Page 1

АННОТАЦИЯ В дипломном проекте рассмотрены вопросы усовершенствования конструкции привода станка-качалки. На основе патентного анализа выбрано направление совершенствования конструкции системы уравновешивания привода станка-качалки. С целью определения технических характеристик и выбора оборудования были произведены расчеты на надежность основных деталей приводной части штанговых насосов. Специальная часть представлена патентом «Станок-качалка» №2449171 и приняты мероприятия по условиям эксплуатации техническому обслуживанию и ремонту установки. Также были рассчитаны техникоэкономические показатели привода ШСН, а в части охраны труда и охраны окружающей среды рассмотрены вопросы об основных мерах безопасности при работе с приводом ШСНУ. Дипломный проект содержит пояснительную записку на 80 стр. и графическую часть на 6 листах формата А1.

1


АҢДАТПА Дипломдық жобада штангалық ұңғымалық қондырғы жетегінің конструкциясын жетілдіру мәселесі қарастырылды. Патенттік анализдің негізінде штангалық қондырғының жетегінің теңгеру жүйесінің конструкциясын жетілдіру бағыты таңдалды. Техникалық сипаттамаларды және жабдықты таңдау мақсатында сораптың жетек бөлігінің негізгі бөлшектерінің сенімділік есептері шығарылған. Арнайы бөлімде №2449171 «Тербелмелі-станок» патенті көрсетілген және қондырғыны жөндеу және техникалық қызмет етуге пайдалану шарттары бойынша шаралары қабылданған. Сонымен қатар жетектің техникалық-экономикалық көрсеткіштері есептеліп, еңбек қорғау мен қоршаған ортаны қорғау бөлімінде ШҰС жетегінің жұмысы кезінде негізгі қауіпсіздік шараларының мәселелері қарастырылған. Жұмыс 80 бет түсіндірме жазбадан және А1 форматындағы 6 бет графикалық бөліктен тұрады.

2


ANNOTATION In the degree project questions of improvement of a design of the drive of the shtangovy borehole pump are considered. On the basis of the patent analysis the direction of usovershenstvuyushchy part of shtangovy pump installation is chosen. For the purpose of definition of technical characteristics and a choice of the equipment calculations on reliability of the main details of driving part of shtangovy pumps were made. The special part is presented by the patent "Pumping unit" No. 2260713 and actions for service conditions to maintenance and installation repair are accepted. Also technical and economic indicators of the ShSN drive were calculated, and regarding labor protection and environmental protection questions of the main security measures are considered during the work with the ShSNU drive. The degree project contains the explanatory note on 80 p. and graphic part on 6 sheets of the A1 format.

АННОТАЦИЯ В дипломном проекте рассмотрены вопросы усовершенствования конструкции привода станка-качалки. На основе патентного анализа 3


выбрано направление совершенствования конструкции системы уравновешивания привода станка-качалки. С целью определения технических характеристик и выбора оборудования были произведены расчеты на надежность основных деталей приводной части штанговых насосов. Специальная часть представлена патентом «Станок-качалка» №2449171 и приняты мероприятия по условиям эксплуатации техническому обслуживанию и ремонту установки. Также были рассчитаны техникоэкономические показатели привода ШСН, а в части охраны труда и охраны окружающей среды рассмотрены вопросы об основных мерах безопасности при работе с приводом ШСНУ. Дипломный проект содержит пояснительную записку на 80 стр. и графическую часть на 6 листах формата А1.

АҢДАТПА

4


Дипломдық жобада штангалық ұңғымалық қондырғы жетегінің конструкциясын жетілдіру мәселесі қарастырылды. Патенттік анализдің негізінде штангалық қондырғының жетегінің теңгеру жүйесінің конструкциясын жетілдіру бағыты таңдалды. Техникалық сипаттамаларды және жабдықты таңдау мақсатында сораптың жетек бөлігінің негізгі бөлшектерінің сенімділік есептері шығарылған. Арнайы бөлімде №2449171 «Тербелмелі-станок» патенті көрсетілген және қондырғыны жөндеу және техникалық қызмет етуге пайдалану шарттары бойынша шаралары қабылданған. Сонымен қатар жетектің техникалық-экономикалық көрсеткіштері есептеліп, еңбек қорғау мен қоршаған ортаны қорғау бөлімінде ШҰС жетегінің жұмысы кезінде негізгі қауіпсіздік шараларының мәселелері қарастырылған. Жұмыс 80 бет түсіндірме жазбадан және А1 форматындағы 6 бет графикалық бөліктен тұрады.

ANNOTATION 5


Белгіленуі

Атауы

Саны

ма Айқ ында

Аймақ

Формат

In the degree project questions of improvement of a design of the drive of the shtangovy borehole pump are considered. On the basis of the patent analysis the direction of usovershenstvuyushchy part of shtangovy pump installation is chosen. For the purpose of definition of technical characteristics and a choice of the equipment calculations on reliability of the main details of driving part of shtangovy pumps were made. The special part is presented by the patent "Pumping unit" No. 2260713 and actions for service conditions to maintenance and installation repair are accepted. Also technical and economic indicators of the ShSN drive were calculated, and regarding labor protection and environmental protection questions of the main security measures are considered during the work with the ShSNU drive. The degree project contains the explanatory note on 80 p. and graphic part on 6 sheets of the A1 format.

Құжаттама НМб.10.118.01.00.000 ЖК

А1

Жалпы көрініс

Құрастырмалы бірліктер

1

НМб.10.118.01.00.001

Іргетас

1

2

НМб.10.118.01.00.002

Тіреуіш

4

3

НМб.10.118.01.00.003

Балансир

1

4

НМб.10.118.01.00.004

Арқан ілу құрылғысы

1

5

НМб.10.118.01.00.005

Рама

1

6

НМб.10.118.01.00.006

Бекітпе

1

6

Ескерту


7

НМб.10.118.01.00.007

Шатун

1

8

НМб.10.118.01.00.008

Белбеу

1

9

НМб.10.118.01.00.009

Электроқозғалтқыш

1

10

НМб.10.118.01.00.010

Редуктор

1

11

НМб.10.118.01.00.011

Кривошип

1

12

НМб.10.118.01.00.011

Қол тежегіш

1

13

НМб.10.118.01.00.011

Теңестіргіш жүк

2

14

НМб.10.118.01.00.011

Білік

4

15

НМб.10.118.01.00.011

Шарнир

1

16

НМб.10.118.01.00.011

Мойынтірек

1

НМб.10.118.01.00.000 ЖК Қолы

Күні

Тербелмелі-станок Жалпы көрініс

Қалып.бақ. Нугыманов Х. К. Мырзахметов Б.А.

ма Айқ ында

Аймақ

Формат

Бекіткен

Әдебиет О

Бет 1

МГКМЖ кафедрасы Белгіленуі

Атауы

Құжаттама

НМб.10.118.01.06.000 ЖС

А1

Беттер 4

ҚазҰТУ Саны

Өзг. Бет Құжат №. Орындаған Абильдаева У.К. Тексерген Калиев Б.З.

Жинақ сызба

Құрастырмалы бірліктер

1

НМб.10.118.01.06.001

Жетек

1

2

НМб.10.118.01.06.002

Электроқозғалтқыш

2

7

Ескерту


3

НМб.10.118.01.06.003

Шарнир

1

4

НМб.10.118.01.06.004

Гайка

1

5

НМб.10.118.01.06.005

Тұрқы

1

6

НМб.10.118.01.06.006

Шпонкалы байланыс

1

7

НМб.10.118.01.06.007

Қуыс шток

1

8

НМб.10.118.01.06.008

Оралған винт

1

9

НМб.10.118.01.06.009

Білік

1

10

НМб.10.118.01.06.010

Білік

1

11

НМб.10.118.01.06.011

Аударма

1

12

НМб.10.118.01.06.012

Білік аудармасы

1

НМб.09.041.01.06.000 ЖС Өзг. Бет Құжат №. Қолы Орындаған Мержакыпова Г.А Тексерген Куандыков Т.А.

Күні

жинақ сызба

Қалып.бақ. Нугыманов Х. К. Мырзахметов Б.А.

Беттер 4

ҚазҰТУ

МГКМЖ кафедрасы Белгіленуі

Атауы

Құжаттама

А1

О

Бет 2

НМб.10.118.02.00.000 ПФ

Патенттік формуляр

8

Саны

ма Айқ ында

Аймақ

Формат

Бекіткен

Шпинделді секция

Әдебиет

Ескерту


Құрастырмалы бірліктер

1

НМб.10.118.04.00.001

Рама

1

2

НМб.10.118.04.00.002

Тіреуіш

1

3

НМб.10.118.04.00.003

Балансир

1

4

НМб.10.118.04.00.004

Теңестіруші күш

2

5

НМб.10.118.04.00.005

Балансир басы

1

6

НМб.10.118.04.00.006

Бекітпе

1

7

НМб.10.118.04.00.007

Жетек

1

8

НМб.10.118.04.00.008

Электроқозғалтқыш

1

9

НМб.10.118.04.00.009

Шарнир

1

10

НМб.10.118.04.00.010

Гайка

1

11

НМб.10.118.04.00.011

Жетек тұрқысы

2

12

НМб.10.118.04.00.012

Шпонкалы қосылыс

1

13

НМб.10.118.04.00.013

Қуыс шток

1

14

НМб.10.118.04.00.014

Ораушы винт

1

15

НМб.10.118.04.00.015

Білік

1

16

НМб.10.118.04.00.016

Астыңғы мойынтірек

1

17

НМб.10.118.04.00.017

Үстіңгі мойынтірек

1

18

НМб.10.118.04.00.018

Кронштейн

1

19

НМб.10.118.04.00.018

Тілік

2

НМб.10.118.04.00.000 ПФ Құжат №.

Қолы

Күні Әдебиет О

Қалып.бақ. Нугыманов Х. К. Мырзахметов Б.А.

ма Айқ ында

Аймақ

Формат

Бекіткен

Бет 3

Беттер 4

ҚазҰТУ

МГКМЖ кафедрасы Белгіленуі

Атауы

Құжаттама 9

Саны

Өзг. Бет

Орындаған Абильдаева У.К. Тексерген Калиев Б.З.

Ескерту


НМб.10.118.02.00.000 ПФ

А1

Патенттік формуляр

Құрастырмалы бірліктер

21

НМб.10.118.02.00.021

Сақиналы тығыздағыш

1

22

НМб.10.118.02.00.022

Датчик

1

23

НМб.10.118.02.00.023

Демпфер

4

24

НМб.10.118.02.00.024

Гофриленген жең

12

25

НМБ.10.118.02.00.024

Кожух

26

НМб.10.118.02.00.024

Цилиндрлі кожух

27

НМб.10.118.02.00.024

Сақиналы тығыздағыш

28

НМб.10.118.02.00.024

Шпонкалы қосылыс

29

НМб.10.118.02.00.024

Сүзгіш

30

НМб.10.118.02.00.024

Штанг

31

НМб.10.118.02.00.024

Гофрилі жең

32

НМб.10.118.02.00.024

Тығыздағыш

33

НМб.10.118.02.00.024

Келтеқұбыр

34

НМб.10.118.02.00.024

Мойынтірек

НМб.10.118.02.00.000 ПФ Өзг. Бет Құжат №. Абильдаева У.К. Орындаған Тексерген Калиев Б.З

Қолы

Күні Әдебиет О

Қалып.бақ. Нугуманов Х. К. Бекіткен

Мырзахметов Б.Ә

Бет 4

Беттер 4

ҚазҰТУ

МГКМЖ кафедрасы 10


11


1 Техникалық бөлім 1.1 Штангалық ұңғымалық қондырғылар 1928 жылы штангалық сораптармен мұнай ұңғымаларының жартысынан көбі пайдаланылды. Қазіргі уақытта штангалық сораптық өндіру ұңғымалар саны бойынша өндірудің басқа түрлерінің арасында бірінші орынға ие [1]. Штангалық ұңғымалық сораптық қондырғы (ШҰСҚ) – мұнай өндіруге арналған кең таралған сораптық жабдық. Сораптардың кең таралуының себебі қарапайымдылығы және аз және орташа дебитті ұңғымаларды пайдалануда ыңғайлылығының арқасында. Штангалық ұңғымалық сораптық қондырғы (1.1-суретке сәйкес) жер бетілік жетектен, сағалық жабдықтан, сораптық штангалар тізбегінен, сораптық компрессорлық құбырлар (СКҚ) тізбегінен, ұңғымалық сораптан және көмекші жер астылық жабдықтан тұрады. Бөлек жағдайларда қандай да бір элемент орын алмауы мүмкін, сол кезде оның қызметін ШҰСҚ-ң басқа элементтері атқарады. Көп жағдайда ШҰСҚ-да жетек ретінде балансирлі тербелмелістаноктарды қолданады [2] (1.1-суретке сәйкес). Балансирлі тербелмелістаноктар массалы іргетаста 1 орналасқан рамадан 2 құралған. Рамада тіреуіш 9 құрылып, онда топсаның көмегімен балансир 10 бекітілген, оның бір шетінде балансир басы 12 орналасқан, екінші шетінде оны шатунмен 7 байланыстыратын топса бар. Шатун бәсеңдеткіштің жетектегі білігінде бекітілген кривошиппен 5 біріктірілген. Бәсеңдеткіштің жетекші білігіне сына (клин) тәрізді белдікті беріліс 4 арқылы электроқозғалтқыш 3 жалғанған. Балансирдің басына штангалар тізбегі 17 арқанды ілгіштің 13 көмегімен байланысады. Сағалық жабдық І СКҚ 18 тізбегін ілуді, оны мұнайкәсіпшілік коллекторымен қосуды қамтамасыз етеді және СКҚ тізбегінің және ілгерікейін қозғалып жатқан штангалар тізбегінің ішкі қуысын герметизациялайды. Саға жабдықтарының жоғары жағында сағалық сальник 15 орнатылған, ол сораптық компрессорлық құбырларды герметизациялайды. Сальник арқылы жылтыратылған шток өткізілген. Ұңғыманың сағалық жабдығында отвод бар, ол арқылы алынған сұйықтық кәсіпшілік тораптарына бағытталады. Сораптың арқанды ілгіші сораптық штангалар тізбегін тереңдікте орналасқан ұңғылық сораптың плунжерлерімен 25 жалғастырады. Тізбек жеке штангалардан 17 жиналады. Штангалардың ұзындығы 8-ден 10 м дейін, диаметрі 12 ден 28 мм-ге дейін және одан жоғары болады және бірбірімен муфталар 23 арқылы жалғасады. Жылтыратылған штоктың 14 12


жоғары классты тазалықпен өңделген беті болады, кейде оны бірінші немесе сальникті штанга деп те атайды.

І-ұңғыма сағасының жабдықтары; ІІ-сораптық-компрессорлық құбырлар тізбегі штангалармен бірге; ІІІ-штангалық ұңғымалық сорап; ІV-газдық якорь; 1-іргетас; 2-рама; 3-электрқозғалтқыш; 4-сына-белдікті беріліс; 5-кривошип; 6-противовес жүктер; 7шатун; 8-жүк; 9-тіреуіш; 10-балансир; 11-балансир басын бекітіп қою механизмі; 12балансирдің басы; 13-арқан ілу құрылғысы; 14-жылтыратылған шток; 15-сағалық сальник; 16-шегендеу құбырларының тізбегі; 17-штанга тізбегі; 18-СКҚ; 19-тереңдік сорабы; 20-газды якорь; 21-штанганың шыңдалған нығыздағышы; 22-құбырлы муфта; 13


23-штангалық муфта; 24-цилиндр; 25-сорап плунжері; 26-айдау клапаны; 27-сору клапаны

1.1-сурет. Штангалы ұңғымалы сорап қондырғысы (ШҰСҚ) Сораптық компрессорлы құбырлар тізбегі ІІ қабаттық сұйықты жер бетіне шығарады және сағалық арматураны тереңдегі ұңғылық сораптың цилиндірімен біріктіреді. Ол құбырлық муфталармен 22 жалғанған құбырлардан 18 құралған, ұзындығы 10 м, диаметрі 48-114мм және шығар жердегі құбырлар буынымен біріктірілген. Әрекеті бір жақты ұңғымалық сорапты қарастырайық ІІІ. Ол СКҚ тізбегіне жалғанған цилиндрден 24 және штанга тізбегіне жалғанған плунжерден 25 тұрады. Айдау клапаны 26 плунжерге, ал сору клапаны 27 цилиндрдің төменгі бөлігінде орнатылған. Сораптың төменгі бөлігінде қажетті жағдайда газды IV немесе құмды сұйықтан бөлетін якорь орнатылған. Газ құбырсыртындағы кеңістікке СКҚ 18 және шегендеу 16 құбырлар тізбегінің арасы арқылы өтеді, құм якорьдің корпусында тұнып қалады. Көмекші жер астылық жабдық әр ұңғыманың ерекшеліктеріне байланысты орнатылады. Жиынтыққа СКҚ-ң төмен жағын пайдалану тізбегіне қатысты қатайтатын якорь, газдық және құмдық якорьлер, сепараторлар кіреді. ШҰСҚ-ның жұмыс істеуі кезінде энергия электрқозғалтқыштан бәсеңдеткіш арқылы кривошипті-шатунды механизмге беріліп, оның көмегімен айналмалы қозғалыс штангалар тізбегінің қайтымды-ілгерілмелі қозғалысына түрленеді. Тізбекпен байланысқан плунжер де қайтымдыілгерілмелі түрде қозғалады. ШҰС-тың ерекшелігі – орындаушы механизм (сорап) және жетек (тербелмелі-станок) арасында ұзын механикалық байланыстың (штангалар) болуы. Орындаушы механизмге энергия осы механикалық байланыспен беріледі. Бұл байланыс СКҚ-ң диаметральды ішкі өлшемдерімен шектелген. Штангалар тізбегінің диаметрінің аз және ұзын болуы сорапқа берілетін қуатты төмендетеді. Штангалық сораптық қондырғылардың тербелмелі-станокпен бірге пайдалы қуаты аз тереңдіктерде 28кВт-тан және 23кВт-тан орташа тереңдіктерде аспайды, бұл 1500-1000 м тереңдіктен тәулігіне 100-200 м 3 сұйықтықты жинауға мүмкіндік береді [1]. Көптеген ШҰС қондырғылары сұйықтықтың динамикалық деңгейі 500-800 м тереңдікте орналасқанда тәулігіне 50-80 м3 беріліспен жұмыс жасайды. ШҰС-тың кемшілігі – тербелмелі-станокты тұрақты іргетаста орналастыру керектігі, бұл ұңғыманы сораптық өндіруге ауыстыру кезінде жинақтау жұмыстарын қиындатады. Мықты іргетас қондырғы бөліктерінің ілгері-кейін қозғалысынан пайда болған инерциялық күштер үлкен болғандықтан керек. 14


ШҰС қондырғыларын бір комплектпен алуға келмейді, сондықтан оны бірнеше бөліктерден ұңғымада басында жиналады. Зауыттардан тапсырыс берілетін негізгі бөліктер: ұңғымалық сорап, штангалар, тербелмелі-станок, құбырлар (СКҚ), саға жабдықтары. 1.2 Ұңғымалық штангалық сораптың жетегі Ұңғымалық штангалық сораптың жетектері келесідей жіктелуі мүмкін: берілісте қолданылатын энергияның түріне қарай, бір жетекпен қызмет ететін ұңғымалар саны бойынша, қозғалтқыштың түріне қарай. Қолданылатын энергия түріне қарай жетектер келесідей бөлінеді: - механикалық; - гидравликалық; - пневматикалық. Кең таралғандары штангалық сораптардың механикалық жетектері. Сораптардың гидравликалық жетектері белгілі бір жағдайларда қолданылады. Пневматикалық жетектер көптеген кемшіліктері бар болғандықтан аз қолданылады. Бір жетекпен қызмет ететін ұңғымалар санына байланысты жетектер жеке немесе топтық болып бөлінеді. Бірінші жағдайда әр ұңғымаға қозғалтқышпен бірге жеке жетек қойылады. ШҰС-тың жеке жетектерінің негізгі параметрлеріне келесілер жатады: 1. Штангалар ілінетін нүктедегі рұқсат етілген жүктеме – Pmax. 2. Штангалардың іліну нүктесінің жүріс ұзындығы – Smax. 3. Штангалардың іліну нүктесінің қос жүрістерінің саны – nmax. Мұнай өндіру кәсіпшілігінде штангалық ұңғымалық сораптың механикалық жетегі кең таралған. Оны тербелмелі-станок деп атайды. Жетек – ШҰСҚ-ң қиын бөлігі болып табылады және ол келесі талаптарды орындауы керек: - штангалар тізбегіне ілгері-кейінді қозғалысты қамтамасыз ету; - қондырғыны теңгеру; - ұңғыма жұмысын бақылау; - ұңғымадан сұйықтықты шығару режимін жүріс ұзындығын өзгерту арқылы реттеу; - штангалық сорапты және қондырғыны қосу және тоқтату және т.б. Жеке механикалық жетектер екі механизмдер түрінен тұрады: - трансмиссия қозғалтқышты бәсеңдеткіштің жетекші білігін қосатын белдікті берілістен тұрады. - өзгертуші механизм – кривошиптің айналмалы қозғалысын штангалар тізбегінің ілгері-кейінді қозғалысына өзгертуге арналған. Өзгертуші механизмдердің түріне байланысты механикалық жетектер балансирлі және балансирсіз болып бөлінеді. Балансирлі жетекте штангалар тізбегінің тік ілгері-кейінді қозғалысы тербеліп тұрған балансир арқылы іске 15


асырылады, ал балансирсіз жетекте штангалар тізбегінің ілгері-кейінді қозғалысы иілгіш элементтері (арқандар және шынжырлар) бар механизмдерді қолдану арқылы іске асырылады. Барлық жеке жетектер екі топқа бөлінуі мүмкін: екі иықты балансирлі тербелмелі-станок және бір иықты балансирлі тербелмелі-станок. Кең таралғаны екі иықты балансирлі тербелмелі-станок. Соңғы кездері бір иықты балансирлі тербелмелі-станоктар шығарыла бастады. Оның артықшылығы – басқа тербелмелі-станоктармен салыстырғанда көлемінің аздығы. Бір иықты балансирді қолдану арқылы тербелмелі-станоктың динамикалық сипаттамаларын жақсартуға болады, яғни сораптық штангалардың дірілін азайтуға және динамикалық жүктемелерді азайтуға болады. Теңгеру әдісі бойынша тербелмелі-станоктар келесідей жіктеледі: - механикалық; - пневматикалық; - пневмомеханикалық. Механикалық теңгеру өз кезегінде бөлінеді: - балансирлі; - кривошипті (роторлық); - аралас (балансирлі-кривошипті). Механикалық теңгеру теңестіретін жүктерді орналастыруға негізделген: балансирлі – балансирде (1.2.1, а-суретке сәйкес), кривошипті – кривошипте (1.2.1, б-суретке сәйкес), аралас – жүк балансирде және кривошипте орналасқан (1.2.1, в-суретке сәйкес).

