station wandel je in 1 km. naar de Grote Markt. Als het zonnetje schijnt is het hier één groot terras. Via Hoogstraat-Appeldijk-Eind beleef je de levendige Lingehaven het best. Buiten de Waterpoort geniet je van het prachtige rivierzicht terwijl je op de volgende pont wacht. Of wacht het pontje al op jou?

De tocht gaat verder naar Loevestein, via het pontje. Of via het voetveer met het legendarische bordje “Heen motte betalen en weer weer“.

Woudrichem Woudrichem is ook een historische vesting, maar heeft de rust van een oud vissersstadje behouden. Hier werd honderd jaar geleden nog volop op

Munnikenland In Munnikenland stap je een hele andere wereld binnen. De Koniks (wilde paarden) en Rode Geuzen (runderen) staan je al op te wachten. Paarden en runderen zijn belangrijk voor het begrazen van de uiterwaarden. Ook hier geldt: houd minimaal 25 meter afstand van de dieren. Eerst bezoek je het Slot Loevestein. De vesting is vrij toegankelijk, je kunt wat drinken in de taveerne of op het terras.


Voor het museumkasteel zelf moet je wel betalen, en dat is zeker de moeite waard. In dit robuuste kasteel leer je alles over roofridders, de spectaculaire ontsnapping van Hugo de Groot in de boekenkist en over de Hollandse Waterlinie.

In 2016 was het gebied één grote bouwplaats. Boeiend om te zien hoe nu de natuur weer razendsnel bezit neemt van het nieuwe land.

Wil je de route inkorten dan kan dat door de pont te nemen naar Fort Vuren. Maar de echte die-hards struinen natuurlijk verder door het Munnikenland. Ruimte voor de Rivier Het Munnikenland is tussen 2013 en 2017 flink op de schop gegaan. Waterveiligheid en natuurontwikkeling gingen hand in hand. De dijk is een eind teruggelegd en dat geeft de rivier meer speelruimte. Door de grotere invloed van de rivier op het landschap ontstaat er een verscheidenheid aan nieuwe natuur. Blijf zo dicht mogelijk langs de Waal lopen. Je komt dan langs Waalstrandjes en de nevengeul, die steeds meer leven herbergt. Op onze tochten zagen we hier bijvoorbeeld veel lepelaars en in de ruigten aan de oevers veel vlinders en andere insecten.

Brakel Brakel is het meest westelijk gelegen dorpje van de Bommelerwaard. Wie door het oudste gedeelte van het dorp loopt kan de geschiedenis nog voelen, bijvoorbeeld aan de vele terpen. Toch is een flink deel verloren gegaan bij de dijkverzwaring in de jaren ‘70. Het mooiste stukje vind je bij de kerk, het Spijker en Landgoed Brakel. Loop over de Veerdam naar de rivier. Vuren Het autoveer Brakel-Herwijnen brengt je naar de overkant. Hier kan je meteen linksaf over de strandjes lopen. Bij de

5


struweel rond de oude steenfabriek herbergt veel dieren- en plantensoorten. De strandjes worden gebruikt voor recreatie.

Stoeiende koniks leveren vaak een prachtig schouwspel op

Fort Vuren Het ‘Fort bij Vuren’ ligt direct tegenover Slot Loevestein. Het vestingwerk werd in 1844 gebouwd om te voorkomen dat de vijand naar het westen kon doorstoten. Het fort zou gebruikt worden tijdens de verschillende mobilisaties en kreeg in 1940 een Duitse luchtaanval te verwerken. Net na de oorlog werden NSB-ers uit de regio hier gevangen gezet. Fort Vuren heeft een gezellige herberg, een terras en je kunt er overnachten. Aan de Waaloever werd op 5 mei 2017

Ytong-fabriek gaat dat niet meer en moet je over de dijk. Het dorp Vuren is ook niet ongeschonden uit de dijkverzwaringen gekomen. Veel authentieke dijkhuisjes moesten het veld ruimen. In Restaurant Oud-Vuren kan je die oude sfeer nog wel opsnuiven. De oudste boerderij van het dorp is een mooie plek om de huisgebakken appeltaart te proberen. Hondswaard De Hondswaard is - inderdaad - een ideale plek om de hond uit te laten, maar heeft meer te bieden voor de natuurliefhebber. Een bever heeft hier sinds enkele jaren zijn intrek genomen en het

Dalempoort

Station

Gorinchem A27 WOELSE WAARD

Merwe

Dalem

de

Fort Vuren

HON

Sleeuwijk

Oudendijk 6

Slot Loevest

G R O E S P L A AT

Woudrichem

MU


een herdenkingssteen geplaatst om de oorlogsslachtoffers uit Vuren te herdenken, met name een vader en twee dochters die omkwamen toen een vliegtuig op hun huis stortte.

Bloemenzee in het Munnikenland

Zo wandel je langs Dalem weer terug naar Gorinchem. De mooiste route om de stad in te lopen is via de Dalemse Onderweg en door de Dalempoort, de enige overgebleven stadspoort. Wandel over de stadswallen weer terug naar je vertrekpunt.

Beter op weg met de Riveer app

Alleen voor deze struintocht met een van de pontjes van Riveer mee? Het zou geen reden moeten zijn om de Riveer app niet aan te schaffen. Met de mobiele app heb je alles voor jouw overtochten gewoon in je broekzak. Je vindt er de meest actuele dienstregeling, het laatste nieuws over de veerdienst en de app biedt de mogelijkheid om alle tickets met je mobiele telefoon te kopen. Je tickets zijn zelfs tien procent goedkoper ten opzichte van de tickets A15 die je aan boord koopt. Zo ga je nog makkelijker en goedkoper heen en weer. Ook als dat slechts eenmalig is. Wedden dat je nog eens terugkomt? Download de gratis Riveer app nu voor Apple of Android!

Vuren

NDSWAARD

al Wa

tein

UNNIKENLAND

Als de ponten niet regulier varen kan je op alle momenten bellen voor de watertaxi:

06- 22 55 82 33 www.riveer.nl

Wa al

Brakel

Herwijnen

Huize Brakel LANDGOED BRAKEL

7


Jos Rademakers, ecoloog en directeur ARK Natuurontwikkeling

Tot eind 19e eeuw vloeide een deel van de Waal bij het toenmalige eiland Heerewaarden over naar de benedenloop van de Maas. Het was daarom een plek van grote ecologische, economische en militair strategische waarde. Al 13 jaar is Jos Rademakers bezig om de rivieren te herenigen. Jos is inmiddels directeur van ARK Natuurontwikkeling en werkt in dit project samen met Natuurmonumenten.

Waal en Maas gaan elkaar weer kussen 8

Kaart van de belegering van St. Andries in 1600 (Bron: Pieter Bast, 1600-1610, Rijksmuseum)


“Historisch is het gebied waar Maas en Waal het dichtst bij elkaar komen bijzonder interessant,” zegt Jos Rademakers, gebogen over een luchtfoto van het gebied. “In de tijd van de Spaanse bezetting, was het gebied bij Dreumel Staats en bij Zaltbommel Spaans. Je hoort dat nog terug in de naam Fort Sint Andries. Dat is genoemd naar Sant Andreas, de patroonheilige van Spanje.” Waarom is in eerste instantie gekozen om de twee rivieren te scheiden? “De Waal ten westen van Tiel werd ongeveer in de 12e eeuw een grote stroom, die rond Heerewaarden de benedenloop van de Maas overnam en ging domineren. Beide rivieren stroomden eeuwenlang in elkaar over. Om de hoogwaters te kunnen beheersen en de Waal goed bevaarbaar te kunnen maken, is in 1904 de Afsluitdijk over de eilanden van Heerewaarden gelegd en zijn de rivieren gescheiden.” Wat is het ecologische voordeel? “Je ziet twee rivieren met verschillende kleuren. In het Waalwater zit, vergeleken met het water van de Maas, meer sediment. Waar twee verschillende soorten water mengen, ontstaat een ‘boost’ van leven. Permanent stromend water is ook ecologisch rijker dan stilstaand water. Heerewaarden floreerde hier niet voor niets als vissersdorp. Als je dit weer terugbrengt, ontstaat voor vissen een biotoop die weinig meer aanwezig is langs de grote rivieren. Het liefst zie ik de Fint terugkeren. Dit zou een ideaal paaigebied voor deze trekvis kunnen zijn.” Hoe kan de samenvloeiing hersteld worden? “Het waterpeil van de Waal is gemiddeld ongeveer 2 meter hoger dan in de Maas en de afstand tussen de rivieren

niet meer dan 500 meter. Er zal een aantal ‘kunstwerken’ (zoals dat in de waterbouwwereld genoemd wordt) gemaakt moeten worden. In de Waaldijk zal een doorlaatwerk moeten komen en bij de van Heemstraweg/Maasdijk een onderdoorgang voor het water. En natuurlijk zal een geul daartussen gegraven moeten worden. Qua grootte kun je denken aan ‘de Geul’ in Zuid-Limburg.” Hoe snel zou dit kunnen gebeuren? “De verwachting is dat deze ingreep over vier jaren gerealiseerd is. De wateruitwisseling biedt vele voordelen; Rivierwater kan flexibel verdeeld worden en de waterkwaliteit van de Maas zal verbeteren. Bij Rijkswaterstaat bestaat de vrees dat de vaardiepte voor schepen op de Waal hierdoor zou afnemen. Dat is een punt waar we de komende tijd nog aandacht aan moeten besteden. De geschiedenis van het gebied rond Heerewaarden is die van een dynamische delta. Een herleving van de relicten van de verbindingswateren tussen Waal en Maas past in dit beeld. ”

De fint (Alosa fallax). een vis uit de haringfamilie, kan 60 centimeter lang worden. Tot de jaren dertig was het een algemene vis, in 1938 werden er nog één miljoen gevangen. Door overbevissing verdween de fint nagenoeg. De laatste jaren komt hij mondjesmaat terug en we hopen dat er weer een paaiende populatie ontstaat in 9 het Rivierengebied.


Struinkunst

Toevluchtsoord Nog altijd is de Waal mijn toevluchtsoord. Fietsen of wandelen langs de rivier maakt mijn gedachten los van het dagelijkse. De Waal brengt mij in een staat van dromen en prikkelt mijn verbeelding en creativiteit. Ik heb in de jaren 70 – 80 van de vorige eeuw veel natuurtekeningen gemaakt voor boeken en tijdschriften. In deze eeuw zijn een aantal van mijn animaties geïnspireerd of ondersteund door de dagelijkse tochten in de uiterwaarden. In mijn animatie ‘Birds’ vlieg ik zelf mee in de grote zwermen vogels. Hoe vaak zijn we met onze kinderen gaan dwalen langs de rivier, steentjes gooien, dammen bouwen. takken struinen. Toen ze nog heel jong waren en wakker werden bij het krieken van de dag ging vader Coen vaak met hen naar de rivier om de dag te beginnen, waarmee hij ook mij de ruimte gaf om nog een uurtje langer te slapen.

Raaf (8 jaar) woont sinds anderhalf jaar op de Konijnenwal in Tiel. Hij is geboren in Ethiopië. Met zijn Nederlandse adoptieouders en broer heeft hij 4 jaar in China

Wereldburger Raaf houdt van de Waal 10

gewoond, waar zijn ouders een guesthouse runden. Raaf: “Ik houd van de Waal. Het is hier lekker rustig, je kunt om je heen kijken, het water stroomt en je wordt relaxed in jezelf. Maar vooral: gewoon leuk in de natuur, de stad is saai.” “De rivier is speciaal, het geluid van de golven lekker. Het fijnst aan


Tekst: Guusje Kaayk

Mijn dagelijkse tochten langs de Waal geven mij nu vooral ook troost en rust. In 2014 overleed Coen. Het horen, zien en ruiken van het rivierlandschap roept niet alleen herinneringen op maar helpt mij ook om mijn gedachten te laten gaan over het leven en de dood. Maar ook om die gedachten even los te laten en weer ruimte te creëren voor creativiteit. Nu mijn kinderen volwassen zijn en zij zelf kinderen hebben gaan wij, wanneer zij op bezoek zijn in Tiel, naar de Waal. Als de kleinkinderen komen logeren is een van hun wensen steevast dat ik met ze naar de rivier ga. Tijdens de logeerpartij van Tobias (5 jaar) in het voorjaar 2019 hebben we samen op het strandje in Wamel geschilderd. Uren lang was hij gefascineerd door het water, de boten, de vogels en de skyline van Tiel.

struinen langs de rivier is dat ik in het water kan staan en modder kan pakken, doen wat ik wil.” Raaf is een echt natuurmens: “Steden zijn er in Nederland genoeg. Natuurvervuiling vind ik erg én dat kinderen weinig buiten zijn; we zijn dieren.” Lees het complete interview met Raaf op www.struingids.nl.

11


Stroomhuis

Waardenburg

Kasteel

Korenmolen De Oersprong Gedenksteen

Kasteel Beeld Joyce Bloem Kasteeltuin

Neerijnen

Opijnen

Monument

Hooiland

Big Bread

Rijswaard

Sluis

Lang

sdam

Waal

K

Kil van Hurwenen

Kil van Hurwenen

Heesselt-Neerijnen-Waardenburg Tijdens deze struintocht kom je in aanraking met veel verschillende rivierlandschappen. De Heesseltsche Uiterwaarden zijn tussen oktober 2016 en zomer 2019 helemaal op zijn kop gezet, in opdracht van Rijkswaterstaat. De herinrichting zorgde voor 210 ha nieuwe natuur langs de Waal. Een mooie kans om te volgen hoe de natuur zich aanpast. Het tweede stuk van de route – Landgoed Waardenburg en Neerijnen – heeft een heel ander karakter, het is een eeuwenoud cultuurlandschap met erg veel variatie. We beginnen onze tocht op het terrein van de oude steenfabriek van Heesselt, die hier van 1883 tot 1974 stond. Waar vroeger hard gewerkt werd kan je nu heerlijk ontspannen in Theetuin River Lounge. Een stukje zelfgebakken taart of andere lekkernij geven je de nodige energie om de tocht aan te vangen.

Heesseltsche Uiterwaarden

12

Loop het eerste gedeelte zo dicht mogelijk langs de Waal. Hier is het beste te zien wat voor immense klus aannemer Martens en Van Oord heeft geklaard, ruim 2 miljoen (!) kubieke meter grond is verplaatst. Veel van die grond is ter plaatse gebruikt om de plassen ondieper te maken. Zo kunnen licht en

warmte tot op de nieuwe bodem doordringen, met gunstige gevolgen voor vissen en planten. Ook het hier en daar neergelegde dode hout heeft tot doel om de onderwaternatuur een handje te helpen. We lopen langs de kleine nevengeul met aangrenzende rij knotbomen. Deze zijn tijdens de graafwerkzaamheden behouden. De steenuil huist er nog steeds. We ontdekten er in juli 2019 zelfs een… kanarie. Die zal vast en zeker ontsnapt zijn en geniet nu met volle teugen van zijn vrije leventje. Natuurontwikkeling langs de grote rivieren heeft in andere gebieden soms een spectaculaire toename van pioniersplanten tot gevolg. Dus

W a


STRUINROUTE, 17 km

d Str an

g

aa

l eu ng

Ooibos Moeras Klei (in ontwikkeling) ne ne ve Heesseltsche

Uiterwaarden

l Hooiland

Heesselt P

River Lounge

langsdam vlakbij Opijnen is daar in de jaren ’90 door Rijkswaterstaat neergelegd als experiment met verschillende soorten verharding. De dam wordt veel gebruikt door vissers en recreanten. In het achterland voelen ganzen en andere watervogels zich thuis.

T erp

kijk eens rond wat er allemaal aan het nevengeul ontstaan is. Misschien zieGrote je wel zeldzame soorten als riempjes, slijkgroen en postelein. Waal We komen bij een nieuwe loopbrug, veel hoger dan de oude brug en dus ook bij hoger water te gebruiken. De

In één shot gevangen: kasteel Waardenburg, de korenmolen en het dijkmagazijn (v.l.n.r.).

Opijnen Bij Opijnen lopen we een stukje over de Waaldijk. Cafetaria Big Bread Waalzicht is lekker voor een ijsje of snack onderweg (ook op de terugweg kom je hier langs). Even verder heb je zicht op het monument ‘Man-O-War’ voor de

13


Het mysterieuze Kasteel Waardenburg

Rijswaard

in WOII neergestorte Amerikaans B17 bommenwerper. Van de tien bemanningsleden hebben acht de crash niet overleefd, zij liggen begraven op het kerkhof in Opijnen. Het monument werd in 2006 onthuld door John Bruce, de co-piloot die het wél overleefde. De tien straten van de nieuwbouwwijk hebben de namen van de bemanning gekregen. Verderop langs de dijk zien we een kunstwerk van Joyce Bloem (19512017). Het is een tijdcapsule, in elk gouden doosje zitten verhalen van schoolkinderen uit de 10 dorpen van de voormalige gemeente Neerijnen.

Bij Café Neerijnen (dat niet meer wordt uitgebaat) duiken we de uiterwaarden weer in: de Rijswaard. In het voorjaar en de zomer bloeien de wilde kruiden hier uitbundig. De zeldzame kwartelkoning zou hier broeden, maar volgens waarneming.nl is die hier voor het laatst in 2012 aangetroffen. ‘s Winters tref je hier wel grote groepen ganzen en eenden aan. Volg hier het wandelpad. Je kunt niet anders, niet overal is de uiterwaard toegankelijk. Vlakbij de dijk is een klein monumentje voor gevallen veteranen, “dank aan hen die streden” staat erop. Het is geplaatst door Stichting Beeld van Oranje Linten, met steun van de Amerikaanse zakenman Leo Ullman.

Waardenburg De prehistorie herleeft in het piepkleine dijkmagazijn van Waardenburg: Museum de Oersprong heeft een uitgebreide natuurhistorische collectie met fossielen, mammoetbotten en documentatie over de ijstijden. We lopen langs de korenmolen van Waardenburg en dalen de dijk af langs Kasteel Waardenburg. Het kasteel is niet opengesteld, er is tegenwoordig een opleidingsinstituut voor advocaten (AvdR) gevestigd. Vroeger werd kasteel Waardenburg bewoond door roemruchte personen als ridder Rudolph de Cock, dokter Faust (volgens de legende) en de Argentijnse schilder Alberto Taboada.

Neerijnen Door het parkbos van Neerijnen lopen mooie wandelpaden. Je ontdekt er prachtige plantensoorten en in de

14


herfst veel paddenstoelen. Kasteel Neerijnen ligt verscholen in de bossen, vroeger woonde hier de Freule van Pallandt, daarna was het gemeentehuis en nu wordt een nieuwe bestemming gezocht. De kasteeltuin is zéker een bezoek waard. Enthousiaste vrijwilligers hebben die omgetoverd tot een waar lustoord. Elk jaar wordt hier in september de pompoenmarkt gehouden.

Engelse Alant op de langsdam bij Opijnen.

Heesseltsche Uiterwaarden

Je kunt het gebied rond de strang verkennen. Interessant om te weten is dat er hier een nieuw ooibos is gepland. Via de nieuwe vlonderbrug kunnen we de strang oversteken en langs de ‘Politieput‘ weer teruglopen naar Theetuin River Lounge.

Aangekomen bij de Heesseltsche Uiterwaarden lopen we deze keer nog een stuk over de dijk. De route over de zomerdijk is ook bij hogere waterstand begaanbaar.

Een boeiende route die vanwege de veranderingen in het gebied interessant is om vaker te lopen. Het zal elk jaar iets anders zijn!

Dwars door het bos kom je weer terug bij de dijk, om zo de terugweg te aanvaarden. Die gaat weer over de Waaldijk tot aan Opijnen.

Kasteel Neerijnen

15


Frank Collas werkt als aquatisch ecoloog bij de Radboud Universiteit. Zijn onderzoek richt zich op inheemse en uitheemse vissen en macrofauna en hun habitat in de grote rivieren.

