Page 1

Nieuwsblad van Stadsherstel Leeuwarden

Mei 2008 – nummer 53 – jaargang 15

Huisnaam verdiept kennis over de oude binnenstad

Henk Oly

Aandeelhouders vergadering 3 juni in Kosterij

Een serie foto’s van huisnamen op gevels in de Kleine Kerkstraat, afgedrukt in Pinakel, heeft de nieuwsgierigheid gewekt van een aantal lezers: zijn dat zomaar bedachte namen, vroegen ze de fotograaf/schrijver, of hebben ze een historische betekenis? Vanzelfsprekend nemen we poolshoogte bij Henk Oly, de peetvader van (vrijwel) alle Leeuwarder huisnamen. Hij was al eens eerder in het Pinakel - nieuws, maar sindsdien is Oly nog dieper doorgedrongen in de plaatselijke namengeschiedenis. En ja, Henk Oly was nauw betrokken bij de naamgeving in de Kleine Kerkstraat, een door de gemeente gesubsidieerd project, van het Genootschap voor de Huisnamen, een samenwerkingsverband van STADSHERSTEL, het Historisch Centrum Leeuwarden, en de gemeente Leeuwarden. Het schilderwerk werd uitgevoerd door Gerard Buising. vervolg pagina 2

‘Stadsherstel Stadsherstel dupe van hoge bouwprijzen bouwprijzen’

Gabe Yntema, directeur Stadsherstel

Er wordt gewerkt aan de voorbereiding van de bouwplannen van vijftien woningen in de huursector, zoals in de vorige Pinakel al is meegedeeld. Voorts vindt er, volgens afspraak in het samenwerkingscontract tussen gemeente, Nieuw Wonen Friesland en STADSHERSTEL na drie jaar een evaluatie plaats. Het is duidelijk dat het plan om tien woningen per jaar te restaureren nog niet wordt gehaald. Alleen De Blauwe Stoep is in deze periode verbouwd tot een horecagebouw en drie woningen. Ook O inclusieff de vijftien woningen, waarvan de bouw nu wordt voorbereid, wordt het beoogde aantal niet gehaald. Meer dan 35 projecten zijn gedurende deze drie jaar onderzocht op financiële haalbaarheid. Door het in 2007 wegvallen van regelingen als monumenten- ,woningbouw-, en locatiesubsidie moesten meerdere plannen worden geannuleerd. Deze regelingen bestonden nog wel toen het samenwerkingscontract werd getekend. getekend Doordat aannemers hun offertes met gemiddeld 20 procent verhoogden als gevolg van de verhitte economie blijkt ook daardoor menig bouwproject onuitvoerbaar. Het evaluatierapport zal door de bestuurders van de partijen worden behandeld en de conclusies en beleidsaanbevelingen vastgesteld. Stadsherstel Leeuwarden - p/a Beemdgras 10 - 8935 BK Leeuwarden


Nieuwsblad van Stadsherstel Leeuwarden

pagina 2

Mei 2008 – nummer 53– jaargang 14

‘Stadsherstel dupe van hoge bouwprijzen´ STADSHERSTEL heeft nog twee woningen in Wergea en drie woningen in Leeuwarden te koop. De financieringskosten daarvan blijven daardoor de reserves van de NV verontrustend aantasten. Al met al wordt 2008 een belangrijk jaar voor STADSHERSTEL, mede gezien de financiële positie. Wellicht is de positieve intentie van STADSHERSTEL toch voldoende om een oplossing te vinden ter voortzetting van onze doelstelling: de bevordering van het wonen in en het behoud van de historische kwaliteit van de Leeuwarder binnenstad.