а

б

в

а-балансирлі теңгеру; б- кривошипты теңгеру; в-аралас теңгеру

1.2.1-сурет. Механикалық теңгеру түрлері Балансирсіз тербелмелі-станоктың бәсеңдеткішінің жетектеуші бөлігі (1.2.2-суретке сәйкес) балансирлі тербелмелі-станокка ұқсас. Балансирсіз тербелмелі-станоктың кривошипінің құрылымы өзгелеу болады. Оның пішіні V-тәрізді, бұрышы 30 градус. Соңғы көрсеткіш станоктың теңгеруін жақсартады және противовестердің салмағын азайтады. Кривошиптегі жүк 16


балансирлі тербемелі-станоктың кривошипындағыдай құрылымды орналасады. Ұңғы сағасының үстінде еңістелген тіректе ролик орналасқан, ол арқылы траверсаға жалғанған иілгіш ілгек біріктірілген, ал ол өз кезегінде шатундарға жалғанады. Балансирсіз тербелмелі-станок басына 30 және 60 кН жүк түсетіндей етіп шығарылады. Жүрістің ұзындығы 0,45-5м дейін. Бәсеңдеткіштің шығар білігіндегі айналау моменті 80 кН·м-ға жетеді. Тербелмелі-станок шифрында (мысалы МБС3-1.8-700) келесі белгілеулер қабыланған: МБС– механикалық әрекетті балансирсіз станок; 3штангалар ілгегіндегі жүктеме мөлшері, кН; 1.8 – жүріс ұзындығы, м; 700 – айналу моменті, кН·м. Балансирсіз тербелмелі-станоктың балансирлі түрлерімен салыстырғанда метал сыйымдылықтары мен өлшемдері шағын болып келеді. Оларда штангалардың іліну нүктесінің қозғалыс сипаттамасы біршама жақсартылған, мұнда гармониялық тербелістен ауытқу аз, сондықтан штангалар ілгегіндегі нүктенің үдеуі және қоңдырғыдағы инерциялық жүктеме аз болады. Алайда иілгіш қатынастың жеткіліксіз беріктігі осы қоңдырғылардың өндіріске кеңінен енгізілуін тежейді.

1.2.2-сурет. Балансирсіз тербемелі-станок Балансирсіз тербелмелі-станокта шатун мен балансир иілгіш байланыспен ауыстырылады. Әртүрлі құрылымдардың – тізбек, иілгіш металды таспаның, бірнеше сыналы белдіктердің, болатты арқанның иілгіштік байланыстары сыналды. Алайда олардың барлығының жұмыс істеу мерзімдері ұзақ емес болып шықты, осы себептен осы элементтерді ауыстыруға байланысты жиі-жиі инерционды операциялар жасау керек болды. Осыған байланысты соңғы кезде балансирсіз тербелмелі-станоктар ұңғымаларды аз мерзімді және сынақ мақсатында пайдалану үшін 17


қолданылады. Балансирсіз тербелмелі-станоктардың азайтылған салмағы осы қоңдырғыны бір орыннан екінші жерге ауыстыруға ыңғайлы етеді. 1.3 Сораптық ұңғымалардың саға жабдықтары Сораптық ұңғымалардың саға жабдықтары пайдалану тізбегінің және штангалар тізбегі қозғалатын СКҚ тізбегінің ішкі қуысын герметизациялауға арналған. Сонымен қатар сағалық жабдыққа СКҚ тізбегі ілінеді. Саға жабдығы үшжақтан тұрады, ол пайдалану тізбегіне бұрап бекітілген, оның бүйірлік отводтарына крандар жалғанған, ал жоғарғы, горизонтальды фланецте фланец орнатылған, онда СКҚ тізбегі ілінген, ал жоғарғы бөлікте – сағалық сальник. Сағалық сальник (1.3.1-сурет) ішіне жоғары және төменгі 3 төлкелер енгізілген шарлы бастан 9 тұрады. Соңғысы төменгі төлкеде 12 орналасқан, ол тығыздауыш сальниктан 10 тіректік сақинамен 11 бөлінген. Шарлы бастың жоғарғы бөлігіне қақпақ 4 бұрап кіргізілген, ол қапсырмалармен жабдықталған, олардың көмегімен тығыздауыш сальник тартылады. Тарту кезінде жүктеме сақиналық төлкеден 6 тығыздауыш сальникқа қыспалы сақинамен 7 және жоғарғы ішпекпен беріледі.

1-ниппель; 2-салмалы гайка; 3,5-төлке; 4-бастың қақпағы;; 6- жоғарғы төлке; 7қыспалы сақина; 8, 10-манжеталар; 9-шарлы бас; 11-тоқтатқыш сақина; 12-төменгі төлке; 13-сақина; 14-гайка; 15-үшжақ; 16-бұрандама; 17-сақина

1.3.1-сурет. Сағалық сальник 18


Қақпақ 4 жоғарғы бөлігінде грундбуксаның үстінде сыйымдылықты (емкость) қалыптастырады, ол үйкелетін бөлшектерді – сағалық штокты майлауға арналған майды сақтау үшін қолданылады. Шарлы бастың өз осі айналасында бұралуын болдырмау үшін екі қатайтқыш қарастырылған. Сұйықтығы шығу торабына жіберіледі, ол үшжақпен ниппельден 1 және салмалы гайкадан 2 (накидная гайка) тұратын тез шешілетін конструкция арқылы жалғанады. 1.4 Ұңғымалық штангалық сорап Ұңғымалық штангалық сорап (1.4.1-суретке сәйкес) мұнай ұңғымаларынан өнімді жоғарыға көтеруге арналған. Ол іске штангалар тізбегімен келтіріледі және ауыр жағдайларда жұмыс жасайды: сорылатын сұйықтықтың құрамында минералданған су, абразив, активті химиялық заттар, газдар бар болғанда.

1.4.1-сурет. Ұңғымалық штангалық сораптар Ұңғымалық штангалық сорап ұзын цилиндрі бар бірплунжерлі сораптан, шарикті клапаннан, ұзын өтпелі плунжердан тұрады. ШҰС дифференциялды әрекетті сорап болып табылады, плунжердің бір қос жүрісінде бір рет сору және екі рет айдау жүреді. Плунжердің жоғары қарай қозғалысында айдау клапаны плунжердің үстіндегі сұйық қысымымен жабылады да, ол СКҚ бойымен жоғары 19


көтеріледі. Сол уақытта сору клапаны ашылып, плунжердің астындағы цилиндр көлемі сұйыққа толады. Плунжердің төмен қарай жүрісі кезінде сору клапаны сұйық бағанасының қысымымен жабылады да, айдау клапаны ашылып сұйық плунжердің үстіндегі кеңістікке жиналады. Үстіңгі бетке көтерілген сұйық сағалық сальниктың бүйіріндегі бұрып алу тесігі арқылы өндірістік коллекторға жіберіледі. СКҚ-ға жалғау тәсілі бойынша сораптар ендірілмелі және ендірілмейтін болып бөлінеді. Ендірілмейтін сораптар ұңғымаға бөліктермен орнатылады: сорап цилиндрі СКҚ тізбегіне бекітіліп ұңғымаға түсіріледі, ал сорап плунжері сору клапанымен бірге СКҚ ішімен штангалар тізбегімен түсіріледі. Мұндай сорапты ауыстыру үшін құбырлар және штангалар тізбегін көтеруге тура келеді, соның нәтижесінде көтеріп-түсіру жұмыстары көбейеді және ұңғыма ұзақ уақыт жұмыс жасамай тұрады. Ұңғымалық сораптар келесі түрлерде жасалады: НСВ1 – ендірілмелі, бір сатылы, құлпы жоғарыда орналасқан бірплунжерлі, орташа тереңдіктегі ұңғымаларға арналған; НСВ2 – ендірілмелі, бір сатылы, құлпы төменде орналасқан бірплунжерлі, үлкен тереңдіктегі ұңғымаларға арналған; НСВГ – ендірілмелі, бір сатылы, құлпы жоғарыда орналасқан екіплунжерлі, өнім тұтқырлығы жоғары ұңғымаларға арналған; НСВД – ендірілмелі, екі сатылы, құлпы жоғарыда орналасқан екіплунжерлі, газ мөлшері жоғары ұңғымаларға арналған; НСН1 – ендірілмейтін, бір сатылы, қабылдаушы клапанда ұстауыш штогы бар бірплунжерлі, орташа тереңдіктегі ұңғымаларға арналған; НСН2 – ендірілмейтін, бір сатылы, қабылдау клапанын ұстап қалғышы бар бірплунжерлі, терең емес ұңғымаларға арналған; НСНА – дәл сол, плунжердің автоцепімен. Ендірілмейтін ШҰС-ң принципиалды схемасы 1.4.2-суретте келтірілген. НСН1 типті сораптарда (1.4.2, а-суретке сәйкес) сору клапаны 8 плунжер ішінде орналасқан ұзын шток 7 арқасында плунжер мен клапанның берік байланысын қамтамасыз етеді. Қалыпты жұмыс кезінде плунжер 5 шток ұзындығы шегінде оның бүйіржақтық шығыңқылықтарына тимей қозғалады. Сору клапанын 8 ауыстыру кезінде штангалар тізбегін көтергенде плунжер да көтеріледі, ол төменгі ұштық 6 арқылы плунжерда шток 7 арқылы клапанды 8 ершіктен 9 жұлып алады. НСН1 типті сораптың басты артықшылығы – ұңғыма өнімінде тұз, парафин жиналып қалған жағдайда сору клапанын ауыстыру сенімділігі, ал кемшілігі – ұстағыш (захватный) шток берік болғандықтан плунжердің жүріс ұзындығы шектеулі, нәтижесінде сорап өнімділігі шектеледі. НН2Б типті сораптарда (1.4.2, б-суретке сәйкес) ұстағыш (захватный) шток 7 қысқартылған, ал плунжердің 5 төменгі бөлігінде ұштық 6 ұстағыш құрылғы түрінде жасалған, ол ұстағыш штоктың 7 сору клапанын 8 ұстап 20


қалуды және сорап плунжерын көтеру кезінде сору клапанын ауыстыруды қамтамасыз етеді. НН2Б типті сораптың басты артықшылығы – плунжердің жүріс ұзындығы артқан, яғни басқа ШҰС-мен салыстырғанда максималды өнімділікке ие. Кемшілігі – ұңғыма өнімінде тұз, парафин жиналып қалған жағдайда сору клапанын ауыстыру мүмкіндігінің аздығы және сору клапанының штогын ұстап алуға кететін уақыттың көптігі.

а-НСН1 типті цилиндрі төлкелі сорап; б-НН2Б типті цилиндрі метал сорап; 1штанга; 2-шток; 3-цилиндр; 4-айдау клапаны; 5-плунжер; 6-ұштық; 7-қарпу штогы; 8сору клапаны; 9-конус ершігі

1.4.2-сурет. Ендірілмейтін сораптар Ендірілмелі сораптар жиналған күйінде (1.4.3-суретке сәйкес) штангалар тізбегінде СКҚ құбырлар тізбегі ішіне орнатылады және құбырлардың төменгі бөлігінде сорап корпусын құлыптық тірекке отырғызу арқылы қатайтылады (фиксируется). Құлыптық тіректің корпусқа қатысты орналасу орнына байланысты ендірілмелі сораптар бөлінеді: құлыптық тірегі жоғарыда орналасқан – НСВ1 және төменде орналасқан – НСВ2. Ендірілмелі сораптардың басты артықшылығы – оларды ұңғымада ауыстыру жұмыстарының көлемі аз. Кемшілігі – сорап цилиндрінің пайдалы диаметрінің төмендеуі, себебі оның өлшемдері СКҚ құбырларының диаметрімен шектелген, яғни НСН2 сорабымен салыстырғанда өнімділігі төмендейді. 21


НСВГ сорабының штогы төмен түскен кезде оған созушы жүктеме әсер етеді, бұл оның ерекшелігі жоғары көтерілген кезде де оған созушы жүктеме әсер етеді, яғни сорапты штангілер бүкіл циклда созылып тұрады, бұл жоғары тұтқырлы мұнайды айдаған кезде өте қажетті.

1-шток; 2-СКҚ; 3-құлыптық тірек; 4-цилиндр; 5-плунжер; 6-айдау клапаны; 7-сору клапаны

1.4.3-сурет. НВ1Б типті ендірілмелі сорап НСНА сораптарын ұңғыға ішкі диаметрлері плунжер диаметрлерінен кіші СКҚ-ға түсіреді. Бұл диаметрлері кішірейтілген шегендеуші тізбектері бар ұңғыларды және плунжердің диаметрлері аз болатын жоғары өнімді штангалы сораптарды қолдануға мүмкіндік береді. Мысалға шегендеуші тізбектің диаметрі 146 мм болатын ұңғыға НСНА-93 сорабын қолдануға болады, ол ішкі диаметрі 75 мм ал сыртқы диаметрі 89 мм болатын СКҚ-ға түсіріледі. Шегендеуші тізбектің диаметрі 114 мм болатын ұңғыға НСНА-68 сорабын қолдануға болады, ол ішкі диаметрі 62,5 мм ал сыртқы диаметрі 73 мм болатын СКҚ-ға түсіріледі. Шегендеуші тізбек диаметрі үлкен болатын ұңғыларда төмен тұтқырлы мұнайды айдаған кезде НСНА сораптарын қолдану СКҚ-ның метал шығынын азайтуға мүмкіндік береді, яғни оның бағасын азайтады. 22


ШҰС-ң негізгі параметрі – сораптың шартты диаметрі, ол сорап цилиндрінің (немесе плунжердің) ішкі диаметріне тең (1.4.1-кестеге сәйкес). Сораптардың шартты диаметрлері: кіші диаметрлі (29, 32, 38, 44), орташа диаметрлі (57), үлкен диаметрлі (70, 95, 102 мм). Сорап плунжерының ұзындығы сорапты түсіру тереңдігіне байланысты таңдалады, тереңдік көп болған сайын плунжер да ұзын болады.

4-7,2 4-7,2 4,1-9,7 4,1-9,1 4,9-9,3 6,4; 7,3 6,1; 9,7 6,1; 9,7 6,9; 9,9 8,3; 11,8 8,7; 12,9 8,7; 12,9 1,9; 2,9 1,9; 2,9 2,7 2,7 3,4; 5,3 3,3; 7 3,4; 7,1 4,1; 6,8 4,3; 7 5,1; 6,8 5,1; 6,8 5,1; 7,8 6; 8,1 23

1,2-1,8 1,2-1,8 1,2-1,5 1,0 1,2 1,8 1,8 1,8 1,8 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2; 1,5 1,2; 1,5 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2

1,2-3,5 1,2-3,5 1,2-6 1,2-6 1,8-6 2,5-3,5 2,5-6 2,5-6 3-6 1,8-3,5 1,8-3,5 1,8; 3,5 0,6; 0,9 0,6; 0,9 0,9 0,9 1,2; 3 1,2; 4,5 1,2; 4,5 1,8-4,5 1,8-4,5 1,8; 3,5 1,8; 3,5 1,8; 4,5 2,5; 4,5

3,5 3,5 6,5 6,5 9,5 3,5 6,5 6,5 9,5 8,5 9,5 9,5 3,5 3,5 11 15 3,5 11 15 18 27 11 15 18 27

Клапандар

Цилиндр

Резьбалардың бұралу моменттері, кНм жүрісіПлунжер

48,2 48,2 59,7 59,7 72,9 48,2 59,7 59,7 72,9 72,9 72,9 72,9 56 56 73 89 56 73 89 107 133 56 73 91 122

Плунжер

2500 2200 3500 1500 1200 3500 3500 3500 2500 1200 1200 1200 1200 1200 1200 1000 1200 2200 1800 1600 800 1500 1200 1000 800

Ұзындығы, м

Сорап

Сыртқы диаметр

НСВ1 28 32 38 43 55 НСВ2 32 38 43 55 НСВГ 38/55 55/43 НСВД 38/55 НСН1 28 32 43 55 НСН2 32 43 55 68 93 НСНА 43 55 58 93

Түсірудің шекті тереңдігі, м

Өлшемдері, мм

Сорап

1.4.1-кесте – Штангалы ұңғылық сораптардың көрсеткіштері

3,5-1,5* 3,5; 1,5* 6; 3,5* 6; 3,5* 7; 6* 3,5; 1,5* 6; 3,5* 6; 3,5* 7; 6 7; 6* 7; 6* 7; 6* 1,5 1,5 3,5 6 1,5 3,5 6 7 9 3,5; 6* 6, 7** 7; 14** 14; 15**


Ескерту – * Плунжері бар айдаушы клапанның, **Сорушы клапанның

Плунжерлар МЕСТ Р 51896-2002 бойынша 500, 900, 1200, 1500, 1800 мм ұзындықпен шығарылады. 1200 мм ұзындықтағы плунжердарды динамикалық деңгейі 1200 м ұңғымаларда қолданған жөн, 1550 мм – 1500 м-ге дейін. Сорап цилиндрінің ұзындығы плунжер жүрісінің ұзындығына байланысты, сондықтан плунжер жүрісінің ұзындығы сораптың шартты белгіленуінде көрсетілетін параметр. 1.5 Сораптық штангалар және муфталар Сораптық штангалар (1.5.1-суретке сәйкес) жетектен берілетін ілгерікейінді қозғалысты ұңғымалық сораптың плунжерына беруге арналған. Бір бірімен муфталармен жалғанған сораптық штангалар штангалар тізбегін құрайды, ол СКҚ құбырлары тізбегінің ішінде ілгері-кейін қозғалады.

1.5.1-сурет. Сораптық штангалар Төмен қарай қозғалғанда штангалар тізбегі плунжерға жүктеме береді, бұл штангалық ұңғымалық сорапта айдау үрдісін қамтамасыз етеді. Жоғары қарай қозғалғанда штангалар тізбегі ұңғымада пайда болатын барлық жүктемелерді қабылдайды және жер бетіндегі жетектің штангаларының ілу нүктесіне береді. Штангалар тізбегі ендірілмелі сораптарлы немесе ендірілмейтін сораптардың бөліктерін СКҚ тізбегі ішіне түсіріп-көтеру үшін қолданылады. Штангалар бұрандалық муфталармен (1.5.2-суретке сәйкес) жалғанады. Муфталар екі типте шығарылады: МШ (муфта штангалық) – бірдей 24


диаметрлі штангаларды жалғауға арналған және МШП (муфта штанговая переводная) – әртүрлі диаметрлі штангаларды жалғауға арналған. МЕСТ 13877-80 бойынша дайындалатын сораптық штангалар шеттерінде бұрап шығару және бұрап кіргізу кезінде кілтпен ұстау үшін төртбұрышты қималы аймақ бар және арнайы метрикалық бұранда ойылған. Штангалардың диаметрлері – 13, 16, 19, 22, 25, 28 мм, ұзындықтары – 1000, 1200, 1500, 2000, 3000, 8000, 9000 мм.

1.5.2-сурет. Муфталар 1.6 Қорғау қондырғылары Штангалы ұңғымалы сорап қондырғыларын қорғайтын қондырғыларға газдық, винттік газды және құмдық якорьлар жатады. Солардың біріне тоқталып өтейік, газдық якорьдің сұлбасы 1.6.1-суретте көрсетілген. Газдық якорьлар сорап қабылдауындағы ерме газдарды біркелкі құбыраралық кеңістікке шығарып отырады. Әр түрлі конструкциядағы газдық якорьлар шығарылуда. Олардың ең қарапайымы бір корпусты ЯГ-1якорь-зонт газдық якоры. Якорь-зонт диаметрі 42, 48, 73 мм болатын құбырлардан жасалатын корпустан 3 тұрады, диаметрі 16 мм болатын сору түтікшісінен 4, диаметрі 12 мм болатын түтікшелі бұрыштан 5, резиналы белдіктен жасалған тығыздаушы манжеттен 6, якорь және муфта корпусындағы мұнай-газ қоспасы бар аймақты сору аймағынан ажыратуға арналған шайбадан 2 тұрады. Якорь-зонт төмендегідей жұмыс жасайды. Мұнай-газ қоспасы якорь корпусына түседі және пайдалану тізбегі және якорь корпусы арасындағы сақиналы кеңістікке А тесігі арқылы өтеді. Мұнай-газ қоспасының қозғалу бағыты өзгерген жағдайда, газ мұнайдан 25


бөлініп, жоғары көтеріледі, ал дегаздалмаған мұнай төмен қарай қозғалып, түтікшелі бұрыштың Б тесігіне түсіп, бұрыш және сору түтікшесі арқылы сорап қабылдауына түседі. Якорь-зонтында құбыраралық кеңістіктің рөлін якорь корпусы атқарса, якорь корпусының рөлін құбыраралық кеңістік атқарады. Сондықтан құбыраралық кеңістіктің қимасы өте тар, ал корпус қимасы кең.

1-муфта; 2-шайба; 3-корпус; 4-сору түтікшесі; 5-түтікшелі бұрыш; 6-манжет

1.6.1-сурет. Газды якорь

26


2 Есептік бөлім 2.1 Штангалы ұңғымалық сорап қондырғыларын есептеу 2.1.1-кесте – Есептеуге арналған алғашқы мәліметтер Параметр атаулары Көтеру биіктігі Пайдалану тізбегінің диаметрі Сұйықтық өнімділігі Мұнайдағы судың көлемі Дегаздалған мұнайдың тығыздығы Судың тығыздығы Газдық фактор Құнығу қысымы Қабат қысымы

Белгіленуі

Өлшем бірлігі м м

Көрсеткіштері

Q B ρдег

м3/тәул кг/м3

100 0 850

ρсу G0 Рқұн Рқаб

кг/м3 м3/м3 МПа МПа

1100 59,4 9,0 11,0

L Dc

1600 0,150

А.Н.Адонин диаграммасы бойынша (2.1.1-суретке сәйкес) Q=100 м /тәул проекциясы мен L=900м қиылысынан 7СК-8-3,5-6000 және сораптың плунжер диаметрі 55 мм-ге тең екенін табамыз. Бұл тереңдікке сәйкес маркасы НСВ1-55-30-12 ендірмелі сорапты таңдаймыз. НСВ1 сораптары мұнай ұңғымаларынан механиканың қоспасы 1,3 г/л дейінгі және сораптың қабылдауындағы еркін газдың көлемі 10%-дан аспайтын тұтқырлы сұйықты сору үшін арналған. Цилиндр ретінде онда беріктілігі жоғары, тозуға төзімділігі мен тасымалдылық қасиеттерімен сипатталатын бүтін, төлкесіз цилиндр қолданылған. НСВ1-55 сорабы үшін 89 мм-лі СКҚ таңдаймыз, СКҚ 89x6,5 мм. Бұл сорапқа 89 мм-лі СКҚ-ға қондырылатын ОМ-89 құлыпты тірегі керек. 2.1.2-2.1.4-кестелерінен диаметрі 25 мм (42%) және диаметрі 22 мм (58%) көміртекті болаттан (σш=70 МПа) жасалған штанганы таңдаймыз [3]. Түсірудің жалпы 900 м тереңдігінде диаметрі 25 мм-лі штангалар секциясының ұзындығы 900·0,42=378 м, ал диаметрі 22 мм-лі штангалар секциясының ұзындығы 900-378=522 болады. 3

27


МЕСТ 5866 бойынша 7СК-8-3,5-6000 тербелмелі-станоктың режимдік параметрлері Sa=1,675; 2,1; 2,5; 3,0; 3,5 м – штанганың ілу нүктесінің жүріс ұзындықтары. Тербеліс саны n=5-12 мин-1. Ц2Н-850 редукторының беріліс қатынасы і=38, шкивтің диаметрі -1000мм болады. ТС жұмысын жалғастыруын қамтамасыз ету үшін жүрістің максимал ұзындығын қабылдап, А.Н.Адонин диаграммасы бойынша тербелмелістаноктың максималды параметрлерінде жұмыс істей алатын және диаметрі 55 мм сораптың максималды өнімділігін табамын.

І -1СК-1-0,6-100; ІІ-2СК-1,25-0,9-250; ІІІ- 3СК-2-1,05-400; ІV- 4СК-2-1,08-700; V5СК-4-2,1-1600; VІ-6СК-4-3-2500; VІІ- 7СК-8-3,5-4000; VІІІ -7СК-8-3,5-6000; ІХ- 7СК12-2,5-6000; Х- 9СК-15-6-12000

2.1.1-сурет. Тербелмелі станоктарға арналған А.Н.Адонин диаграммасы Диаграмма бойынша Qmax=110 м3/тәул тең. Сонда Smax=3,5 м жүріс ұзындығында тербеліс санын келесі формуламен анықтаймын: n=nmaxQн/Qmax,

(2.1.1)

мұндағы n – максималды тербеліс саны. n=12*100/110=11 мин-1. Штанганың минимум кернеуіне сәйкес келетін сораптың жұмыс параметрін аналитикалық әдіспен анықтаймыз. 28


(2.1.2)-(2.1.7) формулалары бойынша стандартты көрсеткіштерді беру арқылы, Fпл мен Dпл анықтап 2.1.5-кестесін, 2.1.6-кестесін құрамыз. n = 8,9 ⋅ 3

Q S ⋅ q оp 2

,

(2.1.2)

мұндағы Q - өнімділік; S – жүріс ұзындығы; qорт - штанганың екісатылы тізбегінің орташа массасы. qорт=q1*0,31+q2*0,69=4,1*0,42+3,14*0,58=3,54 кг/м, мұндағы q1, q2 – сәйкесінше штанганың 1 м жоғарғы және төменгі секциясының массалары.

n=8.9 ∙ 3

n=8.9 ∙ 3

100 =19,1 , 1,6752 ∙ 3,54

n=8.9 ∙ 3

100 =16,4 , 2,12 ∙ 3,54

100 =14,6 , 2,52 ∙ 3,54

n=8.9 ∙ 3

100 =12,98 , 3,02 ∙ 3,54

n=8.9 ∙ 3

100 =11,7. 3,52 ∙3,54

Плунжер қимасының ауданын табамыз: 11 ∙ Q Fпл= S ∙ n , 11 ∙ 100 2 =34,4 см Fпл= 1,675 ∙ 19,1 , 11∙ 100

(2.1.3) 11∙ 100 2 =31,9 см Fпл= 2,1∙ 16,4 , 11 ∙ 100

2

Fпл= 2,5∙ 14,6 =30,1 см ,

2

Fпл= 3,0∙ 12,98 =28,2 см ,

11 ∙ 100 2 =26,9 см . Fпл= 3,5∙ 11,7

Плунжердің диаметрін есептейміз: 29


D ПЛ =

D ПЛ =

D ПЛ =

F пл , 0,785

F пл 34,4 = =6,6 см , 0,785 0,785

F пл 31,9 = =6,4 см , 0,785 0,785

F пл 28,2 = =5,99 см , 0,785 0,785

D ПЛ =

F пл 30,1 = =6,2 см , 0,785 0,785

D ПЛ =

(2.1.4)

D ПЛ =

F пл 26,9 = =5,9 см . 0,785 0,785

Плунжер қимасының ауданын келесідей анықтаймын: Qnq оp Fпл=0,29

,

(2.1.5)

F пл=0,29 √ Qn qорт=0,29 √ 100 ∙ 5∙ 3,54=¿ 12,2 см 2 , F пл=0,29 √ Qn qорт =0,29 √ 100 ∙ 9∙ 3,54=¿ 16,4 см 2 , F пл=0,29 √ Qn qорт =0,29 √ 100 ∙ 12∙ 3,54=¿ 18,9 см 2 .

Жүріс ұзындығын (2.1.6) формуласымен есептеймін:

S=

11 ∙ 100 S = 5 ∙ 12,2 =18,03 см

;

11∙ Q F пл ∙ n

,

11 ∙ 100 S = 9 ∙ 16,4 =7,5 см

(2.1.6)

;

11 ∙ 100 S = 12 ∙ 18,9 =4,9 см .

Плунжердің диаметрі келесідей анықтаймыз: D ПЛ =

F пл , 0,785

30

(2.1.7)


D ПЛ =

12,2 =3,9 см , 0,785

D ПЛ =

16,4 =4,6 см , 0,785

D ПЛ =

18,9 =4,9 см . 0,785

2.1.5-кесте

S, м 1,675 2,1 2,5 3,0 3,5

Fпл, см2 34,4 31,9 30,1 28,2 26,9

n 19,1 16,4 14,6 12,98 11,7

Dпл, см 6,6 6,4 6,2 5,99 5,9

2.1.6-кесте

n 5 9 12

Fпл, см2 12,2 16,4 18,9

S, м 18,03 7,5 4,9

Dпл, см 3,9 4,6 4,9

2.1.5-кестесінен көрінетіндей, сораптың η=0,7 орташа беріліс коэффициентінде қабылданатын жұмыс режимдері 5-ші және 4-ші болады, бірақ бұл режимдерде плунжердің диаметрі үлкен болады. Оңтайлы режимді таңдау үшін штанганың ілу нүктесіндегі жүктеменің максималды мәнін (2.1.8) формуласымен табамыз: 2

Sn Pmax= FплρcLg + qортLg[b+ 1440 ], 3,5∙ 11,72 Р5max=26,9·10-4·850·900·9,81+ 3,54·900·9,81[0,892+ 1440 ] =

=20188+44617=58465 H, мұндағы b=(7850-850)/7850=0,892. 31

(2.1.8)


3,0∙ 12,982 P4max=28,2·10-4·850·900·9,81+3,54·900·9,81[0,892+ ] 1440

=21163+45432= =60013 H. Мұнда оңтайлы режим 5-ші және Pmax=58,5 кН - мәні ең кіші. Минималды жүктемені (2.1.9) формуласымен анықтаймын: 2

Sn Pmin= qортLg[b- 1440 ],

(2.1.9)

3,5∙ 11,72 P min=3,54·900·9,81[0,892 - 1440 ]=17480 H. 5

(2.1.10) және (2.1.11) формуласы бойынша максимал және минимал кернеулерді және (2.1.12) формуласымен σш мәндерін анықтаймыз. Р max fш ,

(2.1.10)

Р min σmin= f ш ,

(2.1.11)

σmax=

σ а ⋅ σ max σш= 58465 σmax = 0.785∙ 0.0252

,

(2.1.12)

=131,99·106 H/м2=119,32 МПа,

17480 σmin= 0.785∙ 0.0252 =35,6·106 H/м2=35,6 МПа,

σa=(119,32-35,6)/2=41,86 МПа, 119,32 ⋅ 41,86

σш=

=70,7 МПа.

2.1.2-2.1.4-кестесінен σм.ш=90 МПа коррозиясыз шарттары үшін маркасы 20Н2М болаттан жасалған штанганы таңдаймыз [3]. 32


Штанганың беріктік қорының коэффициенті (2.1.13) формуласы бойынша мынаны құрайды: η=σa/ σmax,

(2.1.13)

η=390/132=2,95. Плунжердің стандартты диаметрін қолдана отырып (5-інші режим үшін 55 мм болады) (2.1.14) формуласымен қажетті тербелу санын анықтаймыз: n=n е c ∙

D ec D тұр ,

(2.1.14)

мұндағы neс –тербелістің есептік саны; Deс –плунжердің есептік диаметрі; Dтұр - плунжердің тұрақты диаметрі. n=11,7 ∙

5,9 5,5

= 12,6 мин-1.

НСВ1-55-30-12 сорабы үшін жүріс ұзындығы 3,5 м және максималды түсіру тереңдігі 1200 м, ал СКҚ диаметрі 89x6,5 мм-ге тең болады. Стандартты емес тербелу саны үшін электроқозғалтқыштың шкив диаметрін (2.1.15) формуласымен анықтаймыз: dэқ=n·dб·i/nэл,

(2.1.15)

мұндағы n-бір минуттағы тербеліс саны; dр-бәсеңдеткіш шкивінің диаметрі; і-бәсеңдеткіштің беріліс саны; nэқ - электрқозғалтқыш білігінің айналу жиілігі, мин-1. dэл=12,6·1000·38/1470=326 мм. Сонда, аналитикалық есеп нәтижесінде тербеліс санын 11-ден 12,6 мин 1 -ге дейін арттырдық және кестелі-графикалық есеппен салыстырғанда маркасы 20Н2М болаттан жасалған берік штанганы таңдадық. 2.2 Тербелмелі-станок балансирінің басына түсетін жүктемені анықтау 2.2.1-кесте - Бастапқы берілгендер 33


Берілгендер сораптың ілу тереңдігі, м динамикалық деңгей, м плунжер диаметрі, мм штанга диаметрі, мм штанга диаметрі, мм штангалар секциясының ұзындығы, м штангалар секциясының ұзындығы, м сұйықтың тығыздығы, кг/м3

Белгіленуі L h Dтығ dш1 dш2 L1 L2 ρс

Мәндері 900 850 55 25 22 378 522 850

(2.2.1) формула бойынша Коши параметрін анықтаймыз: µ=ωL/а,

(2.2.1)

мұндағы L-сораптың ілу тереңдігі; а-штангадағы дыбыс жылдамдығы, екісатылы тізбек үшін а=4900 м/с; ω=1,26 с-1. µ=1,26·900/4900=0,231. Динамикалық режим сәйкесінше динамикалық теория формулалары бойынша дұрыс жүктемені береді. 1. Статикалық теория. (2.2.2) формуласымен Рб=0 деп алып, плунжер үстіндегі сұйықтық бағанының салмағын есептейміз: Рс=Fпл(hдρcg+Рб),

(2.2.2)

Рс=0,785·0,0552·850·850·9,8=16814 H. Сұйықтағы штанганың жеңілдету коэффициенті:

b=

ρс ρш ,

b=

1−

1−

850 7850 =0,89.

(2.2.3)

Динамикалық фактор: S n2 m= 1440 , 34

(2.2.4)


мұндағы SA -штанганың ілу нүктесінің жүру ұзындығы, SA=3,5 м; n- бір минуттағы тербеліс саны, СК8-3,5-6000 үшін, nmax=12 -1 мин . 2

3,5∙ 12 m= 1440

=0,35.

Ауадағы штанга салмағын анықтаймыз: Рш=(q1L1+q2L2)g,

(2.2.5)

Рш =(4,1·378+3,14·522)9,81=31283 H. Статикалық теория бойынша максималды жүктемені И.М.Муравьев формуласы бойынша анықтаймыз: Рmax=Pc+Pш(b+m),

(2.2.6)

Рmax=16814+31283(0,89+0,35)=55605 H. Минималды жүктемені (2.2.7) формуласымен анықтаймыз: Pmin=Pш(b-m),

(2.2.7)

Pmin=31283(0,89-0,35)=16893 H. 2. А.С.Вирновский формулалары. Сұйықтағы штанга тізбегінің салмағын анықтаймын: Ршт'= Рш[1 – ρc/ ρш]= Рш·b,

(2.2.8)

Ршт'=31283·0,89=27842 Н. Штанганың көлденең қималарының аудандары. Егер есеп сатылы тізбек үшін жүргізілетін болса, онда ƒшт орнына мынаны алу керек: f шт. орт =

1 ε1 f шт1

+

ε2 f шт2

+…+

εn f штn

,

мұндағы ε1......εn - екісатылы штанга тізбегінің үлестері, ∑ε1=1. 35

(2.2.9)


f шт. орт=

1

−4

0,42 0,58 + 2 0,785∙ 0,025 0,785∙ 0,022 2

=4,2∙ 10

2

м .

Штангалардың орташа диаметрі келесідей анықталады: d шт.ор =

f шт.ор 0,785

= 2,31 ⋅10 −2

м.

(2.2.10)

Сақиналы кеңістіктегі сұйықтық бағанының салмағын есептеймін: Рс΄ =(Ғпл – ƒшт.орт)ρсgL,

(2.2.11)

Рс'= 0,785(0,0552-d2шт.орт)850·9,81·900= =(23,75-4,2)10-4·850·9,81·900=14672 Н. Сұйықтық бағанының салмағына байланысты штанганың ұзаруын есептейміз: λ шт=

λ шт=

Рс ∙ L Е ∙ f шт

,

(2.2.12)

16814 ∙ 900 =0,172 м . 6 5 −4 2,1 ∙ 10 ∙ 10 ∙ 4,2 ∙10

Сораптан құбырға ауысқан кездегі сұйықтың қимасының өзгеру коэффициенті: ε=

F пл − f шт F құб − f шт ,

(2.2.13)

мұндағы Ғқұб – құбырдың ішкі каналының ауданы; Ғқұб =0,785·0,0512=20,42·10-4 м; F пл−¿ плунжердің көлденең қималарының аудандары. ε=

23,75−4,2 =1,21 . 20,42−4,2

Аудандардың қатынас коэффициенті: 36


φ=

f құб f құб + f шт ,

мұндағы ƒқұб-металл бойынша =0,785(0,062-0,0512)=7,84·10-4 м; φ=

(2.2.14)

құбыр

қимасының

ауданы.

ƒқұб

7,84 =0,6. 7,84+ 4,2

СК-8-3,5-6000 станогы үшін SA=3,5 м [4] болғанда α1=1,10; a1=0,9; α2=0,73; а2=1,56 [3]. А.С.Вирновский анықтамыз:

формуласы

бойынша

максималды

жүктемені

2 λшт 2 ω 2 S A 1 D ω SA P max =P c + Pшт + α1 ∙ ( P шт + 0,3 ε P c ) ɑ 1 φ− +α 1 3 d шт g SA 2g · '

'

∙[α 1−

2 λ шт φ ][1− ] P шт SAφ 2

,

(2.2.15)

1 0,055 1,262 ∙ 3,5 P max =16814+27842+ ∙ 1,10 ∙ ∙ 3 0,022 9,8

∙ ( 31283+ 0,3∙ 1,21 ∙14672 ) 0,9 ∙ 0,65−

[

∙ 0,9−

][

2 0,42 2 1,26 ∙ 3,5 +1,1 ∙ ∙ 3,5 2 ∙ 9,8

]

2 ∙ 0,42 0,65 1− 31283 = 16814+27842 +17225+3805=65686 H. 0,65 ∙ 3,5 2

Минималды жүктеме:

√ √

2 λ 1 D ω SA P min =P шт − α 2 ∙ ɑ 2 φ− шт ∙ P шт−¿ 3 d шт g SA '

2

2

−α 2 ∙

ω SA 2 λшт φ ∙[α 2 − ][1− ] P шт , 2g SAφ 2

37

(2.2.16)


1 0.055 1.262 ∙ 3,5 0.42 m∈¿=27842− ∙ 0.73 ∙ ∙ 1.56 ∙ 0.65− ∙ 31283 – 3 0.022 9.8 3,5 P¿

−0,732

1,262 ∙ 3,5 2 ∙ 0,42 0,65 ∙ 1,56− 1− 31283 = 2∙ 9,8 0,65 ∙ 3,5 2

[

][

]

¿ 27842−11450−3769=12623 H.

3. А.С.Вирновскийдің қарапайымдандырылған формулалары бойынша максималды және минималды жүктемелерді есептеймін: P max =P c + Pшт + 0.011∙ '

P max =16814+27842+ 0.011∙

D ∙ n ∙ Pш √ φ S A− λшт +1000 , d шт

(2.2.17)

0.055 ∙ 12∙ 31283 √ 0.65∙ 3,5−0.42+ ¿ 0.0231

+1000=59047 H . P min =P шт −0.011∙ '

D ∙ n ∙ P ш √ φ S A− λшт −1000 , d шт

(2.2.18)

Pmin= 27842 -13391-1000=13451 H. 4. И.А.Чарный формуласы бойынша. μ=

μ=

ωL μ ∙ 180 о /с , ɑ рад/с = 3,1416

0,231∙ 180 =¿ 13,24°, 3,1416

(2.2.19)

tg13,24o=0,235.

И.А.Чарный формуласы бойынша динамикалық теория негізіндегі максималды жүктемені былай анықтадым: 2

Sn Рmax= Pc+Pш[b+ 1800 38

·

tg μ μ

],

(2.2.20)


мұндағы tgµ/µ - штанга дірілін есепке алатын коэффициент. Pmax=

16814

3,5∙ 122 +31283 [0,89+ 1800

0.235

· 0.231 ]=53567 H.

Минималды жүктеме: Рmin= Pш[b -

S n2 1800

tg μ μ

·

],

(2.2.21)

Pmin=31285(0,89-0,285)=18927 H. 5. А.И.Адонин формуласы бойынша Кинематикалық коэффициент: 1+ m=

r Lбұл

1+ m=

,

r2 k

1−

1,2 3,0

1−

1,2 2,5

2

=2,15

(2.2.22)

.

Сонда максималды жүктеме мәнін келесідей есептеймін: −3

m ∙ r ∙ n 2.24−0.33 L ∙10 P max =P c + Pш + ( P ш + ε P с ) + 2500S , 900

P max =31285+16814+ ( 31285+1,21∙ 16814 )

(2.2.23)

2.15∙ 1.2 ∙ 121.9 + 2500 ∙ 6=¿ 900

¿ 79621 H .

Сонымен, Вирновский формуласымен есептелген жүктемені негізгі деп алып, Pmax бойынша оған жуық мәнді А.С.Вирновскийдің қарапайымдандырылған (-6639) және А.Н.Адонин (+13935) формулалары береді деуге болады; Pmin-ге жақын мәнді қарапайымдандырылған А.С.Вирновский формуласы (+828 Н) көрсетеді. 39


Есепті шығаруға жұмсалынған еңбекті талдай отырып, бағалаушы және жуықтатылған есептер үшін И.М.Муравьевтің Pmax-ға арналған формуласын және автормен айқындалған Pmin мәні үшін қолдану керек, ал конструкторлық немесе дәлдік технологиялық есептер үшін А.С.Вирновский мен А.Н.Адониннің формулалары қолданады. 2.3. Штангалы сораптың плунжерінің жүру ұзындығын анықтау 2.3.1-кесте - Бастапқы берілгендер Берілгендер сораптың ілу тереңдігі, м динамикалық деңгей, м плунжер диаметрі, мм штанга диаметрі, мм 1 минуттағы тербеліс саны плунжердің қозғалысына қарсыласу күші, кН сұйықтың тығыздығы, кг/м3

Белгіленуі L h Dтығ dш n '

Рс

ρс

Мәндері 900 850 55 25 12 9 850

Коши параметрін (2.3.1) формуласымен анықтаймыз: μ=ωL/a,

(2.3.1)

μ =1,26∙900/4900=0,231. Плунжер үстіндегі сұйықтың бағанының қысымы: Рст=Lρcg,

(2.3.2)

Рст =900∙850∙9,81=7.5∙106 H/ м2=7.5 МПа. Мұнда көтеру құбырындағы орташа жылдамдық: S ∙ n2 ∙ Dпл2 Vорт= 60 (d іш 2−d ш2 ) ,

мұндағы Dпл – плунжер диаметрі; S- максималды жүріс ұзындығы; n - максималды тербеліс саны; dіш - СКҚ –ң ішкі диаметрі; dш - штанганың диаметрі. 40

(2.3.3)


Vорт =

3.5 ∙ 122 ∙ 0.0552 60 (0.0762 −0.0252 ) =0,41 м/с.

Рейнольдс саны: Re=

V орт∙ d , ν

(2.3.4)

41∙ 7.6 Re = 0.1 =3116.

Гидравликалық кедергі коэффициенті: 64

λг= ℜ , λ г=

(2.3.5)

64 =¿ 0,0205=0,02. 3116

Құбырдағы сұйықтың ағының кедергі есебінен қысымды жоғалтуын мына қатынас бойынша есептедім: 2

Рг=h∙ρc∙g=

λ ∙ L∙ ρc ∙ V орт 2∙ d іш

,

(2.3.6)

0,02∙ 900 ∙ 0,412 ∙850 Рг = = 16921 Н/м2 = 0,0169 МПа. 0,076∙ 2

Плунжер астындағы қысым (клапан кедергісін ескермейміз) келесідей есептеледі: Рс =(L-hд)ρcg,

(2.3.7)

Рс=(900-850)850∙9,81 = 0,42МПа. Сонда плунжер үстіндегі сұйықтық бағанының салмағын (2.3.8) формуласымен анықтаймыз: ∆Рс=F(Рст+ Рб+ Рг-Pc), ∆Рс=0,785∙0,0552(7,5 +1,0+0,0169 -0,42) =19,23 кН. 41

(2.3.8)


Штанганың ұзаруы ((2.3.9) формуласымен) △ Рс ∙ L λш = E ш ∙ f ш , 19,23∙ 103 ∙ 900 λш= 2.1∙ 105 ∙ 103 ∙ 4,91∙ 10−4

(2.3.9)

=0,168 м.

Штанганың көлденең қимасының ауданын анықтаймыз: fш=0,785∙0,0252=4,91∙10-4 м2. Штанганың төмен қарай жүрісі кезіндегі құбырлардың ұзаруы ((2.3.10) формуласымен) △ Рс ∙ L

λқ = E қ ∙ f қ ,

(2.3.10)

мұндағы fқ=0,785(0,0892-0,0762)=16,8∙10-4 м2, 19.23∙ 103 ∙ 900 λқ= 2.1∙ 105 ∙ 103 ∙ 16.8 ∙10−4 =0,491 м.

Штанганың төменге жүруі кезіндегі кедергі күші есебінен штанганың деформациясы (2.3.11) формуласымен анықталады: △ Рс ∙ L

λсығ.ш= E ш ∙ f ш ,

(2.3.11)

9∙ 10 3 ∙ 900 λсығ.ш = 2.1∙ 105 ∙ 106 ∙ 4.91∙ 10−4 =0,079 м.

Штанганың иілу есебінен жүру шығынын (2.3.12) формуласымен анықтаймыз, себебі Pc <10 кН. Алдын-ала анықтаймыз: Rc=76 – 25/2=26 мм=0,026 м,

42


Pc

Lсж =

qш∙ g (1−

9 ∙10

ρc , ) ρш

(2.3.12)

3

Lсж= 3,54∙ 9.81(1− 850 ) =291 м. 7850

Штангалардың остік инерция моментін анықтаймыз: π ∙r4 І= 4 ,

(2.3.13)

0,785∙ 0,0114 І= =1,149∙10-8 м4. 4

Сонда λш

Р с ∙ Rc 2 ∙ Lcж ¿ , 8EI 3

(2.3.14)

2

9 ∙ 10 ∙ 0,026 ∙ 291 λш= 8 ∙ 3.5∙ 105 ∙ 106 ∙ 1.15 ∙10−8 =0,055 м.

Статикалық күш әсерінен болатын плунжер жүрісінің ұзындығын келесідей анықтаймыз: Рпл=SA – λ=SA-( λш+ λқұб+ λсығ.ш+ λи),

(2.3.14)

Рпл =3,5– (0,168 +0,491 +0,079 +0,055)=2,707 м. 2.3.2-кесте - Таңдалған жабдықтың техникалық параметрлері Параметр атаулары

Белгіленуі

Ұңғыма тереңдігі Пайдалану тізбегінің диаметрі Сұйықтық өнімділігі Сорапты түсіру тереңдігі

L Dc Q LC

Өлшем бірлігі м м 3 м /тәул м

Динамикалық деңгей

м

43

Көрсеткіштері

850

1600 0,150 100 900


2.3.2-кесте (жалғасы) Параметр атаулары

Белгіленуі

Сорап диаметрі Максималды жүріс ұзындығы Тербелістердің есептік саны Штанга диаметрі Штанга диаметрі Бәсеңдеткіштің беріліс саны Бәсеңдеткіш шкивінің диаметрі Электрқозғалтқыштың шкив диамтрі Балансир басына түсетін максималды жүктеме Балансир басына түсетін минималды жүктеме Статикалық күш әсерінен болатын плунжер жүрісінің ұзындығы

d Smax n dш1 dш2 і dшк.бәс Dэқ

Өлшем бірлігі мм м

Көрсеткіштері

мм мм

55 3,5 12,6 25 22 38 1000 326

Pmax

кН

65,7

Pmin

кН

12,6

мм мм

Pпл

2,7 м

44


3 Арнайы бөлім 3.1 Патенттік сараптау Бұл дипломдық жобада 2000-2005 жылдар аралығындағы тербелмелістаноктарға жаңа өнертабыстарды қарастырдым. Патенттер төменде келтірілген. 20.07.2003 жылғы №2208705 "Екі ұңғымаға арналған тербелмелі-станок" патенті. Өнертабыс мұнай өндіру кәсіпшілігінде қолдануға арналған. Екі ұңғымаға арналған тербелмелі-станок тұрықтан, электрқозғалтқыштан, бәсеңдеткіштен, кривошиптен, шатуннан, тіректе шарнирлі орнатылған және сораптық қондырғы штангасымен әрекет ететін балансирден, арқандық тартқыштан тұрады. Қондырғыда сонымен қатар екінші тұрықта шарнирлі орнатылған екінші балансир бар. Арқандық тартқыш екі шкивпен әрекеттеседі, олардың біреуі тұрықта қатты бекітілген, ал екіншісі – тіректе. Іргетас, рама, тірек, электрқозғалтқыш, бәсеңдеткіш, кривошип, роторлық противовес, шатун, балансирлі противовес, кривошип, балансир, ілгіш (подвеска), штанга және ұңғыма сағасы бар қондырғы белгілі (Краткий политехнический словарь. М.: Государственное издательство технико-теоретической литературы, 1956 г., с. 886). Бірақ аталған техникалық қондырғының кемшіліктері бар: тиімділігі аз және электрэнергиясын тиімді пайдаланудың талаптарына сай келмейді. Кривошиптің әр айналымында айналымның тек жартысы ғана мұнайды өндіруге кетеді. Кривошип айналымының екінші жартысында электрэнергиясы дұрыс жұмсалмайды, ол ауыр противовестерді көтеруге жұмсалады, ал бұл мұнайды бұрғылау процесымен байланысты емес. Сонымен, жабдықтарды жөндеу және техникалық қызмет етуге кететін шығындар мен электрэнергиясының 50% мақсатсыз жұмсалады, содан мұнай мен мұнай өнімдері қымбаттайды, қайта қалпына келмейтін шикізат қорын бекерге шығындайды. Рамасы, электрқозғалтқыш, бәсеңдеткіш, бәсеңдеткіштің жетектегі білігінің айналмалы қозғалысын шатунның ілгері-кейін қозғалысына өзгертетін механизмі, шатуны, балансирі бар қондырғы белгілі (К.С. Аливедизаде. Приводы штангового глубинного насоса. М.: Недра, 1973 г., с. 184). Екі ұңғыма сағасы осьтерінің арасындағы қашықтық балансирдің ұзындығына тең. Балансир екі штангамен теңестіріледі және противовесы болмайды. Бірақ бұл қондырғының да кемшіліктері бар: екі ұңғыманың жақын орналасуынан оны бұрғылау шарттары қиындайды, сонымен қатар тербелмелі-станокты пайдалануды бастау уақытын ұзартады. Сонымен қатар бір ұңғыманы жөндеу керек болғанда екінші ұңғымадан мұнайды өндіру мүмкіндігі жоқ. 45


Жоғарыда аталған кемшіліктердің салдарынан аталған қондырғы практика жүзінде қолданысқа ие болмады, сондықтан мұнайды өндіру қазіргі уақытқа дейін көбінесе ескі қондырғылармен жүзеге асырылады. Олардың өнімділігі аз және электрэнергиясын тиімсіз пайдаланады. Мақсат: тербелмелі-станоктың конструкциясын жақсарту. Ол станок жетегін жұмысқа қосу және монтаждау уақытын азайтуы, бағасы қымбат емес, екі ұңғыманы бірдей пайдалануды қамтамасыз етуі керек. Қойылған мақсатқа аталған қондырғыда бір емес екі балансирдің болуы арқылы жетеді (3.1.1-суретке сәйкес). Олардың әрқайсысы жеке тіректе орналасқан және сораптық қондырғының штангаларымен балансир басы 10, 20 және ілгіш (подвеска) 11, 21 көмегімен өзара әрекеттеседі. Балансирлермен 6, 13 бірге тіректер бір-бірінен біршама қашықтықта (бірнеше ондаған метрге дейін) орналасқан екі ұңғыманың 9, 19 қасында қондырылған және бұл қашықтық балансир ұзындығына байланысты емес. Бәсеңдеткішке 3 жақын орналасқан бірінші тіректің 7 балансирі 6 кривошиппен 4 шатун 5 көмегімен әрекеттеседі. Бәсеңдеткіштен 3 келесі жақта орналасқан екінші тіректің 12 балансирі 13 кривошиппен 4 арқандық тартқыш 14 көмегімен әрекеттеседі, оның бір жақ ұшы бірінші балансирдің 6 шатунына 5 шарнирлі қондырылған, ал екінші ұшы екінші балансирдің 13 шатунына 17 қатты бекітілген.

1-тұрық; 2- электрқозғалтқыш; 3- бәсеңдеткіш; 4-кривошип; 5, 17-шатун; 6, 13балансир; 7, 12-тірек; 8,18-штанга; 9, 19-ұңғыма; 10, 20- балансир басы; 11, 21- ілгіш (подвеска); 14- арқандық тартқыш; 15, 16-шкив; 22-қорғаушы козырек.

3.1.1-сурет. Екі ұңғымаға арналған тербелмелі-станок

46


Арқандық тартқыш 14 канавкалары бар шкивтер 15, 16 көмегімен бағытталады және қозғалады, олардың біреуі 15 тұрықта, ал екіншісі 16 екінші ұңғыманың 19 тірегінде 12 орналасқан. Аталған қондырғы келесідей жұмыс жасайды: электрқозғалтқышты 2 қосқан кезле айналмалы қозғалыс бәсеңдеткішке 3 және кривошипке 4 беріледі. Кривошип 4 айналмалы қозғалысты шатундардың 5, 17 іргері-кейін қозғалысына айналдырады. Шатун 5 балансирмен 6 әрекетттеседі. Балансир 6 ұңғыманың 9 сораптық қондырғысының штангасымен 8 балансир басы 10 және ілгіш (подвеска) 11 көмегімен әрекетттеседі. Кривошип 4 өзі айналған кезде екінші шатунмен 17 және балансирмен 13 арқандық тартқыш 14, шкивтер 15,16 арқылы әрекетттеседі. Балансир 13 өз кезегінде ұңғыманың 19 штангасымен 18 балансир басы 20 және ілгіш (подвеска) 21 арқылы әрекетттеседі. Кривошиптің 4 бір айналымында ұңғымалардың 9, 19 екі сораптық қондырғылары кезекпен жұмыс істейді. Аталған қондырғының экономикалық тиімділігі: тербелмелі-станоктың өнімділігі 2 есе артады, ал электрэнергия шығыны 2 есе азаяды, сонымен қатар монтаж және пайдалануды бастау уақыты азаяды, жабдықтың техникалық қызмет етуі, жөндеу және сатып алу шығындары азаяды. Бір ұңғыманы жөндеу кезінде келесі ұңғымада мұнай өндіру жұмыстары жүргізіле береді. Өнертабыс формуласы Корпусы, электроқозғалтқышы, бәсеңдеткіші, кривошипі, бұлғағы, тіреуіште шарнирлі орналасқан және штангамен басшық және ілгіш арқылы байланысатын балансирі бар тербелмелі-станокта екінші балансир бар, ол екінші тіреуіште шарнирлі орнатылған және бір жағымен басшық және ілгіш арқылы штангамен байланысады, ал екінші жағынан арқандық тяга арқылы кривошипмен байланысады. Арқандық тяганың бір жақ соңы бірінші балансирдің бұлғағында шарнирлі орнатылған, ал екінші соңы – екінші балансирдің бұлғағында. Бұл кезде арқандық тяга екі шкивпен байланысады, оның біреуі корпуста, екіншісі тіреуіште қатты бекітілген. 27.06.2000 жылғы №132489 патент. Тербелмелі-станок мұнай өндіру кәсіпшілігінде ұңғымалық штангалық сораптардың жетегі ретінде қолдануға арналған. Тербелмелі-станок қосымша теңгеру жүйесімен жабдықталған, ол жүк түрінде болады және жылтыратылған штокпен екі кронштейнде бекітілген өстерде айналатын роликтан өткізілген иілгіш тяга арқылы жалғанған. Жүктемелер біршама азаяды және электрэнергиясының шығындары төмендейді. Теңіз кәсіпшілігінде қолданылатын тербелмелі-станоктар белгілі, олар доға тәрізді басшығы бар балансирден, полый сыйымдылық түрінде жасалған, теңіз деңгейінен төменде орналасқан теңгергіш жүйеден және 47


балансирдің доға тәрізді басшығымен шарнирлі байланысқан тіреуіштен, рамадан тұрады (А.С СССР N 1603054, F 04 B 47/02, Б.И N 40, 1990 г.). Бұл тербелмелі-станоктардың кемшілігі – қолдану аймағының шектелгендігі және ауа райының қолайлылығына тәуелділігі. Ұсынылған өнертабыстың мақсаты – тербелмелі-станокқа жүктемені төмендету және электроэнергия шығындарын азайту. Қойылған мақсатқа негізі, тіректік тіреуіші, балансир, балансир басы, электроқозғалтқышы, противовестері бар тербелмелі-станокта жылтыратылған штокпен екі кронштейнде бекітілген өстерде айналатын роликтан өткізілген иілгіш тяга арқылы жалғанған жүк түрінде жасалған қосымша теңгеру жүйесімен жабдықтау арқылы жетеміз. Қосымша теңгергіш жүйеге кіретін жүк тік жоғары бағытталған күшті қамтамасыз етеді, ол балансирге және мойынтіректерге жүктемені біршама төмендетеді, осы бөлшектердің тозуын азайтады, электроқозғалтқыштың қуатын төмендетеді. 3.1.2-суретте тербелмелі-станок көрсетілген. Тербелмелі-станокта негізде орнатылған тіректік тіреуіш 2 бар, онда басшығы 4 шарнирлі бекітілген балансир 3 орналасқан, ол тіректік тіреуіште 2 орнатылған мойынтірекпен 5 байланысады. Сонымен қатар станокта кривошипнің білігінің тіректік тіреуіші бар, онда шатунтармен 9 байланысқан кривошиптер 8 орналасқан. Кривошипті-шатундымеханизм электроқозғалтқыш 23 көмегімен қозғалысқа келтіріледі. Кривошиптерде 8 теңгеру элементтері – противовестер 10 орнатылған. Қосымша теңгеру жүйесі екі кронштейннен 11, 12 тұрады (3.1.3-суретке сәйкес), ол тербелмелі-станоктың іргетасында бекітілген, тіреуіштің екі жағында орналасқан және жоғарғы соңдарында өс 13 арқылы айналушы роликпен 14 жалғанған. Сонымен қатар құрылғыда жүк 15 бар, ол иілгіш тягада 16 ілінген, тяганың екінші соңы роликтен 14 өткізілген және жылтыратылған штоктың 17 соңына жалғанған. Тербелмелі-станок келесідей жұмыс жасайды. Тербелмелі-станоктың жетектік қозғалтқышы 23 кривошиптік білік 7, кривошиптер 8 және шатунтар 9 арқылы балансирдің 3 тербелмелі қозғалысын қамтамасыз етеді. Нәтижесінде балансир басымен 4 байланысқан штангалар тізбегі іргері-кейінді қозғалыс жасайды және соның арқасында ұңғымалық сораптың жұмысын қамтамасыз етеді. Тербелмелістаноктың теңгерілуі тік жоғары қарай бағытталған күшті қамтамасыз ететін қосымша жүкті 15 және противовестерді 10 қолдану арқылы жүзеге асырылады. Бұл күш жүктің 15 ауырлық күшіне негізделген және жылтыратылған штокқа 17 берілген, бұл балансирге және мойынтірекке деген жүктемені біршама төмендетеді, яғни бұл бөлшектердің тозуын азайтады, жетектік электрқозғалтқыштың қуатын төмендетеді, конструкцияның металлсыйымдылығын азайтады. Көтеріп-түсіру жұмыстарын орындау мүмкін болу үшін өс 13 роликпен 14 бірге хомуттық жалғанулардан бөлектелінеді, кронштейндердің 11,12 48


тіреуіштеріне шеттетіледі және сол жерде хомуттармен бекітіледі, екі ажыранды қосылыстар 19 босатылады, ал ажыранды қосылыстар 20 шешіледі, кейін конструкцияның өс 13 роликпен 14 бірге, екі қатаңдық қыры 21, 22 кіретін жоғарғы бөлігі өс 19 бойынша төмен түсіріледі. Жүк 15 қатты тірекке немесе тіреуішке орнатылады.

3.1.2-сурет. Тербелмелі-станок

3.1.3-сурет. А көрінісі

49


Сонымен ұсынылған өнертабыс электроэнергия шығындарын біршама төмендетуге, металлсыйымдылықты азайтуға мүмкіндік береді. Өнертабыс формуласы Негізі, тіректік тіреуіші, балансир, балансир басы, электроқозғалтқышы, жылтыратылған штокпен екі кронштейнде бекітілген өстерде айналатын роликтан өткізілген иілгіш тяга арқылы жалғанған жүк түрінде орындалған қосымша теңгеру жүйесімен жабдықталған противовестері бар тербелмелі-станок. 27.02.2004 жылғы №2224910 патенті. Құрылғы ұңғымалық сораптардың жетегі ретінде қолданылады. Тербелмелі-станокта тіреуіш, біриықты баланнсир, траверса, шатун, кривошиптер, противовес бар. Кривошиптердің айналу өсі және траверсаның тербелу өсі балансирдің тербелу өсінен бірдей қашықтықта орналасқан. Балансирдің алдыңғы иығының кривошиптердің айналу өсінен балансирдің тербелу өсіне дейінгі арақашықтыққа қатынасы тік және көлденең бағыттара сәйкес 10:5:6 қатынасында орындалған. Техникалық шешім – пайдаланатын қуаты бойынша экономикалық тиімді тербелмелі-станокты шығару. Мұнайды өндіруде қолданылатын, штангалық тереңдік сораптардың жетегі ретінде қолданылатын тербелмелі-станок белгілі (Л. Г. Чичеров и др. «Расчет и конструирование нефтепромыслового оборудования». М., Недра, 1987, 209 бет, 10.4-сурет). Аталған тербелмелі-станокта тіреуіш, тіреуіште шарнирлі орнатылған балансир, траверса, екі шатун, екі кривошип противовестерімен бірге, жетек бар. Траверса балансирде шарнирлі бекітілген, оған екі шатун бекітіледі, ол кривошиптердің айналмалы қозғалысын балансирдің тербелу қозғалысына ауыстыруға мүмкіндік береді. Бұл конструкцияда тербелмелі-станоктың звеноларының негізгі өлшемдері арасындағы нақты қатынастар қарастырылмаған. Жұмыс барысы кезінде балансирдің жоғары жүрісінде, ұңғымадағы жүктеме максимал болғанда, шатунтардағы күштің балансирдің тербелу өсіне қатысты максималды иығы қамтамасыз етілмейді. Балансирдің төмен қарай жүрісінде, ұңғымадан минималды жүктеме әсер еткенде сәйкесінше минималды иық қамтамасыз етілмейді. Аталған өнертабысқа белгілі белгілеріне сәйкес ең жақын жоғарыда келтірілгген анықтамадағы 10.5-суреттегі тербелмелі-станок, ол түпнұсқа ретінде қабылданған. Тербелмелі-станокта тіреуіш, бір иықты балансир, траверса, шатунтар, кривошиптер противовестермен бірге, жетек бар. Бұл тербелмелі-станоктың кемшілігі – шатунтардан кривошиптердің айналу өсіне қатысты күштердің толық теңестірілмеуі, бұл кривошиптішатундымеханизм түзілімдерінің алдын-ала тозуына әкеледі және тербелмелі-станоктың жұмысы кезінде ұңғымадан пайда болатын күштерді өтуге кететін энергияның шығынын тудырады. 50


Ұсынылған өнертабыстың мақсаты – жетектің пайдаланатын қуаты бойынша экономды және ұзақ жұмыс жасайтын тербелмелі-станокты ойлап шығару. Өнертабыстың негізі келесілерге негізделген. Тербелмелі-станокта, - кривошиптердің айналу өсі мен траверсаның тербелу өсі балансирдің тербелу өсінен бірдей арақашықтықта орналасқан; - балансирдің алдыңғы иығының кривошиптердің айналу өсінен балансирдің тербелу өсіне дейінгі арақашықтыққа қатынасы тік және көлденең бағыттара сәйкес 10:5:6 қатынасында орындалған. Бұл жағдайда балансирдің жоғары жүрісінде, ұңғымадағы жүктеме максимал болғанда, шатунтардағы күштің балансирдің тербелу өсіне қатысты максималды иығы қамтамасыз етіледі. Балансирдің төмен қарай жүрісінде, ұңғымадан минималды жүктеме әсер еткенде сәйкесінше минималды иық қамтамасыз етіледі. Суреттерде көрсетілген: 3.1.4-суретте – тербелмелі-станоктың жалпы көрінісі; 3.1.5-суретте – тербелмелі-станоктың кинематикалық сұлбасы. Тербелмелі-станокта (3.1.4-суретке сәйкес) тіреуіш 1, онда шарнирлі бекітілген бір иықты балансир 2, балансирде шарнирлі орнатылған траверса 3, траверсаны 3 кривошиптермен 5 кинематикалық байланыстыратын шатунтар 4 және кривошиптерді айналдыруға арналған жетек 6 бар. О – кривошиптердің айналу өсі, О1 – шатунтардың айналу өсі, О2 – траверсаның тербелу өсі, О3 – балансирдің тербелу өсі, О4 – кривошипнің көлденең өсінің тіреуіш өсімен қиылысу нүктесі, О5 – балансирдегі сағалық штоктың іліну нүктесі. А – балансирдің алдыңғы иығы (3.1.5-суретке сәйкес), В – балансирдің тербелу өсінен кривошиптердің көлденең бағытта айналу өсіне дейінгі қашықтық, С – балансирдің тербелу өсінен кривошиптердің тік бағытта айналу өсіне дейінгі қашықтық, D – балансирдің тербелу өсінен траверсаның тербелу өсіне дейінгі қашықтық, Е - баланстрдің тербелу өсінен кривошиптердің айналу өсіне дейінгі қашықтық. Тербелмелі-станок өлшемдерінің қатынасы келесідей: D=Е, А:В:С =10:5:6. Тербелмелі-станок келесідей жұмыс жасайды. Жетекпен 6 кривошиптерді 5 айналдырғанда (сағат бағытымен) балансир 2 3.1.4-суретте көрсетілгендей көлденең күйде болады, бұл кезде балансирге ұңғымадан берілетін жүктеме максималды мәнге ие. Кривошиптерді 5 180°-қа бұрғанда балансирге ұңғымадан берілетін жүктеме минималды мәнге жақын. Кривошиптердің қарастырылған екі күйінде де шатунтардың 4 біркелкі жүктелуі және кривошиптердің 5 айналу О1 өсінде айналу моменттерінің толық теңестірілуі қамтамасыз етеді, соның арқасында тербелмелі51


станоктың ұзақтұрақтылығы артады және оның жұмыс жасауы кезіндегі энергия шығыны төмендейді.

3.1.4-сурет. Тербелмелі-станоктың жалпы көрінісі

3.1.5-сурет. Тербелмелі-станоктың кинематикалық сұлбасы Өнертабыс формуласы Кривошиптердің айналу өсі және траверсаның тербелу өсі балансирдің тербелу өсінен бірдей қашықтықта орналасуымен ерекшеленетін, тіреуіш, біриықты баланнсир, траверса, шатун, кривошиптер, противовес бар тербелмелі-станокта балансирдің алдыңғы иығының кривошиптердің 52


айналу өсінен балансирдің тербелу өсіне дейінгі арақашықтыққа қатынасы тік және көлденең бағыттара сәйкес 10:5:6 қатынасында орындалған. 2000 жылғы №2135832 патент. Тербелмелі-станок мұнайкәсіпшілік жабдықтарына жатады. Тербелмелі-станок бір негізде бекітілген конструкция түрінде келтірілген. Ол бір-бірімен иілгіш тяга арқылы байланысатын екі роторлы балансирден, бір кривошиптішатундымеханизмнен тұрады. штангалар тізбегінің жақсартылған теңгерілуінің арқасында экономиялығы артады және металлсыйымдылығы және екі кусттық ұңғыманы пайдаланудағы энергия шығынын төмендетуді қамтамасыз етеді. Мұнайды штангалық тереңдік сораптармен өндіруге арналған тербелмелі-станоктардың бірталай түрлері белгілі. Олар балансирдің соңында немесе кривошиптерде орнатылған противовестермен штангалар тізбегін ұңғымада балансирлі теңестірілген және балансирсіз теңестірілген (Чичеров Я.Г. Нефтепромысловые машины и механизмы. М.: Недра, 1983, 117 және 129 беттер). Сонымен қатар роторлы балансирі бар Лафкин фирмасының тербелмелі-станогы белгілі (Рекламный проспект фирмы Лафкин Индастриз ИНК. Техас, США, 1995). Балансирлі тербелмелі-станоктардың кемшілігі – кривошиптердің біліктеріндегі айналу моменттерінің біркелкісіздігі, олар жұмыс кезінде тербелетін штангалар тізбегінің инерциялық күштерімен негізделген. Балансирсіз тербелмелі-станоктарда штангалардың іліну қозғалысының сипаттамасы жақсартылған – гармониялық тербеліске жақынырақ, яғни кривошиптердің біліктеріне инерциялық жүктемелері де азырақ болады. Бірақ оларда да керекті теңгерілу қамтамасыз етілмейді. Роторлы балансирі бар аралас теңгерілген тербелмелі-станокта да теңгерілу толық жетпейді. Жақын прототип ретінде балансирдің артқы иығында қосымша басы бар тербелмелі-станок алынған, онда иілгіш элемент және противовес бар және олар қосымша ұңғымада (мұнай өндіруге арналмаған) орналасқан. Тербелмелі-станоктың бәсеңдеткішінде кривошиптер орнына екі барабан орнатылған, оларда иілгіш элемент жиналған, оның біреуі балансирдің артқы иығымен қосылған және жетектік болып табылады, ал екіншісі екінші қосымша противовеспен жалғанған, ол екінші қосымша ұңғымада орналасқан ((авт.куәл. N 1372101, кл. F 04 B 47/02, 1988). Бұл прототипте алдыңғы аталғандардағыдай штангалар тізбегін теңгеру көптонналы противовес көмегімен қамтамасыз етіледі, ал электрқозғалтқышқа берілетін динамикалық жүктемелерді төмендетуді қосымша противовес арқылы іске асыру ұсынылады. Кемшілігі – екі қосымша ұңғымаларды жасауға қосымша шығындар кетеді. Ұсынылған өнертабыс прототиптердің кемшіліктерін жоя отырып теңгеруді жақсартады, противовестердің массасын азайтады, динамикалық жүктемелерді төмендетеді, мұнай өндіретін екі кусттық ұңғыманы бір 53


уақытта пайдалану кезінде тербелмелі-станоктың экономдығын және ПӘКін арттырады. Бұл ұсынылып отырған роторлы балансирі бар тербелмелі-станоктың конструкциясында мұнай өндіретін ұңғымада штангалар тізбегін теңгеруге арналған противовестердің массасының орнына көрші мұнай өндіретін ұңғыманың ұқсас штангалар тізбегі қолданылған. Сызбада іргетаста екі мұнай өндіретін кусттық ұңғымалар арасында орнатылған тербелмелі-стнаоктың толық көрінісі көрсетілген. Тербелмелі-станокта (3.1.6-суретке сәйкес) негіз 1, негізгі 2 және қосымша жылжымалы 17 тіреуіштер, орын ауысытру механизмі 18, жетекші 3 және қосымша жетектегі 16 роторлы балансирі, жоғарғы тірек 23, арқанды илгіштер 4 және 15, сағалық штоктар 5 және 13, негізгі 6 және көрші ұңғыма 14, траверса 7, шатундар 8, кривошиптер 9, противовестер 10, бәсеңдеткіш 11 электроқозғалтқышпен 12 бірге, иілгіш тяга 19, талреп 20, балансирлердің төменгі тіректері 21 және 22 бар. Негізінде ұсынылған конструкция ортақ жетекті тербелмелі-станок болып табылады, ол бәсеңдеткіш білігінің айналмалы қозғалысын кусттық екі мұнай өндіруші ұңғымада өзара теңгерілген екі штангалар тізбегінің ілгері-кейін қозғалысына айналдырады. Ұсынылған тербелмелі-станоктың прототиптен принципиалды ерекшелігі – онда идеалды теңгерудің арқасында екі штангалар тізбегінің де іліну нүктесінің тербелу қозғалысының гармониялық сипаттамасы қамтамасыз етіледі. Біркелкі теңгерудің арқасында үлкен көлемді противовестерді және екі қосымша ұңғыманы қолдану керек болмайды, соның арқасында конструкцияның металлсыйымдылығы және энергия шығындары төмендейді. Көптонналы противовестер кішкене жүктермен алмастырылған. Бұл кезде бір типтік бәсеңдеткіштің қуаты екі мұнай өндіруші ұңғыманы бір уақытта пайдалануға жеткілікті, соның арқасында тербелмелі-станоктың энергия шығындары бойынша экономиялығы 2 есе артады.

54


3.1.6-сурет. Тербелмелі-станок Тербелмелі-станок келесі күйде қондырылады және жұмыс жасайды. Монтаж кезінде тербелмелі-станок негізімен 1 іргетасқа 24 алдын-ала бұрғыланған ұңғымалар 6 және 14 арасында орнатады, жетекші роторлы балансирді 3 тіреуішпен 2 бірге шартты негізгі ұңғымаға 6 қарсы орналастырады, екіншісі ретінде тереңдігі және штангалар тізбегінің салмағы жоғары ұңғыманы таңдап алады. Соңғысын сағалық шток 5 және арқандық ілгіш 4 арқылы балансирдің 3 жоғарғы тірегіне 23 бекітеді. Орын ауыстыру механизмі 18 көмегімен қосымша тіректерді 17 жетектегі роторлы балансирмен 16 бірге көрші ұңғымаға 14 орнатады, ал сағалық штокты 13 ілгішпен 15 бірге қосымша жетектегі балансирдің 16 жоғарғы тірегіне 23 бекітіледі. Балансирлерді 3 және 16 қосатын иілгіш тяга 19 соңдарымен төменгі тіректерге 21 және 22 бекітілген. Бұл тяганың ұзындығын реттеу үшін талреп 20 қолданылады. Жетекші балансир 3 траверса 7 арқылы шатунтар 8 мен кривошиптер 9 көмегімен қозғалысқа келтіріледі, оларда противовестер 10 бекітілген. Кривошиптер 9 өз кезегінде бәсеңдеткішпен 11 электроқозғалтқыш 12 көмегімен айналдырылады. Қосымша балансир 16 жетектегі болып есептеледі және жетекшімен 3 иілгіш тяга 19 көмегімен қозғалысқа келтіріледі. Бірдей балансирлер болғанда штангалардың іліну нүктесіндегі олардың салмағымен негізделген айналу моменттерінің теңдігі қамтамасыз етіледі. Бұл салмақтардың мүмкін болатын айырмашылығы және ұңғымалардың ұқсас еместігі (әртүрлі тереңдік, оқпанның еңістігі, штангалардың әртүрлі үйкелуі және т.б.) компенсациялаушы противовестермен 10 теңгеріледі. Нәтижесінде теңгерілген тербелмелі-станоктың жұмысы кезінде жетектің негізгі қуаты сұйықтық көлемдерін штангалық ұңғымалық сораптармен кезекпен көтеруге және ұңғымадан көтерілген сұйықтықты магистральды құбыржолға айдауға шығындалады Көрші ұңғыманы 14 іргелі жөндеу кезінде негізгі ұңғыманың 6 балансирі 3 төменгі тіректе 22 арқандық тягадан 19 босатылады және тербелмелі-станок жұмыстың бірлік режиміне ауысады, бұл үшін кривошиптерге 9 компенсациялаушы жүктердің орнына уақытша стандартты резервті противовестер 10 орнатылады. Жөндеу жүргізілетін ұңғыманың 14 балансирі 16 орын ауыстыру механизмі 18 оның сағасынан алыстатылады. Негізгі ұңғыманы 6 жөндеу кезінде стандартты противовестерді 10 орналастырудың алдында кривошиптерді шатунтармен 8 және траверсамен 7 бірге демонтаждайды және симметриялы түрде көрші ұңғыма 14 жаққа қарай бұралады және оның балансирімен 16 траверса 7 көмегімен байланысады. Балансир 16 тіректегі 21 тягадан 19 босатылады, ал балансир 3 орын ауыстыру механизмімен шеттетіледі. 55


Бұл тербелмелі станоктың жақсы теңгерілу, аз металлсыйымдылық және жоғары экономиялығыан басқа бір артықшылығы – оның шағын көлемі. Өнертабыс формуласы 1. негізі, тіреуіші, сағалық штогының иілгіш ілгіші бар роторлы балансир, противовестер, бәсеңдеткіш, электроқозғалтқышы бар тербелмелі-станокта мұнай өндіруші ұңғымада штангалар тізбегін теңгеретін противовестердің массасының орнына көрші мұнай өндіруші ұңғыманың штангалар тізбегі қолданылған. 2. тербелмелі-станоктың бәсеңдеткішінің шығар білігінде кривошиптерде компенсациялаушы противовестер орнатылған. 3.2 Тербелмелі-станоктың конструкциясын жетілдіру 20.09.2005 жылғы №2260713 патенті. Құрылғы мұнай кәсіпшілік жабдықтарында мұнай және газды штангалық ұңғымалық сораптық қондырғылармен механикалық өндіру үшін қолданылады. Тербелмелістанок негізден, тіреуден, роторлық балансирден, сағалық штоктан, шатунтан, траверсадан, кривошипнен, противовестен тұрады. Қозғалыс бағыты бойынша алдындағы противовесте бойлық ойық бар, ол бағыттаушымен жабдықталған және онда кривошипнің айналу өсіне перпендикуляр бағытта орын ауыстыру мүмкіндігі бар диск-жүк орналасқан. Алдыңғы противовестің диск-жүкпен бірге массасы противовес қозғалысының бағыты бойынша артқысының массасына тең етіп жасалған. Тербелмелі-станокты теңгеру үшін диск-жүкті упорлы қадалық көмегімен қатайтуға болады, ол диск-жүк пен алдыңғы противовес корпусындағы тесіктерінде орнатылған. Кривошиптегі айналу моменті штангалар тізбегін көтеру кезінде артады. Динамикалық жүктемелер электрқозғалтқыш жетегінде реттеледі (теңеседі) және соның арқасында энергетикалық шығындар азаяды, тербелмелі-станоктың экономдығы артады. Құрылғы мұнай кәсіпшілік жабдықтарында мұнай және газды штангалық ұңғымалық сораптық қондырғылармен механикалық өндіру үшін қолданылуы мүмкін. Мұнайды штангалық ұңғымалық сораптық қондырғылармен механикалық өндіруге арналған тербелмелі станоктар белгілі. Олар конструктивті түрде штангалар тізбегі ұңғымада противовестермен балансирлі теңгерілген, олар балансир соңында немесе кривошиптерде орнатылады (Чичеров Я.Г. Нефтепромысловые машины и механизмы. М.: Недра, 1983, 117 және 129 беттер). Бұл тербелмелі станоктардың кемшіліктері кривошиптер біліктеріндегі айналу моменттерінің әркелкілігін жатқызуға болады, олар жұмыс кезінде штангалар тізбегінің тербелуінен болатын инерционды күштерден болады, бұл жетектік қозғалтқыш қуатының артуына, нәтижесінде мұндай 56


тербелмелі станоктардың жұмысы кезінде энергия шығынының артуына әкеледі. Сонымен қатар басқа да қондырғы белгілі, онда аккумулирующий жабдық ретінде мұнай өндіретін ұңғымада штангалар тізбегін теңгеруді жақсарту үшін көрші мұнай өндіретін ұңғыманың ұқсас штангалар тізбегін иілгіш ілмек және жетектегі роторлық балансир арқылы қолданады. Жетектегі роторлық балансир жетекші балансирмен иілгіш тягамен қосылған. Бәсеңдеткіштің шығар білігінде кривошиптерде ұңғымалардың мүмкін болатын біркелкісіздігін (неидентичность) компенсациялау үшін кішкентай противовестер орнатылған (РФ №2135832, МПК6 F 04 В 47/02, 2000). Бірақ бұл құрылғы жоғарыда аталған аналогпен салыстырғанда штангалар тізбегінің теңгерілуі жақсырақ болғанымен, ұңғымаларды кусттық пайдалану кезінде ғана қолданылуы мүмкін. Ең жақын түпнұсқа ретінде келесі тербелмелі станокты алуға болады, онда негіз, екі иықты роторлы балансир (балансирдің алдыңғы иығында сағалық штоктың арқандық ілгішімен бірге балансир басы бар) орнатылған тіреуіштен, шатундармен бірге траверсадан, противовестермен бірге кривошиптерден және электрқозғалтқышпен бірге бәсеңдеткіштен тұрады (Молчанов Г.В., Молчанов А.Г. Машины и оборудование для добычи нефти и газа. М.: Недра, 1984, 166 бет). Берілген тербелмелі станоктың конструкциясының қолдану аймағы шектелмеген. Сонымен қатар практикалық қолдануда штангалар ілгішінің қозғалысының сипаттамасы біршама жақсы болады-ол гармониялық тербеліске жақынырақ, яғни нәтижесінде кривошип біліктеріне аз инерциялық жүктемелер қамтамасыз етіледі. Бірақ оларда керек теңгерілу жетіспейді және кривошиптердің тік күйінде противовестерден кривошиптердің айналу өсіне қатысты теңгеру моменті нөлге тең болады. Айналу моментін көтеру үшін кривошиптерде жетекке берілетін динамикалық жүктемелерді көтеріп отыру қажет, бұл да энергетикалық шығындарды біршама арттырады. Өнертабыстың негізгі мақсаты – штангаларды көтеру кезінде кривошиптерде айналу моментін арттыру үшін проивовестердің конструкциясын жетілдіру, бұл жетектегі динамикалық жүктемелерді теңестіруді және тербелмелі-станоктың жұмысы кезінде энергетикалық шығындарды азайтуды қамтамасыз етеді. Алға қойылған мақсат негіз, тіреуіш, сағалық штоктың иілгіш ілгіші бар екі иықты роторлы балансир, шатун, траверса, кривошип, бәсеңдеткіш және электрқозғалтқышы бар тербелмелі-станокта өнертабыс бойынша қозғалыс бағыты бойынша алдындағы противовесте бойлық ойық бар, ол бағыттаушымен жабдықталған және онда кривошипнің айналу өсіне перпендикуляр бағытта орын ауыстыру мүмкіндігі бар диск-жүк орналасқан. Алдыңғы противовестің диск-жүкпен бірге массасы противовес 57


қозғалысының бағыты бойынша артқысының массасына тең етіп жасалған. Сонымен қатар диск-жүкті алдыңғы противовестің бойлық ойығында тіректік мұрындық көмегімен қатайтуға болады, ол диск-жүк пен алдыңғы противовес корпусындағы тесіктерінде орнатылған. Тербелмелі-станокты барлық белгілі және ерекше белгілерін ескере отырып орындау қозғалыс бағыты бойынша алдында орналасқанын дискжүкті орын ауыстыру арқылы ауырлық центрін ауыстыратындай етіп жасауға мүмкіндік береді. Бұл кривошиптер білігінде штангалар тізбегін көтеруге жеткілікті айналу моментінің артуына себепкер болады және электроқозғалтқыш жетегіне берілетін динамикалық жүктемелерді теңестіруге алып келеді, соның арқасында құрылғының жұмысы кезінде энергетикалық шығындарды біршама төмендетеді. Тербелмелі-станокты теңгеру үшін құрылғыны алғаш қосу кезінде диск-жүкті тіректік мұрындық көмегімен қатайтуға болады. 3.2.1-суретте ұсынылған тербелмелі-станоктың толық көрінісі көрсетілген, 3.2.2-суретте – диск-жүкті тіректік мұрындықмен қатайтқандағы күйі, 3.2.3-суретте – диск-жүк конструкциясы және алдыңғы противовестің ауырлық центрінің өзгеру динамикасы. Тербелмелі-станок негізден 1, тіреуден 2, роторлық балансирден 3, сағалық штоктан 5, шатунтан 7, траверсадан 6, кривошипнен 8, противовестен 9,10 тұрады. Қозғалыс бағыты бойынша алдындағы противовесте 9 бойлық ойық 11 бар, ол бағыттаушылармен 12,13 жабдықталған және онда кривошипнің 8 айналу өсіне перпендикуляр бағытта орын ауыстыру мүмкіндігі бар диск-жүк 14 орналасқан. Алдыңғы противовестің 9 диск-жүкпен бірге массасы артқы противовес массасына тең етіп жасалған.

2-тіреуіш; 3-балансир; 4-иілгіш ілгіш; 5-сағалық шток; 6-траверса; 7-шатун; 9алдыңғы противовес; 10-артқы противовес; 11-бойлық ойық; 12-бағыттаушы; 13бағыттаушы; 14-диск-жүк; 15-электрқозғалтқыш; 16-сыналы-белдікті беріліс; 17бәсеңдеткіш 58


3.2.1-сурет. Тербелмелі-станоктың толық көрінісі

9-алдыңғы противовес; 11-бойлық ойық; 14-диск-жүк; 18-тіректік мұрындық

3.2.2-сурет. Диск-жүкті тіректік мұрындықпен қатайтқандағы күйі

3.2.3-сурет. Диск-жүк конструкциясы және алдыңғы противовестің ауырлық центрінің өзгеру динамикасы Негізде 1 сонымен қатар жетектік электрқозғалтқыш 15 орнатылған, ол сыналы-белдікті беріліс 16 арқылы бәсеңдеткішпен 17 жалғанған. Диск-жүкті 14 ойыққа 11 тіректік мұрындық 18 арқылы қатайтады, ол диск-жүк пен алдыңғы противовес корпусында орнатылған (3.2.2-суретке сәйкес). Тербелмелі-станок келесідей жұмыс жасайды. Электрқозғалтқышты 15 жұмысқа қосқаннан кейін одан айналу моменті сыналы-белдікті беріліс 16 арқылы бәсеңдеткіштің 17 жетекші білігіне беріледі және ары қарай оның жетектегі білігі арқылы қозғалыс бағыты бойынша алдыңғы мен артқы противовестерге 9,10 және кривошиптерге 8 және онымен байланысқан шатундарға 7 беріледі, содан роторлы екі иықты балансирді 3 сағалық штогының 5 иілгіш ілгішімен 4 бірге қозғалысқа келтіреді. 59


Алғашқы қосу кезінде тербелмелі-станокты теңгеру үшін қозғалыс бағыты бойынша алдындағы противовестің 9 бойлық ойығында 11 орналасқан диск-жүкті 14 тіректік мұрындық 18 арқылы қатайтады, ол дискжүк 14 пен алдыңғы противовес 9 корпусындағы тесікте орналасқан. Мұндай тербелмелі-станок оның теңгерілуінің соңына дейін жұмыс жасайды, кейін электрқозғалтқыш 15 өшірілгенде тіректік мұрындықты 18 шығарып алады, содан кейін құрылғыны қосады. Теңгерілген тербелмелі-станокта кривошиптер айналған кезде кривошиптер 8 противовестермен 9,10 бірге келесі күйді қабылдайды (3.2.2суретке сәйкес). Штангалар тізбегін сағалық штокпен 5 көтеруге сәйкес келетін кривошиптердің 8 тік жоғары күйінде ортадан тепкіш күштердің әсерінен диск-жүк 14 продолный ойықда 11 бағыттаушылар 12,13 бойынша кривошип өсіне перпендикуляр бағытта қозғала бастайды, бұдан алдыңғы противовестің 9 ауырлық центрі орын ауыстырады. Бұл кезде кривошиптердегі 8 айналу моменті бірқалыпты артады. Ары қарай кривошиптердің 8 еңкею бұрышын өзгерткенде диск-жүк ортадан тепкіш күштердің және жеткілікті айналу моментінің әсерінен төменгі сол жақ күйге орын ауыстырады, ол штангалар тізбегін сағалық штокпен көтерудің басталуына сәйкес келеді. Кривошиптердің шеткі төменгі күйіне сәйкес келетін, штангалар тізбегін сағалық штокпен көтеруді аяқтағаннан кейін диск-жүк 14 бойлық ойықта 11 шеткі оң жақта орналасады. Штангалар тізбегін сағалық штокпен түсіру кезінде кривошиптердің 8 тік күйден еңкею бұрышының аз ғана өзгерткенде диск-жүк 14 бойлық ойықта 11 сол жақ бастапқы күйге орын ауыстырады және қарапайым контржүк ретінде жұмыс жасайды. Кейін айналу моментінің әсерінен кривошиптерде 8 диск-жүк потенциалды энергияны жинай отырып жоғары қарай қозғалады. Штангалар тізбегін сағалық штокпен 5 көтеру кезінде біршама артқан, кривошиптегі 8 айналу моментінің бірқалыпты, инерциялық күштерсіз өзгеруі электрқозғалтқыш 15 жетегіндегі жүктемені теңестіруге ықпал етеді, бұл аталған тербелмелі-станокты пайдалану кезінде экономикалығын арттыра отырып энергия шығынын төмендетуді қамтамасыз етеді. Өнертабыс формуласы 1. Негізі, тіреуіші, екі иықты роторлы балансирі, сағалық штогының иілгіш ілгіші, траверсасы, шатундары, кривошиптері, противовестері, редуктор, электрқозғалтқышы бар тербелмелі-станоктың қозғалыс бағыты бойынша алдында орналасқан противовесінің корпусында бойлық ойық жасалған, ол бағыттаушылармен және онда кривошиптің айналу өсіне перпендикуляр бағытта орын ауыстыру мүмкіндігі бар диск-жүкпен жабдықталған, алдыңғы противовестің массасы артқы противовестің массасына тең етіп жасалған. 2. Тербелмелі-станокта диск-жүкті алдыңғы противовестің бойлық ойығында тіректік мұрындық көмегімен қатайтуға болады, ол диск-жүк пен алдыңғы противовестің корпусындағы тесіктерде орнатылған. 60


4 Қоршаған ортаны қорғау бөлімі 4.1 Лақтырынды көздердің сипаттамалары Жер қойнауын және қоршаған ортаны қорғау шаралары мұнай пласттарын өңдеумен және сыннан өткізгенде, бұрғылау кезінде жүргізілген жұмыс ерекшіліктерімен бірге белгіленген. «Технологиялық және конструктивті-техникалық шешімдер» жобасында қабылданғандар табиғатты қорғау талаптарын болшақта қоршаған ортаның ластануының зардаптарын жою шараларын жүргізудің қажеттіліктерінен құтылу үшін жеткілікті көлемде есепке алады. Кен орындарын пайдалану және бұрғылау кезінде қоршаған ортаны және жер қойнауын қорғау саласындағы заңды және нормативті құжаттардың талаптарын қатаң сақтау қажет. Барлық ұйымдардың жобалау, бұрғылау, жабдықтау және пайдалану сатыларындағы әрекеттер жобалық құжаттармен сәйкес қатаң түрде жүргізілуі тиіс. Кен орнын жабдықтау алдында қоршаған орта мониторингыэкологиялық орналасуына күрделі зерттеу жүргізіледі. Зерттеу нәтижесінде табиғатты қорғау шараларын жүргізу мерзімі және көлемі, тәртібі нақтыланады. Мұнай кен орындарын өңдеуді аяқтағаннан кейін табиғатты қорғау шараларын жүргізу қажет: қамба ликвидациясы, бекітілген территориялар, тұрып қалған сулар. Қоршаған ортаға ұңғыма құрылысы және кен орындарын жабдықтау кезіндегі негізгі кері әсерлерге жататындар: - бұрғылық және тампонажды ерітінділер; - бұрғылық жуу сұйығы және бұрғылық шлам; - қоршаған ортаға өндірістік қызметтер процесінде байқалатын зиянды заттардың үлкен көлемінің түсуі; - жер қыртысының үстінгі бетінің қалдықтардың, лақтырындылардың, тастандылардың орналасуы, полигон құрылғысы және мұнай қамбаларының есебінен қарқынды ластануы; - кәсіп объектілерінің орналасуына арналған орындар (тұрақты тастаулар) және өнімдік ауылшаруашылығына пайдаланылатын жер құрамындағы иесіз жер аудандарына құрылыстық- монтаждық жұмыстардың жүзеге асырылуы (уақытша тастаулар); - химиялық реагенттер және тампонажды және бұрғылық ерітінділердің өңдеу, ауырлату және дайындауға арналған материалдар; 61


- жұмыс жасап тұрған құрылғыдан пайда болған және жануарлар әлеміне кері әсер ететін шулық жүктемелер; - өндірістік ортаны, адамға зақымдану әрекетін шақыратын элементтерді (жоғары жылытылған жазықтықтар, механизмдер мен машиналардың айналмалы детальдары, діріл, статикалық электр желісі). Атмосферға булану нәтижесінде, пласттық мұнайды, көміртек оксиді және бұрғы қондырғысының қозғалтқыштарының пайдаланылған газдарының құрамындағы көмірсутектің газдалуы кезінде, алаудағы ілеспе газдарды өртеу кезінде көмірсутектер түседі. Жер қойнауындағы су және топырақ табиғатты қорғау шараларын сақтамаса негізінен мұнайдан, суда ерігіш көмірсутектерден ластанады. Топыраққа мұнайдың түсу көзі сальниктердегі, фланцада және арматурада, лақтырынды және мұнайлақтырындылары сызықтарында, мұнай қамбаларында, тұндырғыш- қақпандарда, ұңғыма құрылғыларында еріктіктің болмауы болып табылады. 4.2 Жалпы табиғатты қорғау талаптары Территорияның және су қоймасының ластануын, тығыз жерасты сулардан және өнімдік горизонттардың сулануын болдырмау, жер, су, орман, (қоршаған ортаны қорғауға) жер қойнауы туралы әрекет ететін заңнамалардың талаптарын сақтауды қамтамасыз ету келесідей шарттармен белгіленеді: - топырақты ластану мен бұзылудан қорғауға арналған барлық жұмыстар тек территорияны қолдану жүргізілген шекте өткізіледі. Аудан айналасы қоршалады; - бұрғылық аудан шегіндегі транспорт қозғалысты тек бекітілген трассамен жүзеге асыру; - өндірістік обьектілерді орналастыру құрылғыларды орналастырудың бекітілген сұлбасымен сәйкес келуі тиіс; - сусымалы материалдар және химиялық реагенттер жабық орындарда немесе қоршалған аудандардағы аспаларға орнатылған және жер деңгейінен биіктетілген контейнерлерде сақталуы тиіс; - бұрғылық ерітіндіні сақтау ағып кетуін болдырмайтын сыйымдылықтарда жүзеге асырылады; - химиялық элементтерді дозалау су объектілері және топыраққа түсуін болдырмайтын арнайы жабдықталған беттерде жүргізіледі; - ұңғыманы, оның үздіксіз жұмыс жасауын қамтамасыз ету мақсатында бұрғылау кезінде ашық атқылаудың болдырмау үшін мыналармен қамтамасыз етілуі тиіс: ұңғыманың сенімді ұңғысы(сіңірулер мен опырылымдардың интервалдары бекітілген), пайдаланылатын және техникалық колонналардың сапалы жағдайы, колоннадан сағаға дейінгі цементтің сапалы көтерілімі, ұңғыманың сағалық бөлігіндегі барлық тораптар байланысының берік және герметикалық бекітілуі; 62


- жанғыш қатты қалдықтар жиналады және полигондарға тасымалдаумен қоқысжандырғыш құрылғыда жандырылады. Қалдықтардың саны ОВОС – та анықталуы қажет; - қоймалжың өндірістік қалдықтар шлам қамбаға жандыруға жіберіледі. Қалдықтардың саны ОВОС – та анықталуы қажет; - барлық пайдаланушы ұңғымаларға құжаттарды анықтап реттеу үшін мұнай өнімдерінің есебі жеткізілуі қажет.; - ұңғымаларды фланцтық байланыстың герметикалық бұзылған пайлдалану колонналарымен пайдалануға рұқсат етілмейді, көрсетілген дефектілердің әсерін жою қажет.; - ұңғымада, қатпарлы су құйылуын көрсету жағдайында оқшаулау – жөндеу, ал ауыр жағдайларда оқшаулағыш– ликвидациялық жұмыстар жүргізілуі тиіс; - жер қойнауын пайдаланудың дұрыстығын бақылау біокелкі байқау жүргізуге негізделу қажет. 4.3 Атмосфераны ластанудан сақтау Атмосферадаға тұрақты лақтырындылардың көздеріне жататындар: бұрғылық қондырғылардың дизелдері, қазандықтардың түтін құбырлары, мұнай жылытқыштарының технологиялық пештері, магистральды сорап, технологиялық сорап, РВС сыйымдылық, газөлшеуіш торап, факел, шламжинағыш, сондай-өндіріс орындарындағы желдеткіш құбырлар. Атмосфераның дизель лақтырындыларымен қатты ластануын болдырмау үшін ГОСТ- қа сәйкес ішкі жану қозғалтқыштарының пайдаланылған газдарының құрамына бақылау жүргізу қажет және аппатартты жүйелі реттеу қажет. Атмосфераны ластайтын заттардың негізгі көздеріне жататындар: - жерасты көлденең факелдер (қамбалық жану), қазандық, мұнай даярлау пеші, дизель-электростанция (ДЭС), сепараторлар, резервуарлы парк; - технологиялық сұлбаларды өңдеуді жүргізу кезінде вертикальды жоғары және төмен қысымдағы биіктіктің факелдері қолданылады. Максималды мұнай өнімдері кезіндегі ілеспе газдар өнімінің көлемі 321,4 мың. т, және 19 млн.м3- ды құрайды. Қолдану көздері бойынша жеке қажеттіліктерге ілеспе газдарды пайдалану көлемі келесідей түрде көрінеді: - қазандық газының тәуліктік шығыны - 870 м З, жұмыс күнінің саны 180. Жылдық газ 158,34 мың. м3- ды құрайды; - тәуліктік газ шығынымен мұнай жылыту пеші - 38 400 м З, жұмыс күнінің саны - 245. Жылдық газ шығыны 9 408 мың.м3; - тәуліктік газ шығынымен газ генераторы 800 м 3, жұмыс күнінің саны 365. Жылдық газ шығыны 292 000 мың.м3. Жеке қажеттіліктерге барлық жылдық газ қолданысы 9,858 млн. м 3, қажеттіліктерге ілеспе газдарды пайдалану көлемі 51 % құрайды. Ілеспе 63


газдың факелде жану көлемі 9,426 млн.м3 құрайды, ал ол ілеспе газдың өнімінің жоспарланған деңгейінің 49 %- құрайды. Атмосфераның ауасын зиянды заттармен ластаудың 6 түрі: күйе, көмірсутек, акролеин, азот диоксиды, көміртек оксиды , күкірт оксиды. Атмосфераның қатты ластануы азот диоксидінің және күкірт диоксидінің шамасымен байқайды. Нормативтік санитарлы- қорғаныстық аймақтардың шекаралары өндірістік объектілерді жобалаудың санитарлы нормаларымен орнатылады. Атмосфераға күкіртсутек тастандыларын азайту мақсатымен қаралу қажеттіліктері: - атмосфераға мұнай көмірсутектерінің аздап түсуін қамтамасыз ететін сағалық және кәсіптік технологиялық жабдықтарды қолдану; - мұнай жинау жүйесінің герметизациясы; - атмосфераға мұнай көмірсутектерінің аздап түсуін қамтамасыз ететін мұнай жинау резервуарларын қолдану; Облыстық администрация бастығы шешімімен келісімді түрде лақтырындыларға платалар орнатылды. Ластанған заттар лақтырындыларына арналған платалардың азаюы барлық шаралардың жүргізілуіне байланысты, және ластанған заттардың жылдық біліктік тастандыларын максималды азайтуға мүмкіндік береді, өз кезегінде атмосфера ауасына қалдықдық әсердің азаюына әкеледі. 4.4 Су ресурстарын рационалды қолдану және қорғау Жер қойнауын игерудің барлық сатыларында, ауызсу - шарушылығы қажеттіліктеріне су ресурстарын көптеп қажет етеді. Сол сияқты өндірістік қажеттіліктерге: - құрылыс саласына; - өндірістік базаның өндірістік қажеттіліктеріне; - пайдалануда; - мұнай пластарының сулануы қажеттіліктерінде; - мұнайды жуу; - суықтандыру қажеттіліктеріне; - қазандықта технологиялық буды алу; - жылыту; - құрылғыны жуу; - қосымша қажеттіліктер. Пайдаланатын суды белгілеумен байланысты әр түрлі талаптар ескеріледі және әр түрлі су қоймаларының көздері қолданылады. Оңтүстік Қаратөбе жер қойнауында ауызсу- шаруашылығы қажеттіліктерінде тасымалы сулар қолданылады, ал өндірістік су қоймаларында өрт сөндірумен қосқанда артезиан ұңғымасы суымен қолданады. УПН ауданында канализацияның екі жүйесі қаралған: тұрмыстықшаруашылықтық және өндірістік. 64


Тұрмыстық- шаруашылықтық науалар булану өрісінде қойылады, ал өндірістік науалар жерасты құрғату сыйымдылықтарында қойылады, сосын мұнай резервуарына ауыстырылады. Канализацияның ішкі желілері шойын құбырдан, ал сыртқысы асбестцементті құбырдан қарастырылады. Тұрмыстық - шаруашылықтық су қолданысы 5 м3/тәул құрайды, ал өндірістік қажеттіліктер -100 м3/тәул құрайды. Су бұрып жіберу 5 000 мЗ/жыл құрайды. Ластайтын заттардың қалдықтары (ПДС) 8,64 т/жылды құрайды, сол қатарда: - өлшенген бөлікшелер - 3,19 т/жыл - БПК5 - 0,88 т/жыл - кальций - 0,205 т/жыл - магний - 0,36 т/жыл - сульфаты - 2,0 т/жыл - хлориды - 2,0 т/жыл - СПАВ - 0,0005 т/жыл - мұнай өнімдері - 0,0008 т/жыл - үшвалентты бор - 0,002 т/жыл 4.5 Жер қойнауын өңдеу кезіндегі қорғау шаралары Жер қойнауын өңдеу кезіндегі оны қорғау талаптарымен сәйкес қауіпсіз жұмыс жүргізу шартын сақтай отырып максималды кен өндірумен қамтамасыз ететін шаралар орындау қажет. Кен орындарын өндіру кезінде жер қойнауын қорғау бойынша келесідей шаралар жүзеге асырылады: - ұңғыма пайдалану кезінде өнім горизонттарының өндірушілік мүмкіндіктері жайлы қосымша ақпарат алыну қажет; - ұңғыманы пайдалану және меңгеру ұңғыма сағасының сенімді герметизацияланған құрылғымен, мұнай төгілуін және ашық атқылауды болдырмаумен сәйкес келетін жабдықпен өндірілуі тиіс; - мұнай ұңғымаларының өнімділігін жоғарылату бойынша қатпардың кенді аймағына әсерету жолымен шаралар жүргізу кезінде тұрғызылған құбырлардың колонналарының, өнімділік горизионттарынан жоғары және төмен орналасқан цемент тастардың сақталуы қамтамасыз етіледі; - дефектілі ұңғымаларды пайдалануға рұқсат етілмейді (пайдалану колонналарының қапталуының бұзылуы, колоннадағы цемент тастардың болмауы, фланцты қосылудың босатылуы); - кен орындарын өңдегенде гидродинамикалық комплекс және ұңғыманың техникалық жағдайы мен өңдеу процессін бақылау мақсатымен кәсіптік- геофизикалық зерттеулер орындалуы тиіс.;

65


Жабдықтың керімонтаждалуы, ұңғыманың меңгерілуі және бұрғылауды аяқтағаннан соң қоршаған ортаны қорғау талаптарымен сәйкес жер учаскелерін қалпына келтіру бойынша шаралар жүргізу қажет.

5 Қауіпсіздік және еңбек қорғау бөлімі 5.1 Еңбек қорғау мен тіршілік қауіпсіздігінің құқықтық және ұйымдық мәселелері Дипломдық жобаның нақты бөлімі «ҚР-ның еңбек кодексінің» дәйектемесімен 15.05.07. № 252 ҚР ІІІ заңы бойынша жазылған, 22.11.96 бастап «Өрт қауіпсіздігі туралы заңы», № 314 – ҚР ІІІ заңы бойынша 03.04.02 бастап «Қауіпті өндіріс обьектілеріндегі өнеркәсіп қауіпсіздігі туралы заңы». Сонымен қатар «Газ және мұнай өңдейтін кенорындарындағы жалпы қауіпсіз ережелерге» сәйкес 25.11.71. бастап және №2231 29 желтоқсан 2009 жылдан бастап «Мұнайгаз кәсіпшілік, бұрғылау, геологобарлау және геофизикалық жабдықтарының қауіпсіздігіне талаптар» техникалық регламентіне, №153 1 наурыз 2010 жылдан бастап «Бензиннің, жанаржағармайдың және мазуттың қауіпсіздігіне талаптар» техникалық регламентіне сәйкес . Еңбекті қорғау туралы заңдар – Қазақстан Республикасының Еңбекті қорғау Заңы және басқа да Заңдар мен еңбек қауіпсіздігі және гигиенасы, орта жөніндегі нормативтік актілерден тұрады. Еңбекті қорғау заңының 2 – ші бабы бойынша кәсіпорын әкімшілігі тиісті нормативтік актілермен белгіленген тәртіппен барлық қызметкерлердің жұмыскерлердің еңбекті қорғау мәселелері жөніндегі оқуын ұйымдастыруға нұсқау беруге және білімін тексеруге, қайта аттестациялауға міндетті. Кәсіпорындардағы әрбір жұмыс орнындағы еңбек жағдайлары – еңбекті қорғау жөніндегі стандарттардың, ережелер мен нормалардың талаптарына сай болуға тиіс. Қазақстан Республикасының Еңбекті қорғау Заңы бойынша жұмысшылардың денсаулығы мен қауіпсіздігін сақтау туралы баптар көрсетілген: -өндірісте жұмыс жасайтын тұлғалардың еңбегін қорғау, еңбек жағдайындағы жалақыларын төлеу және жұмыстан шығару; - әрбір тұлға талаптарға сай еңбек жағдайына құқығы бар; - әрбір жұмысшы демалуға құқығы бар; - Қазақстан Республикасының әрбір тұлғасы мемлекеттік құқық қорғау жүйесінде медициналық көмек алуға құқығы бар. 5.2 Өндірістік қауіпті және зиянды факторларды талдау 66


Мұнайгаз өндіруші өнеркәсіптер қоршаған ортаны ластайтын негізгі салалардың қатарына жатады. Мұнай және газ кен орындарын игеру мен пайдалану барысында, оның қоршаған табиғи орта мен жер қойнауына техногендік әсері өте зор. Қоршаған ортаны және жер қойнауын қорғау Қазақстан Республикасының қазіргі кездегі заңына сәйкес жүзеге асырылуы және халықаралық нормалар мен ережелерге сай болуы керек. Мұнай және газ кен орындарын игеру мен пайдалану кезінде қоршаған ортаны қорғаудың негізгі талаптары Қазақстан Республикасы Заңының негізінде құрылып, 1996 жылдың 18 маусымында бекітілген “Қазақстан Республикасының мұнай және газ кен орындарын игерудің бірегей ережесінде”: “Мұнай туралы”, “Қоршаған табиғи ортаны қорғау туралы”, “Лицензиялау туралы”, “Жер қойнауы мен жер қойнауын пайдалану туралы” және басқада нормативтік актілерінде баяндалған. Экожүйеге мұнайдың биохимиялық әсер етуіне көптеген көмірсутектік және көмірсутексіз компоненттер, соның ішінде минералды тұздар мен микроэлементтер қатысады. Кейбір компонеттердің улы әсері келесі бір компоненттің қатысуымен бейтараптануы (нейтрализациялануы) мүмкін. Сондықтан, мұнайдың улылығы, оның құрамына кіретін жеке бір қосылыстардың улылығымен анықталмайды. Бірақ айта кетер жайт, кейбір қосылыстар суммация эффектісі деп аталатын қасиетке ие. Суммация эффектісі - бұл оның құрамына кіретін жекелеген компоненттермен салыстырғанда едәуір қауіпті және өте улы болып келетін аралық қосылыстардың түзілу процессі. Мұнай газ кен орындарын игеру кезінде ең көп қауіпті жағдай, бұл гидросфераның (жер асты суларының және ашық су қоймаларының), атмосфераның (ауаның) және литосфераның (топырақтың) ластануы болып табылады. Химиялық құрамы бойынша әртүрлі болып келетін қатты қалдықтар, сондай-ақ ақаба сулар (ағынды лас сулар) жер топырағын және жер бетіндегі суларды ластай отырып, олардың санитарлыгигиеналық жағдайын нашарлатады және биологиялық құнарлығын азайтады. Технологиялық жабдықтардан (резервуарлар мен аппараттардан) зиянды заттардың бөлініп шығу себептеріне мыналарды жатқызуға болады: фланецті қосылыстарда саңылаудың болуы; коррозия салдарынан апаттың болуы; құбырлардың жарылып кетуі; жөндеу және профилактикалық жұмыстарды жүргізу барысында мұнайдың ағып кету жағдайының болуы. Мұнайгаз өндіруші және өңдеуші кәсіпорындарында атмосфераға бөлініп шығатын негізгі ластаушы компоненттер: күкіртсутек, күкіртті ангидрид, көміртегі тотығы, көмірсутектер, азот тотығы және басқада қауіптілігі ІІІ-ІV класстарға жататын улы заттар болып табылады. Батыс Қазақстан мұнайының химиялық құрамының ерекшелігін айта кетуіміз қажет. Өйткені оның құрамында меркаптандар, күкіртсутегі мен күкіртті газдар өте жоғары болып келеді. Санитарлық көзқарастан алғанда 67


жоғарыда аталған компоненттер ішіндегі ең зияндысы және агрессивті ластаушы болып табылатыны күкіртті қосылыстар, ал көмірсутектік компоненттер ішінен - пентан. Күкіртсутек - бұл жүйкені - жансыздандырушы (нервнопаралитический) күшті у, аяғы өліммен аяқталатын ауыр улануды туғызады, сонымен қатар күкіртсутек жоғары коррозиялық әрекеттілікке ие. Күкірттің қос тотығы адам ағзасына, өсімдіктер мен жануарлар әлеміне зиянды әсер етеді, ол азот тотығының және көмірсутектердің бөлшектерімен өзара әсерлеседі. Жоғары күкіртті отынды жаққанда немесе құрамында күкіртсутек бар газдарды факелге жағу кезінде SО2 -ның көп мөлшері атмосфераға шығарылады. Органикалық отынды жағу кезінде атмосфераға күкірттің қостотығынан басқа азоттың қос тотығы да шығарылады. Күкірт пен азоттың қос тотықтары “қышқылдық жаңбыр” деп аталатын жауын түсуіне себепші болады, олар топыраққа түсе отырып, оның қышқылдылығының жоғарылауына әкеп соқтырады, ауылшаруашылық дақылдарының өнімділігіне әсерін тигізеді. Қышқылдық жаңбырлар металды жабдықтар мен құбырлардың тоттануын туғызуы мүмкін. Мұнайлы кешендердің сыртқа шығарар зиянды қалдықтарының құрамына кіретін қышқылды газдар өсімдіктерге әсер етіп, нәтижесінде олар қатты зақымдалады. Газдардың топырақ пен өсімдіктерге кері әсері шектеулі. Бірақ, өсімдіктер үшін ең қауіпті күкірттің қос тотығы мен азот тотығы болып табылады, өйткені олар хлорофильді бұзады. Осының әсерінен 20% құрайтын жасыл массаның өсуі шектеледі. Газдарды факелде жағу кезінде атмосфералық ауаның ластануымен қатар, 200-300м радиустегі өсімдіктер толық жойылады, ал факелге дейінгі 2-3км қашықтықтағы ағаштар қурап, жапырағын тастайды. Ластаушылардың негізгі көздеріне жататындар: сағалық арматура сальнигінің, сораптардың, фланецтік қосылыстардың, ысырма тиектердің тығыз болмауы; газды факельдерде жағу барысында және мұнайдың булануы кезінде бөлінетін зиянды заттар; химиялық реагенттер; қабат сулары және т.б. Мұндағы өндіру барысында үстіңгі сулы қабаттар мұнаймен және ілеспе өндірілетін сулармен ластанады. Мұнай улы қасиеттерге ие, оның аз мөлшерде суда болуы оны ішуге және шаруашылық-тұрмыстық қажеттілікке қолдануға жарамсыз етеді. Мұнай-газ кен орындарын игеру барысында топырақ мұнаймен, әртүрлі химиялық заттармен, минерализациясы жоғары ағынды сулармен ластанады. Мұнай және оның басқа да компоненттері топыраққа түсе отырып оның қасиетін едәуір дәрежеде, ал кейде тіпті қалпына келместей етіп - битумдық сорлардың түзілуіне, гидронизациялануына, цементтелуіне және т.б өзгертеді. Бұл өзгерістер өсімдік пен жердің биоқұнарлылық жағдайының нашарлауына әкеп соқтырады. Топырақ бетінің бұзылуы нәтижесінде топырақ эрозиясы, дефляция, криогенез процесі жүреді. 68


Ауаны ластайтын негізгі көздерге кен орындарында қолданылатын технологиялық жабдықтар жатады: -мұнайды қыздыру пештері (өртеу өнімдері); -резервуарлар (булану); -аппараттар (буферлік сыйымдылықта, сораптарда, айырғыштарда, жалғасқан құбырларда булану); -газотурбиналы қозғалтқыштар (өртеу өнімдері); -қазандық ошақтарында (өртеу өнімдері); -факелдік жүйелер (өртеу өнімдері). Құрамында күкіртсутегі бар газдарды атмосфераға жағусыз немесе бейтараптандырусыз шығаруға тиым салынады. Технологиялық аппараттар мен сыйымдылықтардың жұмысшы және резервті сақтандырушы клапандарынан шыққан газ факелдік жүйе арқылы жағылады. Газды күкіртсутек пен меркаптандардан тазарту бойынша тиімді іс шаралар жүзеге асырылуы қажет. Қондырғыларда, ғимараттарда, жұмыс аймағының ауасында күкіртсутектің бөлініп шығуы мүмкін жерлерге автоматты тұрақты газосигнализаторларды орнатады, сондай-ақ күкіртсутектің жиналуы мүмкін жерлерінде алып жүретін газосигнализаторлар мен газоанализаторлар арқылы ауа кеңістігіне бақылау жүргізеді. Мұнай мен газ өндіру аудандарында зиянды қалдықтардың қоршаған ортаға шығуының жалпы мөлшерін, технологиялық процесстерді жетілдіру арқылы және газды толық пайдаға асыру мен оны тазалаудың әр түрлі әдістерін кеңінен енгізу негізінде төмендетуге болады. Олардың едәуір тиімдісіне мыналарды жатқызуға болады: -магистралдық газ құбырларында атмосфераның газбен, конденсатпен, мұнайдың буланған өнімдерімен ластануын болдырмас үшін конденсат жинаушы және дренаждау желілерін орнату керек; -мұнай құбырларын, лақтырма желілерін, ағынды (ақаба, яғни лас су) суды таситын коллекторларды және жинау коллекторларын өз уақытында жөндеп отыру қажет; -сұйық көмірсутектерді сақтау үшін артық қысымда немесе изотермиялық жағдайларда жұмыс істейтін резервуарларды, яғни буланудан үсті қорғалған резервуарларды қолдану; -құрамындағы жеңіл компоненттері буланып атмосфераға шығуына жол бермес үшін шағын ыдыстар мен аппараттарды сүзгі-жұтқыштармен жабдықтау; -кен орнынан тауарлы өнімді алу барысында газды утилизациялайтын арнайы қондырғыларды енгізу; -шығарылған газды пайдаға жарату мен қайтару мүмкін болмаған немесе тиімсіз болған жағдайда оларды жағып жіберуге факелге бағыттау; -газдарды жағуға арналған факелдер бар болған кезде, олардың биіктігі мен орналасуы стандарттарда қарастырылған концентрацияға дейін 69


атмосфераның жер үсті қабатында зиянды заттардың ыдырап таралып кетуін қамтамасыз ету қажет. Күкіртсутегі бар ортада қауіпсіз (апатсыз) жұмыс жағдайын қамтамасыз ету үшін, технологиялық жабдықтар, құбырлық арматуралар және құбырлар күкіртсутегіне төзімді, берік, арнайы болат маркаларынан жасалуы керек. Күкіртсутекті ортада жұмыс жасайтын жабдықтардың сенімділігі және апатсыз пайдаланылуы арнайы ингибиторларды енгізу есебінен қамтамасыз етіледі. Ингибиторды - сыйымдылықты аппараттан, мөлшерлік сораптан және құбырларға жалғанған жіңішке түтікше арқылы береді. Газды күкіртсутегінен тазалап алу, оны тасымалдау барысында құбырлардың коррозияға ұшырауына жол бермейді және атмосфераға шығарылатын зиянды заттардың жалпы мөлшерін азайтады. Адамның денсаулығына жұмыс істеу ортасының микроклиматы айтарлықтай әсер етеді. Жұмыс ортасының микроклиматы – қоршаған ортаның ауасының температурасынан, оның ылғалдыпығынан және жүру жылдамдығынан құралады. Өндірістік орталарды жобалаудағы санитарлық нормалар температура, ылғалдылық, ауаның жылдамдығының нормаларымен сипатталады. Осы нормаларға байланысты сығымдағыш станциясындағы ауаның оптималды температурасы ретінде келесі өлшемдерді қарастырады: жылдың суық және аусымды мезгілінде 17 – 190С; жылдың жылы мезгілінде 20 – 220С. Осыған орай ауа ылғалдылығы 60 – 40 % құрауы тиіс, ал оның жылдамдығы 0,3 – 0,4 м/с шамасында болады. Жұмыс істеу ортасы деп – еденнен немесе алаңнан биіктігі 2 м-лік ауданды айтады. Бұл жерде жұмысшылар барлық жұмыс уақытының 50 % өткізеді. Табиғи желдету кезіндегі ауа ауысымы бөлмедегі және оның сыртындағы ауа температураларының айырмашылығы арқасында іске асырылады, себебі қыздырылыған ауа жеңіл ауадан жеңіл болғандықтан сыртқа шығады. Желдеткіштер және ауаөткізгіштері механикалық желдетудің негізгі элементтері болып табылады. Желдету арқылы өндірістік бөлемелердің жұмыс аймақтарындағы қауіпті заттардың концентрациясы төмендетіледі және де ластанған ауаның таза ауамен араластыру арқылы шекті рұқсат етілген деңгейге дейін жеткізіледі. Дұрыс орындалған жарықтандыру жүйесі өндірістік зақымдануды азайтуға едәуір септігін тигізеді. Ол көптеген өндірістік факторлардың потенциалды қаупін азайтады, көру мүшелеріне қалыпты жұмыс жағдайын жасайды және адам ағзасының жалпы жұмыс қабілеттілігін арттырады. Өндірістік зақымданудың сараптамасы жылдың жарық мезгілінде, қалыпты жағдайда өндірістегі зақымдану едәуір төмендейтінін көрсетеді. Көшенің жарығы жол апаттарының санын 20 – 30 %-ға азайтады. Табиғи 70


жарықтандыру жетіспеген жағдайда аралас (табиғи және жасанды) жарықтандыруды қолдануға болады. Бұл гигиеналық тұрғыдан дұрыс. Техниканың жедел дамуымен байланысты машиналар мен механизмдердің өнімділігі мен қуаты артуда, ол өз ішінде кей жағдайларда шу мен дірілдердің деңгейінің артуына әкеледі. Бұл жаңа құрылғыны ойлап табу барысында санитарлы нормаларды ескермеуінің салдарынан болады. Қатты шу, есту мүшелеріне әсер етеді және кей жағдайда адамның дұрыс естімеуіне немесе керең болуына алып келеді. Онымен қоса адамның жүрек талмасына және ас қорыту жүйесінің нашарлауына, жүйке жүйесінің тозуына алып келеді. Белгілі болғандай, үлкен жиіліктегі ұзақ мерзімдегі қатты шудың әсерінен адамдардың еңбек қабілеттілігі 60 %-ға дейін төмендеген. Ал есептеу жұмыстарында жіберген қателіктерінің саны 50 %-ға дейін артқан. Жабдықтардың уақытында жөнделуіне аса маңыз бөліну керек, себебі бөлшектердің тозуы шу деңгейінің жоғарлауына әкеледі. 5.3 Өндірістік жарақат, кәсіби аурулар, сәтсіз оқиғалар және олардың алдын-алу шаралары Өндірістегі өрттердің және жарылыстардың негізгі және жиі кездесетін себептері: технологиялық режимнің нормальді эксплуатациясын бұзу, электрожабдықтардың және электрожелілердің ақаулары, өзінен-өзі жанып кету, найзағай разрядтары, газ және электропісіру жұмыстарын жүргізу ережелерін бұзу. Ауысым басталысымен оператор немесе машинист өрт сөндіру құралдарын тексеру керек, ал жұмыс процесі кезінде өрт қауіпсіздігі ережелерін сақтау керек. Жанғыш және майлағыш материалдар арнайы тарада, өрт көздерінен алшақ жерде сақталу керек, оларды сақтаған кезде олардың шамасы аңықталған нормадан аспауы керек. Сүртетін материал арнайы металл қораптарға салынады, бұл қораптарды ауысым біткен соң босатады. Өрт қауіпсіздігі жағынан ең қауіпті өндірістік бөлмелерді автоматтты қондырғылармен жабдықтайды, олары суды немесе көпіршікті дабылдан кейін автоматты түрде бере бастайды. Технологиялық процесстердің толық саңылаусыздандырылуы және қызмет көрсетушінің үнемі қатысуын болдырмайтын технологиялық операциялар мен процесстерді кешенді автоматизациялау қарастырылған. Барлық нысандарда ауадағы күкіртсутегі мен көмірсутегінің мөлшерін қадағалау датчиктері орнатылуы керек. Өрт сигнализациясы жалпы автоматты сигнализацияға қосылуы керек. Құрамында күкіртсутегі бар газ қалдықтарын болдырмас үшін кешенді газ дайындау қондырғысы комплексінің (КГҚК) тоқтауы кезінде және сақтандырғыш қақпақшалардан газ қалдықтары шыққан кезде факелді шаруаршылық қарастырылуы керек. 71


Қондырғының дүркін бәсеңдігі сақтандырғыш қақпақшадан жұмыс қысымы асып кеткен кезде апаттық қорғау қондырғысы ретінде қарастырылуы керек. Қосымша және өндірістік нысандарда өрт қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында және апаттық жағдайларды болдырмауды қарастыратын шаралар кешені келесі негізгі функцияларды орындайды: - технологиялық процесстердің бұзылуын және апаттық жағдайларды болдырмау, сондай-ақ нысандардың өрт-жарылыс қауіпсіздігін қамтамасыз ету; - өрт пен жарылыстардың таралуын болдырмау, қызмет көрсетуші персоналды эвокуациялау қауіпсіздігін және қондырғыны және құрылыстарды қорғауды қамтамасыз ету; - апаттық жағдайларды жедел жоюды қамтамасыз ету; - өртті сөндіру және локализациялауды қамтамасыз ететін жағдай туғызу. Қондырғы үшін және құбырлар үшін материал, жабдық таңдау процесі, сондай-ақ басқа да жобалық шешім қабылдаған кезде техника қауіпсіздігі мен еңбек қорғау бойынша әсер етуші нормалар мен ережелер ескеріледі. Монтаждау жұмыстары кезінде пісірілген қосылыстардың кернеулерін азайту мақсатында пісірілген қосылыстардың термиялық өңделуі қарастырылады. Күкіртсутегімен каррозияға ұшыраған жабдықтарға арнайы технологиялық әдістермен және жабындармен каррозияға қарсы қорғау қарастырылады. Құбырлар мен жабдықтардың каррозиялық жағдайына бақылау қарастырылады (ұңғымада арнайы қондырғылар, өлшеу қондырғыларында, орталық манифольдты, алдын ала сеперация алаңында, жабдықтың жағдайын бақылап отыратын және апатты ескертетін шаралар қолданылатын жабдықтар). Өндірістік процесстерді автоматизациялаудың жоғарғы деңгейі қарастырылады, келесілерді қамтамасыз етеді: 1) мүмкін апаттық жағдайларда шекті технологиялық параметрлерден ауытқуды ескерту сигнализациясы (ескертетін және апаттық); 2) қысым қауіпті көтерілген кезде өнімнің бір бөлігін қалдық жүйесіне жіберу; 3) нысандардың автоматты қорғалуын және жабылып қалуы; 4) жабдықтар мен құрылыстарды қызмет көрсетуші адамның үнемі қатысуынсыз бақылап отыру. Басқару және бақылау жүйелерінің жұмыс сенімділігін арттыру үшін қосымша қорек көзі қарастырылады (апаттық электрлік жабдықтау, ауалық рессиверлер, бақылау-өлшегіш құралдар). Апатты жою және ескерту мақсатына арналған автоматты өртсөндіру жүйесін қосатын шаралар жүргізілуі тиіс. 72


Жарылысқа қауіпті аймақтарда электржабдықтарын жарылыстан қорғалған күйде жасалуы қарастырылуы керек. Электржабдықтарын статикалық тоқтан және найзағайдан қорғау жүйесі қарастырылады. 5.4 Жерлендіру есебі Электржабықтардың металл корпустары мен құрылымдарын қолданған кездегі электрлік жарақаттарды болдырмау үшін жерлендіру қолданылады. Жерлендіруші жабдықтың есебі жабдыққа сәйкес орналастырылған максималды қарсыласуына байланысты. Кернеуі 1000 В-тан жоғары электрқондырғыларында жерлендіру желісіндегі нейтралды қарсыласу жылдың барлық мезгілінде 0,5 Ом-нан көп болмауы керек, яғни

Rdop ≤ 0,5

Ом.

Табиғи жерлендіргіш болмағандықтан, қарсыласуы жасанды жерлендіргіш қолданылады. Үлестік есептік қарсыласуды анықтайық:

RI ≤ Rdop ≤ 0,5

ρ r = ρ ⋅φ

(5.4.1)

, мұндағы

ρ

ϕ

Ом

- жердің үлестік қарсыласуы, Ом·м,

- климаттық коэффициент арнайы анықтамалықтан қараймыз). Жер түрін анықтаймыз - қарсыласуы климаттық коэффициент

ϕ = 1,5

(климаттық зоналарға сәйкес ρ = 100

Ом·м, зонаға сәйкес

. Онда үлестік есептік қарсыласу болады:

ρ r = ρ ⋅ ϕ = 100 ⋅ 1,5 = 150

Ом·м.

(5.4.2)

Жерлендіру түрін және өлшемдерін таңдаймыз. Жасанды жерлендіргіш түтікшелі немесе стерженді ұзындығы

l=3

м және диаметрі

h = 0,8

Жерлендіргіштен жер бетіне дейінгі арақашықтықты есепте аламыз. Бірлік түтікшелі жерлендіргіштің қарсыласуын есептейміз: R0 =

73

d = 0,05

м.

м деп

ρ r  2l 1 4 H + l   ln + ln , 2π ⋅ l  d 2 4 H − l 


(5.4.3) H = h+

l 3 = 0,8 + = 2,3 2 2

мұндағы (м) – жер бетінен жерлендіргіш ортасына дейін. Жоғары көрсетілген мәліметтерді қолдана отырып, аламыз: R0 =

150  2 ⋅ 3 1 4 ⋅ 2,3 + 3  + ln  ln  = 40,795 2 ⋅ 3,14 ⋅ 3  0,05 2 4 ⋅ 2,3 − 3 

Ом.

Парарлельді бірлік қосылған жерлендіргіштердің саны: n=

R0 Rdop ⋅η

,

(5.4.4) η

мұндағы - топтық жерлендіргішті қолдану коэффициенті. Анықтамалық мәліметтерге сәйкес параллель қосылған бірлік жерлендіргіштердің саны екіден кем болмауы керек. Біз бірлік жерлендіруге есептегендіктен анықтамалық кестелерден Онда: n=

η =1

таңдаймыз.

40,795 = 81,59 ≈ 82 0,5 ⋅ 1

.

Қосылу сызығының ұзындығы: L = a (n − 1),

мұндағы

a=3

м - тік жерлендіргіштердің арасындағы арақашықтық. L = 3(82 − 1) = 243

Қарсыласу Rn =

Rn

(5.4.5)

м.

қосылысы сызығын есептейміз:

ρr 2L ln , 2π ⋅ L d ⋅ h 2

74


(5.4.6) мұндағы қабылдаймыз Онда:

d

-

b

енді қосылатын сызықтың эквивалентті диаметрі. Есепте

b = 15

см болғанда

d = 0,95b

.

150 2 ⋅ 243 2 Rn = ln = 1,357 2 ⋅ 3,14 ⋅ 243 0,95 ⋅ 0,15 ⋅ 0,8

Ом.

Барлық табылған мәліметтерге қарап қосылысу сызығын ескере отырып барлық жерлендіргіш қондырғыны есептей аламыз: R=

R0 R n , R0η n + Rn nη

(5.4.7)

R=

40,795 ⋅ 1,357 = 0,364 40,795 ⋅ 1 + 1,357 ⋅ 82 ⋅ 1

Ом.

Сонымен, жасанды топтық жерлендіргіштің мәні берілгеннен бірнеше төмен (0,5 Ом), бұл қауіпсіздікті арттырады. 5.5 Дірілді есептеу шаралары Дірілдің әсері адамның орталық нерв жүйесін ғана емес, жүректің қан тамырлары жүйесін, тірек – қимыл, сүйек – буын, аппараттарын қамтиды. Дірілдің екі түрі бар: 1. агрегаттардың, машиналардың жалпы дірілі; 2. жергілікті діріл. Дірілдің адам ағзасына әсер ету дәрежесі оның төменгі параметрлерімен сипатталады. Жылдамдығы, үдеуі, амплитуда мен жиіліктері. Бұл параметрлер төменгі формулалар арқылы есептелінеді: V = 2πfa,

(5.5.1)

W = (2πfa)2a.

(5.5.2)

мұндағы V – тербелістің жылдамдығы, мм/с; W – тербелістің үдеуі, мм/с2 a – амплитуда, мм; 75


f – тербелістің жиілігі; a,f – мөлшерлері приборлар арқылы өлшенеді. V = 2·3,14·0,43·1,12 = 3,02мм/с W = (2·3,14·0,43)2·1,12 = 8,17мм/с Дірілге қарсы шаралар: 1. еңбектің ұтымды режимін пайдалану; 2. өндірістегі дірілге қарсы кареткалар қою; 3. машиналармен оның орнатылған базасының арасында амортизациялық сүйеніштер қою; 4. конструкциялардың тығыз қатты қосындылары бар жерге төсеніштер қою.

6 Экономикалық бөлім 6.1 Жабдықты жобалаудың экономикалық негізі Жабдықты жобалау кезінде экономикалық есептеусіз қолданылатын шешім шығару мүмкін емес. Жабдықтың экономикалық тиімділігін анықтау үшін ол жабдықты өндіріс объектісі және пайдалану объектісі деп бағалау қажет. Салыстыру базасы негізінде отандық немесе шетелдік ең үздік сол технологиялық процесс бойынша дайындалған техниканы алады. Салыстырылатын жабдықтардың негізгі параметрлері өлшемдері бойынша сәйкес келуі керек. Тек қолданылатын аймағына байланысты бұл жабдықтардың негізгі өлшемдерінде айырмашылықтар болуы мүмкін. Жаңа жабдықты өндірілетін объект ретінде қарастырғанда оның дайындалу кезіндегі еңбексіңіргіштігі (жалпы және құрылысты), салыстырмалы материалсыйымдылығы (жалпы және құрылысты материалсыйымдылығы, материалды пайдалану коэффициенті), массасы (жалпы және салыстырмалы), өзіндік құны, жоба алды және жобалау 76


сатысында анықталады, сонымен қатар жабдықтардың бағасы бойынша (жоғарғы және төменгі шекті баға, лимитті баға) бойынша бағаланады. Жабдықты құрастыру кезіндегі жалпы еңбексыйымдылықты, кететін еңбек шығынының суммасын жоба алды сатысында анықтау өте қиын. Құрылысты еңбексыйымдылық әртүрлі технологиялық сатыдағы еңбек шығынының суммасы (балқыту, темір соғатын өнім, механикалық, термиялық өңдеуге, жинау және т.б.). Салыстырмалы еңбексыйымдылықты жабдықты жасауға кеткен жалпы еңбек шығыны суммасының белгіленген параметрге қатынасы. Әрине, бұл әдіс еңбек шығынын дәл анықтамайды, өйткені ол қосалқы жабдықтардың массасын және басқа факторлар ескермейді. Материалсыйымдылығы едәуір технологиялық процеске және жабдықтың массасына, оның конструкциясының ерекшелігіне байланысты. Жобаланып жатқан жабдықтың бағасын анықтау негізінде базалық жабдықтың берілген шамасы бойынша анықталады. Лимиттелген бағасы 80% тең, бұл жағдайда жобаланып жатқан жабдықтың экономикалық тиімділігі нөлге тең болады. Бұл – жобаланып жатқан жабдықтың ең үлкен мүмкіндік бағасы. Материалды пайдалану коэффициенті – жабдықты пайдалану кезіндегі жөндеуге кеткен еңбек шығыны көлемінің жалпы жабдықты құрастыруға кеткен еңбек шығынына қатынасына тең болады. Материалсыйымдылықты пайдалану коэффициенті – жөндеуге кететін ауыстырылатын жабдықтардың массасының жалпы жабдықтың массасына қатынасымен анықталады. Пайдалану кезіндегі жөндеусыйымдылық коэффициенті – жөндеуге кеткен сумманың жабдықтың жалпы суммасына қатынасы. Жабдықтың рентабельділігі жабдықтың шығаратын өнімі бағасының шығынға кететін бағаға қатынасымен анықталады (бірдей уақыт пен период аралығында). Барлық жағдайда рентабельділік жоғары болу керек. Есесін қайтару мезгілі жабдықтың пайдалану уақыты кезінде экономикалық тиімділігі жабдықтың жалпы бағасына тең болғанда болады. Мұнай және газ өндіретін өндірістерде кен орнын пайдалануға кететін шығындарды, сонымен қатар жабдықтар мен құралдардың пайдалануына кететін шығындардың барлығы мұнайдың өзіндік құнына жатады. Жаңа немесе базалық жабдықтың салыстырмалы өзіндік құны кей кезде конструкцияны өңдеу кезінде басталады, жиірек өндірістік сынауда және кәсіпшілікте жаңа конструкцияны енгізген кезде есептейді. Қолданылатын жабдықтың пайдалану нәтижелігі жобаның өзіндік құнымен және базалық жабдықтың нақты шығындарымен салыстырмалы болады. Экономикалық нәтижелік базалық және жобаланған жабдықтың өнімдерінің өзіндік құнының жылдық өнім көлемінің қатынасына тең болады. Көп жағдайда экономикалық нәтижелікті анықтағанда, күтілетін немесе жоспарлық нәтижеліктің өзгеруіне себеп болатын өзгерістерді есептейді. 77


Жабдықтарды конструкциялағанда бұл экономикалық көрсеткіштер барлық кезде қолданыла бермейді. 6.2 Экономикалық нәтижелікті анықтау Жаңа техниканың экономикалық нәтижелігінің ережелерін реттейтін негізгі құжат болып «Жаңа техниканы пайдаланғанда экономикалық нәтижелікті анықтау әдістемесі» есептеледі. Бұл әдістеме (методика) келесі үшін арналған: - ең жақсы жабдықтардың нұсқаларын таңдауды техника-экономикалық негіздеу (жабдықтар, машиналар, механизмдер, құралдар мен жабдықтар); - жаңа техниканы немесе рационалды ұсыныстарды экономикалық тиімділікпен анықтау; - жаңа техниканы ойлап тауып және рационалды ұсыныстарды енгізгендер үшін сыйақы мөлшерін анықтау. Жаңа техникаға халық шаруашылығында бірінші іске асырылатын ғылыми еңбектің нәтижелері мен қолданбалы зерттемелер, өндірісте қолданылатын технологиялық процестерді жетілдіру, өндірісте еңбекті ұйымдастыру тәсілдері, осы тәсілдердің нәтижесінде техника-экономикалық көрсеткіштердің өсуін және де шаруашылықты, басқа да әлеуметтік сұрақтарды шешеді. Экономикалық нәтижелікті дұрыс анықтау үшін, ең алдымен күтетін нәтиже мен жоспарлау нәтижесінің шығындарын салыстыру арқылы анықталады. Бұл кезде «әсер» мен «нәтижелік» түсініктерін айыру қажет. Әсер деп соңғы өндірістік нәтижені, яғни өндірістік еңбекті жоғарылату және т. б. Нәтижелік – бұл әсердің барлық шығындарға қатынасымен анықталады. Сондықтан нәтижелік – салыстырмалы өлшем. Қаржы көрсеткіштері экономикалық нәтижелікті есептеу үшін және бір дана өнімге салынған капиталды салымдар мен салыстырмалы салымдар, пайдалану шығындары, бір дананың өзіндік құны негіз болады. Капиталды салымдар жаңа құрылыс орнына кететін барлық шығындарды, және де оларды кеңейтуге, негізгі қорларды қайта құру және жаңарту (модернизация). Салыстырмалы капиталды салымдарды өнімнің бір данасына кеткен капиталды шығындар. Пайдалану шығындарына жалақыны есептеу мен төлеу, жанармай, электр энергиясы, қосалқы материалдар, амортизациялық және төлемдер жатады. Экономикалық нәтижелік әрқашан сапалы және натуралды көрсеткіштермен толықтырылуы керек. Натуралды көрсеткіштер санына еңбек өнімділігі, негізгі қорды пайдалану дәрежесі, сенімділігі, өнімнің сапасы, жанармай шығыны, электр энергиясы шығыны жатады.

78


Экономикалық нәтижеліктің негізгі көрсеткішіне жылдық экономикалық әсер жатады, яғни бұл базалық және жаңа техника бойынша жоғарыда көрсетілген шығындардың салыстырмалы көрсеткіші. Есептеуге берілгендер: Базалық тербелмелі-станоктың бағасы, Ск1 – 6000000 тенге. Жобалық тербелмелі-станоктың бағасы, Ск2 – 6500000 тенге. Базалық қондырғының жылдық жөндеу саны, nрем1 – 3,0. Жобалық қондырғының жылдық жөндеу саны, nрем2 – 1,0. Базалық қондырғыны жөндеу құны, Срем1 – 800 000 тенге. Жобалық қондырғыны жөндеу құны, Срем2 – 900 000 тенге. 6.3 Экономикалық тиімділікті есептеу Қондырғыны жетілдіргеннен кейін капиталдық шығындар, жөндеуге шығындар және жетілдіруден кейін жылдық жөндеу саны өзгереді. Базалық және жетілдірілген қондырғылар шығындардың айырымы өткізілген шараның экономикалық тиімділігінің критериі болып табылады. Есеп айырысу кезеңiне тең қабылданатын қондырғының қызмет мерзiмiн аламыз: tсл = 8 жыл. Есептеулерді формула бойынша шығарып алуға болады: ΔЗ = З1 – З2

(6.3.1)

мұндағы З1, З2 – базалық және жетілдірілген қондырғының шығындары: З1, 2 = (Зк + Зрем – А)×a

(6.3.2)

мұндағы a – уақыттың факторын есепке алатын дисконттау коэффициентi; Зк – капиталдық шығындар (тек қана алғашқы жылғы); Зрем – жөндеуге шығындар. Уақыттың факторын есепке алатын дисконттау коэффициентi: α=

1 (1 + E) t

мұндағы Е – қайта қаржыландыру мөлшерлемесі (Е = 12%). Капиталдық шығындар (тек қана алғашқы жылғы): Зк 1, 2 = С1, 2 79

(6.3.3)


Жөндеуге шығындар: Зрем 1, 2 = n1, 2 × Cрем 1, 2

(6.3.4)

мұндағы n1, 2 – қондырғылар әрқайсыларының жылдық жөндеу саны; Срем 1, 2 – қондырғылар әрқайсыларының бiр жөндеуiнің құны. А – амортизациялық жарнаулар: А=

Ск t сл

;

(6.3.5)

Есептеуге әдiстеменi қарап шығып тiкелей кiрiсемiз. Базалық қондырғының шығындарын есептеу (З1). Базалық қондырғының шығындары (6.3.2) формулаға сәйкес алғашқы жылы келесіге тең болады: З1 = (Зк1 + Зрем1 – А1)× a1 Базалық вариант үшін капиталдық шығындар: Зк1 = 6 000 000 теңге. Жылдық жөндеу шығындары (6.3.4) формуласы бойынша: Зрем1 = 3 × 800 000 = 2400 000 теңге. Базалық вариант үшін формуласымен есептейміз:

амортизациялық

жарнауларды

1

А = 6000000/8=750000 теңге. Алғашқы жыл үшiн дисконттау коэффициентi: α=

1 = 0,893. (1 + 0,12)1

Сонымен, базалық вариант үшін алғашқы жылдық шығындар: З1.1 = (Зк1 + Зрем1 – А1)×a1 = (6000000 + 2400000 – 750000)×0,893 = =6831450 теңге. 80

(6.3.5)


Шығындардағы келесi жетi жылдар үшiн капиталдық салым болмайды: З1.t = (Зрем1.t – А1)× at Қызметтiң барлық мерзiмiне шығындарды және дисконттау коэффициентерін есептеймiз және нәтижелерін 6.3.1- кестесіне енгіземіз. 6.3.1-кесте - Дисконттау коэффициентерінің нәтижелері және қызметтiң барлық мерзiмiне шығындары Жыл, t Дисконттау коэф., at, % 1 0,893 2 0,797 3 0,712 4 0,636 5 0,567 6 0,507 7 0,452

Шығындар, З1.t, теңге. 6 831 450 1 315 050 1 174 800 1 049 400 935 550 836 550 745 800

Барлығы: З1 = 12 888 600 теңге. Жетілдірілген қондырғының шығындарын есептеу(З2). Жетілдірілген қондырғының шығындары (6.3.2) формулаға сәйкес алғашқы жылы тең болады: З2 = (Зк2 + Зрем2 – А2)× a2. Жетілдірілген вариант үшін капиталдық шығындар: Зк2 = 6500000 теңге. Жылдық жөндеу шығындары: Зрем2 = 1 × 900000 = 900000 теңге. Жетілдірілген вариант үшін амортизациялық жарнаулар: 1

А = 6500000/8=812500теңге. Дисконттау коэффициенттерi негiзгi варианттағыдай болады. Сонымен, жетілдірілген вариант үшін алғашқы жылдық шығындар: 81


З2 = (6500000 +900 000 – 812500)×0,893 = 5 882 638 теңге. Шығындардағы келесi жетi жылдар үшiн капиталдық салым болмайды: З2.t = (Зрем2.t – А2)× at Қызметтiң барлық мерзiмiне шығындарды және дисконттау коэффициентерін есептеймiз және нәтижелерін 6.3.2 кестесіне басамыз. 6.3.2-кесте - Дисконттау коэффициентерінің нәтижелері және қызметтiң барлық мерзiмiне шығындары Жыл, t Дисконттау коэф., at, % 1 0,893 2 0,797 3 0,712 4 0,636 5 0,567 6 0,507 7 0,452

Шығындар, З2.t, теңге. 5 882 638 69 738 62 300 55 650 49 613 44 363 39 550

Барлығы: З2 = 6203852теңге. Сонымен, (6.3.1) формулаға сәйкес, 8 жыл бойы қолданудың шығындар айырымы келесіге тең: ΔЗ = З1 – З2 = 12 888 600 – 6203852= 6684748. Электрэнергиясына шығындар (бізде сол қозғалтқыш қалады, сондықтан тұтынатын электрэнергиясы сол 2 жағдайлы болады): Зэн = 36МЭ/(уд  cos)+0,98NycтТэф,

(6.3.6)

мұндағы МЭ = 9,5 кВт - электрқозғалтқыштың номиналды қуаты; уд = 0,92 - электрқозғалтқыштың ПӘК-і; cos = 0,95 - желідегі қуаттың жоғалу коэффициенті; Nycт = 11 кВт - электрқозғалтқыштың орнатылған қуаты; Тэф = 8500 сағат - жабдық жұмысының жылдық әсерлі фонды; Зэн1 = Зэн2 = 36·9,5/(0,90,95)+0,98118500 = 92030000 теңге. Жабдыққа қызмет көрсетуге шығындар Зобс = ТэфЧстKобс(1+Кд), 82

(6.3.7)


мұндағы Чст = 400 теңге - қызмет көрсетушінің сағаттық тарифтік құны; Кобс1 = 4 ад/маш; Кобс2 = ад/маш; К д = 0,48 - қосымша жұмыс айлықты ескеретін коэффициент (әлеуметтік сақтандыруға, сыйақыға, еңбек қорғауға және т.б.); 3обс.1 = 85004004(1+0,48) = 20128000 теңге; 3обс.2 = 85004002(1+0,48) = 10064000 теңге. Қосымша материалдарға шығын 3вc.м = mЦнТэф ,

(6.3.8)

мұндағы m - қосымша материалдың шығын нормасы, кг/ч; Цн - материалдың біреуінің бағасы, теңге/кг; m1 = 5 кг/сағ май; Цнб = 1500 теңге; m2 = 8 кг/сағ май; Цнб = 800 теңге. Звс.м.1 = 515008500 = 63750000 теңге; Звс.м.2 = 88008500 = 54400000 теңге.

6.3.3-кесте - Жабдықты пайдалану шарттарындағы пайдалану және келтірілген шығындар, теңгемен Статья Жабдыққа Амортизациялық салымдар Электрэнергиясына шығын Жабдыққа қызмет көрсетуге шығын Қосымша материалдарға шығын Жөндеуге шығын Аспаптарға шығын Бірлескен күрделі салымдарға

Белгіленуі Аналог Зам 450000

Жоба

Ауытқу

600000

150000

Зэн

92030000

92030000

100000

Зобс

20128000

10064000

10064000

Звс.м

63750000

54400000

9350000

Зр Зи Зам.с

2400000 21032 180975

900000 26029 180070

150000 4997 905

83


амортизация Падаланулық шығындар (сумма 1-8) Келтірілген шығындар

U'

176881364,5 157528818 16112546

Зэкс

177495614,5 149123718 28371896,5

Базалық және жобалық қондырғыларды салыстыра отырып 1 жылда шығынды 835594 теңгеге үнемдейміз .

ҚОРЫТЫНДЫ Штангілі ұңғымалы сораптардық қондырғы жетегін жетілдіру базалық жетекпен салыстыру бойынша жүрізіліп және техникалық артықшылықтар қатары орын алды. Алдымен техникалық бөлімде көрсетілген жетектің параметрлерін ескеріп, қай жерде жақсартуды жүргізуге болатынды анықтадым. Осы параметрлерді есептеу бөлімінде толықтай есептеп, сан жүзінде көрсеткіштерді алдым. Яғни жетек құрылымында әлі де жақсартуды жүрізуге болатынды түсініп, штангілі ұңғымалы сораптық қондырғы жетегіндегі противовестің конструкциясын жетілдіріп, кривошиптегі айналу моментін арттырдым. Соның арқасында электрқозғалтқыш жетегіне жүктемелерді теңестіреді, нәтижесінде ұсынылып отырған тербелмелі84


станоктың конструкциясын пайдалану кезінде қуат шығынын азайтады, экономиялығы артады. Жетек келесі талаптарға жауап береді: пайдалануда қауіпсіз, қызмет көрсетуде және жөндеуде қолайлы. Осы дипломдық жобада, мен өзіме қойылған талаптарды орындадым деп есептеймін. Сондай-ақ штангалы ұңғымалы сораптық қондырғы жетегінің конструкциясына жетілдіру жасадым деген қорытындыға келдім.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 1.

Чичеров Л.Г. Нефте-промысловые машины и механизмы. - М.: Недра,

1983. Бочарников В.Ф. Справочник мастера по ремонту нефтегазового технологического оборудования. Том 2. – М.: Инфра-Инженерия, 2008. 3. Снарев А.И. Расчеты машин и оборудования для добычи нефти и газа. Самара.: Самар. гос. техн. ун-т., 1995. 4. Б.А.Мырзахметов. Проектирование штанговых скважинных насосных установок. Учеб. пособие. -Алматы: КазНТУ, 2008. 5. Юрчук А.М. Расчеты в добыче нефти. – М.: Недра, 1974. 6. Г.В.Молчанов, А.Г.Молчанов. Машины и оборудование для добычи нефти и газа. - М.: Недра, 1984. 2.

85


К.С.Аливердизаде. Приводы штангового глубинного насоса. - М.: Недра, 1973. 8. Е. И. Бухаленко. Нефтепромысловое оборудование. Справочник. - М.: Недра, 1983. 9. Махмудов С.А. Монтаж, эксплуатация и ремонтскважинных штанговых насосных установок. – М.: Недра, 1987. 10. Б.Б.Круман. Глубинные насосные штанги. - М.: Недра, 1983. 11. Аливердизаде К.К. Балансирные индивидуальные приводы глубиннонасосной установки. - Баку: Азнефтешдат, 1951. 12. Чичеров Л.Г., Молчанов Г.В., Рабинович А.М. и др. Расчет и конструирование нефтепромыслового оборудования. - М.: Недра, 1987г. 13. Адонин А.Н. Добыча нефти штанговыми насосами. - М: Недра, 1979. 14. Протасов В.Н, Султанов Б.З, Кривенков С.В. Эксплуатация оборудования для бурения и нефтегазодобычи. - М.: Недра, 2006. 15. Егоров В.И. Экономика нефтегазодобывающей промышленности- М: Недра, 1970. 16. Привод насосов штанговых ПНШ 60-2,1-25-02.01. Каталог. Ижнефтемаш. 17. Оркин К.Г., Юрчук А.М. Расчеты в технологии и технике добычи нефти. – М.: Недра, 1967. 18. Справочная книга по добыче нефти. Под редакцией Ш.К. Гиматуддинова, М.: Недра, 1974. 19. Бухаленко Е. И., Ибрагимов Э. С., Курбанов Н. Г. Справочник по нефтепромысловому оборудованию. –М.: Недра, 1983. 20. Бухаленко Е. И., Бухаленко В. Е. Оборудование и инструмент для ремонта скважин: Учеб. для учащихся профтехобразования и рабочих на производстве. – М.: Недра, 1991. 7.

86

Abildaeva  
Abildaeva  
Advertisement