Page 1

een uitgave van Archipel Onderwijs & Kinderopvang in het kader van het project Cultuureducatie, geen vak apart voorjaar 2019

t aal

& cultuureducatie, geen vak apart


De Fontein Klaprooslaan 2, Warnsveld 0575-522234 www.adriaanvandenende.nl

Vaassenseweg 3, Terwolde 0571-291614 www.debongerd-terwolde.nl

Karskamp 2, Warnsveld 0575-526541 www.defontein-warnsveld.nl

d

i

obs Hagewinde

Kerkstraat 14, Wilp 0571 - 261653 www.obshagewinde.nl

Kortenaerstraat 16, Twello 0571 - 272 237 www.hietweide.nl

Emperweg 70, Empe 0575 - 522234 www.isings.nl

Leeuwerikstraat 1, Zutphen 0575-512759 www.janligthart-zutphen.nl

Markolle 3, Zutphen 0575-570308 www.leadasberg.nl

Paulus Potterstraat 8, Zutphen 0575-512452 www.sbohetmozaiek.nl

Het Zwanevlot 316, Zutphen 0575-572878 www.obsdeparel.nl

Troelstralaan 45, Brummen 0575 - 561 608 www.kindcentrumhetpark.nl

Paulus Potterstr. 4a, Zutphen 0575-525169 www.deplotter.nl

OPENBARE BASISSCHOOL

KINDCENTRUM

sterrenbeek samen leren groeien

Spankerensew. 3, Leuvenheim 0575 - 561691 www.obs-rietgors.nl

Beethovenstraat 18, Eerbeek 0313 - 651451 www.obssprankel.nl

Illinckstraat 21, Eerbeek 0313 - 651539 www.sterrenbeek.nl

Mulderskamp 164, Zutphen 0575-512230 www.theothijssen-zutphen.nl

Dorpsstraat 40, Hall 0313 - 652046 www.vossestaart.nl

Dr. de Visserstraat 4, Zutphen 0575-571561 www.obsdewaaier.nl

Tijmstraat 2, Voorst 0575 - 501552 www.dewiekslagvoorst.nl

Zwarte Kolkstraat 80, Wilp-A 055 - 3231680 www.obswilpachterhoek.nl

www.archipelprimair.nl/scholen


i

od

nh u

taal | cultuureducatie, geen vak apart

3 taal is echt ons ding

Taal & cultuureducatie kunnen niet zonder elkaar en zijn allebei geen vak apart.

6 taart bakken, op stap...

Obs De Rietgors in Leuvenheim geeft betekenisvol leren vorm met Jeelo-onderwijs

12 de bibliotheek op school

Alle kinderen laten ontdekken dat lezen écht leuk is: de missie van de mediacoaches

16 hoe zitten we erbij vandaag? Bij Obs De Parel in Zutphen starten kinderen dagelijks fris en fruitig met een bordsessie.

en ook: zo bijvoorbeeld!

Een klein voorbeeld van elke school of kindcentrum over taalonderwijs en cultuureducatie, verweven in álles. Taal, lezen, schrijven en spellen, op pagina 4-5, 10-11, 14-15 en 18-19.

Zie je een qr-code? Scan ‘m en bekijk de film bij het verhaal op archipelprimair.nl/cultuur-taal.

1


2 taal | cultuureducatie, geen vak apart

Colofon Dit tijdschrift is een thematische uitgave van Stichting Archipel in schooljaar 2018-2019, ter afsluiting van het project “Cultuureducatie, geen vak apart”.

Kinderen leren op de scholen en kindcentra van Archipel meer dan rekenen, lezen of aardrijkskunde. Ze leren ook samen te werken, te onderzoeken en ontwerpen, te communiceren en hun eigen talenten te ontdekken en te tonen. Vaardigheden waar kinderen hun leven lang plezier van hebben, omdat het verder gaat dan voorbereiding op een vervolgopleiding of beroep.

Projectleiders “Cultuureducatie, geen vak apart”: Anje Bechtel en Hennie Groot Haar Hoofdredactie: Anje Bechtel, Hennie Groot Haar, Irma Pieper, Jettie van Osch Foto’s: Mieke ten Brink Fotografie Teksten en opmaak: Jantien van Leeuwen Uitgever: Stichting Archipel Postbus 4091 7200 BB Zutphen Bezoekadres: Houtwal 16b 7201 ES Zutphen 0575 - 596 120 info@archipelprimair.nl www.archipelprimair.nl Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van de uitgever worden vermenigvuldigd. Cultuureducatie, geen vak apart doen we -met meer kwaliteit- samen met culturele partners zoals kunstenaars, muziekdocenten, bibliotheken, centra voor de kunsten, theaters, musea in de regio en in het land, muziekverenigingen en ouders. Dank aan allen!

taal & cultuur zijn echt ons ding

Onze scholen en kindcentra besteden aandacht aan kwalificatie, socialisatie en persoonsvorming: kinderen kennis, vaardigheden en houdingen laten verwerven en hen voorbereiden op hun rol in onze democratische maatschappij. Cultuureducatie en taalonderwijs lopen daarbij als een rode door alles heen. Cultuureducatie is bij uitstek geschikt om de natuurlijke nieuwsgierigheid van kinderen te prikkelen en hun creativiteit te stimuleren. Kennis van taal is nodig om al het andere om ons heen te begrijpen. We praten, denken en dromen in taal; zonder taalbeheersing kunnen we onszelf niet uitdrukken, laat staan nieuwe dingen leren. Taal- en cultuureducatie zijn dus geen vakken apart, maar vinden we overal terug in ons onderwijs en onze kinderopvang. In een doorgaande lijn voor kinderen van 0 tot 13 jaar. Dit stimuleren we bijvoorbeeld met het project Cultuureducatie, geen vak apart. Maar ook door scholen en kindcentra te faciliteren om hun eigen bibliotheek in te richten en gebruik te maken van specialisten. In dit tijdschrift laten we dat kort zien. In voorbeeldjes van iedere school en ieder kindcentrum, van prachtige resultaten die we boeken, van het plezier dat kinderen beleven aan nieuwe en andere manieren van leren, ontdekken en ontwerpen. Veel leesplezier!

Nelleke Eelman Voorzitter College van Bestuur Archipel Onderwijs & Kinderopvang CMK Gelderland wordt uitgevoerd door Cultuur Oost.Cultuur Oost is het Gelderse netwerk- en expertisecentrum voor kunst, cultuur en samenleving. Wij werken aan de provinciale ambities op het gebied van cultuureducatie, cultuurparticipatie en talentontwikkeling.


taal | cultuureducatie, geen vak apart

3

Dit is mijn taal. Ik kan niet denken zonder haar. In deze code staat geschreven wat ik zeggen kan, dat ik besta. Zij wist mijn laatste woorden lang voordat ik ‘mama’ zei. Zij is een oude, stille stem in mij. Wij wonen in elkaar. Ingmar Heytze

taal (de; v(m); meervoud: talen) 1 spraakklanken waarmee je je gedachten en gevoelens aan anderen kenbaar maakt 2 spraakklanken van een bep. gemeenschap: de Nederlandse taal; in alle talen zwijgen volstrekt zwijgen 3 dat wat iem. zegt, zijn woorden: taal noch teken geven niets van zich laten horen 4 (in het algemeen) middel om gedachten en gevoelens kenbaar te maken: gebarentaal, lichaamstaal

cultuureducatie Alle vormen van educatie waarbij cultuur als doel of als middel wordt ingezet. Cultuureducatie is leren over cultuur, door cultuur en met cultuur. Kinderen maken kennis met verschillende cultuuruitingen en verdiepen hun inzicht daarin. Cultuureducatie wordt in de praktijk gehanteerd als verzamelbegrip voor kunsteducatie, erfgoededucatie en media-educatie.


4 taal | cultuureducatie, geen vak apart

Cindy Witteveen, leerkracht en specialist taal Hagewinde in Wilp: “In onze taalmethode Staal werken we thematisch aan taal. Kinderen gaan écht aan de slag met taal, het wordt betekenisvol en functioneel. In de eerste twee weken van een nieuw thema leren ze nieuwe woorden en in iedere derde week verwerken ze hun kennis in een eindproduct of presentatie. In onze groep 6 was het eerste thema dit schooljaar Amsterdam. Woorden als architectuur, gevel en grachtengordel komen natuurlijk echt tot leven als je daar ook echt mee aan de slag kunt en gaat. Kinderen waren al meteen enthousiast. In het thema Pronkstukken hebben alle kinderen zelf een pronkstuk mee van huis genomen, van edelstenen tot lego bouwwerken. Ze hebben daar samen een pronkstukkenboek, een catalogus, van gemaakt. Wat een Zuiderzeeballade is, ontdekten ze in het thema Zeebenen. Terwijl ze vanuit de taalles rijmschema’s leerden en zelf een couplet schreven én zongen, leerden ze ook nog eens van alles over Flevoland. In het thema Plankenkoorts schrijft iedereen straks een recensie over een voorstelling. Dus het komt goed uit dat we dan ook daadwerkelijk een voorstelling met de klas bezoeken.”

Wie schrijft die blijft!

n e v j i r sch

Jazeker, schoonschrijven is een kunst. En als Rembrandt zijn naam niet op zijn schilderijen had geschreven... wat dan? Goed kunnen schrijven valt of staat met een goede motoriek. En dát leer je uitstekend door creatief aan de slag te gaan!

Jur Löfstrom, leerkracht Montessori kindcentrum De Plotter in Zutphen en auteur van Taal Doen!: “In alle midden- en bovenbouwgroepen staat een Taaldoenkast. Letterlijk een kast vol opdrachten waarmee kinderen zelfstandig of samen actief ‘taal doen’. We hebben opdrachten ontwikkeld in alle soorten en maten: alle domeinen van taal zijn erin verwerkt, op verschillende niveaus, met allerlei creatieve verwerkingen en onderverdeeld in drie stromen en kleuren: blauwe kaartjes gaan over jezelf, gele kaartjes over expressie en groene kaartjes over de wereld of, zoals wij dat noemen, kosmisch onderwijs. Kinderen kunnen bijvoorbeeld een woordzoeker of een kwartet maken bij ingeoefende spellingsregels, of ze maken een poster, krant of recept. Er zitten ook veel opdrachten in om spreektaal te oefenen, zoals toneelstukjes, gedichten, liedjes en interviews. Een leuke opdracht voor groep 5 vind ik bijvoorbeeld een opdracht over automerken: waar komen ze vandaan, wie heeft ze bedacht? Sommige kinderen leven zich helemaal uit in het uitwerken van zo’n opdracht met de mooiste bouwwerken. Een groepje uit de bovenbouw heeft een uitnodiging voor een bezoek aan de Tweede Kamer ontvangen, dankzij hun mooie uitwerking van een interviewopdracht. We hebben trouwens ook cultuurkasten vol creatieve opdrachten en materialen, die kinderen ook kunnen gebruiken voor taal. Zo verbinden we ons onderwijs nog meer met elkaar.” Bekijk het filmpje hiervan! Scan de QR-code of kijk op www.archipelprimair.nl/cultuur-taal


taal | cultuureducatie, geen vak apart

5

Han Slegt, directeur J.H. Isings in Empe: “We werken thematisch, met IPC. In het thema Oerwoud hebben de kinderen uit groep 5/6 zelf een musical gemaakt. Ja, onderzoek gedaan naar het onderwerp, de musical geschreven en opgevoerd en de muziek daarbij verzorgd. We starten een thema altijd met de kennisoogst: wat weten we al? Dan laten we zien wat we gaan leren; de leerdoelen dus. Kinderen maken daarbij bijvoorbeeld een woordveld. En dan gaan we aan de slag. Teksten op het internet zoeken, kritisch beoordelen, selecteren en gebruiken als bron om je eigen verhaal te maken. In de musical gingen twee meisjes met een kano door een tropisch regenwoud en kwamen daar allerlei dieren tegen. De kinderen hebben die dieren uitgebeeld met een instrument, met passende geluiden. Hoe schrijf je eigenlijk een musical? Hoe verdeel je rollen? Door het maken en opvoeren leren kinderen ontzettend veel. En ze vinden het ook nog eens hartstikke leuk.” De J.H. Isings werkt met International Primary Curriculum (IPC): een curriculum dat is opgebouwd vanuit leerdoelen en wordt vormgegeven in units (thema’s) waarbij aardrijkskunde, geschiedenis, natuur en techniek en de culturele en expressievakken zijn geïntegreerd.

Lobke Meekes, leerkracht de Parel in Zutphen: “We gaan werken met een kunstenaar in de klas die ons, leerkrachten, coacht in het begeleiden van een creatief proces. Een van onze teamdoelen is om niet meer te sturen op het eindproduct, maar nieuwsgierig te zijn naar het proces van het kind. Hoe kom je van A naar B bij een creatieve les? Daarin heeft ieder kind een eigen manier, die nooit fout is. Je gaat eigenlijk samen op avontuur. We starten met een project over fossielen. De kunstenaar zet een atelier midden in school, waarin iedere klas en ieder kind met haar aan de slag gaat. Wij observeren ondertussen de kinderen: wat proberen ze met het materiaal, hoe gaan ze te werk, welke ontdekkingen worden er gedaan? Welke vragen stelt de kunstenaar en wat doet dit met het kind? Deze inzichten nemen we mee naar onze eigen klas. Samen met de kunstenaar ontwikkelen wij vervolglessen die aansluiten bij het project fossielen. Je kan hierbij denken aan een schrijfles, maar ook een natuur-, reken- of geschiedenisles. Zo werken we verder naar onze stip op de horizon.”

Marleen Taalman, logopedist SBO Het Mozaïek in Zutphen: “Nadat we eerder altijd alleen logopedie buiten de klassen gaven, zijn we een paar jaar geleden begonnen met het geven van groepslogopedie. Naast het voordeel dat je hiermee veel meer kinderen ziet, beter kan signaleren en ondersteunen, heeft het ook meer effect om logopedie in een communicatieve setting te geven. Door middel van verschillende (coöperatieve) werkvormen gaan we aan de slag met taal. De werkvormen zijn divers maar ook datgene wat behandeld wordt is divers. We kijken naar wat de kinderen nodig hebben en welke werkvormen het beste bij de kinderen en groep passen. Zo werken we in de jongste groepen veel thematisch en komen woordenschat en zinsbouw veel aan bod. Ook werken we aan auditieve training. Bij de iets oudere kinderen doen we veel aan uitbreiden van de zinsbouw en de grammatica. Bij de oudste kinderen geven we ondersteuning bij onze methode Taal op Maat en richten we ons veel meer op een goede communicatie. Naast de taal die al volop in de groepen wordt geoefend, waar taal aan expressie en creativiteit wordt gekoppeld, is deze vorm een mooie aanvulling voor onze kinderen die dat net een beetje meer nodig hebben!”


6 taal | cultuureducatie, geen vak apart

taart bakken,

op stap en een debat voeren

Met de hele school appeltaarten bakken? “Natuurlijk, dat is ook onderwijs! Dit is echt een mooi voorbeeld van ons Jeelo-onderwijs,” vertelt Sanne Poelder, leerkracht en taalcoördinator bij De Rietgors in Leuvenheim.


taal | cultuureducatie, geen vak apart

“We hebben die appeltaarten met de hele school gebakken, binnen het thema ‘Zorgen voor jezelf en voor anderen’. De kinderen in groep 7/8 hadden daarbij een leidersrol, kinderen in de middenbouw hebben de recepten gelezen en kinderen in de onderbouw hebben, samen met ouders van onze superenthousiaste OR, de taarten gebakken. De kinderen hadden helemaal niet in de gaten dat ze met ‘leren’ bezig waren, ze vonden het gewoon hartstikke leuk. Toen de warme appeltaarten in onze keuken stonden te dampen, hebben we ze samen naar de ouderen in het dorp gebracht. Die waren minstens zo enthousiast als onze kinderen natuurlijk,” aldus Poelder.

Pijlers Dit appeltaartenvoorbeeld demonstreert twee pijlers van het Jeelo-onderwijs in een notendop: • samen leven: kinderen werken in projecten, in samenwerking met betrokkenen uit de directe leefomgeving van de school, want ‘leraren’ vind je immers overal; • samen werken: kinderen werken samen aan projectresultaten, waarbij de 21ste-eeuwse vaardigheden op systematische wijze aan bod komen.

De andere belangrijke pijler van dit type onderwijs verklaart bovendien de naam: Je eigen leeromgeving. In het online leerplatform Mijn Jeelo hebben kinderen altijd toegang tot alle leermiddelen die specifiek voor hen zijn samengesteld én zicht op hun eigen doorlopende ontwikkellijnen. Kinderen hebben dus eigen regie en leren zelfstandig te werken.

7

Maar nu ze zich in het thema hebben verdiept, dingen hebben gedaan en bezocht en over dát onderwerp extra inwinnen met een interview: dat is andere koek! Datzelfde geldt voor een debat voeren. Als zo’n opdracht in het thema zit, zet ik dus het stappenplan klaar voor de kinderen die daarmee aan de slag gaan, in hun leeromgeving. Hoe dat in elkaar zit? ‘Houd een debat’ bestaat uit vijf stappen: kies een stelPoelder: “Als we beginnen aan een nieuw ling of mening, maak een groep met voorstanthema, dan zet ik in Mijn Jeelo voor ieder ders en een groep met tegenstanders, bedenk kind de juiste informatie klaar. Daardoor argumenten, oefen het debat en tot slot: start volgt ieder kind dus zijn of haar eigen leerhet debat en reageer op elkaar.” route. Jeelo biedt daarbij onvoorstelbaar veel “Zie je hoeveel vaardigheden hier worden elementen om kennis en vaardigheden aan behandeld? En omdat zo’n debat in de laatste te leren. Wil een kind beter ‘leren leren’? Dan week waarin we een thema behandelen wordt zet ik dat erbij. Er zijn onderdelen als ‘Hoe gedaan, kúnnen kinderen zich ook een mening bereid ik een toets voor?’, ‘Herken hoofd- en vormen en argumenten bedenken. Als je ook bijzaken’ of ‘Hoe maak ik een spiekbrief?’ en kijkt naar de werkvormen, waarin kinderen die onderdelen hebben allemaal weer met elkaar helpen en inspireren: ze kunnen zo veel elkaar te maken.” De kinderen starten altijd meer van en met elkaar leren, duiken echt met gezamenlijk met een nieuw thema. “En daarbij elkaar in een thema en hebben heuse discusmaken ze bijvoorbeeld een mindmap; heel sie over de leerstof. Ja, ik durf wel te zeggen geschikt om de voorkennis te activeren. Alle dat ons onderwijs er steeds leuker en beter op lesstof wordt binnen dat thema aangeboden. wordt!” Kinderen waren nog nooit zo enthousiast over bijvoorbeeld een taalles. Een interview houden? Daar vonden ze eerder geen bal aan.


8 taal | cultuureducatie, geen vak apart

Wat is Jeelo? Hoe betekenisvol wil je ‘t hebben?!

“Nu moet ik het zelf uitzoeken en onthoud ik het beter”

Dat de leerkracht van de Leuvenheimse school ‘aan de slag’ en ‘op pad’ letterlijk bedoelt, licht ze graag toe: “Binnen dat thema ‘Zorgen voor jezelf en voor anderen’ hebben ‘mijn’ kinderen van groep 7/8 een sportdag georganiseerd voor de hele school. Dat deden ze niet alleen met heel veel plezier, maar ook heel grondig. Waar moet een succesvolle sportdag aan voldoen en welke eisen worden gesteld? Zo’n opdracht is echt niet alleen om te ‘doen’. Kinderen hebben draaiboeken ontwikkeld, persberichten geschreven. Het bood veel afwisseling, zoals eigenlijk ieder thema dat doet. En die sportdag was echt een groot succes. Hoe betekenisvol wil je het hebben?! Weer een prachtige en schoolbrede afsluiting van het thema.” “We verzorgen ook altijd uitstapjes die in het thema passen. Jeelo biedt daarvoor suggesties, maar we kijken ook altijd naar onze eigen omgeving en naar de talenten en mogelijkheden van ouders. In de omgeving van Leuvenheim zit eigenlijk hartstikke veel: het Openlucht museum, de Milieustraat, het Watermuseum, talloze ondernemingen en culturele instellingen. Gelukkig zijn de ouders van onze leerlingen enthousiast en bereid om de kinderen te brengen en begeleiden. De ouderbetrokkenheid is sinds de invoering van Jeelo bij ons inderdaad sterk toegenomen.”

Jeelo is een vorm van geïntegreerd projectonderwijs, waarbij kinderen gedurende een aantal weken aan de slag gaan met een thema en samen toewerken naar een eindresultaat. ‘Jeelo’ staat voor ‘Je Eigen Leeromgeving’. De hele school is tegelijkertijd met hetzelfde thema bezig en bij ieder project worden maatschappelijke organisaties uit de directe omgeving van de school betrokken. De link met de ‘praktijk’ is daardoor heel sterk, de leerstof blijft niet theoretisch: kinderen zien in de praktijk wat zij eraan hebben om meer te weten te komen over een bepaald onderwerp. Bovendien hebben de kinderen de mogelijkheid om zich ook thuis via de elektronische leeromgeving verder te verdiepen en aan de gang te gaan met de leerstof. En het leuke is ook dat Jeelo niet een statische onderwijsmethode is; de inhoud kan razendsnel worden aangepast en uitgebreid.

haal geschreven, in tweetallen. Dat hebben ze aan elkaar voorgelezen en daarbij hebben ze echt van elkaar genoten. Want dat proces om tot een verhaal te komen, hebben ze samen besproken en beleefd, ze beseften zich dat je niet zomaar een verhaal uit je mouw schut. Dat zorgt voor bewondering van elkaars proces en resultaat.”

Omdat het team van De Rietgors dit schooljaar ook de taallessen heeft geïntegreerd in het Jeelo-onderwijs, houdt Poelder als taalcoördinator de voortgang en resultaten van leerlingen extra scherp in de gaten. “Kinderen geven zelf aan dat ze de stof beter begrijpen en onthouden, omdat het ook binnen het thema wordt aangeboden. Het is betekenisvoller voor ze. Laatst gingen mijn leerlingen aan de slag met telwoorden. Ik had de groepjes zo samengesteld dat de kinderen elkaar echt konden helpen en ondersteunen. Samen moesten ze de grammaticaregels rond telwoorden ontdekken. Wat zie je? Welke vormen zijn er en welke conclusies kun je trekken? Aan het einde van iedere les leveren kinderen altijd bewijs dat en wat ze hebben geleerd. Pats, ze hadden het helemaal in de gaten en vertelden alles over het onbepaald rangtelwoord, bepaald rangtelwoord, onbepaald hoofdtelwoord en bepaald hoofdtelwoord. Ik vroeg wat ze van die les vonden. ‘Nou juf,’ zeiden ze, ‘vroeger vertelde jij het alBewondering lemaal en probeerde ik dat zo goed mogelijk te begrijpen Poelder stelt regelmatig ook zelf materialen samen tot en te onthouden. Maar nu moet ik het zelf uitzoeken en een thema, bijvoorbeeld als er tijdens een week of vier een daardoor onthoud ik het beter!’ Dat heb ik natuurlijk een overgang zit tussen twee thema’s. “We hebben het gehad hele tijd later eens getest. En inderdaad, ze hadden het over vriendschap. Door zo’n thema hadden we in de klas écht onthouden. En ze vonden het ook nog eens leuk om ineens hele andere gesprekken. Kinderen hebben een ver- alles uit te zoeken.”


taal | cultuureducatie, geen vak apart

Jong geleerd, is oud gedaan. Bij taalonderwijs is dat letterlijk het geval. Kinderen die van jongs af aan goed taalonderwijs krijgen, hebben daar hun hele leven profijt van. In verschillende peutergroepen bieden we daarom Voor- en vroegschoolse educatie (VVE) aan. Dat is een programma dat erop gericht is om onderwijs- of ontwikkelingsachterstand bij jonge kinderen van circa 2 tot 6 jaar te verminderen en álle kinderen een goed te laten starten bij de basisschool. Een VVE-programma richt zich op meerdere ontwikkelingsgebieden:

• Taalontwikkeling. Hierbij gaat het om woordenschat en het stimuleren van de beginnende geletterdheid. • Beginnende rekenvaardigheid. Hierbij gaat het om het leren tellen, het meten en de oriëntatie in ruimte en tijd. • Motorische ontwikkeling. Hierbij gaat het om het ontwikkelen van de grove en de fijne motoriek. • Sociaal-emotionele ontwikkeling. Hierbij gaat het om het stimuleren van zelfstandigheid, zelfvertrouwen en het samen spelen en werken.

9

jong geleerd

Archipel Kinderopvang organiseert kinderdagopvang, peuterspeelgroepen en buitenschoolse opvang op verschillende locaties in de gemeenten Brummen en Voorst. Daarnaast werken onze scholen en kindcentra intensief samen met andere opvangorganisaties om deze vormen van kinderopvang inpandig aan te bieden. Bekijk het complete aanbod op www.archipelprimair.nl/scholen


10 taal | cultuureducatie, geen vak apart

Mariëlle Smeerdijk, leerkracht kindcentrum Adriaan van den Ende in Warnsveld: “We oriënteren ons op een nieuwe lesmethode voor de kleuters en hebben proefgedraaid met Sil op school. Dat sloot geweldig aan op onze werkwijze, ‘The Leader in Me’ en biedt onderwijs geïntegreerd aan. Van het project Zuidpool hebben wij, team en kinderen, echt genoten. Kinderen hebben hun woordenschat flink uitgebreid door alle verhalen en de woorden die in de klassen hingen. Ze vonden de proefjes die we hebben gedaan machtig interessant; ijsblokjes maken en laten smelten. Hoe gaat dat als je zout toevoegt, of suiker? Hoe houden die dieren het vol in de kou? We hebben het de kinderen laten voelen: met hun handen vol kokosvet in een bak koud water ontdekten ze hoe het natuurlijk vet dieren beschermt. Er stond een compleet basiskamp in de klas, kinderen deden met gym een heuse expeditie en hielden samen een onderzoeksschriftje bij van hun expeditie. Tijdens het project hebben we veel foto’s gemaakt, die kinderen, samen met hun tekeningen, werkstukjes en persoonlijke vlag, aan hun ouders presenteerden. Zo leren ze ook hoe ze een verhaal moeten vertellen en vieren ze eigenlijk wat ze hebben geleerd. Dat past bij het leiderschap dat we stimuleren: je moet zelf zorgen dat je het voor elkaar krijgt. Door samen te werken, doelen te stellen en pro-actief aan de slag te gaan.” ‘The Leader in Me’ is een pedagogische leerlijn die kinderen op een speelse manier 7 gewoonten (van Stephen Covey) aanleert, die de basis zijn voor hun succes en gericht zijn op persoonlijke groei en relaties met anderen.

Een taal goed kunnen beheersen is goud

taal

waard. Letterlijk. Want hoe beter je je kunt uitdrukken, hoe meer je kunt snappen en bereiken en hoe beter je in je vel zit. We beschouwen taal dan ook als een soort zuurstof; je hebt het nodig om te leven. En omdat onze samenleving steeds internationaler is, geven we ook steeds meer aandacht aan de Engelse taal.

Marlou Vos, directeur Kindcentrum Het P@rk in Brummen: “Bij het P@rk zijn we ons er heel erg van bewust dat kinderen bekend moeten zijn met de wereld om zich heen. Omdat Engels onze wereldtaal is, willen wij dat kinderen zonder schroom in het Engels kunnen communiceren. Vandaar dat wij Engels aanbieden vanaf de peuters, mimimaal een half uur per week. Dat doen we spelenderwijs, met muziek, dans en drama, via songteksten en social media. Door cultuureducatie in ons taalonderwijs te integreren, leren kinderen bijvoorbeeld ook om gevoelens en ervaringen uit te drukken en daarmee te communiceren. Cultuureducatie draagt bij aan het ontwikkelen en stimuleren; door middel van beelden, taal, muziek, literatuur, spel en beweging werken kinderen aan hun creatieve vaardigheden. Dat past ook in onze Daltonvisie en het gedachtegoed van Helen Parkhurst. Voor haar was er geen scheiding tussen kennis en cultuuroverdracht. We willen kinderen de kans geven om met hoofd, handen en hart te werken en brengen kinderen actief, receptief en reflectief in contact met diverse vormen van cultuur in aanraking. Door kinderen waardevolle ervaringen op te laten doen kunnen we ze op de samenleving voorbereiden.” Bekijk het filmpje hiervan! Scan de QR-code of kijk op www.archipelprimair.nl/cultuur-taal


taal | cultuureducatie, geen vak apart

11

Cynthia Zark, leerkracht OBS Wilp-Achterhoek: “Wij werken al jaren met de lesmethode Alles-in-1. Een nieuw project start altijd met kijken en luisteren, lezen en vragen stellen en praten en schrijven over een bepaald onderwerp. Neem bijvoorbeeld het project voeding waarin een verhaal van Max Velthuijs wordt gelezen. Het gaat over een kip en een eend die graan zaaien, oogsten en daarvan brood bakken: dat lezen we eerst samen en dan gaan we hiermee verder. Welke spreekwoord komt hier naar voren? Hoe zou jij reageren? Zo combineren we begrijpend lezen, begrijpend luisteren en mondelinge vaardigheden. Welke werkwoorden komen aan bod in het proces van zaaien tot en met opeten? Zo’n thema komt natuurlijk pas echt tot leven als je er ook met je handen mee aan de slag gaat. Daarvoor zijn alle crea-opdrachten. Omdat kinderen zo intensief met een thema en verhaal aan de slag gaan, kunnen ze zich ook meer verbeelden hierover.” Bij Alles-in-1 worden alle vakken en vaardigheden, met uitzondering van rekenen, handschrift ontwikkeling en bewegingsonderwijs, in thematische samenhang aangeboden. Taal, spelling en lezen worden gekoppeld aan de thematische teksten, verhalen en gedichten. Daarnaast komen de thematische begrippen ook terug bij expressie en praktische vaardigheden.

Lotte Huisman, directeur Educatief Centrum De Bongerd in Terwolde: “Sinds dit schooljaar geven we Engels aan álle kinderen in ons educatief centrum. Inderdaad, al vanaf de kinderdagopvang. In totaal heeft ieder kind in totaal één uur Engels per week. Bij de peuters hebben we daarvoor Bennie, de handpop. Bennie moedigt kinderen in het Engels bijvoorbeeld aan om in a group of four children zich te verspreiden in de speelzaal en dan lekker te bewegen. Daarbij gebruikt de pedagogisch medewerkster natuurlijk handen en voeten om duidelijk te maken wat Bennie bedoelt. Spelenderwijs leren ook de jongste kinderen zo steeds meer en beter Engels. Ook in de klassen werken we net even anders dan anders als we met Engels bezig zijn. We hebben allerlei materialen die we daarbij gebruiken en het Engels zichtbaar maken. Zet de juf de Engelse vlag op tafel, dan praat ze alleen nog Engels. Als ik op zo’n moment de klas in kom, moet ik natuurlijk ook Engels praten. De kinderen mogen elkaar wel helpen in het Nederlands. We gebruiken spelletjes en energizers om met de kinderen in het Engels te communiceren. Dat vinden niet alleen zij heel leuk, wij krijgen er ook nieuwe energie van en begroeten elkaar nu overal in het Engels.”

Annet Nikkels, leerkracht De Wiekslag in Voorst: “Met de jongste kinderen werken we spelenderwijs aan taal. Kinderen pakken het eerder op als het beeldend is. Daarom gebruik ik in de klas allerlei voorwerpen en ga ik vaak naar buiten met de kinderen om ze meer te laten zien. We doen bijvoorbeeld rijmlesjes bij de kleuters. Ik leg een hoepel middenin de kring en leg daar allerlei voorwerpen in. Dan help ik de kinderen eerst op weg. In mijn hand heb ik een blauwe kop en in de kring ligt een mooie… pop. Daarna gaan de kinderen met mix & koppel, een werkvorm van coöperatief leren, samen verder. Ieder kind krijgt een voorwerp in zijn of haar handen en dan moeten kinderen elkaar opzoeken, op zoek naar het voorwerp dat rijmt op hun eigen voorwerp. Kinderen gaan dat ook naspelen, van die rijmzinnen. In de loop van het jaar worden de woorden natuurlijk steeds moeilijker en langer. En zo zijn ze dus lekker aan het rijmen, herkennen ze eerder rijm en breiden ze hun woordenschat uit.”


12 taal | cultuureducatie, geen vak apart

de bibliotheek op school “Heb je nieuwe boeken bij je en kom je bij ons in de klas?” Dat is het eerste wat mediacoaches Maja Elzinga en Hanny Polling van Graafschap Bibliotheken horen, als ze met hun kar vol boeken een school inlopen. “Kinderen vinden het dus leuk om mooie, nieuwe boeken te ontdekken,” vertellen ze. “Maar laten we eerlijk zijn: er zijn ook kinderen die lezen écht niet leuk vinden. En ja, daar hebben we zo onze trucjes voor. Want onze missie is: elk kind laten ervaren dat lezen leuk kan zijn.”

ren we op te lappen. Want er zitten ook klassiekers bij die we bewaren. De boeken van Thea Beckman bijvoorbeeld.” En dan: nieuwe boeken aanschaffen. “Heerlijk. We stemmen met leerkrachten de wensen rond de collectie af: wat past bijvoorbeeld bij het onderwijsconcept van de school? Soms mogen ook leerlingen suggesties doen. Daarna gaan we voor de aanschaf naar NBD Biblion in Zoetermeer, soms naar de plaatselijke boekhandel. De boeken waarvan we weten dat ze veel door kinderen gelezen worden, kunnen niet Elzinga en Polling begeleiden, als ontbreken. We zorgen dat er leuke mediacoach, scholen, leerkrachten boeken zijn voor álle kinderen tusen kinderen. Iedere school binnen sen 0 tot 13 jaar: voor jongens én Archipel beschikt over een eigen meisjes, van alle mogelijke genres. bibliotheek. Gewoon een verzame- Biebouders helpen om de nieuwe ling boeken bij elkaar? Absoluut collectie in het uitleen-systeem te niet. Al typend, nummerend en zetten.” stikkerend laten ze bij Kindcentrum Lea Dasberg in Zutphen zien hoe En als de bibliotheek op orde is, een bibliotheek tot stand komt. begint het leukste werk van de “We verzamelen eerst alle boeken mediacoaches: kinderen aan het die op school aanwezig zijn. En lezen krijgen. Elzinga: “We komen dan gaan we saneren. Ja, weg met in alle klassen en helpen kinderen de oude meuk. Zou jij een boek in de bibliotheek. Dan zegt een pakken dat er oud en vies uitziet en kind: ik haat lezen! Maakt helemaal uit elkaar hangt? Oude boeken die niet uit. Wat vind je dan wél leuk niet meer gedrukt worden, probeom te doen, vraag ik dan. Laatst

zei een jongetje: Fortnite spelen en andere vechtspelletjes op de computer doen! Toen we samen verder praatten, bleek hij het werk van zijn broer in het leger helemaal geweldig te vinden. Nou, daar kan ik wel wat mee. Ik heb uit al onze bibliotheken boeken verzameld voor hem, over vechtsporten en -technieken, het leger en computers. Tien boeken, helemaal alleen voor hem, die hij volgens zijn juf trots op zijn tafel vewaarde en verdedigde, niemand mocht eraan komen. Hij had zeven boeken verslonden. De volgende keer dat ik hem zie, wil ik graag van hem weten wat hij leuk vond en wat hij niet leuk vond aan die boeken. Dan kan ik straks boeken voor hem uitzoeken die nog beter bij hem passen. Ja, hij heeft allerlei andere dingen te doen in zijn vrije tijd, de keuze en druk voor kinderen is reuze. Maar hij heeft toch wél mooi ontdekt dat lezen dus tóch leuk kan zijn.”

Sociaal functioneren Alleen als kinderen ervaren dat lezen leuk is, willen ze lezen. En lezen, dat is belangrijk. Stichting Lezen noemt lezen het cement van

Alle kinderen laten ontdekken dat lezen écht leuk is


taal | cultuureducatie, geen vak apart

de samenleving: ‘Het lezen van verhalen en gedichten helpt ons om sociaal te functioneren. Door fictie te lezen, kunnen we ons beter inleven, meer begrip opbrengen voor anderen en gemakkelijker nieuwe contacten leggen.’ En: ‘Een grote leesvaardigheid is cruciaal voor Nederland als kennis- en informatieeconomie. Er bestaat een positief verband tussen de geletterdheidsscores van een land en de langetermijngroei van het bruto nationaal product’ (Willms & Murray, 2007). Of: ‘Vaardige lezers vinden makkelijker een baan, verdienen een hoger salaris en hebben betere uitzichten op een succesvolle loopbaan’ (National Endowment for the Arts, 2007).

Miljoen woorden “Weet je, de zinnen en woorden die in boeken worden gebruikt, horen we niet altijd,” vertelt Polling. “Schrijftaal is veel uitgebreider. Door te lezen leer je nieuwe woorden, je komt in aanraking met de grammatica, de zinsopbouw en het ritme van taal en woorden. Veel meer dan uit de taal die je in een gesprek hoort.” Elzinga vult aan: “We zeggen het ook altijd tijdens ouderbijeenkomsten op scholen: als je iedere dag tien minuten wordt voorgelezen, dan leer je een miljoen nieuwe woorden per jaar. Kun je je voorstellen hoeveel woorden je leert als je vaker wordt voorgelezen, of zelf leest!” Dat voorlezen is een ‘ding’: ouders lezen steeds minder vaak hun kinderen voor en doen dit nauwelijks nog voor oudere kinderen.

13

Zonde, vinden de mediacoaches, want: “Het is een heerlijk moment samen. En vooral als vaders voorlezen, is het effect groot. Die kiezen andere boeken, maken meer geintjes tijdens het lezen. Voor kinderen is dat weer een nieuwe beleving. En er staan steeds meer vrouwelijke leerkrachten voor de klas, dus de mannelijke rol in de ontwikkeling van een kind wel een oppepper gebruiken.”

Andere perspectieven Beleving, laten we daar eens dieper op in gaan. Een boek is maar een pakketje papier, maar de verhalen die er in staan openen nieuwe werelden. “We maken boeken ook tastbaarder, door bijvoorbeeld kistjes te maken met voorwerpen uit die boeken. Of door boeken uit te beelden. Tijdens de Nationale Voorleesdagen maken we er soms kleine theatervoorstellingen van. Een verhaal komt dan tot leven,” vertelt Elzinga. “En je kunt met boeken onderwerpen ook anders benaderen. Vergis je niet, we bieden heel veel informatieve boeken. Daaruit leren ze van alles over allerlei onderwerpen. Werkt een school binnen een bepaald thema, dan stellen we daar hele collecties voor samen voor die school. Maar vanuit fictie pak je die andere benadering. Er was een leerkracht die alle hulp kon gebruiken bij pestgedrag in haar klas. Ik heb boeken verzameld – fictie – waarin dat thema centraal stond, zodat ze die in de klas kon voorlezen. De kinderen waren onder de indruk van de verhalen. Ze bieden andere inzichten en perspectieven, een andere manier van kijken.”

“Alle scholen van Archipel hebben een eigen bibliotheek. Het is uitzonderlijk hoe Archipel in Zutphen daarin investeert: ik ken geen ander schoolbestuur dat zó nadrukkelijk het leesonderwijs stimuleert, door scholen budget te geven voor hun bibliotheek. Dat mag ook wel eens gezegd worden. En ik ben er erg blij mee. Want het is zo belangrijk dat kinderen lekker kunnen lezen en dat kan alleen met leuke en goede

Stichting Lezen noemt lezen het cement van de samenleving

boeken. Onze mediacoaches begeleiden scholen bij de inrichting van hun bibliotheek, ondersteunen leerkrachten in hun leesonderwijs én helpen kinderen om boeken te vinden die bij ze passen.“ Ine Kamp, programma-manager 0-18 Graafschap Bibliotheken


14 taal | cultuureducatie, geen vak apart

d

Janneken Braakhekke, leerkracht en taalcoördinator Daltonschool Jan Ligthart in Zutphen: “Sinds we systeemdenken toepassen in onze lessen begrijpend lezen, zijn kinderen razend enthousiast. Iedere woensdagmiddag maken we de lessen en meestal zijn we in een kwartiertje klaar en blij. We starten de les altijd met een tekst, steeds van een andere bron. Kidsweek, een boek, alles kan. Neem een prentenboek van Frederik, een muis, die zijn vriendjes door de winter helpt. Als ik het verhaal voorlees, kleuren de kinderen een kleurplaat. Daarna maken ze een grafiek, met op de horizontale as de tijd en op de verticale as de gemoedstoestand van de muis. Hoe voelde de muis zich in de herfst? Het gevoel van de muis koppelen we dan aan de voedselvoorraad. Of we koppelen het aan de temperatuur. Hoe verandert de voorraad dan? In groepjes formuleren kinderen kernwoorden; zo inspireren ze elkaar, komen ze verder en moeten ze echt actief aan de slag. We gebruiken veel werkvormen vanuit het coöperatief leren en altijd beeldende vormen zoals een woordweb, grafiek of venndiagram om variabelen inzichtelijk te maken. Kinderen leren zo patronen te ontdekken, verbanden te zien en worden zich bewust van oorzaak en gevolg. En ze vinden het ook nog eens ontzettend leuk.” Met systeemdenken kijk je naar het geheel, naar onderlinge verbanden en patronen van verandering en bekijk je het verschil tussen een probleem en symptoom.

Een boek is een kunstwerk op zich; wie literatuur leest, is automatisch bezig met

lezen

kunst. Daarbij: goed kunnen lezen is ook een kunst! Kinderen leren op school goed technisch, begrijpend en snel te lezen. Want goed kunnen lezen is niet alleen belangrijk om te kunnen wegdromen in een mooi verhaal, maar om álle vakken goed te kunnen begrijpen.

Anje Bechtel, directeur Educatief Centrum Theo Thijssen in Zutphen: “Vanuit ons concept Ondernemend leren zijn we al langer bezig om kinderen met een ontdekkende en onderzoekende houding de wereld om hun heen te verkennen. Waarbij we alle vakgebieden zoveel mogelijk integreren, zich laten verwonderen en ondernemerschap voelen en tonen. Sinds dit schooljaar gebruiken we daarvoor de methode Alles-in-1, bij deze methode zijn veel leermaterialen beschikbaar, en kunnen we putten uit heel veel thema’s waarin we taal, Engels, zaakvakken en creatieve vorming geïntegreerd behandelen. We kunnen hierdoor bij een thema steeds meer de verdieping ingaan. Bij ieder thema hoort een nieuw lesboek en nieuwe materialen. Binnen een thema staan enkele teksten centraal, die steeds terugkomen: bij dichtvormen, Engels, creatieve vorming en een zaakvak. Daarmee zijn kinderen die moeite hebben met taal extra geholpen, want ze kennen de tekst en beleven het verhaal van allerlei kanten. We laten kinderen een thema ook beleven door op pad te gaan: hebben we het over geloof, dan bezoeken we naar een kerk, moskee e.d. en nodigen we gastsprekers uit. Kinderen formuleren daarbij hun eigen leervragen waarop ze antwoorden zoeken. Daarvoor heeft iedere klas een microkrediet: een startbudget van één euro per leerling, dat een klas zelf kan verhogen door te ondernemen. We sluiten thema’s af met bijvoorbeeld een werkstuk, woordveld, presentatie waarin kinderen samen en aan elkaar laten zien wat ze hebben geleerd. Zo helpen en inspireren ze elkaar en leggen ze samen weer nieuwe, creatieve verbanden.” Bekijk het filmpje hiervan! Scan de QR-code of kijk op www.archipelprimair.nl/cultuur-taal


taal | cultuureducatie, geen vak apart

Manon Hartger, leerkracht Spr@nkel in Eerbeek: “Onze boekenkring in groep 1 &2 is wekelijks een waardevol moment. We doen het om leesplezier thuis en op school te vergroten en taalbegrippen te oefenen, maar elke week wordt het zoveel meer dan dat. Wij vragen ouders om met hun kind het favoriete boek samen te lezen en de boekenkring voor te bereiden, waardoor ouders actief zijn betrokken bij het leerproces. Kinderen kunnen dat boek ook lenen in ‘De Schatkamer’; onze bieb op school. Elke week is een ander kind aan de beurt. Laatst had een kind bijvoorbeeld ‘Kikker en de vos’ mee. Samen kijken we dan naar allerlei begrippen, zoals de dikte en vorm van het boek en waar de titel staat. Zodra we de titel en het omslag bekijken, begint de boekenkring pas echt. Het viel een leerling meteen op dat de eend er bang uitzag, omdat eend dicht achter kikker stond; een prachtige opening voor een gesprek over ‘bang’. Ook het woord ‘dapper’ stond erin. We kwamen tot de conclusie dat je eerst angst moet hebben ervaren om dapper te kunnen zijn. De kinderen kwamen met prachtige voorbeelden. Wij eindigen altijd met een vragenrondje en stimuleren daarin het actief en kritisch luisteren naar elkaar. Wij stimuleren kinderen om zelf zoveel mogelijk over het boek te vertellen. Ook een mooie aanzet tot de boekbespreking in hogere groepen. De boekenkring is pas echt afgelopen na een groot applaus voor de leerling en voor jezelf!“

15

OPENBARE BASISSCHOOL

Karin Derksen, directeur De Waaier in Zutphen: “Sinds vorig schooljaar werken we met Close reading. Kinderen gaan actief aan de slag met een tekst en leren daarbij veel meer dan alleen technisch lezen. Ze moeten bijvoorbeeld aantekeningen maken, samenvatten, samenwerken, redeneren, discussiëren en reflecteren. We werken door de hele school op deze manier. Een voorbeeld hiervan is het verhaal ‘Kikker in de kou’. De leerkracht van groep 3 leest het verhaal eerst voor en bespreekt het uitgebreid: wat is het begin, midden en eind van het verhaal? Zo’n tekst ‘knippen’ we in stukken. Aan de hand van de plaatjes gaan kinderen daarna in tweetallen het verhaal op goede volgorde leggen. Ze kunnen die plaatjes dan in de goede volgorde op een vel plakken, of ze onderling verdelen en in de goede volgorde gaan staan met de plaatjes in de hand. Daarbij gaan de kinderen ook uitgebreid in op de inhoud, in dit geval over de gevoelens van kikker. Wat deed hij? Wat als hij iets anders had gedaan, hoe was het verhaal dan verder gegaan? Kinderen kunnen daarin al hun creativiteit kwijt, maar ook bijvoorbeeld praten over de gevoelens of het gedrag van kikker uit het boek. Op deze manier leren kinderen op een andere manier naar teksten kijken. We merken dat kinderen lezen zo steeds leuker en minder moeilijk vinden, ook complexe teksten. En steeds meer boeken uit onze mooie schoolbibliotheek willen lezen!” Close reading is een verdiepende manier van begrijpend lezen waarbij de inhoud van een complexe tekst centraal staat en kinderen actief aan de slag gaan.

Sanne Poelder, leerkracht en taalcoördinator De Rietgors in Leuvenheim: “Sinds kort integreren we begrijpend en technisch lezen ook in Jeelo. Door teksten aan te bieden in het thema waarin we werken, zijn kinderen veel gemotiveerder om te gaan lezen. In Jeelo staan bij ieder thema suggesties voor boeken die je daarbij kunt gebruiken. We weten dat we daarvoor ook kunnen samenwerken met de bibliotheek, maar we vinden het gewoon een feestje om zelf samen naar de bieb te gaan en allerlei verschillende boeken bij elkaar te zoeken die voor ónze kinderen echt leuk zijn. Steeds een gevarieerd aanbod hebben, dat vinden we belangrijk. Het is toch leuk om steeds ergens anders in te duiken? Door lezen gecombineerd aan te bieden, zien kinderen het ook niet als een leesles, maar gewoon een fijn momentje voor jezelf, waarin je weer iets nieuws ontdekt.” Meer over Jeelo en De Rietgors staat op pagina 6.


16 taal | cultuureducatie, geen vak apart

Anoek Thomassen, leerkracht en taalspecialist van De Vossestaart in Hall: “We werken met een klein team en iedereen heeft een vak geadopteerd. Mijn specialiteit is taal. Dat geef ik in ons taallokaal, aan alle kinderen. Dat doe ik zoveel mogelijk vanuit ons concept Bewegend leren. We zitten in een buitengebied, met kinderen die het liefst zoveel mogelijk willen bewegen. We doen bijvoorbeeld een estafette, waarin woorden centraal staan. Iemand omschrijft een woord en wie weet welk woord het is, die rent naar het bord en schrijft dat op. Of de kinderen maken een gewone opdracht liggend op de grond, of lekker buiten. We gaan wel vaker naar buiten met de klas. Dan behandelen we al wandelend een tekst, die we daarvoor in stukjes knippen, of hebben allerlei gesprekken. De kinderen geven aan dat ze het prettig vinden om op allerlei manieren meer te bewegen, niet stil te hoeven zitten. En wij merken dat ze op deze manier gemotiveerder zijn. Want wie wil er nou niet als eerste bij het bord zijn?”

Spelen, spellen; het is maar een klein

g n i l l e sp

verschil. Wie de spelregels van spelling hanteert, is doorgaans de winnaar. Als we toch aan het spel(l)en zijn, doen we dat net zo lief terwijl we met iets creatiefs bezig zijn. Dan zien we meteen hoe kleine lettertjes het verschil maken, in hakken en haken, hout en houd of zaag en zag...

Henny Klein Langenhorst, intern begeleider De Hietweide in Twello: “Wat doen verhalen, boeken, gedichten met jou en wat doe jij met verhalen? We zijn heel intensief met taal en lezen bezig, want het is zo belangrijk voor de ontwikkeling van kinderen. We hebben net een gloednieuwe bibliotheek, zodat kinderen áltijd een boek kunnen lezen dat ze leuk vinden. Daar praten we samen over: wat vind je leuk? Dan is dit misschien iets voor jou! ‘s Ochtends is hier alles stil, dan zit iedereen te lezen. We zijn trots op de enthousiaste ouders die daarbij helpen, het loopt als een trein. Aan activiteiten als de kinderboekenweek, voorleesdagen en de voorleeswedstrijd besteden we veel aandacht. We hebben dit schooljaar een Boekenbal gehad. Alle kinderen hebben daarvoor iets gemaakt, een verhaal of tekening, het maakt niet uit wat of hoe het verhaal gaat. We hebben het beste, origineelste verhaal en de mooiste tekening beloond met een echte Gouden Griffel en Gouden Penseel. Boekenpret, Boekenkring en diverse andere kringactiviteiten; kinderen leren van jongs af aan niet alleen voor te lezen en te presenteren, maar ook te redeneren, discussiëren en beargumenteren waarom ze iets leuk vinden. En als ze met een activiteit aan de slag gaan, zoals een vlog, leren ze ook een plan en een evaluatie te schrijven. Als kinderen enthousiast zijn, motiveert dat nog meer om door te gaan. Zo werken we aan 21e eeuwse vaardigheden van onze leerlingen en kunnen zij de toekomst goed uitgerust tegemoet gaan. Een uitdaging voor ons als team om hier aan te werken!


taal | cultuureducatie, geen vak apart

Wendy Itjang, intern begeleider De Fontein in Warnsveld: “We experimenteren met vormen om begrijpend lezen aantrekkelijk te maken voor kinderen. We hebben het omgedraaid. Niet: hier heb je een tekst, ga maar lezen. Maar: hier gaan we het over hebben, wat wil je hierover weten en welke teksten wil je daarvoor lezen? Vooraf formuleren we vragen en dan gaan kinderen zelf op zoek naar informatie in teksten. Uit boeken uit onze bieb, van het internet, of teksten uit de methode voor aardrijkskunde of geschiedenis, in het Nederlands of het Engels. We vroegen bijvoorbeeld in de klas wie de beste ontdekkingsreiziger ooit was. Dan moet je dus heel gericht op zoek naar informatie over ontdekkingsreizigers en lees je kritischer. Het begrip van teksten wordt ook groter. Als je Amerika ontdekt, ben je dan beter dan iemand die op de Noordpool terecht komt? De kinderen in de bovenbouw maken muurkranten, zelfs hele plafondsystemen met hun eigen landen, websites en een Voice of Holland voor ontdekkingsreizigers. Steeds op zoek naar meer informatie en een eigen creatieve verwerking daarvan. We merken dat begrijpend lezen zo veel meer vanzelf gaat, als kinderen zelf echt willen weten waar het over gaat.”

KINDCENTRUM

sterrenbeek samen leren groeien

Johan Müller, directeur kindcentrum Lea Dasberg in Zutphen: “Sinds dit schooljaar werken we vanaf groep 4 met Blink Wereld. Daarin werken we projectmatig aan alle gebieden binnen wereldoriëntatie en cultuureducatie. We willen in ons onderwijs kinderen enthousiast maken, aan het denken zetten, dingen zelf laten ervaren en ontdekken. Ze de vrijheid geven om zelf te bepalen hoe ze iets aanpakken en met wie ze samenwerken. In zo’n geïntegreerde aanpak in thema’s als gebouwen, pesten of polders ervaren kinderen de kennis die ze opdoen heel anders en kunnen ze middelenen vormen gebruiken die ze fijn vinden. Een schets maken of liever een digitale presentatie? Wat jij wil. Stel, een kind is niet zo goed in topografie, omdat het de plaatsen niet uit zijn hoofd kan leren. Als zo’n kind een tijd bezig is in bijvoorbeeld het thema toerisme, dan weet dat kind op een prettige manier heel goed dat Amsterdam in Noord-Holland ligt. Een project wordt altijd afgesloten met een eindproduct. Wat ik vooral interessant vind, is de weg die kinderen bewandelen om tot dat eindproduct te komen. Ze moeten onderzoeken, ordenen, vragen stellen. Dat is de manier van nu om kennis over te dragen: zelf op ontdekkingstocht gaan.”

17

De Fontein

Hennie Alberts, pedagogisch medewerker kindcentrum Sterrenbeek in Eerbeek: “We hebben meerdere peutergroepen, waar we kinderen op hun eigen niveau spelend laten leren. Sinds kort hebben we een speciale VVE-instroomgroep: een klein groepje van maximaal zes kinderen, met twee pedagogisch medewerkers, met kinderen die echt extra aandacht nodig hebben. We leren deze kinderen spelen, gewoon samen lekker meedoen. We gebruiken heel veel foto’s, materialen, vaste formuleringen, korte zinnen en handgebaren om kinderen taalvaardig te maken. Gaan we samen fruit eten, dan schillen we een appeltje aan tafel: de kinderen leren niet alleen het woord appel, maar ook de vorm, de geur, wat je ermee kunt doen. Deze kinderen worden niet blij van stilzitten, maar van dansen en zingen, dus we zingen vaak. Kleine stukjes van liedjes, niet meteen drie coupletten. We merken dat de kinderen rustiger worden, doordat ze in een kleine groep meer aandacht krijgen, zich kunnen vasthouden aan een dagritme en -structuur en steeds beter weten waar ze aan toe zijn. En langzaam maar zeer zeker de wereld om zich heen beter begrijpen, doordat ze taalvaardiger worden. Dat is fijn om te zien.”


18 taal | cultuureducatie, geen vak apart

hoe

zitten erbij wevandaag? “Wij zijn iedere dag bezig ons onderwijs te verbeteren. Nu staat kunst- en cultuur op ons leerkrachtbord. We willen meer procesgericht werken, dat is het doel,” vertelt Lobke Meekes, leerkracht en coördinator cultuureducatie bij obs de Parel in Zutphen. Hoe dat werkt?

“Leerkrachten op De Parel, een aantal groepen en onze kinderen in groep 7/8 werken met borden en bordsessies. Deze nieuwe manier van werken hebben we ons eigen gemaakt aan de hand van de manier van werken van Stichting Leerkracht. Dit jaar schuift onze coach van die stichting nog af en toe aan bij een bordsessie om nog wat te sturen/een verdiepingsslag te maken. We hebben aan het begin van het schooljaar een aantal doelen vastgesteld om ons onderwijs te verbeteren. Zo willen we ons rapport aanpassen, de lesdoelen goed formuleren en onze aanpak herzien binnen kunst- en cultuureducatie. Om de 8 weken werken we aan een nieuw doel. Zo’n doel volgen we wekelijks in een bordsessie. Wat willen

we bereiken, waar staan we nu, welke acties zijn daarvoor nodig? Om elkaar te helpen de doelen te bereiken, bezoeken we elkaars klassen en geven we elkaar feedback. Na zo’n bordsessie van een kwartier volgt vaak een werksessie. Een uur waarin we samen lessen ontwerpen en tijd hebben om informatie te zoeken en te delen. We hebben het echt steeds over de inhoud, over het verbeteren van ons onderwijs. Dat geeft veel energie!”

Talenturen “Een van onze leerkrachtdoelen is om bij kunst- en cultuureducatie meer procesgericht te werken en minder de nadruk te leggen op het eindresultaat. Dat betekent dat wij als leerkrachten weten wat we de kinderen willen leren, maar dat


taal | cultuureducatie, geen vak apart

19

“Zo’n sessie start, net als in de klas, met de vraag hoe iedereen erbij zit en waarbij iedereen zich moet uitspreken.”

wij niet bepalen hoe dat er dan uit moet zien. De kinderen gaan zelf op avontuur, onze rol is meer begeleidend dan sturend.

evalueren ze het doel: is het klassendoel behaald deze week? Zo was een doel in onze klas laatst om de toiletten netjes te houden. Als aan het einde van de week het We gaan deze manier van werken doel is behaald krijgt de klas een toepassen in onze Talentenuren. punt. Bij vijf punten mogen de kinDat is een middag per week deren in de klas samen kiezen wat waar we in iedere klas speciale ze graag willen doen. De laatste aandacht schenken aan creatieve keer kozen ze ervoor om samen vorming in de grootste zin van het koekjes te bakken. De meeste woord: drama, muziek, dichten, klassendoelen worden behaald. handvaardigheid of juist reflecte- Ik denk dat dat komt omdat de ren, filosoferen.” kinderen de doelen zélf bepalen. Daarmee geven ze aan dat ze er Echt kijken naar elkaar zelf voor willen werken en doen “Toen we de methodiek van de dat dus ook. bordsessies zelf onder de knie hadden, hebben we dit uitgerold In onze groep 7/8 doen kinderen in de klassen. De meeste groepen dit ook individueel. We hebben de hebben nu een eigen bord. De kin- standaard 10-minutengesprekken deren in groep 7/8 begeleiden dit geschrapt, waarin de leerkracht ook zelf, wij coachen daarbij. Bij vertelt hoe het met de leerling zo’n bordsessie kijken de kinderen gaat en ouders aangeven wat ze ook echt naar elkaar en starten ze verwachten en willen voor hun met de vraag ‘Hoe zit jij hier van- kind. Nu staat het kind centraal. daag bij?’. Vervolgens formuleren Ieder kind leidt zijn of haar eigen ze samen een klassendoel voor bordsessie. Zo’n sessie start, die week. Per groepje wordt een net als in de klas, met de vraag doel benoemd, dan stemmen de hoe iedereen erbij zit en waarbij kinderen en wordt het doel met iedereen zich moet uitspreken. de meeste stemmen op het bord Dat is direct een ingang voor genoteerd. De kinderen bedeneen gesprek. Het kind vertelt wat ken zelf hoe zij ze dit doel gaan goed ging, waar het trots op is en bereiken en wat ze daarvoor nodig viert samen met de leerkracht en hebben. Aan het eind van de week ouders de behaalde successen.

gaan werken. De kinderen die zich hebben inschreven, weten dan zelf heel goed dat ze even extra goed moeten opletten. Ze kunnen weer een doel behalen! Elk kind weet wanneer het zelf moet inhaken. Dat heeft de sfeer in de klas positief veranderd, vind ik. Een voorbeeld van een prachtig Daarbij heeft een kind natuurdoel van een meisje uit onze klas: lijk gewoon de leerdoelen van ‘Ik wil in alle teksten die ik schrijf alle vakken. Bij rekenen maken op de juiste plekken de punten kinderen bijvoorbeeld eerst een en komma’s goed zetten.’ Dat is proeftoets, waarin alle vaardigbest een groot doel, maar toen wij heden aan bod komen die de komende periode behandeld gaan vroegen hoe ze dat wilde aanpakken, gaf ze aan dat in ieder schrift worden. Zo weet ieder kind: welk dat ik van haar open sloeg de leerdoel hiervan beheers ik, wat interpunctie goed moest zijn. En beheers ik nog niet of niet goed dat ze meer ging lezen en daarbij genoeg? Er hangen lijsten in de goed zou opletten waar de punten klas met die doelen, waarop kinderen zich inschrijven. Start ik een en komma’s staan. Mooi toch?” les, dan vertel ik aan welk doel we (zie ook pagina 5) Daarna formuleert ieder kind weer nieuwe doelen voor zichzelf: één sociaal en één cognitief doel. Als zij zelf aangeven wat ze willen leren, kennen of kunnen, dan zijn ze automatisch gemotiveerd om daar iets voor te doen.


20 taal | cultuureducatie, geen vak apart

Samenhangende aanpak vanuit de dagelijkse praktijk Visie en werkwijze Cultuur Oost Scholen, culturele aanbieders en gemeenten werken samen aan beter cultuuronderwijs op lokaal en regionaal niveau. Het Gelderse programma Cultuureducatie met Kwaliteit is opgebouwd vanuit de dagelijkse praktijk. Vanuit de klas dus, want daar gebeurt het. De provincie Gelderland en het Rijk financieren deze samenhangende aanpak om de kwaliteit van cultuureducatie in het primair onderwijs te borgen. Het ambitieuze programma, dat in 2013 begon, wordt tot en met 2020 verdiept en verbreed. Cultuur Oost faciliteert en coรถrdineert het programma en zorgt voor kennis bouwen en kennis delen.

Het Gelderse programma Cultuureducatie met Kwaliteit is van onderaf -klantgericht- opgebouwd. Cultuur Oost gelooft van meet af aan dat scholen zelf het beste kunnen bepalen wat zij met cultuuronderwijs willen. Hoe zij het een plek in het curriculum geven en welke langetermijnambities zij willen realiseren. Het is de kunst een programma te ontwikkelen dat precies past bij de specifieke wensen van de school. De adviseurs van Cultuur Oost zijn dan ook bondgenoten in dit proces. Kunst, erfgoed, nieuwe media en vakken als taal en natuur worden met elkaar verbonden. Het werken met culturele competenties is daarvoor een mooie ingang. De lokale centra voor de kunsten en de coรถrdinatiepunten cultuureducatie hebben hierin vanzelfsprekend een rol.


taal | cultuureducatie, geen vak apart

21

Cultuuronderwijs gaat over leren kunst te begrijpen en te doorgronden, maar vooral over persoonlijke ontwikkeling: leren creëren, onderzoeken, reflecteren, zelfstandig werken, presenteren en samenwerken. Vaardigheden die kinderen nodig hebben in onze samenleving. Cultuureducatie doet een beroep op belangrijke competenties en vaardigheden.

competenties & vaardigheden Onderzoekend vermogen

Creërend vermogen

Reflecterend vermogen

Kinderen kunnen vanuit een vraag zichzelf en hun omgeving leren kennen. Het kind: • gebruikt actief zijn zintuigen om een object, onderwerp of gebeurtenis te verkennen; • experimenteert met verschillende materialen, technieken en begrippen; • verkent emoties, ervaringen en ideeën van zichzelf en anderen; • stelt vragen aan zichzelf en zijn omgeving; • verzamelt, selecteert en maakt kritisch gebruik van verschillende bronnen; • gaat door met onderzoeken tot zijn doel bereikt is; • werkt de vraag planmatig uit; • kan vraag en plan bijstellen op basis van (onverwachte) uitkomsten.

Kinderen kunnen op eigen wijze vormgeven aan hun ervaring, waarneming, verbeelding en kennis. Het kind: • kan zich een voorstelling maken van een gebeurtenis, ervaring of idee en deze uiten; • past bewust technieken, vaardigheden en materialen toe binnen eigen werk; • kan gedane kennis toepassen; • bedenkt en maakt ontwerpen of concepten; • bedenkt en realiseert alternatieve oplossingen; • geeft op eigen wijze vorm aan ervaringen, emoties en ideeën.

Kinderen kunnen terugkijken op eigen ervaringen, deze interpreteren en kunnen er betekenis aan geven. Het kind: • verwoordt eigen ervaringen en gevoelens in relatie tot de context; • bedenkt persoonlijke leervragen; • geeft aan wat hij anders en beter kan in relatie tot zijn leervragen; • vergelijkt eigen ideeën en werk met die van een ander; • benoemt wat ideeën en werk van anderen (kunst of erfgoed) voor hem betekenen; • stelt zich open, vraagt anderen om feedback en tips en gebruikt deze; • kan verwoorden wat de waarde van kunst en erfgoed voor hem is.

Vermogen zich te presenteren

Vermogen tot samenwerken

Vermogen tot zelfstandig werken

Kinderen kunnen op een aantrekkelijke manier zichtbaar maken wat zij en/of anderen hebben gemaakt of ervaren. Het kind: • presenteert eigen werk of dat van een ander; • presenteert individueel of als deel van een groep; • verwoordt of verbeeldt in zijn presentatie de betekenis die het werk voor hem heeft; • presenteert wat hij heeft ontdekt/geleerd; • bedenkt en bepaalt vooraf wat hij moet doen om zijn presentatie goed te laten overkomen; • maakt keuzes voor de vorm waarin hij iets presenteert; • let erop dat zijn boodschap overkomt; • kan omgaan met de aandacht die het krijgt van de toeschouwer.

Het kind kan tot een gezamenlijk resultaat komen door eigen en andermans kwaliteiten te benutten. Het kind: • luistert naar anderen, stelt vragen en overlegt; • verplaatst zich in anderen en staat open voor ideeën van anderen; • brengt eigen ideeën, gevoelens, gedachtes in de groep; • neemt in overleg besluiten • houdt zich aan gemaakte afspraken over taken en rollen; • levert een actieve bijdrage aan het groepsresultaat en het proces; • zet de kwaliteiten van zichzelf en anderen in.

Het kind kan bepalen welke taak het wil uitvoeren, hiervoor verantwoordelijkheid nemen en deze in relatie tot zijn omgeving tot een goed einde te brengen.Het kind: • neemt initiatief; • stelt doelen voordat het aan een activiteit begint; • bepaalt en organiseert wat nodig is om de doelen te realiseren; • plant eigen leeractiviteiten; • realiseert de gestelde doelen; • evalueert het resultaat van de gestelde doelen tussentijds en na afloop; • neemt de verantwoordelijkheid voor wat hij bedenkt, maakt en uitvoert.


www.archipelprimair.nl/cultuur-taal

bekijk atie m r o f ndin o r g r e t ach ’s! o e d i v e en leuk

Profile for Stichting Archipel

Taal & Cultuureducatie, geen vak apart  

Dit tijdschrift is een thematische uitgave van Archipel Onderwijs & Kinderopvang in schooljaar 2018-2019, ter afsluiting van het project “Cu...

Taal & Cultuureducatie, geen vak apart  

Dit tijdschrift is een thematische uitgave van Archipel Onderwijs & Kinderopvang in schooljaar 2018-2019, ter afsluiting van het project “Cu...

Advertisement

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded