Page 1

P.B. /P.P. 2/111 3000 LEUVEN MAIL  P802021. AFGIFTEKANTOOR 3000 LEUVEN MAIL

+CNEDNIN

BIN

V.U. Koenraad De Meulder, Zirkstraat 36, B-2000 Antwerpen

stemband #8 DRIEMAANDELIJKS TIJDSCHRIFT VAN KOOR&STEM VZW JAARGANG 8, 11 2010 > 01 2011, NR 8

1 // STEMBAND


// GENRE

INHOUD

EVEN DIT…

1 HEDENDAAGSE VLAAMSE KOORMUZIEK What’s in a name?

Het raderwerk van de Vlaamse koormuziek!

4 VIC NEES 75 Postmodernist avant la lettre

Is het nodig om als organisatie voor vocale muziek de schouders te zetten onder de

7 HET HOKJESDENKEN VOORBIJ Gesprek met Maarten Van Ingelgem en Dirk De Nef 11 LITURGISCHE MUZIEK Het andere kerstlied 13 COLUMN Oei, oei, nogmaals Vlaamse muziek!

internationale promotie van de koormuziek uit Vlaanderen? Mist die Vlaamse koormuziek de uitstraling om zich zelf over de grenzen heen waar te maken? Is de slagkracht van onze uitgevers te klein om de Vlaamse koormuziek internationaal te verspreiden? Ik denk dat we met die vraagstelling aan de kern van de zaak voorbijgaan. De koormuziek in Vlaanderen is springlevend en getuigt van een groeiende dynamiek. Heel wat jonge componisten leveren schitterende koorcomposities die met veel plezier gezongen worden. De vocale muziek in Vlaanderen verkeert dus helemaal niet in crisis en heeft duidelijk geen tekort aan zuurstof. Waar wringt het schoentje dan? Is die extra promotionele aandacht wel nodig? De Vlaamse koormuziek is geen wereld op zich! Het is een kunstuiting die onafscheidelijk verbonden is met andere spelers in de muziekwereld: zangers, koren, dirigenten, solisten, concertprogrammatoren, erfgoedinstellingen, opleidingen, auteursvennootschappen, uitgevers om er maar enkele te noemen. Al die spelers vormen samen één groot raderwerk. Wanneer één tandwieltje stroef draait, heeft dat uiteraard een effect op heel het raderwerk. Op dat vlak is er in Vlaanderen nog heel veel werk aan de winkel. Als die Vlaamse koormuziek meer aansluiting wil vinden bij het internationale netwerk dan moet het Vlaamse raderwerk goed geolied zijn en op volle toeren kunnen draaien.

AAN DIT NUMMER WERKTEN MEE: Natalie Goossens, Geert Hendrix, Tom Eelen, Jos Bielen, Koenraad De Meulder, Erik Demarbaix, Liesbeth Segers, Ivo Jacobs, Jan Stofferis, Vic Nees.

EINDREDACTIE Ivo Jacobs

COÖRDINATIE Jan Stofferis

VERTALINGEN Taal-Ad-Visie vertaalbureau

KOORAANSLUITING € 68, Individueel abonnement: € 20

Rek. nr. 735-0037517-63 t.n.v. Koor&Stem vzw

DRUK Van der Poorten OPLAGE 3.500 ex.

VORMGEVING apple-n, Brand-ink

2 // STEMBAND

Koor&Stem is als organisatie voor vocale muziek goed geplaatst om dat raderwerk te analyseren, te begeleiden en waar nodig te voeden. De Raad van Bestuur van Koor&Stem heeft daarom de aandacht voor de Vlaamse koormuziek ingeschreven als een krachtlijn in de beleidsplanning voor de komende jaren. De publicatie van deze bijzondere editie van StemBand is de start van een reeks initiatieven die Koor&Stem in de komende jaren rond Vlaamse koormuziek zal ontwikkelen. ^ KOENRAAD DE MEULDER // Directeur Koor&Stem


// MEESTERS

Hedendaagse Vlaamse koormuziek What’s in a name? In dit artikel verkent Natalie Goossens de reikwijdte van de Vlaamse hedendaagse koormuziek en hoe die zich verhoudt tot de internationale nieuwe composities voor het genre. De tekst is gebaseerd op haar proefschrift Nieuwe koormuziek in Vlaanderen: een analytisch en sociologisch onderzoek. Daarvoor nam ze ook interviews af, waaruit we hieronder citeren. Met Vlaamse hedendaagse koormuziek worden de composities van

EEN NIEUW BEGIN

vocaal werk bedoeld die na 1960 in Vlaanderen geschreven zijn.

De afgelopen vijftig jaar is er in de internationale en ook in de

Voordien kon je inderdaad wel spreken van een Vlaamse koortaal,

Vlaamse koormuziek veel veranderd. De vroege avant-garde-

geschreven naar het voorbeeld van Peter Benoit (1834-1901):

koorwerken van Olivier Messiaen (1908-1992), Iannis Xenakis

romantisch, met grote koorblokken en in langzame tempi. Sinds

(1922-2001), György Ligeti (1923-2006) en Krzysztof Penderecki

de jaren vijftig hanteerden vooral de amateurcomponisten een ho-

(°1933) waren gebaseerd op een sterk instrumentaal denken. Die

mofone stijl met een neo-modale melodiebouw. Ook vanaf die tijd

progressieve ‘instrumentale’ koormuziek was zo moeilijk dat ze

drukte de Mechelse School, met Jules Van Nuffel (1883-1953),

enkel door professionele ensembles uitgevoerd kon worden. Ze

een tonaal-modale stempel op de religieuze koormuziek.

vond dan ook geen aansluiting in de grote amateurkoorwereld.

Kan je spreken van een Vlaamse koortaal?

Die vijftig jaren vallen voor de evolutie van de koormuziek – internationaal én in Vlaanderen – uiteen in drie periodes. De eerste periode, vanaf 1960, is een reactie op de hevige gevoelsgeladenheid uit de romantiek. Er wordt vlakker gezongen, met minder dynamiek en minder emoties. De kentering in de Vlaamse koorwereld begint bij

VIC NEES: “Dat kòn je. Peter Benoit heeft een stijl ontworpen

het feit dat er kleinere koren komen en dat er meer a capella ge-

die hij nationaal noemde, en die was in hoge mate pathetisch en

zongen wordt. Leidende componist is Vic Nees. Geïnspireerd door

lyrisch. Benoit heeft een grote invloed gehad op de Antwerpse

Hugo Distler (1908-1942) en Heinrich Schütz (1585-1672) creëert

School: Jef van Hoof, Jan Blockx. Hun muziek bezit een Vlaams

hij een nieuwe stijl: innoverend maar niet te avant-gardistisch en

karakter, omdat ze een Benoit-klank heeft. Gent was meer

met inhoudelijk interessante teksten. Zijn vernieuwende taal is

Frans gericht, omdat de directie van het Conservatorium in

streng en rationeel. Het contrapunt wordt weer belangrijk, alsook

Gent meestal Franstalig was. Mijn vader (Staf Nees, nvdr.) en

de motivische en cyclische ontwikkeling. De tekst en de vertolking

zijn tijdgenoten hadden die geest van Benoit mee. Het gevolg

van het woord staan weer centraal. De Vlaamse koortaal wordt

was dat ze in hun vocale muziek allemaal vrijwel uitsluitend

dus vooral de taal van Vic Nees, want andere componisten nemen

langzame tempi gebruikten. Dat gezapige van de Vlamingen

zijn herkenbare stijl over. De nieuwe koorbeweging richt zich op de

heb ik met mijn Duitse en Franse invloeden verleerd. Ik was bij

uitbouw van de amateurkoren.

de eersten om een opening te maken naar een andere opvatting van koorzang. Wat je specifiek Vlaams zou kunnen noemen is

VAN BUITEN UIT

dat we eigenlijk geen eigen karakter hebben, en dat Benoit het

In 1975 begint een tweede periode, waarin de technieken uit de in-

dus heeft moeten uitvinden.“

strumentale muziek getransponeerd worden naar de koormuziek. Er komt een nieuwe zangcultuur: een directere manier van zingen. Spreekt men over internationale trendsetters, dan vallen dikwijls de namen van Arvo Pärt (°1935) en van Scandinavische koorcomponisten die actief zijn rond Eric Ericson (°1918) – jarenlang de dirigent van het Zweedse radiokoor – : Sven-David Sandström (°1942), Ingvar Lidholm (°1921), Lars Johan Werle (1926-2001), Einojuhani Rautavaara (°1928), Knut Nystedt (°1915), Thorkell Sigurbjörnsson (°1938) en Bo Holten (°1948). DRIEMAANDELIJKS TIJDSCHRIFT VAN KOOR&STEM // 1


// HEDENDAAGSE VLAAMSE KOORMUZIEK

Hoe evolueerde de koormuziek na 1975? ROLAND CORYN, componist en oud-docent compositie aan de Hogeschool Gent, zegt daarover: “Na die ‘Distler-woede’, waarin de uitvoeringen zo afgezwakt en geslachtsloos waren, is er een andere wind gaan waaien vanuit het noorden, vanuit Zweden vooral, met Eric Ericson. Ik herinner me het wereldsymposium in Wenen. Daar was hij met een conservatoriumkoor. Allemaal instrumentisten, die ook in koren zongen. Ze zongen moeilijke werken en ze deden dat gewoon schitterend. Ook op het gebied van directheid in klank, hevige dynamieken, maar altijd beheerst,

1

2

3

4

5

6

met een projectie die naar de zaal toeging, niet dat afgeronde, niet dat afgezwakte. Die directe manier van zingen plus al die nieuwe werken, waarbij de ideeën van die componisten over instrumentale muziek getransponeerd werden naar koormuziek. Daardoor krijg je totaal andere kleuren, totaal andere effecten, en ook werkelijk een vernieuwing. “

AANSLUITING EN EIGENHEID In de derde periode, sinds de jaren negentig, is er meer aandacht voor hedendaagse stijlkenmerken in de brede koorliteratuur. De compositietechnieken uit het buitenland worden ook in Vlaanderen gebruikt en vinden ingang in de werken voor amateurkoren. Er is ruimte voor een uitgebreidere harmonie, improvisatietechnieken, aleatoriek en het gebruik van andere talen of nonsenstalen. Er wordt geëxperimenteerd met het lichaam: het hele lichaam wordt gebruikt (klappen, stampen, bodypercussion) en er is meer aandacht voor stagework, voor beweging. Tegenwoordig kan je niet meer spreken van een eenvormige Vlaamse koortaal, veeleer van persoonlijkheden. Elke koorcomponist zoekt zijn eigen stijl. De koormuziek die hier in Vlaanderen gecomponeerd wordt, is vergelijkbaar met die van buiten de grenzen: een verwijd tonale taal, die vanuit consonantie – unisono of in drieklanken – op zoek gaat naar dissonantie.

2 // STEMBAND

1 // PETER BENOIT

6 // HERMAN ROELSTRATE

2 // JULES VAN NUFFEL

7 // WILLEM KERSTERS >

3 // JEF VAN HOOF

4 // STAF NEES

8 // RUDI TAS

5 // RAYMOND SCHROYENS

9 // KURT BIKKEMBERGS

VIC NEES <


// WHAT’S IN A NAME?

Welke tendensen zie je binnen de Vlaamse koormuziek? VIC NEES: “Er is nu de post-moderne strekking. Frank Nuyts schrijft de laatste tijd ook voor koor. Ik noem die muziek intertonaal, het is tonaal in zijn strekking. Boudewijn Buckinx heeft koormuziek geschreven. Dat is een complexloze manier om met muziek bezig te zijn. Bewust gecultiveerde eenvoud. Maar dat soort koormuziek blijkt het bij de koren niet echt goed te doen. Mezelf noem ik “hedendaags maar traditiegebonden”. Daarna zijn er evoluties: Kurt Bikkembergs en Rudi Tas, die zijn begonnen bij de dingen waar ik mee bezig was. Herman Roelstraete of Willem Kersters gingen ook al in die richting. Zij zijn

7

‘moderne componisten’; de generatie van 1940 tot 1960. Norbert Rosseau vind ik een groot componist – die valt helemaal buiten dat typisch Vlaamse koorwereldje. Zijn werken werden nooit behoorlijk uitgevoerd, tenzij na zijn dood. Jules Van Nuffel was de eerste die in de sacrale muziek een eigen geluid bracht met een eigen vitaliteit. Daar komt Flor Peeters uit voort, Herman Roelstraete en Peter Cabus. Mijn generatie is daar ook uit gegroeid: Raymond Schroyens en Roland Coryn, hoewel die pas later koormuziek is beginnen schrijven. En dan komt de volgende generatie: Kurt Bikkembergs, Rudi Tas, Ludo Claesen. Jean-Paul Byloo is sterk beïnvloed door de repetitieve muziek. Zijn muziek is meer cerebraal, minder toegankelijk. ^ // NATALIE GOOSSENS

8

9

FOTO’S 1// collectie Bibliotheek Koninklijk Conservato-

OVER DE AUTEUR

rium Antwerpen 2// Vlaams Romantisch koor-

De voorbije vijftien jaar was Natalie Goossens actief als koorzanger, koordirigent

boek, 1987, uitg. ANZ 3// Een beknopte kroniek

en componist in Vlaanderen. Sinds januari 2010 woon ze in Zeist en zoekt ze haar

van Jef van Hoof, 1986, uitg. Brabo 4// Staf Nees

weg in de Nederlandse koorwereld. In september 2009 behaalde Natalie Goos-

(1901-1965) – beiaardier, organist, componist,

sens een master in de compositie aan de Artesis Hogeschool te Antwerpen. Haar

dirigent, 1993, uitg. C. De Vries - Brouwers  

proefschrift kan je integraal lezen op www.nataliegoossens.nl

7// privécollectie Vic Nees

DRIEMAANDELIJKS TIJDSCHRIFT VAN KOOR&STEM // 3


// OEUVRE

Vic Nees 75 Postmodernist avant la lettre Ne­der­l and­se tek­sten mu­ziek werd ge­schre­ven die ab­so­luut geen con­t act had met het Ne­der­l andse taal­ei­gen. Com­po­nis­ten voel­den dat Ne­der­l ands veel­eer aan van­uit een Frans mu­zi­kaal idi­oom.” En bo­ven­dien: “Er was ter­gend wei­nig goed Ne­der­l ands tekst­ma­te­ri­ aal. Niet ver­won­der­lijk dus dat on­ze com­po­nis­ten daar nau­we­lijks een fee­ling voor ont­wik­kel­den.” Daar­naast wa­ren de Vlaam­se ro­man­ti­ci de band met de componisten uit de po­ly­fo­nie en de Ba­rok to­t aal kwijt­ge­raakt. De Vlaam­se koor­cul­tuur was bijzonder gefascineerd door grootsheid en klankeffecten, veel meer dan door fijne nuance en klanksoberheid en koos dus voor mas­sa­le be­zet­ting. Vic Nees voel­de aan dat hij zijn mu­ziek niet op de­zelf­de leest mocht schoei­en. Aan­van­ke­lijk was hij sterk ge­boeid door de klank­rijk­dom van de Fran­se mu­ziek. “Mijn go­den wa­ren Ho­neg­ger, Pou­lenc en Ros­seau.” In hen her­ken­de hij een vi­ta­le­re, dy­na­mi­sche aan­pak en een gro­te­re zin­ne­lijk­ heid dan in de mu­ziek van ei­gen bo­dem. In de wer­ken van de­ze Fran­se mees­ters – in koor­stijl merk­waar­dig ge­noeg ge­ïn­spi­reerd door Bach en Hän­del – was een bij­na on­mo­ge­lijke syn­the­se verschenen tus­sen ver­schei­de­ne hoofd­stro­min­gen in de mu­ziek: to­na­li­teit en ato­na­li­ Vic Nees (Portret: Savio Van Bavel)

teit, vrije stijl en strenge po­ly­fonie, uni­ver­sa­li­teit en in­di­vi­du­a­li­teit. Zo­doen­de verkreeg iemand als Ho­neg­ger een ei­gen to­ver­ach­ti­ge at­mo­sfeer ge­ken­merkt door een ‘ver­lei­de­lijk’ coloriet. Uit zijn grote muziek spreekt de on­tem­ba­re wil van een ster­ke per­soon­lijk­heid. Ook het werk van Oli­vier Mes­si­a­en boei­de hem ui­ter­ma­te. Maar reeds tij­dens zijn stu­dies, voor­na­me­lijk van­uit de mu­ziek­pe­ da­go­gie van Mar­cel An­dries, ont­dek­te Nees de nog diepzinnigere we­reld van de Noord-Duit­se taal, uit­mun­tend ver­tolkt in het werk van Hu­go Dist­ler. “Dat was wer­ke­lijk iets to­taal an­ders!” De in­vloed van fi­gu­ren als Mar­cel An­dries, Hans Dir­ken, Gott­fried Wol­ters kan hier nau­we­lijks worden over­schat. De­ze vol­ko­men Neue Chor­be­we­ gung ver­trok van­uit de tekst, streef­de een ge­dé­pou­il­leer­de mu­zi­ka­le Hu­go Heug­he­ba­ert schreef ooit in de Al­ge­me­ne Mu­zie­ken­cy­

taal na, ont­daan van al­le over­bo­dig­he­den zo­als bij­voor­beeld een

clo­pe­die: “Als com­po­nist heeft Vic Nees de Vlaam­se koor­mu­

te ver door­ge­dre­ven chro­ma­tiek. De he­le mu­zi­ka­le taal moest een

ziek los­ge­rukt uit een lan­ge ro­man­ti­sche tra­di­tie en haar met

zin heb­ben van­uit de tekstbenadering. Er ontstond dus een gro­te­re

ei­gen­tijd­se mid­de­len en een per­soon­lijke in­ter­pre­t a­tie op­nieuw

li­te­rai­re be­trok­ken­heid – een ge­bied dat Nees steeds nauw aan

ge­o­ri­ën­teerd op een vo­ca­le ar­chi­tec­tuur zo­als in de Re­nais­san­ce

het hart ge­le­gen heeft. Voor­al de rij­pe­re Hu­go Dist­ler mo­gen we

en Vroeg-Ba­rok.” Heughebaert plaatst het belang van Vic Nees

be­schou­wen als de gees­te­lij­ke va­der van Vic Nees. De li­ne­a­ri­teit

in een heel ruim perspectief, nl. als de krachtige vernieuwing

door de her­ont­dek­king van de Schütz-taal, de gro­te­re on­af­han­ke­

tegenover de Vlaamse romantische (veelal katholieke) koormu-

lijk­heid t.o.v. het me­trum en bo­ven­al de ‘rijk­dom van de so­ber­heid’

ziek. Wie ver­trouwd is met zijn werk weet dat Vic Nees in­der­daad

wa­ren Dist­lers mid­de­len om te ko­men tot een nieu­we au­then­ti­ci­teit.

een heel nieuw klank­i­di­oom ont­wierp van­uit het uit­gangs­punt dat

De hei­li­ge een­voud van de toon­zet­ting, die zich in de her­ha­ling van

Heu­ge­ba­ert om­schrijft. “Ik wil­de ab­so­luut iets an­ders doen dan

de­zelf­de toon of van een­zelf­de toon­saf­stand uit­drukt, geeft aan het

mijn va­der”, ver­tel­de Nees me ooit. Ook daarmee wordt op heel

woord een ab­so­lu­te vol­macht en een draag­kracht. In­druk­wek­kend

persoonlijke wijze dezelfde vernieuwende intentie opgeroepen.

is ook de gro­te zin voor ver­ant­woor­de­lijk­heid op li­tur­gisch ge­bied en

Nees: “De vo­caal-mu­zi­ka­le taal van de Vlaamse romantici had

een die­pe trouw aan de bij­bel­se ge­schrif­ten. Dist­ler heeft bes­list

zel­den de tekst als uit­gangs­punt. Zo ge­beur­de het dat er vaak op

een di­rec­t verband met de mu­ziek van Nees. Het feit dat hij door

4 // STEMBAND


// VIC NEES 75

hem het ‘Ger­maan­se pad’ op­ging – ook in zijn tal­rij­ke re­li­gieus ge­

Anno 2010 – terwijl ons oor toch enigszins vermoeid is door een

ïn­spi­reer­de wer­ken – maakt Nees, naar ei­gen zeg­gen, als ka­tho­liek

te ver doorgedreven stilistisch stereotiep denken van heel wat

meer pro­tes­tants ge­richt. De ty­pi­sche Nee­si­aan­se ex­pres­sie laat

componisten tijdens de laatste 15 jaar – terugkijkend op Nees’

zich mis­schien goed ty­pe­ren van­uit die ziens­wij­ze. Als ka­tho­liek,

evolutieve stijlontwikkeling mag krachtig worden opgemerkt dat

met een aanvankelijk ge­voel voor de meer zin­ne­lijke Ro­maan­se stij­

Nees in dat ‘postmoderne alles’ zichzelf is gebleven. De basis-

len, raakte hij ge­fas­ci­neerd door de stren­ge tra­di­tie van de Duit­se

ingrediënten blijven inspirerend aanwezig: een sterke woord-

Evan­ge­li­sche kerk­mu­ziek. De re­li­gi­o­si­teit die in zijn wer­ken on­mis­

toonverhouding, het evenwicht tussen harmonische én ritmische

ken­baar naar bui­ten treedt, is als de boei­en­de ont­moe­ting tus­sen

expressie, de milde strengheid (of strenge mildheid) ten aanzien

bei­de. De di­rec­te ge­voels­we­reld van het decoratieve Fransgerichte

van expressiemiddelen en bovenal de kunde om de menselijke

katholicisme ver­smelt als het ware met de stren­ge koe­le toon van

stem optimaal in koorverband te laten renderen. Eenmaal dat

de Duit­se be­we­ging. Al van­af het be­gin koos Nees meer voor een af­fec­tie­ve ex­pres­sie, maar dan – vol­le­dig an­ders dan de ro­man­ti­ci – van­uit de ver­wor­ ven­he­den van de lenige Dist­ler-taal. Dat dub­bele spoor blijkt ook sa­men te vloei­en in Nees’ li­te­rai­re be­l ang­stel­ling en zijn uit­ge­spro­ ken per­soon­lijke re­li­gieu­ze in­te­res­se. Naast de in­vloe­den van Fran­se en Noord­-Duit­se oor­sprong is er niet­te­min nog een der­de in­vloed. “Van de En­gel­sen”, zo ver­tel­de Nees, “leer­de ik de zan­ge­rig­heid – het can­ta­bi­le – in het schrij­ven. Zij heb­ben een tra­di­tie in een zeer vo­ca­le be­na­de­ring; hun com­po­ nis­ten we­ten wat het be­te­kent om een koor ‘te la­ten zin­gen.” In de ont­wik­ke­ling van zijn com­po­si­to­risch oeuv­re toont Nees zich zeer evo­lu­tief. In zijn opeenvolgende composities vinden we re­flec­ties van de gro­te he­den­daag­se stro­min­gen – do­decaf­o­nie, ale­a­to­riek, mi­ni­mal mu­sic etc… – wel­is­waar op­ge­no­men in de stijl­ con­ti­nu­ï­teit van de com­po­nist. Van­af het midden van de ja­ren ze­ ven­tig ging Nees be­sef­fen dat de avant-gar­debe­we­ging (zo­als bij­ voor­beeld Stoc­khau­sen) zo dog­ma­tisch ge­wor­den was, dat hij zich zelf meer dis­t an­ti­eerde van hun strak­ke stijl­op­vat­tin­gen. Van­af de ja­ren tach­tig was het dan ook tijd voor een nieuw uit­gangs­punt en, al­dus Nees, dan vol­trok zich een evo­lu­tie die goed ver­ge­lijk­baar is ver­een­vou­di­ging, on­der in­vloed van fi­gu­ren als Reich en Glass. “Ik kreeg door dat het sti­lis­tisch dog­ma­tis­me geen toe­komst had.” Het stijl­plu­ra­lis­me kreeg meer en meer vorm, en een hui­ver voor

Hugo Distler

met de over­gang van de ba­rok naar het clas­si­cis­me: een ‘nieu­we’

elk dog­ma­tis­me ging Nees ken­mer­ken. “Ei­gen­lijk werd ik post­mo­ der­nist avant la let­tre”, merkt Nees luch­tig op. Ge­lijk­lo­pend met de­ze evo­lu­tie ver­groot­ten ook zijn con­tac­ten met de lich­te mu­ziek en met de ele­men­tai­re stij­len van de etnische mu­ ziek. Bei­de in­vloe­den zorgden ervoor dat Nees meer en meer zocht naar de uit­brei­ding van vo­ca­le mo­ge­lijk­he­den om het me­di­um koor meer di­rect er­vaar­baar te ma­ken. Zijn stre­ven ging uit naar toe­gan­ ke­lijk­heid en on­ge­com­plexeerd­heid, zon­der even­wel te ver­val­len in ba­na­li­teit. Nees ge­bruikte van­af de ja­ren tach­tig en negentig ge­re­geld an­de­re tech­nie­ken en kleu­ren om de emo­ti­o­ne­le ver­bin­ding tus­sen tekst en mu­ziek op­ti­maal me­de­deel­baar te ma­ken.

“Vooral de rijpere Hugo Distler mogen we beschouwen als de geestelijke vader van Vic Nees.” DRIEMAANDELIJKS TIJDSCHRIFT VAN KOOR&STEM // 5


// VIC NEES 75

paradigma helder is, treedt telkens de verrassing van nieuwe stijlaanwendingen op: bv. poly-tekstualiteit, gregoriaanse lijnen in confrontatie met verrassende meerstemmigheid, gebruik van ‘ongewone’ instrumenten of originele dialoog van een religieus koorweefsel met gewone instrumenten (slagwerk, klok, hobo, altviool, trompet, accordeon,…).

OVER DE AUTEUR

Reeds vele jaren vindt Nees’ muziek de internationale koorpodia.

Geert Hendrix is sinds jaar en dag de dirigent van het Lierse koor

Zijn werken worden in heel Europa en in de VS geprogrammeerd.

Helicon. Hij is leraar en lid van het directieteam van de Stedelijke

Veel wijst erop dat zijn oeuvre ook in het buitenland een blijvende

Muziekacademie van Lier, waar hij algemene muzikale vorming en

plaats heeft verworven.

muziekgeschiedenis doceert.

Net zo­als de man Nees de ga­ve be­schikt om in re­de­voe­rin­gen en artikels spits en boei­end de be­l ang­stel­ling van een pu­bliek te wek­

http://helicon.artexanis.be

ken – wie het heeft mee­ge­maakt weet dat – streeft de com­po­nist de­zelf­de be­trok­ken­heid t.a.v. zijn mu­ziek na. Dat maakt zijn kunst in­tel­li­gi­bel en hoog­staand. ^

VOOR ALLE JAZZ- EN BRUSSELS PHILHARMONIC-CONCERTEN IN FLAGEY

© Lander Loeckx

ADVERTENTIE

// GEERT HENDRIX

FLAGEY PASS

€ 125 10 TICKETS

geldig voor één of twee personen gedurende het volledige SEIZOEN 2010-2011 verkrijgbaar in de Flagey Ticketshop of online WWW.FLAGEY.BE Info & Tickets : www.flagey.be - 02 641 10 20 Heilig Kruisplein - 1050 Brussel

6 // STEMBAND


// DUBBELINTERVIEW

Het hokjesdenken voorbij in op de vraag om iets te bewerken voor

Onlangs zaten we rond de tafel met twee Vlaamse koordirigenten en componisten die geregeld voor de dag komen met fascinerende composities voor koor en/of stem. Maarten Van Ingelgem is een dertiger die in 2008 de Gouden Klaproos voor koorcompositie van Sabam won. Dirk De Nef is net de vijftig gepasseerd en werkt momenteel aan zijn tweede groot werk voor soli, koor & orkest, ‘k Zing A geire. De liefde voor het koor is bij beiden maar één facet van een breed muzikaal spectrum.

de aanwezige koren. Dat was een enorme stimulans voor mij: ik kwam als het ware achter de schrijftafel vandaan en stapte de realiteit binnen. Die internationale context waar zangers, dirigenten en componisten in spe elkaar ontmoeten, heeft me toen ook wakker geschud. Plots merkte ik dat er veel mensen op een ernstige manier met koor bezig waren. Door die indringende ervaring ben ik vandaag nog steeds enthousiast over het Maarten Van Ingelgem // © www.gedem.be

Dirk De Nef

Europees Muziekfestival in Neerpelt, over de Erasmusprojecten, het Wereldkoor, maar ook over koorwedstrijden waar je andere visies en interpretaties kan ontdekken.”

EEN GEZONDE AFWISSELING Maarten Van Ingelgem (°1976) schreef reeds een vijftigtal werken voor uiteenlopende vocale en instrumentale bezettingen, waaronder het plichtwerk voor strijkers voor de Axion Classics 2003, een kameropera voor het Youth Opera Festival te Utrecht, een pianoconcerto en een tiental koorwerken. “Ik wilde altijd al met muziek bezig zijn, maar tijdens je opleiding moet je keuzes maken die enorm beperkend werken”, vertelt Maarten Van Ingelgem. “Als tiener was ik nog niet bezig met zang en koor. Ik zat vaker aan de piano te improviseren dan te studeren. Ik studeerde verder bij Jan Michiels en compositie bij Wim Henderickx. Pas in

Dirk De Nef (°1957) verwierf aan de

op te pikken. “Zo was er onder meer de

het Conservatorium ben ik bij het koor

conservatoria van Brussel en Antwerpen

kleinkunstperiode”, zegt Dirk De Nef. “Ik

gegaan waar de studenten koordirectie

eerste prijzen schriftuur, muziekgeschie-

luisterde naar Jan De Wilde, Boudewijn de

mee oefenden. Zo zong ik even later ook

denis en analyse en profileerde zich pas

Groot of Willem Vermandere. Van hen heb

in het Goeyvaerts Consort (het huidige

begin de jaren negentig als componist.

ik de aandacht voor goede teksten, geloof

Aquarius), maar ook als vervanger bij het

Eerst liet hij van zich horen op compositie-

ik. Zelf zong ik ook graag; ik studeerde

Vlaams Radio Koor en bij Ex Tempore. Hoe

wedstrijden en in 1995 brak hij definitief

zang bij Lucienne Van Dijck en zong in het

langer hoe meer voelde ik de noodzaak om

door met zijn Rond’eau dat toen het

koor Musica Nova van Roger Leens. Zo

meer te weten over dirigeren en zingen.

plichtwerk in de halve finale van de Ko-

leerde ik de kwaliteitskoormuziek kennen.

Daarom ben ik zangles gaan volgen. Uit-

ningin Elisabethwedstrijd voor piano was.

Even later mocht ik dankzij de Vlaamse

eindelijk ontdek je veel raakvlakken tussen

Uit een typisch muzikale familie komt hij

Koorfederatie meegaan naar een inter-

compositie, directie en zang. Ook vandaag is

niet, maar dat weerhield hem er niet van

nationale koorveertiendaagse (Agec) en

het niet mijn ambitie om alleen maar te com-

om als tiener heel wat muzikale invloeden

daar ging ik, net als enkele andere zangers,

poneren: ik dirigeer, ik zing, geef pianoles,

DRIEMAANDELIJKS TIJDSCHRIFT VAN KOOR&STEM // 7


// GENRE

Maarten Van Ingelgem // © www.photofolio.be

ben begeleider en componist. Als ik een

aan waar je zelf niet meteen aan zou den-

krijgen. Alleen door het regelmatig te doen

compositieopdracht krijg, ga ik daar graag

ken. Ieder jaar ontmoet je weer jonge men-

kan je je daarin verder bekwamen en kan

diep op in, ook al is het maar iets kleins.

sen waarvan je qua leeftijd steeds verder

je onder de kerktoren wegkomen en een

Componeren is namelijk iets heel persoon-

verwijderd raakt, maar die je tegelijk jong

meer internationale dimensie bereiken.”

lijks. Daarom componeer ik maar drie of

houden.” “Ik ervaar ook de drang om kennis

“Het zou nuttig zijn om voor dit soort

vier werken per jaar waarvan ongeveer

te willen doorgeven, omdat ik ze ooit ook

projecten samen te kunnen werken met

één voor koor. Ik ben niet de enige van mijn

zelf ontvangen heb, en zo kansen en prikkels

orkesten”, gaat Maarten Van Ingelgem

leeftijdsgenoten die de zaken zo bekijkt.

gekregen heb”, vult Maarten Van Ingelgem

verder. “Er bestaan tal van jongerenorkes-

Componisten die bijna exclusief voor koor

aan. “Ik geef twee dagen per week pianoles

ten. Er is zeker behoefte aan associaties

schrijven zoals Vic Nees, Kurt Bikkem-

en samenspel. Het is boeiend om feedback

tussen orkesten en koren. Misschien is ook

bergs, Raymond Schroyens of mijn vader

te krijgen van leerlingen die zelf creatief

daar een rol weggelegd voor de koorfede-

zijn nauwelijks nog vertegenwoordigd in

bezig zijn, vaak op een andere manier dan ik,

raties. Minister Joke Schauvliege had het

mijn generatie. Toch zijn er daarbij meer

en dat is maar goed ook. Het grootste com-

onlangs ook nog over het doorbreken van

dan je op het eerste gezicht wel zou den-

pliment dat Wim Henderickx me ooit gaf is

grenzen en hokjes. Als het stimuleren van

ken, die actief zijn of waren als koorzanger

dat ik niet zoals mijn vader schreef.”

dergelijke samenwerking daartoe behoort,

en sporadisch voor koor schrijven. Ik denk

zou dat heel interessant kunnen zijn.”

aan Annelies Van Parys of Joachim Brackx

“De afgelopen vier jaar heb ik minder

die bij het Goeyvaerts Consort en elders

gecomponeerd omdat ik in die periode het

HEDENDAAGSE TAAL

zongen, of aan Sebastiaan van Steenberge.

Leuvens Universitair Koor heb gedirigeerd,

Hoe reageert een koor dat gewoon is om

Ik beschouw die gezonde afwisseling van

wat veel tijd vergde”, zegt Dirk De Nef. “Nu

de grote oratoria uit de vorige eeuwen te

genres ook als een leerproces, maar ik

heb ik terug een groot compositieproject

zingen op een hedendaags oratorium? “Ik

begrijp dat het voor de buitenwereld daar-

voor koor, orkest en solisten aanvaard

schrijf die muziek op hun lijf”, antwoordt

door wat moeilijker is om ons in een vakje

naar aanleiding van het honderdjarig

Dirk De Nef. “Het is steeds mijn doel

te stoppen. Ik zie voor Koor&Stem een rol

bestaan van mijn koor Arti Vocali. Negen

eenvoudig te schrijven in een hedendaagse

weggelegd om het koorrepertoire van deze

jaar geleden componeerde ik met Rodian

taal. Dat is trouwens ingewikkelder dan

jonge componisten te helpen ontsluiten.”

ook zo’n groot werk. Het valt me op dat

moeilijke stukken componeren. Je kunt

componisten vandaag niet of nauwelijks

jezelf geniaal voelen als componist, maar

Ook Dirk De Nef is van vele markten thuis:

voor dergelijke grote bezettingen schrij-

als je werk niet aanslaat, wordt het niet

hij schreef voor uiteenlopende bezettingen

ven. The Messiah of de Matthäus-Passion

uitgevoerd en is het waardeloos. Daarom

en combineert dat met het dirigeren van

worden wel uitgevoerd, maar nieuw werk

probeer ik delen van een nieuwe composi-

vier koren en een job als leraar schriftuur.

voor die bezetting komt zelden aan bod.

tie vaak al eens uit tijdens repetities met

Hij ziet daar vooral veel voordelen in. “Het

Het vergt enorm veel tijd en middelen om

mijn koor. Zo wordt componeren een moei-

lesgeven biedt niet alleen een financiële ze-

zo’n project vanuit de amateurwereld op

zaam verlopend proces: je wil kwaliteit

kerheid,” zegt hij, “het houdt me ook wakker

te zetten en als het er komt, blijft het

bieden, niet vervallen in clichés en tegelijk

omdat ik voortdurend actief bezig ben met

meestal bij een eenmalige uitvoering.

moet je goed inschatten wat de koorle-

het oplossen van vragen waar studenten

Als componist vind ik het nochtans nodig

den aankunnen en wat niet. Vandaag is er

mee worstelen. Soms reiken ze ook dingen

om het genre oratorium in de vingers te

bovendien een grote diversiteit op het vlak

8 // STEMBAND


// HET HOKJESDENKEN VOORBIJ

Dirk De Nef

Het is steeds mijn doel om eenvoudig te schrijven in een hedendaagse taal. Je kunt jezelf geniaal voelen als componist, maar als je werk niet aanslaat, wordt het niet uitgevoerd en is het waardeloos. van muziektalen. Als er bij de meeste van

formules te vervallen. Ook grafische par-

Wat de meer experimentele technieken

je koorleden een tonale onderstroom is

tituren, of een combinatie van traditionele

betreft waar Maarten net over sprak, ik

dan moet je al een leerproces doormaken

en grafische notatie, waar je muzikale

geloof dat de nieuwe media een belang-

als je die stroom wil verlaten. Ik kan me

parameters op een andere manier kan gaan

rijke rol hebben gespeeld in het accep-

voorstellen dat in het koor van Maarten,

tonen, leveren vaak erg bruikbare stukken

teren daarvan. Zo is er het populaire

dat zich op hedendaagse muziek toelegt,

op waar je op een prettige manier een zeer

promofilmpje van de Honda Civic dat ook

de mogelijkheden op dat vlak groter zijn.”

hedendaags resultaat mee bereikt. Ook in

op Youtube circuleert en waar een koor

mijn eigen composities maak ik soms die

klanknabootsingen als filmmuziek brengt

“Toen ik het koor De 2de Adem overnam

mix. Er zijn passages die een traditioneel

– een auto die over verschillende onder-

zongen ze al uitsluitend hedendaags koor-

koor best normaal kan vinden en andere

gronden rijdt, een regenbui, de ruitenwis-

repertoire maar dat was niet afkomstig

passages waar ze aanvankelijk wat van zul-

sers van de auto – de mogelijkheden van

uit de typische koorscholen”, zegt Maarten

len opkijken. Ik heb eens een Zuid-Afrikaans

de stem worden er heel creatief aange-

Van Ingelgem. “Ze brachten muziek die

drinklied voor het project Componistenlink

wend. Door een grote verspreiding van

haalbaar is voor amateurkoor van grote

van Koor&Stem geschreven dat hedendaag-

dergelijke filmpjes krijg je bij je koorleden

20ste-eeuwse auteurs die minder bekend

se technieken bruikbaar wilde maken voor

een vorm van herkenning als je met iets

zijn als koorcomponist zoals Ravel, De-

een basiskoor. Het Suid-Afrikaans Drinklied

gelijkaardigs voor de dag komt, en dan sta

bussy, Messiaen, Ligeti of Bartok. Ik heb

wordt alsmaar ‘zatter’. Het begint eerder

je al een stap verder. Ook de inburgering

dat repertoire uitgebreid met werk van

traditioneel, maar evolueert naar iets waar

van body percussion heeft er de afgelo-

componisten van bij ons die niet uitsluitend

de zangers met dezelfde bouwstenen iets

pen jaren voor gezorgd dat koorzangers

voor koor schrijven. Zo was er een project

anders moeten doen. Ik heb daar al veel

experimentele technieken gemakkelijker

geïnspireerd op In the beginning van Aaron

koren mee aan werk gezien en ze amuseren

gingen accepteren. Dat stimuleert de

Copland, met scheppingsverhalen uit de

zich er goed mee. Ik denk dat zoiets tot op

durf en verbetert het ritmisch gevoel ook.

zeven werelddelen op muziek gezet door

zekere hoogte ook een jongere generatie

Ik wil wel op de hoogte zijn van nieuwe

Filip Rathé, Peter Swinnen, Petra Vermote,

zangers aanspreekt. Het zorgt voor een

evoluties of technieken en als het past wil

Lucien Posman en enkele compositiestu-

bepaalde dynamiek. Het voordeel van dit

ik ze wel eens gebruiken, maar het is voor

denten. Het waren allemaal auteurs met

soort partituren is dat de zangers hun stem

mij geen doel op zich. Zo heb ik wel eens

een achtergrond in andere genres dan koor.

vanzelf ook veel vrijer gaan gebruiken.”

een rap geïntegreerd in een koorwerk. Bij

Ik ervoer dat als heel positief omdat het

de schunnige tekst van François Villon en

koor toch een van de meest flexibele genres

TE NETJES

is. Die aanpak geeft zuurstof aan een koor.”

“Onlangs merkte ik dat het stemgebruik fel

ONONTGONNEN TERREIN

gebracht door een jong mannenkoor, vond ik dat wel op zijn plaats.”

veranderde doordat zangers teruggrepen naar oude muziek”, zegt Dirk De Nef. “Ik liet

“Maar ik besef steeds meer dat er voor het

Hoe vernieuwend mag of moet de heden-

een oud IJslands lied uit een Europa Can-

zingen van kunstmuziek, naast de stimu-

daagse muziek voor een amateurkoor zijn?

tat-bundel zingen. Het gebruik van paral-

lans van openheid en durf, ook stemtraining

“Ook al ben je als koor niet ongelooflijk

lelle kwinten had een enorme impact op de

nodig is”, gaat Dirk De Nef verder. “Daarom

avant-gardistisch bezig, ik geloof dat er

intonatie, maar ook op de stemtechniek van

ben ik meteen ingegaan op het aanbod

nog heel veel onontgonnen terrein is ”,

de zangers: ze voelden meteen aan dat dit

voor stemvorming dat door Koor&Stem

zegt Maarten Van Ingelgem. “Als je daar

lied volks en strak moest worden gezongen.

georganiseerd wordt. Nu hebben we een

op inspeelt, is het niet moeilijk om in die

Plots was het een ander koor geworden.

zangpedagoge die elke week zanglessen

specifieke context toch vernieuwend te zijn.

Een andere keer raakten we eens niet op

komt geven en dat heeft er zelfs toe geleid

Precies daarom heeft het koor als genre nog

dreef met een Afrikaans lied dat westers

dat ondertussen ook 14 koorleden bij haar

zoveel toekomst. Er bestaan bijvoorbeeld

geharmoniseerd was. Het werd veel te

zangles volgen. Dat trekt het niveau van

interessante alternatieven voor traditio-

‘netjes’ gezongen. Toen ik de koorleden het

het koor duidelijk omhoog. Je kan niet

nele processen en voor tonale muziek: rap,

lied in het Antwerps dialect liet zingen,

verlangen dat iedereen dat doet, maar als

fluisteren, spreekkoor-technieken kan je

gingen de klanken veel meer resoneren en

een grote groep uit je koor zich daarvoor

makkelijk integreren zonder in goedkope

creëerden ze een enorm klankbeeld.

engageert, ben je al goed op weg.”

DRIEMAANDELIJKS TIJDSCHRIFT VAN KOOR&STEM // 9


// DUBBELINTERVIEW

Ervaren beide componisten het Neder-

“Met mijn koor breng ik meestal zeven of

maakt mij niet uit in welke taal ik schrijf;

lands als een hinderpaal voor de inter-

acht verschillende talen op een concert”,

een tekst moet mij aanspreken zodat ik

nationale uitstraling van hun werk? “Op

besluit Maarten Van Ingelgem. “Ik denk

achter elk woord kan staan.”

het Muziekfestival in Neerpelt bracht een

dat zoiets in buitenland ook wel kan, als

Mannen en woorden om bij stil te staan. ^

Sloveens koor een uitstekende versie van

koren ervaring hebben met andere talen

mijn opgelegd werk in het Nederlands”,

of ze er ten minste wat energie in willen

// TOM EELEN

zegt Dirk De Nef. “Als componist heb ik wel

stoppen. Mijn Suid-Afrikaans Drinklied is

de indruk dat het makkelijker is om je te

ook in Kroatië uitgevoerd. En Timo Nuoran-

verschuilen achter een vreemde taal. De

ne heeft het met het Ests Nationaal Man-

taal- en tekstgevoeligheid is toch groter in

nenkoor twee keer gebracht. Hij zei me dat

je eigen taal.”

hij voldoende contact had met mensen die

ADVERTENTIE

ervaring hadden met het Nederlands. Het

In Flanders’ Fields t wij alsmaar dikker worden ! Excuus da 66

in Flanders’ Fields

Concierto del Alma Johan Duijck

The Flemish Radio Choir Hans Ryckelynck piano Ignace Michiels organ Johan Duijck conductor

65

On period instruments

in Flanders’ Fields

The Fall now blows its horn De Herfst blaast op den horen

64

World Première Recordings

in Flanders’ Fields

August de Boeck

Music for Horn by Joseph Ryelandt – Martin-Joseph Mengal Hendrik Waelput – Serge Gaucet – Jules Busschop – Auguste Dupont

Selected Piano Works

Jeroen Billiet horn - Jan Huylebroeck piano and ophicleïde Mengal Ensemble

Jozef de Beenhouwer piano

(1865-1937)

In Flanders’ Fields Volume 66

In Flanders’ Fields Volume 65

In Flanders’ Fields Volume 64

Concierto del Alma

De Herfst blaast op den horen

August de Boeck

Concierto del Alma, voor koor en orgel, op. 30 Gedicht: ‘La Noche Obscura del Alma’ - San Juan de la Cruz (XVIde eeuw)

Sonate in E, op. 18 (1897) Joseph Ryelandt Romance, Martin-Joseph. Mengal (1784-1851) Allegretto, Serge Gaucet (1866?-na 1914) Chasse, Jules Busschop (1810-1896) Romance, Hendrik Waelput (1845-1885) Duo nr 6 voor hoorn en piano, Martin-Joseph Mengal Intermezzo - Barcarolle, Auguste Dupont (1829-1890) Zomeravond, Joseph Ryelandt (1870-1965)

Prélude in Des / Capriccio in G / Scherzo nr 1 in a / Soir sur l’eau in Es / Scherzo nr 2 in Es / Valse Arabesque in f / Valse Dolente in a / Toccata nr 1 in F / Toccata nr 2 in Bes / Menuet nr 1 in g / Impromptu in a / Eekhoorndans / Voor Kinderen: Sprookje - de

Johan Duijck

Salve, Regina, voor vrouwenkoor en orgel, op. 29 Apostel na de Twaalf – Paulus, op. 28 voor solisten, koor en orgel Vlaams Radio Koor Hans Ryckelynck, piano Joris Derder, baritone /Sarah van Mol, sopraan Ignace Michiels, orgel Johan Duijck, dirigent

Jeroen Billiet, horn Jan Huylebroeck, piano and ophicleïde Mengal Ensemble: Jeroen Billiet - Bart Indevuyst Mark de Merlier - Frank Clarysse - Steven Bossuyt Jan Huylebroeck

pianocomposities

Scharenslijper – Sprinkhanendans – Scherts – Gavotte – Droom – aan het Spinnewiel – bijna een Etude – Blindenmannetje – Spleen Waterbelletjes - Wiegenlied Jozef de Beenhouwer, piano

Phaedra CD · Donkerstraat 51 · b-9120 Beveren · t: +32 3 755 40 37 · info@phaedracd.com · www.phaedracd.com · Alle cd’s kunnen gedownload worden

advertentie phaedra cd 148 x 210.indd 1

10 // STEMBAND

10/22/10 2:56:30 PM


// LITURGISCHE MUZIEK

Het andere kerstlied Hoe kun je als koor nog origineel zijn bij je repertoirekeuze voor de kerstviering of het kerstconcert? Iedereen kent de evergreens… en sommige zijn we ondertussen beu gehoord. Aan de andere kant is het net die herkenning die de bijzondere sfeer geeft aan heel het kerstgebeuren. Wat is een Weihnachtsmarkt zonder de melodieën van de oude Vlaamse en Duitse kerstliederen? We horen ze dan in allerlei bewerkingen, van André Rieu over James Last tot weet ik veel wie…   En voor een deel is dat goed.

Hier zingen eng’len hemels de aarde vrede toe. Nog slaapt zij aan het heil voorbij waarvan zij weten moet. Het zwijgen van de lange nacht bewaart een stil geheim: hoe God, de mensen toegedaan, als één van hen wil zijn. Zo ongehoord verschenen, zo klein en zonder macht, komt Gods genade aan het licht. Een kind betrekt de wacht.

Hetzelfde geldt voor de kerstvieringen in de

en hun geloof in de menswording van God

Gezegend Kind van Bethlehem,

kerk. Voor menig kerkbezoeker is het geen

in verzen te gieten. Namen die we zeker

dat onze harten wint,

Kerstmis geweest als hij/zij niet stilletjes

moeten noemen: Huub Oosterhuis, Sytze

wij bidden dat ook Gij bij ons

voor zich of uit volle borst Stille Nacht of

de Vries, Marcel Weemaes, Piet Thomas…

een onderkomen vindt.

Gloria in excelsis Deo heeft kunnen mee-

Sommige teksten werden op muziek gezet,

De eng’len zingen glorie,

zingen. Enerzijds is het goed en waardevol

andere (nog) niet. Enkele auteurs schreven

de morgen wordt begroet.

dat we ons erfgoed bewaren en koesteren.

hun verzen als nieuwe tekst op een oude,

Het is de echo van dit lied

Anderzijds is het noodzakelijk om ook in dat

bekende kerstmelodie. Misschien deden

die ons ontwaken doet.

repertoire nieuwe wegen te durven gaan.

ze het wel om de tekst een kans te geven

EVOLUTIE

als kerstlied, wetende dat wij ons meteen

Inhoudelijk zie je twee grote lijnen in de

aangesproken gaan voelen door die melodie.

nieuwe productie van kerstliederen. De eerste lijn loopt langs het geboorteverhaal

In de jaren tachtig en negentig ontdekten we de kerstliederen uit andere continen-

Voorbeeld: ZJ 231

van Jezus en de tweede neemt ons mee

ten. Geen kerstconcert ging voorbij of je

Een diepe nacht houdt Bethlehem in

naar de menswording van het Woord van

hoorde Przybiezeli do Betlejem of Fum

dromeloze ban

God. Die twee lijnen vinden we ook terug in

fum fum. Vooral liederen die bijna niet uit

t.: O little town of Bethlehem van  

de verschillende vieringen voor Kerstmis.

te spreken zijn, waren in trek. En ook dat

Ph. Brooks (1835-1893), vrij vertaald

De nachtmis staat in de eerste lijn en de

heeft zijn goede kant. De wereld wordt ons

door Sytze de Vries / m.: traditioneel

viering op Kerstdag zelf staat thematisch

dorp en mensen van overal in dat dorp ver-

Engels kerstlied

in de tweede lijn. Zo krijgen we een mooie opbouw van ‘verwachting’ en ‘uitkijken

huizen en gaan op andere plaatsen wonen. Het wordt allemaal internationaler, dus

Een diepe nacht houdt Bethlehem

naar’ in de vier adventsweken naar de

waarom ook niet eens kennismaken met

in dromeloze ban.

geboorte van Jezus én de daaropvolgende

kerstmuziek uit andere culturen.

Haar straten zwijgen,

duiding in het verhaal van de menswording.

maar verstild straalt heel het sterrenplan.

Het zou een verarming zijn, indien we in

Onze eigen, Nederlandstalige, cultuur

Hoe zwart het nacht’lijk duister,

onze kerstprogrammatie zouden stoppen

heeft ondertussen echter niet stilgezeten

het donker dat haar dekt

bij het feit van de geboorte van Jezus.

en bracht ook nieuwe pennenvruchten

wordt nu met godd’lijk licht gevuld

Belangrijk is de duiding die de viering van

voort. Nieuwe kerstliederen die, bij een

dat haar tot leven wekt.

Kerstdag ons geeft: God is mens geworden en wil dicht bij de mens wonen… of om

louter instrumentale uitvoering, niet meteen aan Kerstmis doen denken…

Nu ster voor ster de morgen groeit,

het heel plechtig te zeggen “het Woord is

omdat we ze nog niet kennen. Dichters

de dag geboren wordt,

vlees geworden”.

hebben niet stilgezeten en proberen, net

breekt heel de nacht in zingen uit;

zoals hun voorlopers, hun kerstvreugde

Gods glorie wordt gehoord! DRIEMAANDELIJKS TIJDSCHRIFT VAN KOOR&STEM // 11


// HET ANDERE KERSTLIED

“U bent welkom”. Dat uit zich ook in de liedkeuze. In het programma vinden we de traditionals als Stille Nacht en Susa Nina, maar ook Uit uw hemel zonder grenzen en het zopas geciteerde Van ver, van oudsher aangereikt.

UITDAGING Heel het gebeuren rond Goede Vrijdag en Pasen – passie, dood en verrijzenis van Jezus – heeft al velen geïnspireerd om nieuwe teksten en nieuwe muziek te schrijven. Want ieders leven wordt wel ooit geconfronteerd met een of andere Voorbeeld: ZJ 230 Gezegend Woord

Dit Woord blijft leven in een lied.

vorm van Goede Vrijdag. En het schrijven

Ik denk dat ‘het andere kerstlied anno

Waar mensen zingen, sterft het niet,

van tekst en/of muziek helpt ons dan vaak

2010’ dát kerstlied is dat ons terug bij de

als adem die de harten voedt,

bij de verwerking ervan. Daarom lukt het

basis van het kerstgebeuren brengt: de

als lente die ons bloeien doet.

ook makkelijker om daarover nieuwe zaken

geboorte van Jezus die wij herkennen als

te zeggen dan wanneer we spreken over

Zoon van God. Heel de samenleving, ook

Dit lied, dat onze nacht verstoort,

het kerstgebeuren. Bij het kerstgebeu-

heel het kerkgebeuren, heeft grote nood

wordt keer op keer als nieuw gehoord.

ren moeten we immers diep in ons eigen

aan een ‘back-to-basics’. Op veel terreinen

Het breekt zich baan in morgenlicht,

geloof graven. En dan komen vragen naar

zijn we ons gaan verliezen in de randfe-

een nieuwe dag, een vergezicht.

boven als: “Wat betekent het voor mij als

nomenen waarbij we de kern van de zaak

ik zeg dat God mens geworden is?” Omdat

kwijtraken. Vandaar dit pleidooi om ook

Van ver, van oudsher aangezegd, een Naam,

dat zo’n moeilijke vraag is, houden veel

eens een stevig, nieuw kerstlied te verken-

opnieuw op ons gelegd,

tekstschrijvers halt bij de kribbe, of bij de

nen, te bewerken, in te studeren en op het

een Woord, dat onze monden vult, een lied,

wintersfeer, of bij de vredesthematiek die

programma te zetten voor de kerstviering

dat Gods gelaat onthult.

ook met Kerstmis te maken heeft. Dat is

of het kerstconcert. En dat mag best in

makkelijker… maar ook minder diepgaand.

het Nederlands, wij hebben immers een

O Woord, zolang ons toegedaan,

mooie taal.

zet ons opnieuw tot zingen aan:

Toch wil ik hier een lans breken om als

gezegend, hier en overal, die is,

dichter en als componist de uitdaging aan

die was en komen zal!

te gaan. Laat u inspireren door de diepe

Voorbeeld ZJ 232   Van ver, van oudsher aangereikt

inhoud van Kerstmis en schrijf nieuwe lie-

t.: Sytze de Vries / m. Puer nobis nascitur

ACTIE

(14de eeuw)

Op 26 december komen op meer dan 80

eigentijdse liederen zingen in onze kerken

plaatsen in Vlaanderen mensen samen om

en tijdens kerstconcerten; zo hebben de

Van ver, van oudsher aangereikt,

kerstliederen te zingen. Het Davidsfonds

komende generaties vers materiaal om

een Woord dat toch niet van ons wijkt,

organiseert, samen met Koor&Stem, dit

bewerkingen bij te maken; zo zetten we

nabij en nieuw ons aangedaan,

Vlaanderen zingt kerst onder de beteke-

de traditie verder. Want elke generatie die

weer vleesgeworden, opgestaan!

nisvolle titel U zijt wellekome. De titel is

het zingen niet kan laten, heeft liederen

een knipoog naar het bekende kerstlied.

voortgebracht over de grote mysteries

Dit Woord komt tot ons op de wind.

Maar de variatie geeft meteen aan dat

van het leven… liederen waar de volgende

Het zoekt een huis, een wijs. Het vindt

de organisatoren niet blijven steken in de

generaties op voortbouwen. ^

gehoor bij mensen, onderdak. Dit Woord,

geboorteverhalen van Jezus. Zij zetten

dat God van oudsher sprak.

een stap verder en zeggen tegen God:

12 // STEMBAND

deren. Zo kunnen we in de toekomst meer

// JOS BIELEN


// GENRE

OEI, OEI, NOGMAALS

VLAAMSE MUZIEK! Eerst een misverstand uit de wereld helpen. Bij het opmaken

Soms kan een belangrijke verjaardag tot een uitvoering stimu-

van statistieken over de uitvoering van Vlaamse muziek worden

leren. Zo heb ik verleden jaar een motet van Lode Van Dessel

componisten en uitvoerders op één hoopje geveegd. Alle media

uitgevoerd waarvan de partituur als bijlage bij het vorige nummer

hanteren de term ‘Vlaamse producties’ om het percentage eigen

verscheen. Van Dessel zou toen honderd geworden zijn. Het jaar

muziek ogenschijnlijk op te drijven. Dat is bewuste misleiding. Als

1910 zag echter geen enkel Vlaams koorcomponist geboren

Herreweghe het Requiem van Benoit dirigeert, brengt hij inderdaad

worden. Ik hoor een zucht van verlichting opgaan uit duizend

Vlaamse muziek, maar als hij het Requiem van Fauré uitvoert, gaat

Vlaamse koorlongen. Renier Van der Velden schreef inderdaad

het om Franse muziek. Als Zeger Vandersteene Die Winterreise

geen enkel koornummer. Dat deed Raymond Keldermans wel. Hij

zingt, wordt Schubert niet ipso facto een Vlaams componist, even-

werd in 1911 geboren en hij schreef heel wat koormuziek, deels

min als Strauss’ Weense walsen onder leiding van Van Immerseel

in het Engels omdat hij in de Verenigde Staten woonde, maar ook

plots Vlaamse walsen zouden worden.

in zijn moedertaal. Kopieën van de handschriften daarvan zijn in

Een afdoende definitie is niet te geven, maar het gaat in eerste

het bezit van de bibliotheek van Koor&Stem. Het is nu de tijd om

instantie over scheppende kunstenaars, over componisten dus,

op zoek te gaan. Ook naar de koormuziek van zijn jaargenoot Lode

en niet over dirigenten, niet over zangers of pianisten, niet over

Huybrechts die eveneens in Amerika zijn heil zocht, maar van wie

uitvoerende kunstenaars. Herscheppen kan grote kunst zijn, maar

ik geen partituren terugvond.

het is niet gelijk aan scheppen.

Ik stel mij voor dat niet alle dirigenten elkaar staan te verdringen

Vlaamse muziek is muziek door Vlamingen gecomponeerd. Het gaat

om werk van Keldermans of Huybrechts te zoeken, maar in 1912

niet om een stilistisch begrip, noch om enig nationalistisch karak-

zal Edgar Tinel honderd jaar overleden zijn. Laat Franciscus en

ter, maar slechts om een geografische omschrijving. Begrijp dat

Godelieve rusten, zolang we niet over de nodige middelen beschik-

niet te eng. Componisten die op een actieve wijze met Vlaanderen

ken om ze op wereldniveau uit te voeren, maar kijk eens uit naar

verbonden zijn, behoren evenzeer tot de Vlaamse muziek. Zo was de

de Marialiederen, de Zes geestelijke gezangen of de prachtige Vier

Luikenaar Adolphe Samuel meer dan vijfentwintig jaar directeur van

Adventliederen, alle op gedichten van Gezelle. De drie cycli zijn

het Gentse conservatorium. Hoewel hij een notoire tegenstander

uitgegeven bij De Notenboom. Aan deze muziek kan geen enkel

was van Peter Benoit, behoort zijn werk tot het Vlaamse muzikale

Vlaams koor voorbijlopen zonder zijn zelfrespect te verliezen. Dat

erfgoed. De Nederlander Marinus De Jong werd Belg en zijn werk

geldt ook voor een monument als August De Boeck, die dan vijfen-

behoort tot de Vlaamse muziek. Ook Vlaamse componisten die het

zeventig jaar zal overleden zijn.

elders waar maakten, behoren ertoe: Oscar Van Hemel in Nederland,

In 1913 werden Albert Delvaux, Ernest van der Eyken en Karel De

Raymond Keldermans en Noël Goemanne in de Verenigde Staten.

Brabander geboren. Delvaux heeft zijn psalmen in oude sleutels genoteerd en ik begrijp dat weinig dirigenten zich geroepen zullen

Naargelang van hun cultureel zelfbewustzijn stellen sommige

voelen om die extra moeilijkheid te overwinnen. Ernest Van der

koren er prijs op Vlaamse muziek te zingen, andere aanzien het

Eyken overleed pas dit jaar. In 2013 zou hij honderd geworden zijn.

slechts als een plicht en sommige vinden het een beproeving en

Hij heeft enkele koorstukken gecomponeerd waarvan de kopie van

laten die gewoon aan zich voorbijgaan.

het handschrift bij Koor&Stem te vinden is. De kinderen van de

De oorzaak van het negatieve vooroordeel is de afwezigheid van

Soetewey is een eenvoudig en charmant stukje voor kinderkoor op

inspirerende modellen. Sommige dirigenten hebben een voorbeeld

een bekend gedicht van Alice Nahon.

nodig om overtuigd te worden. Hun eigen verbeelding volstaat niet

Maar daarna mogen de Vlaamse koren tot 2016 opgelucht adem-

om een partituur levendig te horen klinken. Het beeld dat zij actief

halen. In 2014 zouden Jan De Cadt en Jan Louël honderd zijn

meedragen door modeluitvoeringen van Brahms, Holst of Poulenc,

geworden. Louël heeft geen noot voor koor geschreven en Jan De

missen zij voor hun eigen muziek. Wij hebben geen Brahms, maar

Cadt slechts een enkel minuscuul stukje: Janneke, mijn manneke op

wij hebben Tinel, geen Holst maar wel Van Nuffel, geen Poulenc

een kleengedichtje van Gezelle. Hooguit een kwartiertje werk voor

maar wel Rosseau. Wij bezitten echter geen commerciële opna-

een getraind koor. Voor de genereuze man die Jan De Cadt was, zou

men van hun koormuziek, en de zeldzame opnamen die bestaan

een uitvoering van dat pretentieloze stukje een vriendelijk gebaar

zijn nauwelijks bekend. Ze worden ook nooit uitgezonden. De

zijn. Het zou de koren nauwelijks moeite kosten, vooral omdat ze in

weerstand die sommige koren hebben, komt voort uit een gebrek

2015 van een volmaakte Vlaamse rust kunnen genieten. David Van

aan toonaangevende modellen.

de Woestijne schreef niets voor koor tenzij als illustratie bij een televisieprogramma. Vic Legley componeerde De gevallen vriend voor

DRIEMAANDELIJKS TIJDSCHRIFT VAN KOOR&STEM // 13


// GENRE

dubbelkoor op tekst van Jos De Haes, maar hij vond het zelf geen geslaagde compositie en het werk is bovendien erg moeilijk. Dobber rustig rond op Europese en Amerikaanse golven, lieve koren, en laat uw Vlaamse ziel in 2016 weer ontwaken. Dan zou Hendrik Daems zijn honderdste verjaardag vieren. Daems heeft wĂŠl voor koor gecomponeerd, vooral voor kinderkoor. Hoeveel meisjes hebben destijds niet deelgenomen aan de radiowedstrijd voor schoolkoren. Die wedstrijd was zijn werk. De meisjes die toen meezongen zullen nu de leeftijd hebben van Wendy van Wanten. Zij nam eraan deel met het Lyceumkoor uit Oostende. Wat Wendy nu zingt weet ik niet, maar ooit heeft ze nog Daems gezongen. Dat ik in hetzelfde jaar tachtig zou worden, laat ik best in het midden. Ik ben al bijzonder blij en dankbaar voor alles wat mij volgend jaar op mijn vijfenzeventigste te beurt valt. Niemand weet of mijn overbruggingen het nog vijf jaar langer zullen uithouden. ^ // VIC NEES

Lode Van Dessel

(1909 - 1993)

Renier Van der Velden

(1910 - 1993)

Raymond Keldermans

(1911 - 1984)

Lode Huybrechts

(1911 - 1973)

Edgar Tinel

(1854 - 1912)

August De Boeck

(1865 - 1937)

Albert Delvaux

(1913 - 2007)

Ernest Van der Eyken

(1913 - 2010)

Karel De Brabander

(1913 - 1984)

Jan Louel

(1914 - 2005)

Jan De Cadt

(1914 - 1995)

Victor Legley

(1915 - 1994)

David Van de Woestijne (1915 - 1979) Hendrik Daems

14 // STEMBAND

(1916 - 1989)


20/10/10

20:12:21

ADVERTENTIE

SABAM_FLEMISH_CHORAL_2010_00_OK.Page 1

SABAM wenst alle koormuziekcomponisten veel succes

C

M

J

CM

MJ

CJ

CMJ

N

Aarlenstraat 75-77 1040 Brussel Tel. 02/286.82.11 frontoffice@sabam.be www.sabam.be

DRIEMAANDELIJKS TIJDSCHRIFT VAN KOOR&STEM // 15

Stemband #8  

Stemband #8

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you