Page 1

De waardigheid is niet onaantastbaar Waarom terrorisme bepalend is voor de democratie

Heeft u het ‘bondskanseliersduel’ gezien dat op alle zenders het hoogtepunt van de verkiezingsstrijd werd genoemd? Stefan Raab vroeg daar Peer Steinbrück keer op keer of de kanselier haar ambtseed niet schond, omdat ze te weinig zou ondernemen tegen de afluisterpraktijken van de nsa. Verzuimde ze haar plicht jegens de Duitse bevolking? Steinbrücks antwoord bleef bijzonder vaag: ‘Mevrouw Merkel moet haar ambtseed naleven.’ Het was goed dat deze vraag gesteld werd: ze raakt immers aan een fundamenteel probleem, namelijk schending van het recht door onze eigen regeringen. Onze vrijheid wordt in naam van de veiligheid opgeofferd. Maar we leven in een democratie, we kunnen dat veranderen. De vraag is echter of we dat ook willen. In de nacht van 2 mei 2011 schoten Amerikaanse soldaten de terrorist Osama Bin Laden dood. Dat gebeurde op bevel van de president van de Verenigde Staten. Toen de dood van de terrorist werd bekendgemaakt, barstte in Amerika gejubel uit, in New York dansten de mensen op straat. Barack 7


Obama verkondigde trots: ‘Het recht heeft zijn beloop gekregen.’ Niet lang daarna zei de Duitse bondskanselier: ‘Ik ben blij dat het gelukt is Bin Laden te doden.’ En opdat we ons maar niet over Merkels blijdschap zouden verbazen, verklaarde Volker Kauder dat de bondskanselier op een volkomen christelijke manier blij was: ‘Voor mij als christen bestaat het kwaad in de wereld. Osama was het kwaad. En als christen mag je blij zijn als er minder kwaad op wereld is.’ Maar misschien is het toch niet zo eenvoudig. Mag een enkele man of een regering werkelijk als aanklager, verdediger en rechter in één persoon beslissen wie leeft en wie sterft? Er werden een heleboel pogingen gedaan om het te rechtvaardigen, maar die werden door de meeste volkenrechtjuristen verworpen. En als we het nader beschouwen, geven alle wetten en volkenrechtelijke bepalingen die we tegen onze behoefte aan wraak opgesteld hebben, uitdrukking aan iets anders, aan iets wat erachter staat en groter is. Op 5 juli 1884 kwam de Mignonette, een klein Engels vrachtschip, in een storm terecht. Het schip dreef af naar open zee. Ongeveer 1600 mijl voor Kaap de Goede Hoop kapseisde het en zonk. De bemanning bestond uit vier personen: de kapitein, twee sterke matrozen en een zeventienjarige magere scheepsjongen. Ze konden zich redden met een sloep. Toen de zee weer was bedaard, controleer8


den ze hun voorraden. Het zag er niet goed uit: aan boord waren slechts twee blikken wortelen. Daar kwamen ze de eerste drie dagen mee door. Op de vierde dag vingen ze een kleine schildpad, ze aten er twaalf dagen van. Water was er niet, heel soms konden ze een paar druppels regen met hun jassen opvangen. Op de achttiende dag na de storm – ze hadden inmiddels zeven dagen niets gegeten en vijf dagen niets gedronken – stelde de kapitein voor iemand uit hun groep te doden om de anderen te redden. Drie dagen later kreeg de kapitein het idee lootjes te trekken, wie verloor zou gedood worden. Maar toen schoot hem te binnen dat zíj familie hadden; de jongen was maar een weeskind. Ze verwierpen het idee van de lootjes weer. De kapitein was van mening dat het beter was de jongen gewoon te doden. De volgende ochtend – er was nog steeds geen zicht op redding – ging de kapitein naar de jongen. Hij lag half gek van dorst in de hoek van de boot, hij had zeewater gedronken, zijn lichaam was uitgedroogd. Het was evident dat hij de komende uren zou sterven. De kapitein zei tegen hem dat zijn tijd was gekomen. Toen stak hij een mes in zijn hals. De daaropvolgende dagen aten de zeelui delen van het lichaam van de jongen en dronken zijn bloed. Op de tweede dag na de daad werd de sloep door de passagiers van een langsvarend schip ontdekt. De drie overlevenden werden gered en naar Engeland gebracht. Elke krant in het land en bij9