De positieve effecten van

langsdammen Een aantal jaar geleden heeft Rijkswaterstaat langsdammen aangelegd in de Waal tussen Wamel en Ophemert. Drie dammen met een totale lengte van 10 kilometer zijn parallel aan de oever in de binnenbocht aangelegd, in plaats van de kribvakken. Een unieke maatregel die gelijktijdig meerdere problemen in de rivier aanpakt.

Tekst: Frank Collas

16

De langsdammen zorgen onder andere voor een snellere afvoer bij hoog water waardoor het overstromingsrisico van binnendijkse gebieden afneemt. Daarnaast zorgt de langsdam bij lage afvoer voor voldoende diepte voor de scheepvaart in de vaargeul. In de oevergeul is door de langsdam geen invloed van scheepvaart, daardoor is er een rustiger habitat voor vis, ongewervelden en waterplanten. Passerende scheepvaart heeft zowel directe als indirecte effecten op het onderwaterleven in de rivier. Om scheepvaart te faciliteren wordt de bewegingsvrijheid van de rivier beperkt waardoor de variatie in leefmilieus vermindert. Daarnaast creëren de passerende schepen golfslag, veranderingen in stroming en onderwatergeluid. Deze veranderingen hebben een negatieve invloed op het onderwaterleven. Metingen die de afgelopen jaren zijn uitgevoerd, laten zien dat de langsdam voorgenoemde invloed van scheepvaart vermindert, en dat resulteert in stabielere leefmilieus. Dit biedt kansen voor jonge vissen en allerlei ongewervelde dieren.

Inderdaad worden er in de oevergeul significant meer vissen en ongewervelde dieren waargenomen dan in kribvakken in de buurt. Vooral inheemse vissen profiteren. Bijzondere stroomminnende vissoorten die worden gevonden zijn sneep, serpeling en rivierprik. Zeldzame ongewervelde soorten die in de oevergeul zijn waargenomen, zijn rivierrombout larven en sinds 2017 eendagsvliegen, inclusief de bijbehorende bijzondere ‘zomersneeuw’. Op een aantal locaties worden ook waterplanten waargenomen. Deze waterplanten kunnen mogelijk op den duur een mooi leefmilieu worden. Uitsluipen van een rivierrombout

De komende jaren zal de ontwikkeling van natuurwaarden in het langsdammengebied worden gevolgd. De verwachting is dat de variatie in leefmilieu in de oevergeul verder zal toenemen.


HENDRIKUS weer in de vaart

Sinds januari 2020 ligt HENDRIKUS weer in de haven van Tiel. De Stichting tot behoud HENDRIKUS heeft het schip in beheer, met als doel het schip te bewaren voor het nageslacht door het organiseren van vaartochten. De HENDRIKUS heeft een capaciteit tot max. 60 passagiers.

Plaatsenvaartocht Bij onze plaatsenvaar-

Historie De motorveerboot HENDRIKUS is in 1959 gebouwd door de werf J. van der Molen in Zaandam, waarna het schip werd ingezet als veerpont in Alblasserdam. Vanaf 1985 was HENDRIKUS als fiets- en voetgangersveerpont 30 jaar lang het vertrouwde beeld tussen Tiel en Wamel. Eind 2015 is HENDRIKUS vervangen door de nieuwe kleinere veerpont POMONA.

Bedrijfsvaarten Is uw bedrijf gevestigd in

tocht varen we naar een plaats in het Rivierenland dat een bezoekje zeker waard is. Naast Tiel zijn dit de plaatsen Druten en Zaltbommel. Ook een tocht via het Amsterdam-Rijnkanaal en de Lek naar Wijk bij Duurstede of Culemborg behoort tot de mogelijkheden.

Rivierenland en wilt u uw klanten ook kennis laten maken met onze mooie regio? Een nieuw product introduceren? Wilt u uw personeel eens anders verrassen? Of wilt u vergaderen op ‘t water? Nodig uw gasten uit voor een tochtje over de Waal met HENDRIKUS.

Familie- of vriendentocht Een familieFiets- en vaartocht Fietsen door Rivierenland wordt met HENDRIKUS een bijzondere ervaring. U komt met uw eigen fiets aan boord en vaart heerlijk een stuk over de Waal. We doen diverse pleisterplaatsen aan, waar fietsers

reünie? Een uitje met de vriendengroep? Hoe leuk is het om met familie of vrienden te varen en ergens voor anker te gaan en met elkaar te picknicken.

kunnen op- en afstappen.

Struintochten Hierbij beleven we maximaal de rivier, de flora en fauna aan de Waal. Samen met een struingids varen we met HENDRIKUS langs de oevers van de Waal en gaan we ergens aan land (afhankelijk van waterstand) om door de uiterwaarden te struinen.

Donateur/sponsor/vrijwilliger worden?

Meer info op onze site: www.hendrikus-tiel.nl of mailen naar info@hendrikus-tiel.nl

17


De evacuatie van 1995 Joke van den Ban bleef De evacuatie van het Rivierenland in 1995 was de grootste evacuatie in het na-oorlogse Nederland. Vanaf 31 januari 1995 werden 250.000 mensen verplicht uit grote delen van het Gelderse rivierengebied geëvacueerd vanwege de gevaarlijk hoge waterstand van de riviere n. Niet iedereen gehoorzaamde, een enkeling bleef. Zoals Joke van den Ban, zij bleef met haar man in Kerk-Avezaath.

Tekst: Joke van den Ban

18

“Het dwingende verzoek kwam maandag 31 januari 1995 in de namiddag; uiterlijk donderdag diende je het gebied verlaten te hebben. De mensen om ons heen werden zenuwachtig en gingen aan de slag. Huizen werden leeggehaald, spullen opgeslagen. Wij dachten: ‘we kunnen altijd wegkomen’, hadden een zeilbootje in de tuin gelegd. Bij ons in Kerk-Avezaath (tussen Tiel en Buren) zou het water na een week hooguit tot 1,50 meter komen, als de dijk zou breken. Dat hadden we uitgezocht. Onze twee kleinste kinderen van toen 4 en 9 hadden we maandagmorgen al naar hun oma gebracht. We vonden het niet verantwoord hen bij ons te houden. Ook de ‘klussen’bus met gereedschap ging maandag al naar Zeist. De twee oudsten wilden naar hun tante in Am-

sterdam. Ze konden gratis reizen, wat ze erg leuk vonden. Wij hesen de piano naar boven door het trapgat met touwen en katrollen. De pony bleef op stal staan, daarvoor moesten we zorgen, mede een reden om niet weg te gaan. Het was heel bijzonder. We luisterden veel naar Omroep Gelderland. Overdag bleven we binnen; Als je gesnapt werd, werd je verordonneerd te vertrekken. Ik ben achterstallig schilderwerk gaan doen. Een klein aantal mensen (waaronder boeren) bleef tussen de rivieren. In het donker gingen we weleens een rondje fietsen en bij anderen langs. Het was heel stil, het leek net een bezet gebied. Als we een auto hoorden of een licht aan zagen komen, doken we met fiets en al in de greppel of kropen we achter een boom.


Het was een feest voor vogels. In grote aantallen zongen ze over het stille land. Bijna alle mensen, honden en katten waren weg. Zij hadden het rijk alleen. Dinsdagavond was het gevaarlijk, vanwege de wind en golven die tegen de dijk bij Heesselt beukten. Donderdag riep radio Gelderland mensen op te komen helpen. Met een schep op de schouder zijn we ernaar toe gefietst. Die schep was een goed alibi om niet opgepakt te worden. Het was intussen windstil, prachtig weer. Met een leuke club mensen, militairen, ook mensen die van buiten het gebied kwamen helpen, hebben we een uur of drie zand staan scheppen. Dat zand kwam bij de nieuwe brug van Zaltbommel vandaan, die ze aan het aanleggen waren. Onze namen werden genoteerd. Later leverde dat nog een vrolijk feest met Anneke Grönloh erbij op.

Zonaanbidders langs de rivier Stroomdalpanten behoren tot de warmteminnende soorten. Je komt ze tegen op de oevers van onze grote rivieren. Hun zaden komen uit Midden- en Zuid-Europa aandrijven en gedijen daarom het best in warm en droog klimaat. De stroomdalplanten vinden een geschikte groeiplaats op wat hoger gelegen oeverwallen en rivierduinen met zandige en kalkrijke bodems, vooral op zuidhellinkjes. Voorbeelden zijn sikkelklaver, brede ereprijs en veldsalie. Door invoering van meer natuurvriendelijk dijkbeheer (minder vaak hooien) komen stroomdalplanten ook vaker op de dijken voor.

Waarom ik bleef? Ik laat me niet zomaar wegsturen. We verwachtten dat het niet echt nodig was, hadden bovendien een pony om voor te zorgen, en bleven liever bij onze spullen thuis, zodat we nog wat konden regelen als dat nodig mocht zijn (zoals de gereedschappen uit de kelder naar boven halen). De schade zou beperkt zijn als het toch mis zou gaan. Ik vond het wel spannend, ook boeiend om mee te maken. Zondag kwamen de evacués weer terug. We genoten nog even van de rust door een stukje met onze ponywagen te rijden. Dat werd nog opgemerkt door een tv-ploeg , waardoor we op het acht uur journaal verschenen.”

19


Op avontuur in en rond

Slot Loevestein Slot Loevestein ligt in de uiterwaarden van de Maas en de Waal, in de Nederlandse Delta. In dit waterrijke gebied kan de natuur haar gang gaan, waardoor er een prachtig rivierenlandschap is ontstaan met een grote diversiteit aan planten en dieren. Slot Loevestein is dan ook een echte pleisterplaats voor de actieve mens; je kunt er heerlijk wandelen en fietsen. In het Munnikenland zijn grote grazers uitgezet, zoals kuddes Konikpaarden en de unieke rundersoort Rode Geus, zij kunnen naar hartenlust rondstruinen in het gebied. Ook voor jou is het Munnikenland een struingebied. Dat houdt in dat je niet op de paden hoeft te blijven, maar lekker vrij mag wandelen om te genieten van al het moois wat de natuur te bieden heeft.

De Taveerne van Slot Loevestein is een ideale plek om je struin- of fietstocht te starten of te gebruiken als rustmoment voor een kopje koffie of een lekkere lunch. Je kunt je tocht ook combineren met een bezoek aan het kasteel. Verken deze oude vesting, die met haar kasteel, aarden wallen, bastions en soldatenhuisjes nog bijna dezelfde is als in de achttiende eeuw. Van verdedigingsbolwerk werd Slot Loevestein staatsgevangenis en van onderdeel van de Hollandse Waterlinie een eilandje in ‘nieuwe natuur’. Ken jij het spectaculaire verhaal van Hugo de Groot en hoe hij ontsnapte uit deze gevangenis? www.slotloevestein.nl Slot Loevestein is dagelijks open van 10:00 – 17:00 uur. Hoogtepunten in 2020: Voorjaarsvakantie: 25 april t/m 10 mei Zomervakantie: 4 juli t/m 30 augustus Herfstvakantie: 10 t/m 25 oktober Riddertoernooi: 17 en 18 oktober Loevestein 1, 5307 TG Poederoijen Op slechts 20 minuten rijden vanaf de A2 bij Zaltbommel.

20


Koude Bramensoep Een hartige, koude bramensoep voor warme dagen; een voorgerecht uit ScandinaviĂŤ. - 500 gram bramen - 1 ui - 1 teen knoflook - 1 komkommer - handvol (water)muntblaadjes - 1 eetlepel rode wijnazijn - peper en zout - 1/8 liter zure room Houd vier bramen apart. Pureer de rest van de bramen en zeef de pitjes eruit. Doe er de ui, knoflook, komkommer en muntblaadjes bij. Pureer nogmaals met staafmixer of blender. Breng op smaak met de azijn, peper en zout. Zet de soep minstens een uur in de koelkast. Serveer de bramensoep met in elk bord een lepel zure room met daarop een braam en een muntblaadje. Uit: Lekker Landschap Michiel Bussink

21


WANDELROUTE, 6 km

Het ‘Aailand’ rond

Nederhemert-Zuid, Rivierenland op een zakdoek Nederhemert-Zuid ligt op een stroomrug in de Maas. Op het ‘Aailand’ - zoals ze het hier noemen - voel je de geschiedenis op elke centimeter. Een verhaal van ridders, geestelijken, kunstenaars, boeren en natuurbeschermers. We starten onze wandeling op de parkeerplaats van de speeltuin (1), Kasteellaan 11. Deze speeltuin gaat er prat op één van de oudste speeltuinen van ons land te zijn. Je hoort als het ware het gelach van generaties kinderen nog tussen de oude kastanjes weerklinken. Op het terras van de speeltuin kan je een kopje koffie gebruiken. Duik hier meteen rechtsaf het bos in, naar het voormalige fort De Kleine Schans (2). Een oude redoute met dichtgegroeide gracht, die ooit heeft gediend in de strijd tegen de Spanjaarden. In het vroege voorjaar staat het hier vol met stinzenplanten. We lopen achterlangs Kasteel Nederhemert (we komen daar straks terug) naar de onverharde Moffendijk. We bereiken het

plaatsje Bern (3). In tegenstelling tot de Zwitserse hoofdstad telt dit slechts een paar huisjes. In de Middeleeuwen stond hier namelijk een belangrijk klooster, de Abdij van Berne. Ridder Fulco van Berne besloot in 1132 - na een wonderlijke redding uit de handen van zijn belagers - dat hij zijn kasteel zou ombouwen tot klooster. Ruim 4 eeuwen lang was de Abdij het centrum van het geestelijk leven in de wijde omtrek. Totdat de Watergeuzen onder admiraal Lumey in 1572 de boel plunderden en de monniken op de vlucht sloegen. Aan de Kloosterstraat staat nog het brouwershuis van de abdij, in de volksmond ‘het Kloostertje’ genoemd. Na de Tweede Wereldoorlog woonde hier de schilder Willem Witjens, nu is het mooi gerestaureerd. Middenin de weilanden staat nog een middeleeuwse waterput. Archeologisch onderzoek (o.a. in 2015) toonde aan dat de funderingen van het klooster nog steeds in de grond zitten. We vervolgen onze weg noordelijk, terug over de Moffendijk. Als de eerste bomen in zicht komen, slaan we meteen rechtsaf een paadje in door de weilanden. We komen langs mooie biologische akkers en uitbundige bloemenvelden uiteindelijk bij het veerpontje (4) naar Nederhemert-Noord, dat heel toepasselijk Drs P veer is genoemd: ‘heen en weer‘.

22


Nederhemert-Noord

5

llaa n

Af g e d

M de am

tee

6

Kas

g

ellaa n Kaste

laan Kerk

1

r Vee

Drs P veerpont

4

g we

Camping

Kasteel Nederhemert

Zwin Zwin Het Aailand

Mo ffe n

2

Speeltuin

Bergsche

Fort de Schans

Maasdijk

Nederhemert-Zuid

Waterput

dij k

H.H. Kerk 7 De Hoef

s aa

Vml. Abdij van Berne 3

‘t ”Oude Huis”

Bern

S

Veerpont naar Herpt

Maas

De Eilandkerk (7) beslaat na WOII We volgen de Veerweg richting het kasteel, nog maar een fractie van zijn vroegere langs een rij fruitbomen: appels, kersen en = routesuggestie Heusden omvang. Binnenin het resterende genoten. Eerst komen we bij de kasteelcamdeelte vind je een marmeren herdenping (5), Het natuurkampeerterrein is kingssteen voor één van de heren van een oase van rust. Nederhemert. Het kasteel Nederhemert (6) uit Bistro Amadeus,viaWellseind ats ca. 1300 is uit de asWandelgebied Als we via de 1Kerklaan rondwandelen herrezen. Maar de Kasteellaan komen we vanzelf weer voordat het in 1945 afbrandde, zag terug bij ons beginpunt. het er wel geheel anders uit dan na de 2 Café / Cafetaria d’n Dijk, Wijk en A Natuurgebied restauratie! Het kasteel bezoeken kan alleen op Open Monumentendag. Er 3 1 Altena Ontbijt, Wijk en Aalburg staan heel bijzondere bomen. Twee varenmammoetbomen zijn Veerpontje volgens de over4 Chinees rest. de Chinese Muur, Wijk levering in 1815 geplant met zaadjes uit Sint Petersburg, toen de baron van 5 Café de Maasstroom, Nederhemer bordje Nederhemert daarKilometerraai de Russische tsarendochter Anna Pawlowna ging ophalen. Langs de Kasteellaan staan snoepjes van huizen, die allemaal een heel verhaal te vertellen hebben. Zoals Huize Wielestein, de oude pastorie. Of, nog ouder, boerderij De Hoef uit het jaar 1660.

Zo zag Kasteel Nederhemert er vroeger uit.

23


24


25


Het Struinpad Avontuur tussen rivier en dijk Het Struinpad is een bijzondere route die avontuur, cultuur, natuur en bezinning met elkaar verbindt. De route is zo’n 200 km lang en begint in Millingen aan de Rijn, bij de grens met Duitsland. Het eindpunt is bij het Vrijheidsduin aan de Noordzee. De route is prima in twee weken te wandelen, maar evengoed in een serie dagen of weekends. Heerlijk om alleen te wandelen en ook om samen te gaan. De afstand bepaal je zelf: soms heb je meer energie dan anders, soms wil je rustig een klein stuk struinen en een beetje luieren. De informatie in de Struingids helpt je de route bepalen, overnachtingsadressen te kiezen en geeft informatie over de beschikbaarheid van openbaar vervoer. Er is geen vaste route: je struint tussen de rivier en de dijk. In de routegids staan belangrijke herkenningspunten, zodat je niet onnodig omloopt. Het rivierengebied is enorm veranderlijk, de jaargetijden en het waterpeil

26

zorgen elk moment voor weer een nieuw, uniek landschap. Met het Struinpakket heb je daarom niet één route in handen, maar tientallen. De route is heel anders bij laag water, wanneer je vooral op de strandjes loopt dan wanneer je over de dijk een wijds uitzicht ervaart. In de winter zijn er prachtige wolkpartijen en stevige wind, de lente versiert de uiterwaarden met bloesem en nieuw leven, in de zomer is het heerlijk zonnen en stukken met blote voeten langs de oever te gaan. De voortdurende aanwezigheid van het stromende water zorgt dat struinen een avontuurlijke, lichtvoetige en verfrissende ervaring is: je loopt je hoofd leeg, maakt al struinend pas op de plaats en vindt je eigen weg buiten de gebaande paden. Even op adem komen van de drukte van alledag, genieten van de prachtige natuur.

Wat zit er in het Struinpakket? Met het Struinpakket ga je goed voorbereid op weg. In de Struingids vind je detailkaarten en vooral verhalen hoe je kunt struinen in de verschillende gebieden. Je vindt er adressen, tips en inspiratie over hoe jij jouw eigen Struinpad samenstelt. Je krijgt een amulet die je aan het begin van jouw route kunt vullen met water uit de Waal en symbolisch kan je een thema, woord of gedachte aan jouw amulet koppelen. Zo draag je deze letterlijk mee tot aan de Noordzee waar je kunt kiezen om het letterlijk los te laten. Ook krijg je een aantal ansichtkaarten om ver-


halen die je onderweg op doet te delen met hen die jou dierbaar zijn. In jouw Struindoosje tref je een aantal kaartjes om onderweg achter te laten met een wens en een plek om struinspulletjes die je onderweg vindt te bewaren. Op deze manier maak je verbinding met anderen tijdens jouw route.

Met twee Kompaskaarten kan je jouw gedachten tijdens jouw struintocht ordenen en met het vuilniszakje houden we met elkaar Nederland schoon. En niet onbelangrijk: met de aanschaf van het Struinpad ondersteun je ook een goed doel.

“Struinen betekent ‘rondsnuffelen om te zien of je iets kunt vinden’. Op het Struinpad word je uitgenodigd om dat ook figuurlijk te doen: al struinend stil te staan bij jouw leven van alledag. Samen of alleen. Het Struinpakket biedt allerhande tips en extra’s hoe je de natuur en de route kunt benutten.” Wilco Kruijswijk

Verder lezen en bestellen Op de website www.struinpad.nl vind je de meest actuele informatie over het Struinpad. Hier kan je het Struinpakket bestellen en inspiratie vinden over wandelen, bezinnen, de cultuur en natuur rondom het struingebied. Wil je iets vragen? Doe dat via het contactformulier of mail naar info@struinpad.nl

Struinpakket voor één persoon: €27,50 (excl. verzendkosten) Struinpakket voor twee personen: €47,50 (excl. verzendkosten) Het Struinpakket wordt verwacht in juni 2020. Wanneer je in de voorverkoop bestelt, ontvang je €2,50 korting met de code IkStruinMeeNaarDeNoordZee. (Deze code is geldig t/m mei 2020).

Wilco Kruijswijk, initiatiefnemer van het Struinpad

27


In de wilde riviernatuur is begrazing een belangrijk landschapsvormend proces. Door begrazing ontstaat een gevarieerde begroeiing. De wild levende paarden en runderen voelen zich uitstekend thuis in de ruige natuur van de rivieren. Ze leven hier 365 dagen per jaar. Ze zijn zelfredzaam, dankzij hun sterke lichaam en het leven in een natuurlijk georganiseerde kudde. Ze beĂŻnvloeden de natuurontwikkeling, door een beetje grazen hier, een beetje mest achterlaten daar. Soms aan boompjes knabbelen, dan weer de tanden zetten in stekelige bramen. Hebben ze jeuk aan rug of buik? Dan rollen ze over de rulle bodem,

die ze zelf hebben losgetrapt. Of ze schuren aan de vegetatie; struikjes worden gebruikt en versleten als ruwe borstels. Hebben ze behoefte aan verkoeling? De kuddeleider voert de groep naar de rivier of naar de schaduw van het wilgenbos. In het terrein vormt zich vanzelf een padenstructuur, waar ook andere dieren (en wandelaars) gebruik van kunnen maken. Ontstaat er binnen de kudde een conflict? Soms wordt het uitgevochten, maar vaak trekken groepjes dieren weg. Zo breidt de begrazing zich uit over nieuwe gebieden.

Grote Grazers aan de rivier

28


De natuurkoeien van Maartje en Arend Kreun Op een koude stormachtige februaridag ontmoeten we Maartje en Arend Kreun op de terp van Heesselt. Op dit kleine stukje hoog en droog land schuilen hun Herefords voor het hoge water. “Onze kudde bestaat uit ongeveer 50 dieren, zowel koeien, stieren, ossen, pinken en kalfjes. Ruim 200 ha van de Heesseltsche Uiterwaarden is bestemd als dynamische riviernatuur: geulen, strangen, moeras, ooibos, ruigte en graslanden. Hier is jaarrondbegrazing met runderen en paarden. De eigenaren Staatsbosbeheer en Rijkwaterstaat laten het beheer sinds 2014 uitvoeren door de Vereniging Agrarisch Natuur- en Landschapbeheer Tieler- en Culemborger Waarden.

gaat kalven, wordt ze naar huis gehaald om af te kalven. Als het kalf ongeveer 3 weken is, gaan beiden terug de uiterwaard in. Geregeld slachten wij een koe of os. Omdat deze dieren jaarrond buiten lopen en allerlei kruiden en grassen eten, produceren ze vlees van topkwaliteit! In de uiterwaard lopen momenteel ook 2 harems Koniks. Dat gaat goed samen. In het gebied zoeken ze elkaar niet op.�

De koeien kalven in principe in de uiterwaard. Alleen als een koe voor het eerst

Voor meer informatie over grote grazers: www.ark.eu

29


Deze grazers kan je o.a. vinden aan de rivier Konik De konik is een veel geziene grazer in tal van Nederlandse natuurgebieden, er zijn er al bijna 2.000. Van oorsprong komt dit ras uit het oosten van Polen. Letterlijk vertaald betekent het woord Konik paardje.

Galloway rund De Galloway is een hoornloos runderras afkomstig uit de streek Galloway in het zuid-westen van Schotland. Hier is het vaak nat, dus dat zijn ze vast gewend. Je vindt ze o.a. in de Gelderse Poort.

Rode Geus Dit Nederlandse natuurrund met dieprode kleur graast al ruim 20 jaar op veel plekken in de uiterwaarden, zoals bij Loevestein en de Gendtse Waard. Meer dan andere runderen loopt hij grote afstanden door de gebieden.

Hereford koe Herefords hebben een rustig, handzaam karakter en onderscheiden zich door goede moedereigenschappen. De soort ontstond rond 1750 in het zuidwesten van Engeland.

Waterbuffel

30

De waterbuffel is Nederlands nieuwste grote grazer! Nou ja, nieuw... tot 10.000 jaar geleden leefden ze hier nog. Nu is er weer een kudde in de Noordwaard. Wel opletten, want het is zo’n goede zwemmer dat hij zo de rivier over zou kunnen zwemmen!

Kim Cohen (1973) is docent-onderzoeker aan de Universiteit Utrecht, met de geologie en geomorfologie van het laagland van Nederland als hoofdonderwerp. Kim heeft voor het 3 Oever Festival een veldcollege gemaakt over de Gelderse Poort-Rijn, gebaseerd op fysisch geografische onderzoeksresultaten uit de laatste 15 jaar. Een korte samenvatting. Waar de rivier de Duits-Nederlandse grens oversteekt, passeert deze links en rechts twee heuvels: die van Kleef-Nijmegen (het Reichswald) en die van Elten (het Montferland). Al tienduizenden jaren. En precies daar splitst de ongedeelde loop zich voor de eerste maal, om als Waal en Nederrijn verder te stromen. Al ruim tweeduizend jaar is dat zo. Aan de rivier is ook nog wel wat vergraven: zo’n 300 jaar geleden bij de Pannerdense Kop bijvoorbeeld en zo’n 250 jaar geleden in de Bijlandse bocht. Maar het is toch vooral de Rijn zelf die zich hier stevig met het landschap heeft bemoeid. De oevers? Zelf neergelegd door de Rijn. De geulen? Zelf afgetakt en verlegd. De heuvels aan weerszijden? Met wat hulp van landijs opgestuwd, maar bestaand uit zand en grind en een enkele kleilaag die de Rijn daar zelf had neergelegd. De onderbrekingen in de lange rijen ijs-gestuwde heuvels? Nadien door de Rijn weggesleten. De hellingen van de heuvels? Door de rivier aan haar voet steil gehouden; zelf ondergraven. Er valt heel wat over te vertellen. Oudere en jongere en grotere en kleinere elementen in het landschap van de Gelderse Poort, ze kunnen langs een tijdlijn op een rij worden gezet. Welke geologische tijdvakken worden dan bestreken? Het Pleistoceen, het Holoceen,


De bemoeienis van de rivier met het landschap het Antropoceen. Archeologisch lopen we dan van de oertijd tot de ijzertijd. En in het historisch bereik bestrijken we de Romeinen (Generaal Drusus!), de Middeleeuwen (Keizer Karel!) en gaan we naadloods over tot in de Moderne tijd (ingenieur Brunings!). Ruimte voor de rivier? Wat dunkt, al ruim honderdduuz’nd jaar. Beginnen we in de grote ijstijd van 150.000 jaar geleden, dan stroomt de Rijn nog helemaal niet tussen de heuvels van de Gelderse Poort door, maar ging hij het gebied aan de andere kant voorbij. De rivier lag op het hoogtepunt van ijsbedekking zuidelijk van het Reichswald door het dal dat vandaag door de Niers gebruikt wordt. Toen het ijs afsmolt, lag de grote brede bedding juist oostelijk van het Montferland, door het dal dat nu door de Oude IJssel gevolgd wordt. Tienduizenden jaren ging het daar eerst verder naar het noorden, door het IJsseldal. Vanaf 60.000 jaar geleden ging het ook ‘Om het Montferland’ heen, naar het westen. Pas rond 25.000 jaar geleden viel

het allemaal helemaal op z’n huidige plek. De Rijn had er toen wel lang genoeg omheen gedraaid. Voltooid was het ondergraafwerk aan de heuvels en het afvoeren van overbodig landijsopstuwsel en -afspoelsel. In dit koudste deel van de laatste ijstijd, werd de Gelderse Poort geopend en verbreed tot de vlakte van vandaag tussen Elten en Kleef.

Tekst: Kim Cohen

Het Holoceen moest toen nog beginnen, met haar klimaatopwarming en zeespiegelstijging. Dat zou de Rijn nog eens totaal van karakter doen veranderen. Die begon te meanderen in plaats van te vlechten. Van een smal stuk in een dal dat verder doorliep, maakte de Rijn de Gelderse Poort tot het punt vanaf waar de deltavlakte begon. De aftakkende lopen gingen zich vormen. Overstromingen dijden hier steeds breder uit. De rivier ging zich vertakken in meerdere lopen, ‘een gespleten persoonlijkheid’. Z’n oude lopen liet de Rijn krimpen en zelfs afsterven, ‘gevoelig voor verlatingsangst’.

31


Natuurontwikkeling in de

Bemmelse Waard

Grondstoffenwinning als drager In samenwerking met het Rijk is de Bemmelse Waard een aantal jaar geleden verruimd om de risico’s op overstroming voor omwonenden bij hoge waterstanden op de Waal te verminderen. Nu werken K3Delta, Staatsbosbeheer, Lingewaard Natuurlijk, Doornik Natuurakkers en Stichting Natura Saned samen aan natuurontwikkeling in de Bemmelse Waard. Natuurontwikkeling De natuurontwikkeling richt zich op weidevogels en begrazingsnatuur. In de Ambtswaard ontstaat een meer traditioneel beheerd nat grasland waar hopelijk weer vele kieviten en grutto’s zich thuis gaan voelen. In de rest van de uiterwaard richt de inrichting zich op meer dynamische (begrazings)natuur. Waterplassen en ooibossen worden met elkaar verbonden, akkers worden omgezet naar weidevogelgebieden en er komen nieuwe struinpaden, een ruiterroute onder langs de dijk en diverse rust- en uitzichtpunten.

32

“De grondstoffenwinning in het gebied is de drager van de gebiedsontwikkeling. Door deze winning hebben we de plas uitgebreid en creëren we in en rond het water een basis voor natuurontwikkeling. De winning financiert ook voor een belangrijk deel de herinrichting. Het zand, grind en de klei wordt gebruikt voor de bouwsector.” Hans Hooijer - K3

IJverige bever

Cetti’s zanger


21 tips van de boswachter voor de Bemmelse Waard

1 Beversporen 2 Hier is klei gewonnen, in de voormalige kleiputten groeit nu jong ooibos. Kans op blauwborst en tegenwoordig ook de nieuwkomer Cetti’s zanger. 3 Vogeleiland. Speciaal aangelegd voor visdief en co. 4 Op deze plasjes liggen in de zomer vlotjes voor zwarte sterns. 5 In deze laagte is een fraaie begroeiing van oeverbies 6 Met hoogwater is dit de hoogwatervluchtplaats voor grote grazers en talloze wilde dieren. 7 Konijnenwaard. Deze uiterwaard vormt de verbinding tussen de Bemmelse Waard en Gendtse Waard. melse Waard 8 Fraaie grindige oeverwal. Er groeien ing met verlenging bijzondere planten zoals kattendoorn, zandweegbree en er leven grindwolfspinnen. 9 Ooievaarsnest 10 Oude kazematten aangelegd in de jaren vijftig voor de IJssellinie.

11 Defensiedijk, ook aangelegd voor de IJssellinie. Op het asfalt groeien vetplanten, zoals muurpeper en wit en zacht vetkruid. 12 Weidevogelgebied Ambtswaard. Meer info: www.doorniknatuurakkers.nl. 13 Hier mag je zwemmen! 14 Gemaal Bemmelse Waard. Vroeger zorgde dit gemaal dat de Bemmelse Waard na hoogwater leeggepompt werd. 15 Verdronken dorp Doornik. 16 De Kolk die ontstond na de verwoestende dijkdoorbraak. 17 Volop beversporen. Er liggen ook burchten langs het pad, te zien in de winter. 18 Redoute/Mauritstoren 19 In het grasland de bijzondere plant welriekende agrimonie en erg veel kruisdistels. 20 Kleine kolonie blauwe reigers 21 Dijkmagazijn

BEMMEL

STRUINROUTE 21 4

BEMMELSE WAARD

20

1

13 19

2

5

3 6 18

10 12

12

S 17

16 15

14

n tee

ri fab

ek

9 7 8

11

Twan Teunissen, Staatsbosbeheer

33


Waalschokker

Neeltje Jantje

Lekker uitwaaien op de Waal Lekker uitwaaien op de Waal? Dat kan met een van de laatst overgebleven Waalschokkers van Nederland. De Neeltje Jantje is van origine een visserschip waarmee op de rivieren gevist werd op zalm, steur en paling. Gebouwd in 1931, nu een varend monument met Tiel als thuishaven. Voor groepen (max. 12 personen) zoals familiereĂźnie, verjaardagen, vriendenclub, afdelingsuitjes of andere zakelijke ontmoetingen zijn er tochten van minimaal 2 uur over de prachtige rivier de Waal. Heerlijk op het achterdek genieten van de riviergezichten, de dwarsstekende kribben en de natuurgebieden langs de Waal. Maar ook zie je de drukste watersnelweg van Europa van dichtbij met een ongelofelijke variĂŤteit aan scheepvaart. Of we passeren een brug of nemen een kijkje bij de sluizen van Tiel. Een prachtig voorbeeld hoe economie en ecologie samengaan.

34

Afmeren aan een steigertje, voor anker

tussen de kribben of aanleggen in een verlaten strang of nevengeul: het kan allemaal met de Neeltje Jantje! Wandelen en varen? Dan doe je toch een struintocht! Onder begeleiding van een ervaren gids struinen we door de dynamische uiterwaarden en genieten we van de flora en fauna, terwijl de Neeltje Jantje op je wacht voor de terugvaart. Een bijzonder afscheid Een bijzonder afscheid van een dierbare, waarbij er steeds vaker gekozen wordt om na de crematie de as uit te strooien op de rivier. Een gedenkwaardig afscheid waarbij via een speciaal ontworpen glazen vorm de rivier de stroom van het leven opneemt. Een bijzonder moment op een bijzondere plek voor dit laatste vaarwel, dat kan met de Neeltje Jantje. Meer info: Stichting tot behoud van de Waalschokker Neeltje Jantje www.neeltjejantje.nl | info@neeltjejantje.nl


Ga mee via de grote rivieren naar zee & ontdek de kunst van avontuurlijk reizen Wil je een echte ontdekkingsreis meemaken? Struin, fiets en vaar dan met ons mee, dwars door Nederland, langs en over de grote rivieren, via de Biesbosch naar de Noordzee. Ervaar, experimenteer en leer onderweg van wetenschappers, kunstenaars en pioniers, waardoor je de rivieren, de zee ĂŠn de reis, steeds op een andere manier beleeft. Wil je helemaal ondergedompeld worden in het expeditiegevoel? Blijf dan kamperen op prachtige plekken vlakbij de rivier. Wij zorgen voor het vervoer van je spullen en eten. We reizen jaarlijks in twee expedities van vier dagen naar zee. Expeditie Oost - 21-24 mei 2020 Van de Millingerwaard, een prachtig

natuurgebied 15 km ten oosten van Nijmegen, tot Slot Loevestein & Expeditie West - 3-6 september 2020 . Van Slot Loevestein, via de Biesbosch en het Haringvliet naar de Noordzee. Expeditiedata na 2020 zijn t.z.t. te vinden op onze website www.ri4daagse.nl. Ga mee naar zee en ervaar zelf hoe bijzonder deze reis is! Groet van Monic Deichmann, expeditieleider Ri4daagse & het expeditieteam Wil je met vrienden, familie of collega’s op pad? Wij maken graag een expeditie op maat voor je.

Voor meer informatie en boeken van tickets: www. ri4daagse.nl

35


En juist in het land, door water gehavend groeit het gewas dat het water verslaat; het wilgerijs, dun en buigzaam, vlechtbaar en taai. A. den Doolaard

Ode aan de Wilg 36


Wilgen zijn de bomen van het rivierenland. Ze volgen de stromen van het water en bewaken de oevers. Met hun vele kleuren, grijsblauw, zilver, zeegroen, grijsgroen en alle overgangen daartussen, lijken ze wel een stukje zee in boomvorm: met wuivende wieren als slierten versiering aan de takken. Er is iets onmiskenbaar waterigs aan wilgen, bij treurwilgen zelfs iets tranigs. Wilgen zijn ook bomen van de wind, meebewegend met de takken en twijgen als de lucht erlangs glijdt of raast. Ze deinen, zoals ook golven kunnen deinen. Wilgen, wind en water, ze vormen een drie-eenheid en bepalen daarmee het landschap van onze rivieren. Wereldwijd zijn er ongeveer 400 wilgensoorten, vooral op het noordelijk halfrond, die alle tot het geslacht Salix worden gerekend. Die naam gaat terug op een oud Indisch woord, salila-m, dat water betekent. Dus het verband met water is door de mens al duizenden jaren gelegd. De meest voorkomende wilg in het rivierengebied is de schietwilg (Salix alba). Die kan wel 20 meter hoog worden en valt op door de zilverwitte kleur aan de onderzijde van de bladeren. Vandaar de naam alba = wit. De boom maakt overvloedig stuifmeel en dat leidt ertoe dat er ook windbestui-

ving kan optreden, naast de bestuiving door insecten. De wilg kiest dus beide strategieën tegelijk en dat verhoogt zijn succes in de natuur. De zaden hebben vruchtpluis en ze verspreiden zich, gedragen door de wind, als een zomerse sneeuw over het land. Daar kiemen ze zeer snel en daarmee is de wilg een pionier op open gronden.

Tekst: Willem Beekman

Nu is er nog iets bijzonders met de bast van de wilg. Die bevat salicine, een stof die koorts- en pijn onderdrukkend werkt. Al sinds de oudheid worden aftreksels van de bast hiervoor gebruikt en in de 19e eeuw werd uit het salicine een stof gemaakt die we nu kennen onder de naam aspirine. Uit recent onderzoek is gebleken dat de wilgenbast nog steeds gebruikt kan worden tegen reumatische aandoeningen en artrose. Vooral in Amerika is wilgenbast populair als milde pijnstiller en bij onderdrukking van koorts. Leo Mesman dichtte deze ode aan jou: Olijfboom zonder olijven Tafelzilver van onze landerijen Onlosmakelijk met het landschap verbonden Als koperwiek en blauwe reiger Dit is een extract van een langere ‘Ode aan de Wilg‘. De complete tekst van Willem Beekman is te lezen op www.struingids.nl.

37


Pa

nner den sch

de

Ou

Ka

Rijn

al na

Pannerden

Heerlijckheid Herwen M I L L I N G E R WHerwen AARD

al Wa

O

DOORNENBURG

DEUTSCHLAND

Aerdt

aal eW ud

De Bijland

MILLINGERWAARD

Lobith

Ooit heeft de Rijn zich door de oude stuwwal bij Elten geworsteld en meandert al millennia lang alle kanten op. De rivier heeft veel stroomruggen en dode rivierarmen achter gelaten die een prachtlandschap hebben gevormd, met idyllische dijkjes.

38

Op het Gelders Eiland en omgeving zijn verschillende wandel- en fietsroutes uitgezet. (Route)kaarten voor fietser en wandelaar zijn bij Heerlijckheid Herwen beschikbaar. Vanaf dit logeeradres kan je direct alle kanten op.

an aa l

Tolkamer Bove

n-Rijn

Routes Via Huis Aerdt loop je het dorp uit, de Ossenwaard in. Je hebt een schitterend uitzicht op de Elterberg aan de Duitse zijde. Natuurmonumenten versterkt hier het natuurlijke evenwicht met de uitbreiding van het rietmoeras. Je kunt via het bruggetje bij de Houberg doorlopen voor een klim op de Elterberg en genieten van een prachtig uitzicht of je volgt direct via het Klompenpad van Spijk je weg naar Lobith, waarbij je het leefgebied van de bevers passeert. Via huis Aerdt kun je vanuit Herwen via de oude dijk ook richting buurdorp Aerdt lopen en hier langs de Rijnstrangen struinen. Ook hier is een mooi klompenpad uitgezet. Foto Bernadette Willemsen

Herwen ligt tussen de oude rivierlopen van Rijn en Waal, die hier nog geen kilometer uit elkaar liggen. Het eiland ontstond ruim 300 jaar geleden toen het Pannerdensch Kanaal werd gegraven. Slechts een paar bruggetjes en het veer geven toegang tot het eiland, doorgaand verkeer is er niet. De geĂŻsoleerde ligging wordt nog eens versterkt omdat de rivieren ook de landsgrens vormen met buurland Duitsland.

ds ch eK

n

Struinen over Het Gelders Eiland

Bi jla


Foto Bernadette Willemsen

Een andere mogelijkheid is om vanaf Heerlijckheid Herwen via de andere kant de Molenstraat uit te lopen. Via de Putmanskrib kom je bij De Bijland. Dit water staat nog in open verbinding met de Waal. Vanaf dit punt heb je weer verschillende opties om de omgeving te verkennen. Je kunt hier langs het water verder wandelen richting Tolkamer, naar Millingen en Millingerwaard (voetveer), of juist via de Geitenwaard richting Pannerden. Hier komt binnenkort het derde klompenpad van het Gelders Eiland (Pannerdense waard). Vanuit Pannerden kun je ook met het veer naar Doornenburg voor bezoek

aan het kasteel (van Floris) of het Fort Pannerden. Kortom je komt al snel tijd te kort om alle wandelroutes te ontdekken!

ADVE RTO RIAL

Het Gelders Eiland en omgeving is één van de veelzijdigste wandel- en fietsgebieden van Nederland. “En gelukkig nog niet door te veel mensen ontdekt”, aldus Marcel Geurds, uitbater van biologisch restaurant “Heerlijckheid Herwen”, centraal gelegen op het rustige eiland.

Heerlijckheid Herwen Prachtige uitvalsbasis voor wandelaars

Aan de rand van het dorp gevestigd in een oude boerderij die het oude karakter heeft behouden, is het een prachtige uitvalsbasis voor de liefhebber van groen en rust. Behalve heerlijk en eerlijk eten kan je hier ook overnachten (5 gastenkamers). Een goede bestemming dus voor een meerdaags wandelavontuur! Het restaurant (EKO gecertificeerd) beschikt over een eigen moestuin en met de combinatie van overnachten is het enig in haar soort. Je kunt de deur uit lopen om in alle windrichtingen het prachtige landschap te verkennen. Moe en voldaan keer je terug op de boerderij. De keuken staat garant voor een goede biologische maaltijd.

Graag tot ziens bij Heerlijckheid Herwen! info@heerlijckheidherwen.nl 0481-453333 Molenstraat 9, 6914 AC Herwen Je kunt ook kamers reserveren bij Heerlijckheid Herwen via airbnb.nl en bedandbreakfast.nl.

39


Ontdek de Bastei! De Bastei vertelt het verhaal van de stad Nijmegen aan de Waal. In dit sfeervolle museum voel en ruik je het verleden van de oudste stad van Nederland en ontdek je de flora en fauna van het Gelderse rivierengebied. De kern van De Bastei is de 16e-eeuwse Stratemakerstoren. Dit verdedigingswerk, een bastei met een kanonsgang en kazematten, is integraal opgenomen in het nieuwe museum. Bij het archeologisch onderzoek voorafgaand aan de nieuwbouw, zijn muurresten uit de Romeinse tijd en de vroege en late middeleeuwen ontdekt, waar je nu tussendoor en zelfs overheen kunt lopen. De Oergrond vertelt over het ontstaan van het stuwwallenlandschap, de

40

fauna uit de ijstijd en over eeuwenoude zwerfstenen. In de fraai aangelichte kanonsgang beleef je de geschiedenis van deze bijzondere Nijmeegse locatie, van de Romeinen tot en met de tweede Wereldoorlog. Weer een verdieping hoger, in de Schatkamer van de Rivier, verken je aan de hand van vier verschillende biotopen de natuur in de omgeving. Ben je hongerig en dorstig van je Bastei-expeditie? Het restaurant van Droom! serveert veel lekkers. Je hebt er een fantastisch uitzicht over de Waal, de bruggen en de natuur. Naar buiten Vanuit De Bastei zijn er volop mogelijkheden om door de nabijgelegen natuur te struinen! De Bastei organiseert door het jaar heen allerlei activiteiten in het rivierengebied. Denk aan maandelijkse wandelingen in stilte door de Ooijpolder en de Millingerwaard, blotevoetenwandelingen, excursies in de Nijmeegse Stadswaard en rondleidingen door het rivierpark rondom de Spiegelwaal. Je kunt het aanbod vinden op www.debastei.nl/agenda.


Uit®waarde: recreatie op en tussen de rivieren

Uit®waarde ontwikkelt, exploiteert en onderhoudt acht dagrecreatieparken, ruim 2.500 km bewegwijzerde recreatieve routes, 200 watersportligplaatsen en tien toeristische pontjes in het Rivierengebied.

Schipper Aja van de Liniepont Aja van der Velde is schipper op de Liniepont van Uit®waarde. Dit fietspontje pendelt in de zomermaanden over de Lek tussen drie verdedigingswerken in de Nieuwe Hollandse Waterlinie: Werk aan het Spoel, Fort Everdingen en Werk aan de Groeneweg (Schalkwijk). “Wij wonen inmiddels zo’n 50 jaar in het rivierengebied: Vianen, Culemborg en nu in Tiel met uitzicht op de Waal. Prachtig. We hebben er ook altijd op gevaren. Het mooie van struinen vinden wij de ruimte, de wilde natuur, de onverwachte “rommel” die je tegenkomt in de uiterwaarden en op de strandjes. De wind en de luchten. Dat alles maakt ook het varen op de rivieren tot een belevenis. Het rekening houden met de stroming, de beroepsvaart, het meande-

ren van de rivier en het steeds wisselen van de windrichting. De koeien in de uiterwaarden. En al die vogels! Ganzen in allerlei soorten, meeuwen, kieviten, soms een ijsvogeltje. Een keer een echte, jonge, verdwaalde zeehond. Je houdt het niet voor mogelijk! Wij varen privé als recreant met een motorboot door heel Nederland, maar de rivieren blijven toch iets bijzonders. Onze passagiers komen uit het hele land en spreken hun bewondering uit over het rivierengebied, voor velen een onbekend gebied. Laten we hopen dat de rivieren schoner worden en dat misschien de zalm en de meerval weer terugkomen.”

41


Am

Le k

Lek and j ba kb Lekbandijk Lek Lekb

Beusichem

ste

rda

m-

Rij

n

Marijkesluis ka n

aa

Ravenswaaij Zandberg

Zoelmond

N320

N320

Aa

lsd

ijk

Asch

door de rivieren gevormd gebied Molen

WANDELROUTE, 18 km

Plantsoen

Buren

ne

Kor

Een wandeling met een groot contrast tussen de open komgronden en de meer besloten stroomruggen. Het is onderdeel van Nationaal Landschap Rivierengebied. Dit wordt als een bijzonder stuk van Nederland gezien omdat rivieren grotendeels het uiterlijk bepalen.

Buren

42

Korne

Tussen Korne en Lek

Oranjestad Buren ligt langs de enige zijrivier van de Linge, De Korne, en is het start- en eindpunt van deze wandeling. Je eventuele auto kan je parkeren op het parkeerterrein bij de rotonde (Tielseweg 2).

P

In dit historische vestingstadje kun je heerlijk eten, shoppen en zalig slapen. Wandel langs stadswallen, grachten, de Sint Lambertuskerk met zijn fraaie toren, de waag, de stadspoort met poortgebouw en de molen. Loop vanuit Buren via Peperstraat, Voorstraat, Onderdreef, Aalswijksestraat en Aalsdijk. Aan het einde van de Aalsdijk, voor provinciale weg, naar links over Veldweg. Bij rotonde provinciale weg oversteken en via Culemborgseweg naar het plein van Zoelmond.

l


Zoelmond De naam Zoel is afgeleid van de vrijwel verdwenen rivier De Zoel, oorspronkelijk een zijrivier van de zich bij Tiel van de Waal afsplitsende Linge. De oudste vermelding van de naam van deze rivier dateert van 789 als er sprake is van visserij in de Zoel (Solina). De naam Solina betekent ‘modderige stroom’. Bij de kerk linksaf Schoolstraat in. Volgende rechts: Groeneweg. Vervolgen aan de andere kant van de autoweg via Beneden Molenweg. Deze komt op de markt van Beusichem uit.

Beusichem De kern Beusichem (lokaal Beuzekom genoemd) is als langgerekt dorp ontstaan langs de weg naar Zoelmond en deels langs de dijk langs de Neder-Rijn. Van oudsher is het een dorp met een dubbellint: deze voor- en achterstraat zijn nog steeds herkenbaar in de huidige situatie, evenals het karakteristieke marktplein (aangeduid als beschermd dorpsgezicht). De meeste voorzieningen zijn gelegen in de omgeving van het marktplein. Beusichem was vanaf de 15e eeuw een

Stroomruggen en kommen De rivier is de vormende kracht geweest in het rivierenlandschap. De rivier voerde zand mee. Dat bezonk snel en vormde dicht bij de rivier een oeverwal. Stroomruggen zijn getuigen van vroegere rivierlopen. De kleideeltjes van het binnenstromende water bezonken later, toen het water in de laaggelegen gebieden tot stilstand was gekomen; de zogenaamde kommen. De hoger gelegen stroomruggen leenden zich bijzonder goed voor de eerste bewoners van het gebied. De kernen Ravenswaaij, Zoelmond en Beusichem liggen op zo’n stroomrug.

belangrijke plaats voor de (paarden) handel. Het dorp was zelfs groter dan het toenmalige Culemborg. Waarschijnlijk werd al sinds 1461 jaarlijks een internationaal befaamde paardenmarkt gehouden. Rivierenland was een ideaal graasland en eeuwenlang zijn hier vele paarden gefokt. De inwoners van Beusichem deden vaak dienst als paardendrijvers naar vreemde landen. Loop achter de kerk langs, door Oranjestraat, Zoetzandselaan, linksaf Nieuwstraat, Bernhardlaan. Dan rechtsaf Julianalaan en linksaf Margrietlaan. Via

43


Foto George Burggraaff

Willem Alexanderplein het Wielpad (voor fietsers en wandelaars) volgen naar de dijk. Vlak voor de Lekdijk (vanaf Beusichem) passeer je een wiel, restant van een dijkdoorbraak. Op de Lekbandijk rechtsaf, tot Ravenswaaij.

Ravenswaaij Ravenswaaij is een (langgerekt) dijkdorp aan de Lekbandijk. De oude kern heeft aan de noordzijde een duidelijke relatie met de rivier en uiterwaarden. Aan het eind van Ravenswaaij, via Ravenswaaijsesteeg rechts naar beneden. Links Prinses Margrietstraat, rechts Kijfakker. Het buurtschap Zandberg is gelegen op een oude stroomrug van de Neder-Rijn. Via Ravenswaaijsesteeg, Aalsdijk, Aalswijksestraat, weer Aalsdijk en Weeshuiswal kom je weer terug op je beginpunt in Buren.

Woordzoeker

Streep alle woorden door en maak met de overgbleven letters een zin.

44

A T R E R E T A W G O O H

V U I S D I G N I U R T S

O U I R E M O D D E R T G

N K S T R A N D J E N N E

W A N D E L S C H O E N I

N E L O M R S W P I K L L

M S R R T N W R A C E A V

E R E E N W E A I N R N T

A E D G L E I N A V T G N

N Z N I V G K L R R E S O

D A I E A C D E G I D D R

E R L R I S R E V E B A T

R G V P N E M E O L B M S

BEVERS BLOEMEN GRAZERS HOOGWATER KNOTWILG LANGSDAM MEANDER MODDER MOLEN PICKNICK REIGER STRANDJE STRONTVLIEG STRUINGIDS UITERWAARD VEERPONT VLINDER WANDELSCHOEN WANTS


Brandnetels aaien Je kunt een brandnetel aaien zonder je te prikken. Dit doe je door zachtjes met de haren op bladeren mee te aaien, van beneden naar de bovenkant van de plant langs de onderkant van de bladeren. Brandnetels zijn voor veel kleine diertjes belangrijk als voedselplant, bijvoorbeeld voor rupsen van sommige vlinders zoals dagpauwoog en kleine vos. Ga op zoek naar diertjes en hun sporen op de brandnetels. Kijk ook aan de onderkant van de bladeren. Heb je je toch geprikt? Geen nood. Deze planten helpen tegen de jeuk: hondsdraf en weegbree. Je wrijft een blaadje stuk en smeert het op de jeukplek. Vaak staan deze planten in de buurt van brandnetels. Is dat hier ook zo?

Kinderpagina

Plas je in bed? Eet een Pissebed! Wel eens afgevraagd waarom een Pissebed zo heet? Kinderen die in hun bed plasten kregen vroeger gemalen pissebed toegediend (echt waar!). De stof die het beestje aanmaakt als er vijanden in de buurt zijn zou goed zijn voor de blaas. Doe er je voordeel mee!

Hommelschommel

Knagende vraag Een bever knaagt per jaar wel 50 bomen om. Maar waarom doet hij dat eigenlijk? Hij gebruikt de schors en de blaadjes als voedsel (het hout niet) en bouwt met de grote takken zijn burcht.

Moet je nou toch eens zien, wat een hommels op de balsemien. Het is één en al brommen en zoemen, tussen al die roze en witte bloemen. Dat gaat de hele dag maar door, want eten verzamelen is hard werken hoor! Gelukkig is werken ook spelen voor de hommel, zo’n bloem is voor hem een heerlijke schommel! Soms wordt een hommel schommelend in slaap gewiegd. Dan blijft hij in de bloem slapen. ’s Ochtends zit hij stilletjes in een bloem te wachten tot de zon hem opwarmt, want pas als hij lekker warm is geworden, kan hij vliegen. Uit ‘Opblijven voor de teunisbloem‘ (M. Roozen 2000)

45


Vuur natuur Vuur in de natuur heeft een tweeledige functie. Enerzijds is het zeer destructief en kan het zowel dood als levend materiaal totaal doen desintegreren. Anderzijds biedt diezelfde kracht een zeer voedingsrijke bodem voor nieuw levend materiaal. Door de eeuwen heen hebben mensen vuur gebruikt voor legio ‘benefits’. Eén van de belangrijkste is veiligheid. Een kampvuur bood een natuurlijke verdediging tegen zowel de onbekendheden in de duisternis als roofdieren die de nacht als jachttijd gebruikten. Daarnaast bood datzelfde vuur de gelegen-

46

heid om voedsel te bereiden, waardoor voedingswaarden beter toegankelijk werden voor opname in het menselijk lichaam. Factoren Vuur is een gevolg van het bijeenbrengen van een aantal cruciale factoren. 1. Voldoende brandstof. 2. Voldoende zuurstof. 3. Voldoende warmte. Daarnaast maakt een aantal factoren het vuur heel lastig: koude, vocht en wind. Onze voorouders moesten het doen met een aantal primitieve middelen om een vonkje te doen escaleren in een volledig bruikbaar vuur. Manieren van vuurmaken Het traditionele “stokjes tegen elkaar wrijven” zal voor de meeste mensen het eerste zijn waar ze aan denken bij het op een primitieve manier starten van vuur. Ook werd er, in een later stadium van onze ontwikkeling, gebruik gemaakt van ijzerhoudende steensoorten die in combinatie met een aantal vuursteen varianten vonken produceerden. Deze vonken werden opgevangen op verkoold materiaal uit voorgaande vuren of op de gedroogde onderdelen van paddestoelen, mest of de “sigaren” van de grote lisdodde. Trapsgewijs Deze uiterst kwetsbare eerste warmtebronnen werden daarna in contact gebracht met materiaal die deze prille hitte puntjes deden verlengen of vergroten. Vanaf dat moment was het een kwestie van toevoegen van relevante en geschikte brandstof. Een klein vonkje kan namelijk niet zomaar een hele boom doen ontbranden. Hiervoor is een trapje nodig van kleiner


Vriend en thuis Tijdens workshops met groepen in bossen en uiterwaarden is het een waar genot om te zien hoe de menselijke geest ontvlamt met hetzelfde vonkje waarmee ze het vuurtje doet ontbranden. Er zit nog steeds een groot geluk en gevoel van thuiskomen bij het hard verdiende vuur, waar we ons in de natuur aan warmen en drogen. Ik kan eenieder aanraden eens te beleven hoe het voelt om met geduld, voorbereiding en primitieve materialen een vriend en thuis te vinden in vuur in de natuur. Indien dit op een verantwoorde manier gedaan wordt, dan kunnen we misschien de twee kanten van de medaille van vuur beter in perspectief zien en kunnen we onze grootste vriend en vijand in onze harten sluiten. Er brandt nog steeds een vonkje in onze psyche en ik vind het buitengewoon belangrijk dat we dit niet verliezen. Het brengt ons terug naar een diepe kern binnen ons mens-zijn en een haard om vandaan op avontuur te trekken. Domaes is bushcrafter en schrijft regelmatig een blog op www.struingids.nl.

Colofon De Struingids verschijnt één keer per jaar op papier en gedurende het hele jaar online op www.struingids.nl. Redactie: Emmie Nuijen (Rivier Actief) Jan van den Berg (Studio Finton) Vormgeving: Jan van den Berg Hoe kom ik aan de Struingids? De Struingids is gratis op te halen op diverse ophaalpunten in het Rivierenland. Kijk op www.struingids.nl voor de meest actuele stand van zaken. Wil of kan je niet naar een ophaalpunt dan kan je een exemplaar bestellen op de website. Organisaties kunnen een grote partij Struingidsen tegelijk afnemen (vanaf 200 stuks). Bijvoorbeeld om uit te delen aan bezoekers, of bij een congres. We rekenen hiervoor € 1,50 per stuk. Reacties: info@struingids.nl. Uitgiftedatum: maart 2020.

Foto: Gerdo van Grootheest

en fijner materiaal dat makkelijker ontbrandt en meer hitte genereert om de volgende wederom iets grotere stukken brandstof te doen ontbranden etc. Het succes van het starten van een vuur zit hem daarom niet in de vonk op zich, dit is slechts het startpunt van de cascade aan warmteopbouw. Het succes van een vuur in de natuur zit hem in de voorbereiding.

47


Het licht is rond Het licht is rond en rolt naar alle kanten de bergen op en af, de dalen door, de wezens in en uit en langs de planten stijgt het de bomen in en gaat het alles voor. Waarheen? Ik vraag dat niet, ik kom, ik ga, omdat mijn handen en mijn voeten, mijn ogen en mijn hart zo moeten en ik het licht nu eenmaal zo versta. Pierre Kemp

Veel moois buiten!

Studio Finton

Kom je iets bijzonders tegen onderweg? Deel je struinvondst dan op social media kanalen met #struingids en je verhaal erbij. Of mail het naar info@struingids.nl.

WEBSITES - GRAFISCH ONTWERP - CREATIEVE PROJECTEN

www.struingids.nl

Dit project is mede mogelijk gemaakt door een bijdrage uit het Regionaal Investeringsfond (RIF) van FruitDelta Rivierenland.

Profile for Studio Finton

Struingids 2020  

Struingids 2020  

Advertisement