Huisnaam verdiept kennis over de oude binnenstad vervolg pagina 1

Gerard Buising

Henk Oly

Buising koos verschillende lettertypes, goed leesbaar vanaf de begane grond want dat is juist de charme van deze verdieping van de stedelijke kennis. Zo bezat - tot aan het eind van de 16de eeuw de Reformatie de rooms-katholieke instellingen g verdreef- de Sint Vitusparochie het hoekpand bij de Bagijnestraat. Dit heette dan ook het Sint Vitushuis. Nu draagt het die naam opnieuw. Een ander huis is vernoemd naar Wybe Saecklema of Saeckema, die ruim vier eeuwen geleden een van de Leeuwarder burgemeesters is geweest. Hij bezat aan het begin van de 16de eeuw op de hoek van de Grote en Kleine Kerkstraat een stins Een andere naam herinnert zijdelings aan de boekhandelaar Johan Ligthart, die enige jaren geleden plotseling overleed. Zijn huis kreeg de naam Het Vergulde Hart, als een eerbetoon aan deze geziene stadsgenoot. De naam De gouden Schaar, voor een kapperszaak in de straat, is bedacht, zegt Henk Oly, maar daar kan niemand bezwaar tegen hebben omdat ze past in de namenrij en bij de tegenwoordige functie. Marskramers Het pand De snijder, van 1639, d idt op een kleermaker duidt kl k di er die woonde en werkte. Dat geldt ook voor het huis De IJsercramer, uit hetzelfde jaar. Er waren behalve handelaren in ijzer(waren) ook marskramers, ambulante handelslieden die bijna altijd op weg/mars waren met hun koopwaar, De Marskramer is nog altijd een populaire naam bij ondernemende lieden, overigens. Uit het vorige Pinakel - artikel plukken we nog maar even Het Gouden Wagentje, de naam voor een begin 17de eeuwse kroeg aan de Nieuwestad, ongeveer waar nu de Hema staat. Dezelfde huis/kroegnaam kwam ook in andere steden voor en wie dorstig was kon aan het uithangbord zien waar hij terecht kon. Een kroegbaas aan de Wirdumerdijk wilde graag meerijden op dat ‘gouden gouden wagentje wagentje’ en hij gaf dezelfde naam aan zijn pand. Dat leidde tot een rechtszaak wegens naamsvervreemding. Een uithangbord was goud waard, daar bleven de ogen van de passanten aan haken en dat leverde geld op.


Nieuwsblad van Stadsherstel Leeuwarden

pagina 3

Mei 2008 – nummer 53– jaargang 14

Huisnaam verdiept kennis over de oude binnenstad vervolg pagina 2 Dat uithangbord - vandaar de nog altijd geldende vraag: waar hing je eigenlijk uit? - werd ook genoemd in advertenties en (kranten)berichten. Henk Oly ontdekte via het onvolprezen digitale archief van de Leeuwarder Courant dat op 23 april 1778 Samuel Cup adverteert ‘dat Hy met zyn Wooning vertrokken is uit de Oosterstraat na de Groote kerkstraat over het St.Antoni

Het beeldbepalende pand aan de Dokkumer Ee/Eebuurt kreeg de naam ‘t Veerhuys.

Gasthuis te Leeuwarden, alwaar het Academie Waapen van Groningen uithangt Bind allerhande soort van Boeken in diverse Banden zeer netjes en uithangt. voor een Civylle Prijs. Recommandeert zich in yders gunst’. Eerlijke stadsgenoot Uit dezelfde krant blijkt dat bij een zekere N. Salomons in de Peperstraat in de Roode Leeuw ‘zijn wederom te bekomen Loten der generaliteits 64ste Lotery…(…)’. Wie een gokje wilde wagen, weliswaar onder toezicht van de staat, moest zich vervoegen in de Roode Leeuw - dat kon niet missen! Even terzijde, maar wel curieus: in dezelfde verzameling gemengde berichten uit de LC anno 1778 laat Aucke Reytses weten dat ‘wie verloren heeft een Zakje, daar in een weinig Geld, kan bij hem koomen en hij zal het weder behandigen’. De eerlijke Aucke woont ‘over de Boter - Waag’, aan de noordkant van de Nieuwestad, bij het Heerenwaltje. Toen de Fransen kwamen, eind 18de eeuw, werden de steden verdeeld in kwartieren en kregen de huizen nummers. Waarmee de huisnaam en het uithangbord overbodig werden en langzamerhand uit het stadsbeeld verdwenen. Ook de herinrichting van de stad in de 19de eeuw, waarbij uit stekende borden werden verboden, droeg daaraan bij. Het opnieuw aanbrengen van deze oude namen geeft een historische dimensie aan de binnenstad voor de burger van nu. Intussen heeft Oly tegen de duizend namen gevonden binnen het betrekkelijk kl i kleine L Leeuwarder d stadsgebied t d bi d binnen de grachten. Zo’n 750 verschillende huizen in dat gebied droegen een of meer keren een naam. Om die namen en panden te ‘plaatsen’ trekt Henk een paar keer in de week naar het Historisch Centrum Leeuwarden, Leeuwarden steekt de De Grote Kerkstraat in maart 08: de zon licht de huizenrij aan de noordkant fel op, de verticale stekker van zijn laptop in een geleding van de panden is goed zichtbaar. elektriciteitaansluiting en begint aan Daarboven dreigende wolken. De mooiste straat het completeren van zijn zelf van Leeuwarden, van Fryslân? opgelegde opdracht.


Nieuwsblad van Stadsherstel Leeuwarden

pagina 4

Mei 2008 – nummer 53– jaargang 14

Huisnaam verdiept kennis vervolg pagina 3 Voor STADSHERSTEL zocht hij de namen op voor het complex Monnikemuurstraat / Bij de Put, met een naam als bijvoorbeeld de Vyer Cameren. Inplaats van De blauwe Stoep, een door STADSHERSTEL + inmiddels verkocht beeldbepalend pand aan het Gouverneursplein, had hij graag een andere naam gezien: er is keus tussen het WWckema Huys of, wat makkelijker, Hoekema Huys en De Seigneurie. Ook voor enkele huizen er direct achter - er zijn er nog twee van te koop bij STADSHERSTEL weet Henk historisch verantwoorde fraaie namen, zoals die van de 17de eeuwse burgemeester dr. Theodoretus Tijara die in de Grote Hoogstraat woonde. Een huis naar deze Theo Tijara noemen is wel verleidelijk... Henk Oly noemt dit stukje stad ‘voorheen een voornaam straatje’, niet alleen vanwege Tijara, ook diens collega Jacob Valck woonde hier - in De vergulde Valck, uiteraard.

Jakop Peylerth (1457) vernoemd in Pijlsteeg Jan Schenk woont vanaf 1962 in Leeuwarden, waarvan zo'n twintig jaar in de Pijlsteeg - tot zijn genoegen, zegt deze aandeelhouder van STADSHERSTEL. Een gevelsteen herinnerde aan de aanwezigheid van de Handelsdrukkerij, die ooit enkele panden aan de Pijlsteeg kocht. De drukkerij verhuisde, STADSHERSTEL maakte er een mooi, maar achteraf financieel wat riskant project van. van Toch blijft 'de de Handelsdrukkerij Handelsdrukkerij' een van de paradepaardjes van de NV. Jan Schenk en zijn levensgezellig Christine Tjalsma, ook aandeelhoudster van de NV, wilden een herinnering aan de (eerste?) bewoners van deze locatie aanbrengen en hij neusde eens in de 'Eekhoff' . Daar ontdekte hij de naam van Jakop Peylerth die hier ruim vijf eeuwen geleden heeft gewoond. Naar deze Jakop moet de Pijlsteeg zijn genoemd: het straatje liep destijds uit op een oude stadsgracht, later werd de huidige g 'natte' stadsverdediging g gg gegraven. g

Aandeelhouders welkom op 3 juni in Kosterij De aandeelhoudersvergadering 2008 vindt plaats op dinsdag 3 juni, om half vijf in de Kosterij. 'Deuren open vanaf 16.00 uur'. Na afloop van de officiële bijeenkomst j wordt de bezoekers een eenvoudige, g , doch voedzame maaltijd j aangeboden. Tegen zeven uur vertrekken de excursiegangers met de bus naar twee kerken in het stadsdeel Huizum: de Huzumer hervormde kerk en de Johannes de Doperkerk bij het Van Hall Instituut. Dit karakteristieke voormalige bedehuis wordt verbouwd tot kantoorruimte. Deelnemers aan zowel de maaltijd als de excursie wordt verzocht zich voor 1 juni op te geven bij de directie van NV STADSHERSTEL, telefoon 058-2883300 of email Stadsherstel@chello.nl Stadsherstel op internet: Website: www.stadsherstel-leeuwarden.nl Redactie: Symen Kingma – tel/ fax 058-2120995 symen.kingma@zonnet.nl

Pinakel - mei 2008  

Pinakel - mei 2008