na alle kranten in Europa brachten het verhaal. Er stonden tekeningen van de verschrikkelijke gebeurtenissen op de voorpagina, alle details werden de lezers voorgeschoteld. De stemming onder de bevolking was vóór de zeelui, ze hadden al genoeg meegemaakt. Het Openbaar Ministerie liet ze toch arresteren en berechten. Een van de beide matrozen had zich als getuige ter beschikking gesteld, hijzelf werd niet aangeklaagd. De zaak ging de geschiedenis van het recht in als ‘De koningin versus Dudley en Stephens’, dat waren de namen van de twee zeelui. De enige vraag van het proces luidde: mochten de zeelui de scheepsjongen doden om hun eigen leven te redden? Drie levens tegen een. De rechtbank moest beoordelen of een dergelijke redding toegestaan is. Ik vermoed dat de meeste mensen bij vrijspraak een slecht gevoel zouden hebben. Maar stelt u zich eens andere aantallen voor. Wat als door de dood van de jongen niet drie, maar driehonderd zeelieden het overleefd hadden? Verandert er iets als het er 30 000 of 300 000 zouden zijn geweest? Is het in feite een kwestie van aantal? Het is geen theoretisch, maar een zeer actueel probleem: stelt u zich voor dat op het vliegveld Keulen/Bonn een vliegtuig is opgestegen. Een man verschaft zich toegang tot de cockpit, hij vermoordt de piloot en copiloot. De man deelt over de radio mee dat hij met de volgetankte machine naar Berlijn vliegt en het op de 10


Potsdamer Platz laat neerstorten. Vier onderscheppingsjagers van het leger zijn opgestegen. Ze vliegen vlak naast de ontvoerde machine. De bondskanselier is geëvacueerd. Laat de bondsregering het vliegtuig neerschieten dan redt ze duizenden onschuldige mensen. Ze heeft de passagierslijst opgevraagd. 164 inzittenden, zakenmensen op weg naar Berlijn, twee zwangere vrouwen, zes kinderen, een hond. De regering moet beslissen: wat betekent 164 tegenover duizenden? En als het vliegtuig neerstort, zouden de inzittenden evengoed maar een paar minuten tot hun wisse dood hebben. Wat zou u zelf doen? Onze grondwet begint met de zin: ‘De waardigheid van de mens is onaantastbaar.’ Dat klopt natuurlijk niet, want de waardigheid wordt voortdurend aangetast. Er zou moeten staan dat de waarde niet aangetast mág worden. De zin staat niet toevallig aan het begin van onze grondwet. Het is haar belangrijkste uitspraak. Dit eerste artikel bezit een ‘eeuwigheidsgarantie’, dat wil zeggen, het kan niet veranderd worden zolang de grondwet van kracht is. Maar wat houdt deze waardigheid waarover ook de politici het graag hebben eigenlijk in? Het federaal constitutioneel gerechtshof zegt dat waardigheid betekent dat een mens nooit tot louter object zou mogen worden gemaakt van het handelen van de staat. Maar wat moet ik me daarbij voorstellen: ‘een louter object van het handelen van de staat’? 11


De idee komt van Kant. De mens, zei Kant, kan zijn eigen morele wetten opstellen en ernaar handelen, dat onderscheidt hem van alle andere wezens. Hij kent de wereld, hij kan over zichzelf nadenken. Daarom is hij subject en niet, zoals een dier of een steen, louter object. Kant noemt hem, de met rede begiftigde mens, ‘persoon’, het enige wezen dat waardigheid verdient. Schopenhauer verweet Kant dat hij het begrip niet voldoende had gedefinieerd. Helemaal ongelijk had hij daarmee niet: waarom een wezen dat zich bewust is van zichzelf, ‘persoon’ zou zijn en alle andere levende wezens niet, legt Kant niet uit. Ik denk dat hij geen nadere onderbouwing nodig had. Want of we willen of niet: ons hele denken is diepgaand en op elk gebied beïnvloed door het christendom. Daarnaast is het totaal onbelangrijk of we in een god geloven of niet. Het nieuwe van deze religie was niet het scheppen van een nieuwe god. Het nieuwe was het compromisloze respect voor de medemens. Onze filosofie, onze kunst, onze cultuur zijn zonder dit respect niet voor te stellen. Het respect voor de andere mens betekent niets anders dan dat we een subject van hem maken. De grondwet gaat daarom ook verder dan Kant deed: bij Kant kunnen alleen met rede begiftigde mensen personen zijn – een kind of een geestelijk gehandicapte valt daar niet onder. Voor de grondwet is het daarentegen voldoende als een mens een mens is. Alleen al daar12


door is hij subject en bezit hij waardigheid. Als er nu over een mens beslist wordt, zonder dat hij daar invloed op kan uitoefenen, als er dus over zijn hoofd heen beslist wordt, wordt hij object. En daarmee is duidelijk dat voor de staat het ene leven nooit kan opwegen tegen dat van een ander leven. Niemand kan waardevoller zijn dan een ander, eenvoudigweg omdat mensen geen voorwerpen zijn. En dat geldt ook voor grote aantallen. Is dat alleen maar een opvatting van professoren en filosofen? Een eis van de constitutionele rechters, die ver weg van de beslommeringen van ons normale leven beslissen? Nee, integendeel: stelt u zich eens voor wat er zou gebeuren als we het ene leven tegen het andere mochten laten opwegen. Drie patiënten zijn doodziek. De eerste mist een nier, het hart van de tweede zal binnen de kortste keren blijven stilstaan, de derde heeft zoveel bloed verloren dat ook hij zal sterven. Een volledig gezonde man, afgezien van een verkoudheid, zit in de wachtkamer een krant te lezen. Als de arts het ene leven tegen het andere laat opwegen, moet hij de gezonde man leegroven om de andere drie te redden. Gewoon: een tegen drie. In zo’n wereld zou het nog gevaarlijker zijn naar een arts te gaan dan het nu al is. ‘In het echte leven’, in het geval van de vliegtuigkaping, twijfelen we toch of de afweging van de grondwet juist is. Als het echt niet anders kan, mogen en moeten we de man doden die op het punt 13


staat een bom tot ontploffing te brengen. Niemand die ook maar een beetje verstand heeft, zal dat betwisten. Maar we mogen nooit een onschuldige opofferen om zelf te overleven, we kunnen levens niet tegen elkaar afwegen – ook al is dat andere leven ‘maar’ een magere, halfdode scheepsjongen of zijn het ‘maar’ 164 passagiers in een vliegtuig. De rechter in de zaak ‘De koningin versus Dudley en Stephens’ vatte het als volgt samen: ‘Hoe vreselijk de verleiding ook was, hoe vreselijk het lijden (van de zeelui) [...] maar hoe moet de waarde van levens vergeleken worden?’ En verderop: ‘Moet het kracht zijn of intelligentie of iets anders? [...] In dit geval werd het zwakste, het jongste, het weerlooste leven gekozen. Was het beter hém te doden dan een van de volwassen mannen? Het antwoord moet luiden: “Nee.”’ Regeringen zijn al lange tijd bezig deze grondbeginselen in twijfel te trekken. Met constructies die steeds ingewikkelder worden, probeert men vandaag de dag deze volkomen heldere uitspraak over de gelijkwaardigheid van de mensen te omzeilen. Er zijn talrijke voorbeelden: Barack Obama verklaarde vlak na zijn ambtsaanvaarding dat de vs de strijd tegen geweld en terrorisme blijven voortzetten, maar op een manier ‘die onze waarden en onze idealen eerbiedigt’. Hij zei dat hij het kamp in Guantanamo Bay zou sluiten, en kreeg de Nobelprijs. Eindelijk leek Amerika – dit gedurende de laatste eeuw zo 14


schitterende land, dat garant stond voor vrijheid, fairheid en fatsoen in de wereld – weer na te denken over zijn idealen. Het was een mooi moment. Die verklaring van de president is nu vier jaar geleden. Sindsdien worden in Guantanamo Bay nog steeds rechteloze mensen vastgehouden, vernederd en gemarteld. Ook in de Bondsrepubliek bestaat al jaren zo’n beweging. De rechtsgeleerde Günther Jakobs maakte in een artikel in 1985 voor het eerst een onderscheid tussen strafrecht voor burgers en strafrecht voor de vijand. Hij beriep zich daarbij op de verdragstheorie van Thomas Hobbes: een mens die de gemeenschap verlaat, begeeft zich in een wetteloze natuurtoestand en wordt een vijand. En als vijand moet hij bevochten worden. Terroristen, die de staat en de grondwet zelf aanvallen, zijn daarna vogelvrij, ze worden rechtelozen. Volgens deze theorie mogen ze gemarteld of gedood worden als ze onze samenleving willen vernietigen – een kamp zoals Guantanamo Bay zou ook in Duitsland legaal zijn. Het is niet louter een abstracte discussie – ze wordt verbitterd gevoerd, en er zijn serieuze mensen die wel wat voelen voor zo’n strafrecht voor de vijand. Na 11 september 2001 vroeg Jakobs of de verplichtingen die de rechtstaat tegenover zijn burgers aangaat, tegenover terroristen misschien niet ‘ronduit misplaatst’ zijn. Maar terwijl Jakobs alleen terroristen en maffia15


leden volgens dit strafrecht voor de vijand wilde bestrijden, werd bij de kwestie Magnus Gäfgen bediscussieerd of buitengewoon afschuwelijke misdaden niet ook door martelingen opgehelderd mogen worden – althans als een ander leven daardoor misschien kan worden gered. Het woord ‘reddingsmarteling’ deed de ronde. Bij Gäfgen ging het niet om een terrorist, noch om een maffioso. Veel mensen waren en zijn toch onmiddellijk bereid hem de menselijke waardigheid te ontzeggen. Zelfs de toenmalige voorzitter van de Duitse bond van rechters sloot marteling niet uit, en er waren hoogleraren die daarmee instemden. Misschien denkt u dat op zijn minst de burgerlijke politici in dit land te verstandig zijn om grondrechten vanwege een terroristisch gevaar daadwerkelijk te beperken. Het tegendeel is het geval. Pas in 2007 stemden cdu, csu en spd voor het gedurende zes maanden bewaren van telefoon- en internetverkeer ten behoeve van terreur- en criminaliteitsbestrijding. Iedere burger kon daarmee in de gaten worden gehouden. De wet volgde op de aanslagen in Madrid en Londen; alleen op die manier was de strijd tegen terreur te winnen. Later stelde de federale recherche vast dat opheldering door het bewaren van telefoon- en internetverkeer in het gunstigste geval met 0,006 procent verhoogd werd. Zo weinig was er dus voor nodig om onze grondrechten te schenden. Het is onwaarschijnlijk 16


dat de aantallen bij de nsa wezenlijk hoger zijn. Het federaal constitutioneel gerechtshof maakte de wet weer ongedaan. En de politici? Ze traden niet af, ze verontschuldigden zich niet, ze schaamden zich niet eens. De aanhangers van het strafrecht voor de vijand, de agent die met marteling dreigt, Barack Obama met zijn moordbevel en Angela Merkel met haar vreugde – ze vergissen zich allemaal. Met de rechten van de mens is het namelijk als met vriendschap. Die stelt niets voor als ze niet ook en juist in donkere, in zware tijden overeind wordt gehouden. Onze opvatting dat onze regeringen nooit bewust een wetsovertreding mogen begaan, met andere woorden: de grondslag van onze grondwet, wordt nu voortdurend geschonden: oorlogsdrones doden burgers, terroristen worden gemarteld en rechteloos gemaakt, onze e-mails en sms-berichten worden door geheime diensten gelezen, omdat we onder algemene verdenking staan. Dat alles gaat weliswaar niet van onze regering uit, en het recht eist van niemand iets wat hij niet kan volbrengen. Natuurlijk kan onze bondskanselier Guantanamo Bay niet sluiten of de nsa afschaffen – haar eed heeft ze dus niet geschonden. Maar dat alleen is niet voldoende, de taak van de regering gaat veel verder. Als politici niet meer alles doen om de grondwet te beschermen, als ze rechtsschending door vreemde mogendheden ondersteunen en als die hen soms 17


zelfs blij maakt, roept dat vragen op over onszelf. De westerse wereld, haar vrijheid en haar vanzelfsprekendheid, wordt niet afgemeten aan tol, belastingverhoging of ziektekostenverzekering – ze wordt afgemeten aan de omgang met het recht. De oude Engelse rechter veroordeelde de zeelui wegens moord tot de dood, maar stelde gratie voor. Na zes maanden werden ze door de Kroon weer op vrije voeten gesteld. In de motivering van het vonnis staan grandioze zinnen, waar we ons vandaag de dag – 130 jaar later – nog aan zouden moeten houden: ‘We worden er vaak toe gedwongen standaarden op te stellen waar we ons zelf niet aan kunnen houden, en regels vast te leggen waaraan we niet zelf kunnen voldoen [...] Het is onnodig op het verschrikkelijke gevaar te wijzen dat het opgeven van deze grondbeginselen betekent.’

18


Begrijpt u het allemaal nog? Vragen aan de werkelijkheid

Begrijpt u de kwestie met de euro? Zullen de Grieken uit de Monetaire Unie stappen? Is het beter als wij eruit stappen? Was de euro misschien een vergissing? Wie heeft dat allemaal bedacht? Wat doen vandaag de dag de heer Verheugen en zijn uitbreidingscommissariaat? Zijn er plannen voor een verkleiningscommissariaat? Zijn verdragen die we niet kunnen opzeggen wel effectief? Verontrust het begrip ‘efficiënt Europees bankentoezicht’ u? Is het toeval dat mevrouw Merkel belangrijke beslissingen graag tussen de ene voetbalwedstrijd en de andere meedeelt? Droeg ze in Berlijn de blauwe blazer vanwege Europa? Wat trekt de kanselier aan in het district Uckermark? Drukken landschappen werkelijk een stempel op mensen? Zijn er ook in andere landen zoveel windturbines? Heeft u bovendien al gemerkt dat u nog maar vier regels van een artikel over Europa leest? Denkt u dat mevrouw Merkel bang is voor de afzetmarkten? Is de Duitse beursindex goed of slecht, of zijn deze begrippen hier totaal misplaatst? Is het verstandig nu persoonlijke schulden te maken? Vindt 19


u het woord ‘euro’ afschuwelijk? Klinkt het woord ‘soberheidspact’ beter volgens u? Vindt u het vervelend als er gezegd wordt dat het soberheidspact Europa onomkeerbaar maakt? Heeft u vertrouwen in het woord ‘onomkeerbaar’? Waarom moeten alle Europese staatshoofden bij elke top op een foto? Wordt erom gestreden wie vooraan mag staan? Gaat het dan om de grootte van de politicus of om de grootte van het land? Heeft de driehoek die mevrouw Merkel met haar handen vormt iets te betekenen? Kent u nog iemand die zoiets doet? Wordt erover nagedacht of de Chinezen tot de eu toetreden? Kunnen ze Europa kopen? Worden ratingbureaus ook naar beneden bijgesteld? Denkt u dat het zinvol is als de Bondsrepubliek de bureaus zou overnemen? Zou u graag met Helmut Schmidt een sigaretje roken? Zegt mevrouw Merkel nu vaker afspraken af, omdat ze in d’r eentje wil nadenken? Legt meneer Steinbrück de kwestie met de euro uit aan de heren Gabriel en Steinmeier? Of durven de heren dat niet te vragen? Denkt u dat volksvertegenwoordigers alles lezen waarover ze stemmen? Stuurt mevrouw Merkel haar man af en toe een sms’je dat er nog melk gekocht moet worden? Is het in de politiek zinvol om van fouten te leren? Kunt u in hotelkamers ook steeds minder vaak overweg met de afstandsbediening van de televisie? Zou het u de20


primeren als een politicus zich openlijk zou schamen? Waarom kost een onderneming die een app aanbiedt om foto’s mee te bewerken een miljard dollar? Houdt u van onroerendgoedzeepbellen? Is het goed dat de begroting van Duitsland 313 miljard euro bedraagt en dat de verplichtingen van Duitsland tegenover Europa rond de 310 miljard liggen? Heeft u weleens met de gedachte gespeeld uw bagage onbeheerd te laten staan op het vliegveld? Klopt het dat meneer Schäuble als kind al de oppervlakte van een octogoon uit het hoofd kon uitrekenen? Acht u het mogelijk dat er een burgeroorlog komt? Zou u zich prettiger voelen als er een open haard in uw huis was? Heeft u stiekem voorraden ingeslagen? Waarom bestaat er een ‘ambtenarenpool’, en wat is dat precies? Heeft u de indruk dat de bondskanselarij in Berlijn te groot is? Maakt het u onzeker dat meneer Rösler er zo jong uitziet? Of kan het u niets schelen? Bevalt Rome u nu beter dan voor de invoering van de euro? Vindt u het plezierig dat u zonder problemen kunt beoordelen of een heel brood in Maastricht te duur is? Kunt u tegenwoordig goed uit de voeten in een Portugese supermarkt? Zou u graag een Zwitser willen zijn? Heeft het u verbaasd dat een Griekse onderneming toonaangevend is in de fabricage van accu’s voor onderzeeërs? Weet u wat de gouden stan21


daard was? Denkt u er met weemoed aan terug? Wilt u graag begrijpen wat eurobonds zijn? Heeft u zich weleens afgevraagd wie zulke begrippen bedenkt? Wat vindt u van de rechtsvorm van het esm? Heeft u er weleens over nagedacht of het goed is dat Spaanse banken belastinggeld krijgen? Bent u tot een conclusie gekomen? Hoe weten politici wat het federaal constitutioneel gerechtshof voor besluit zal nemen? En waarom dienen andere politici dan toch een klacht in? Zijn we op volle zee en voor de rechtbank daadwerkelijk in Gods hand? Heeft dat iets met het higgsboson te maken? Bent u blij dat er institutionele investeerders zijn? Is het waar dat de mensheid insolvent is omdat ze meer dan 50 000 miljard dollar aan schulden heeft? Weet u bij wie de mensheid die schulden heeft? Kunt u uitleggen wat schuldsanering betekent? Weet u heel zeker dat het niets met de gulden snede te maken heeft? Is het voor degene die snijdt pijnlijker dan voor degene die gesneden wordt? Zijn alle Noren rijk? Waren de balansen van de Grieken vervalst? Is het belangrijk of Homerus een persoon was of een groep? Welke associaties hebt u bij de begrippen ‘libor’ en ‘Eurobor’? Of bent u ervan overtuigd dat het ‘Euribor’ is? Kunnen we iemand voor dat alles, zoals dat zo mooi heet, ter verantwoording roepen? Herinnert u zich uw schoolvakanties? Denkt u af en toe aan 22


het openluchtzwembad, de appelbomen en het waterijs? Gaat het goed met u?

23

Profile for Stichting CPNB

Waardigheid is kwetsbaar  

Bent u een liefhebber van filosofie dan moet u Waardigheid is kwetsbaar van Ferdinand von Schirach eens proberen. In dit boek houdt Von Schi...

Waardigheid is kwetsbaar  

Bent u een liefhebber van filosofie dan moet u Waardigheid is kwetsbaar van Ferdinand von Schirach eens proberen. In dit boek houdt Von Schi...

Advertisement

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded