Page 1

NR 2 ZOMER 2019

WWW.STAATSBOSBEHEER.NL

Beschermen

Beleven

Benutten

BOEREN MET DE NATUUR

DUTCH DESERTS

HOUTOOGST

Meer hectares voor natuurinclusieve landbouw

De mooiste stuifzanden van Nederland

Bezorgdheid over bomenkap

Bestemming onbekend Insecten met een ingewikkelde levensreis

€ 6,-


INHOUD

ZOMER

Mannelijke vliegende herten meten zo’n

Aangeboden:

4.000 hectare

EROPUIT

28 Buitengewone belevenissen Zie reeën flirten

29 Zomerpret Plonzen en spetteren, de zomer is heerlijk!

30 Kunstenaar Doro

8 cm

Schildert in de Ooijpolder #hierkomikgraag

30 Boswachterspaden In de voetsporen van de boswachter

31

Laat je lekker rondrijden in de natuur

Hun indrukwekkende kaken zijn niet geschikt om mee te bijten: dat doen de vrouwtjes. p. 20

voor natuurinclusieve landbouw

Staatsbosbeheer ondersteunt agrariërs zoals Maurits Tepper, die boert mét de natuur. p. 38

Op de wagen

MEEDOEN

32 Helpende handen Kamperen in het bos en direct ’n handje helpen

32 Vrijwilligers gezocht Word schipper in de Zaanstreek

33 Buitenfonds © Marjolein den Hartog

Help de zandspoorbaan in de Schoorlse Duinen te vervangen

SBB_NR2_voor_Katern.indd 27

Nederland bestaat voor

© Waterschap Drents Overijsselse Delta

1 jaar

11%

kunnen zaden van het waterdrieblad ronddobberen

uit bos

Bloemen zijn bijzaak voor de meeste waterplanten. Maar wel een prachtige bijzaak. p. 4

Feiten en fabels over bomenkap. p. 42

27-05-19 13:33

Eropuit Waterpret, flirtende reeën, nachtvlinders spotten... in de zomer is er veel te beleven!

p. 28

Meedoen Midden in het bos kamperen en meteen de boswachter een handje helpen? Het kan op Landgoedkamp

p. 32

Buitenzorg.

Nattigheid

“N

a de droge zomer van 2018 ben ik blij met elke regenbui. Bij het waterschap hebben we het vaak over het weer. Of het nu vriest dat het kraakt, regent dat het giet of dat er al weken geen wolkje aan de lucht is, het weer heeft altijd grote invloed op het waterbeheer. De droge zomer was voor het waterschap een spannende periode. We vroegen ons bijvoorbeeld af of de watervoorraad van het IJsselmeer voldoende zou zijn. En weten niet wat de gevolgen zijn van die droogte voor natuur en landbouw. Ondertussen verdeelden we samen met andere waterbeheerders het beschikbare water zo goed mogelijk over Nederland. Vanuit de IJssel en het IJsselmeer brachten we het water via aanvoerroutes in ons waterschapgebied. Veengebieden, kwetsbare natuur en dijken kregen bij een tekort als eerste water. We hebben 30 miljoen kuub ingelaten in het veengebied Noordwest Overijssel met het Natura 2000-gebied Wieden-Weerribben. Dat was voldoende, maar het is nog onbekend wat de droogte heeft gedaan met de maaivelddaling. Nu we 2019 begonnen met een neerslagtekort in plaats van het gebruikelijke overschot, voelt de gemiddelde waterschapper al nattigheid. Wordt 2019 weer een droog jaar?” Zwannie Visser, Adviseur Hydrologie Waterschap Drents Overijsselse Delta

2

Staatsbosbeheer

“Soms zwalkt de

Op het Kootwijkerzand kan de temperatuur oplopen tot meer dan

een-asser alle kanten op”

50 Celcius o

Het vakmanschap van maaien op moeilijk terrein. p. 46

Helpen De zandspoorbaan in de Schoorlse Duinen is aan vervanging toe. Manager Patricia van Lieshout hoopt op donaties om er weer een goedgekeurd speeltoestel van te maken.

p. 33

In deze grote zandverstuiving waan je je soms in de woestijn. p. 12

Voor niets gaat de zon op Gratis of betaald genieten van de natuur?

p. 10

11 kilometer zomerse verkoeling Verfrissende kanotocht door de Brabantse Biesbosch

Over lanen en lijnen 5x gezichtsbepalende lanenstelsels

Krabben als het kriebelt Hoe komen dieren van hun parasieten af?

Natuurlijke airco Een koele stad is een groene stad

p. 18

p. 24 p. 36 p. 59

Staatsbosbeheer magazine verschijnt 4x per jaar. Staatsbosbeheer zet zich in voor een natuurlijke leefomgeving waarmee mensen zich verbonden voelen, die bescherming biedt aan waardevolle planten en dieren en waar plaats is voor beleving en benutting. Abonnementenservice Staatsbosbeheer magazine Postbus 26  3000 AA Rotterdam  (088) 20 50 327  info@mijnstaatsbosbeheer.nl  Abonnementen € 20 per jaar. Abonnementen gelden tot wederopzegging. Per kwartaal is er gelegenheid het abonnement op te zeggen.

Uitgever Staatsbosbeheer, Amersfoort 

Redactionele bijdragen Marieke Enter, Katja Kreukels, Liona Munster, Gabriëlle Philips, Annette Prins, Geert-Jan Roebers, Regina Zoeter

Hoofdredactie Communicatie Staatsbosbeheer 

Coverbeeld Alberto Ghizzi Panizza/Biosphoto

Redactie Staatsbosbeheer Marco van de Burgwal, Laura Hagen, Wibo Kosters, Arnout-Jan Rossenaar (ecologisch advies), Nancy Wielenga

Artdirection en vormgeving Yke Bartels, Jitske Wedman

Opzeggingen worden schriftelijk bevestigd.

Concept en realisatie LBL, Arnhem

Lithografie Willem Grafische Bewerkingen, Halle

Redactieadres Staatsbosbeheer magazine Postbus 2, 3800 AA Amersfoort  magazine@staatsbosbeheer.nl  ISSN: 2589-8353 

Staatsbosbeheer magazine wordt gedrukt op papier dat is gemaakt van bomen afkomstig uit FSC-gecertificeerde bossen. Het drukproces voldoet tevens aan de eisen beschreven in de milieunorm ISO 14001. Niets uit deze uitgave mag, in welke vorm en op welke wijze dan ook, worden overgenomen zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. De redactie betracht de grootst mogelijke zorgvuldigheid bij de samenstelling van dit magazine. Voor eventuele fouten kan de redactie noch Staatsbosbeheer enige verantwoordelijkheid nemen.

Druk Senefelder Misset, Doetinchem

Staatsbosbeheer

3


XXWATERBLOEMEN

XX FLORA

Pronken in de plomp Onder het spiegelende en golvende wateroppervlak bevindt zich een wondere plantenwereld. Vaak belemmert het water ons het zicht daarop. Gelukkig pronken sommige waterplanten juist bóven water met hun mooiste deel: de bloem.

H

© Wil Leurs/Agami

et leven op aarde is begonnen in het water. De planten waren er eerder dan de dieren en veroverden ook als eerste het land, in de vorm van algen. Eenmaal op het droge ontstonden de eerste bloemplanten, met meeldraden en stampers. Zij werden bestoven door de wind. Later ontstonden bloemsoorten die dieren lokten voor het pollentransport. Sommige bloemplanten zijn vervolgens weer naar het water teruggekeerd, net als dat in het dierenrijk gebeurde. Maar de levenslijn naar het droge is bij sommige van hun nazaten gebleven. Zo legt een zeeschildpad eieren op het land en hebben sommige waterplanten lucht nodig voor hun bestaan.

4

Staatsbosbeheer

Ondergedompeld leven Het leven in zoet water lijkt misschien ideaal voor planten: nooit watergebrek.

Maar in de praktijk blijkt gaswisseling (ademhalen) en je voortplanten een flinke uitdaging bij een ondergedompeld leven. Waterplanten hebben zich heel slim aangepast aan die moeilijke omstandigheden. Omdat ademhalen in water veel minder soepel gaat dan in lucht, brengen veel waterplanten enkele delen bóven water. Denk maar aan de drijvende bladeren van de gele plomp of de waterlelie. Met die drijvende bladeren is zelfs iets revolutionairs aan de hand: waar op het droge alle planten ademhalen met huidmondjes ónder het blad, zitten die bij drijvend blad bovenóp. Via luchtkanaaltjes door de bladstengels gaat de zuurstof naar de wortels onder water. Planten die geheel onder water leven hebben geen huidmondjes, maar een soort kieuwen: een dunne opperhuid waardoor de gaswisseling plaatsvindt.

Prachtige bijzaak Een nóg grotere uitdaging voor waterplanten is de bestuiving. De meeste waterplanten planten zich ook (en vooral) ongeslachtelijk voort; er breken stukjes van de plant af die wegdrijven en elders wortelen. Van de wortelstokken van de gele plomp breken bijvoorbeeld vaak grote stukken af. Met een flinke voorraad reservevoedsel kunnen zij vervolgens weer nieuwe wateren koloniseren. Bij veel waterplanten is de geslachtelijke voortplanting ondergeschikt. De bloemen zijn dus eigenlijk maar bijzaak. Een prachtige bijzaak, dat wel. En daar genieten wij dan weer van.

Op goed geluk Hoornblad bloeit als een van de weinige waterplanten ónder water. Het stuifmeel verspreidt zich op goed geluk, net als

Staatsbosbeheer

5


WATERBLOEMEN

© Paul van Hoof/Buiten-Beeld

De invasieve exoot grote waternavel komt uit Amerika. Je herkent ’m aan het vijflobbige blad en de inkeping tot aan de bladsteel. De plant wortelt in de oever en kan uitgroeien tot een drijvende mat.

6

Staatsbosbeheer

Door het glazen plafond Waterplanten die hun bloemen door insecten laten bestuiven – en dat zijn de meeste – zoeken het boven het wateroppervlak. Onder water leven weliswaar dieren, maar geen daarvan heeft iets met bloemen. Bij de waterlelie drijven de bloemen tussen de ronde bladeren. Watergentiaan heeft net zulke bladeren, maar vormt een bloem op steel. De gele bloem steekt uitnodigend boven het water uit. Andere waterplanten, zoals de waterviolier, vormen trossen bloemen die boven de waterspiegel uitsteken.

Dobberen De bestoven bloemen groeien uit tot vruchten met zaden. Bij de gele plomp zien die vruchten eruit als kruikjes. Ze functioneren als een drijvende fles die de zaden naar een nog onbekende bestemming voert. Veel waterplanten maken drijvende zaden die na een tijdje zinken, om daarna pas te ontkiemen. Bij waterdrieblad kunnen de zaden zelfs meer dan een jaar ronddobberen. De zaden van hoornblad worden onder water door de stroming meegevoerd voordat ze ergens op de bodem met hun stekels ankeren. De relatief zware zaden van de watergentiaan houden zich drijvend met een krans van holle haren. Ze blijven soms aan het verenpak van een watervogel hangen. Zo kunnen ze meeliften naar nieuwe wateren.

© Henny Brandsma/Buiten-Beeld

Veel exotische waterplanten zijn decoratief. Tuincentra zijn daar gretig op ingesprongen. Onbedoeld is de wildwaterflora zo verrijkt met een aantal soorten die het iets té goed doen en zo voor problemen zorgen. Marianne Wolfs, ecoloog Waterschap Zuiderzeeland: “Vorig jaar nog ontdekten we een onverwachte gast. Een plant die we aanvankelijk hadden aangezien voor het inheemse kransvederkruid bleek de Noord-Amerikaanse soort ongelijkbladig vederkruid. Maaien zoals dat altijd gedaan wordt, is een slecht idee: dan ben je de planten duizendvoudig aan het stekken. Het moet er met wortel en al uit. Een raar gevoel, je maakt van een prachtig water een modderpoel. Maar het kan even niet anders.”

Deze jonge zwarte stern gebruikt een plompenblad als platform om een libel te grazen te nemen.

Eendenkroos is het zich snelst voortplantende plantje ter wereld; het verdubbelt zich elke twee à drie dagen.

Krabbenscheer: © Wil Leurs/Agami, Blaasjeskruid: © Michel Geven/Buiten-Beeld

Invasieve exoten

De bloemkroon van de waterviolier kleurt licht lila in de knop en als de bloemen opengaan zijn ze vooral wit.

© Twan Teunissen

MARIANNE WOLFS

Na bevruchting groeit het vruchtbeginsel van de watergentiaan uit tot een flesvormige doosvrucht waaruit grote, platte, waterafstotende zaden komen. Die kunnen een hele tijd op het water blijven drijven.

© Wil Leurs/Agami

Ecoloog Waterschap Zuiderzeeland

dat bij windbestuiving het geval is. Ook zeegrassen – niet verwant aan grassen op het land – kennen waterbestuiving. Dit zijn de enige bloemplanten die op de zeebodem groeien en bloeien. De kans dat een stuifmeelkorrel onder water zijn doel bereikt, is erg klein. Waterpest heeft daar iets op gevonden; het heeft drijvende stuifmeelkorrels en vormt bloemen met een erg lange kelkbuis die zich pas bij de waterspiegel opent. De trefkans aan het wateroppervlak, waar het stuifmeel blijft drijven, is groter dan in de onderwaterwereld.

© Els Brandenhorrst/Buiten-Beeld

FLORA

Bekende waterbloeiers Krabbenscheer (Stratiotes aloides) groeit eerst ondergedoken en later halfdrijvend, met langwerpige stekelige bladeren en witte bloemen met drie kroonbladeren. Er zijn aparte mannelijke en vrouwelijke planten. Je zou het niet zeggen, maar kroos behoort tot de arons-

kelkfamilie met in die familie de reuzenaronskelk; de plant met de grootste onvertakte bloeiwijze. Eendenkroos (Lemna) heeft juist de kleinste bloempjes uit het plantenrijk. Onder water vormt waterviolier (Hottonia palustris) een massa fijngeveerde bladeren. Loodrecht uit het water komt een bladerloze bloeistengel met kransen

bloemen: wit met wat lila en accentjes oranjegeel. Blaasjeskruid (Utricularia) is een vleesetende waterplant uit voedselarm water. In de blaasjes vangt deze plant watervlooien, die zorgen voor mineralen. De plant steekt een trosje met helder gele bloemen boven het water uit.

De drijvende ovale bladeren van de gele plomp (Nuphar lutea) stonden model voor de Friese ‘hartjes’. De robuuste, gele, bolvormige bloemen steken boven het water uit. Een bloem van de watergentiaan (Nymphoides peltata) steekt slechts een dag boven het water uit. Daarna verwelkt ze, verdwijnt onder water en wordt opgevolgd door een nieuwe goudgele bloem.

Staatsbosbeheer

7


Wat een ontdekking!

EROPUIT

28 Buitengewone belevenissen Zie reeën flirten

29 Zomerpret

Deze zomer genieten van de Nederlandse natuur?

Plonzen en spetteren, de zomer is heerlijk!

30 Kunstenaar Doro

Boek nu je vakantiewoning op buitenlevenvakanties.nl

Schildert in de Ooijpolder #hierkomikgraag

Buitenleven Vakanties is een samenwerking tussen Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en LandschappenNL.

30 Boswachterspaden In de voetsporen van de boswachter

31

Op de wagen Laat je lekker rondrijden in de natuur

NATUUR ZOEKT VRIEND! Nu met € 5 korting een abonnement op Staatsbosbeheer magazine NR 2 ZOMER 2019 WWW.STAATS BOSBEHEER.N L

Beschermen BOEREN MET DE NATUUR

Meer hectares voor natuurinclusieve landbouw

Elk seizoen het beste dat de Nederlandse natuur te bieden heeft.

Beleven DUTCH DESERTS

€ 6,-

Benutten

De mooiste stuifzanden van Nederland

HOUTOOGST

Bezorgdheid over bomenkap

Bestemming onbekend

• Ontdek de verborgen schatten van onze flora, fauna en landschappen.

32 Helpende handen Kamperen in het bos en direct ’n handje helpen

Een abonnement afsluiten kan heel makkelijk op staatsbosbeheer.nl/ abonnement o.v.v. 19ZOMER

Insecten met een ingewikkelde levensreis

• Geniet mee met de natuurervaringen van onze vakmensen, vrijwilligers en partners.

32 Vrijwilligers gezocht Word schipper in de Zaanstreek

33 Buitenfonds

€5

• Beleef de buitenlucht en doe mee aan natuuractiviteiten.

korting

SBB_NR2_voor_Katern.indd 1 27-05-19 13:33

* Geldig t/m 21 september 2019. De speciale abonnementsprijs geldt voor één jaar. Daarna geldt de reguliere abonnementsprijs.  

© Marjolein den Hartog

© Rob de Wind

MEEDOEN

Een jaarabonnement met vier nummers kost nu slechts € 15 (i.p.v. € 20).*

Help de zandspoorbaan in de Schoorlse Duinen te vervangen


EROPUIT NOG MEER ZOMERTIPS

3x BUITENGEWONE

JULI

BELEVENISSEN

Vanaf je stalen ros

In 2019 organiseert Staatsbosbeheer het hele jaar door Buitengewone Belevenissen. Iedere maand staat er tijdens verschillende excursies een ander bijzonder natuurfenomeen centraal. Ga je mee?

SEPTEMBER GA TERUG IN DE TIJD

!

Bij welke buitengewone belevenissen in de natuur zien we jou? staatsbosbeheer.nl/gewoonbuiten

VANUIT JE LUIE STOEL

28

Staatsbosbeheer

STEENGOED THEATERSPEKTAKEL

DE MOOISTE PLAATJES

Mammoet is een unieke theaterervaring in dé oer-provincie van Nederland: Drenthe. Midden in de natuur word je tijdens dit muziektheaterspektakel onderdeel van de Heilige Mammoetjacht: een verhaal over moed en opoffering, maar ook over verbinding zoeken met elkaar, de aarde en de natuur. Kaartjes winnen? Kijk op p. 34.

Van plan om gewapend met je camera de natuur in te trekken? Met het boek ‘De mooiste fotolocaties van Zuid-Nederland’ weet je precies waar je zijn moet. Alle fotogenieke natuurgebieden in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg staan erin. Handig is dat erbij staat waar je vrijwel zeker dat ene insect of die ene vogel voor je lens krijgt. Succes gegarandeerd! Boek winnen? Kijk op p. 34. ISBN: 978-90-79588-23-7, € 44,90

Trek je goede wandelschoenen aan en struin samen met de boswachter door uitgestrekte natuur. Laat de gebaande paden achter en je gevoel wijst je de weg. Of ga de stroming van het water achterna. Onderweg vertelt de boswachter je meer over het gebied, de planten en dieren. staatsbosbeheer.nl/ struinen

De zon op je bol vraagt om water in de buurt. Of je er nu liever op, naast of in ligt, er is genoeg te beleven deze zomer. Met onze gids ontdek je de onderwaterwereld van de Noordzee vanaf het strand. We geven ook snorkel- of supexcursies! Vanaf je supboard kijk je zo uit over het hoge riet. Geen zin in natte voeten? Ga mee op laarzentocht door het polderlandschap van Tholen. Kom waterdiertjes scheppen en onderzoeken. Stap in een kano of bij de boswachter in de boot en speur vanaf het water naar bevers, zeehonden en ijsvogels tijdens een Grote Vijf excursie. Waan jezelf een zeehond en plons in een van onze speelvijvers. Ook veel speelbossen hebben

een waterplek. En kun je geen genoeg krijgen van al het gespetter? Overnacht dan aan het water op een van de natuurkampeerterreinen of in een vakantiewoning. Verkoeling gegarandeerd. staatsbosbeheer.nl/waterpret

Camera in de aanslag Neem camera of smartphone mee en trek de natuur in tijdens een van onze workshops fotografie. De gids vertelt je hoe je de beste plaatjes schiet van flora en fauna in het gebied. En jij brengt dit direct in de praktijk. Kijk, zie, ontdek en leg vast. Thuis kun je nagenieten van alle mooie foto’s die je gemaakt hebt. staatsbosbeheer.nl/ workshopfotografie

“Snorkelen in de vrije natuur, dat is in ons land echt uniek” DAAN MEEUWISSEN, BOSWACHTER GELDERSE POORT

NATJE EN DROOGJE Een flinke wandeling gemaakt? Een mooie fietstocht ondernomen? Of de hele dag met je voeten in het water gestaan? Van zo’n dag in de buitenlucht krijg je dorst en honger! Geen betere afsluiter dan een kop koffie met taart, een lunch of een welverdiend ijsje in de restaurants van onze buitencentra. Hier hou je het buitengevoel nog even vast, waarna je moe maar voldaan teruggaat naar huis of naar de camping. buitencentra.nl

Eendenkooi kijken

© Vincent van den Hoven

AUGUSTUS ZIE REEËN FLIRTEN

Struin op gevoel

IN JE SAS BIJ DE PLAS

Beeld: Hunebedden © Rubin Smit, Maan © Janske Blijleven, Ree © Alex en Annette Hagenbeek

JULI BELEEF DE NACHT

© Vincent van den Hoven

Monumenten zijn er in alle soorten en maten. Natuurlijk de forten en kastelen, maar er zijn ook groene of archeologische monumenten zoals hunebedden, grafheuvels en landgoederen. Kom in september naar de monumenten van Staatsbosbeheer en zie hoe natuur en historie hier vervlochten zijn. Leer over deze bijzondere plekken of struin over het terrein en waan je terug in de tijd. Tijdens Open Monumentendag op 14 en 15 september openen veel monumenten hun deuren en zijn er extra veel dingen te beleven op, in en bij de monumenten. staatsbosbeheer.nl/ gewoonbuitenseptember

Bij zonsondergang lijkt de wereld te veranderen. Er is verstilling, en opeens klinken er andere geluiden dan overdag. Ga mee op vollemaanwandeling of schemerwandeling en neem de tijd om te wennen aan het duister. Wees stil en laat je zintuigen alles opnemen. Misschien zie je wel wild voorbijflitsen! Jezelf helemaal onderdompelen in de duisternis? Ga dan mee op licht-tot-lichtwandeling in De Pelen. Zie de vollemaan aan de hemel staan en ervaar hoe de natuur gaat slapen, er ander leven ontwaakt en uiteindelijk de wereld weer langzaam wakker wordt. Extra bijzonder: tijdens deze wandeling is er een gedeeltelijke maansverduistering. staatsbosbeheer.nl/gewoonbuitenjuli

Zwoele zomeravonden vragen om romantiek. Dit is dé tijd voor reeën om elkaar te versieren: de bronst. Samen met de boswachter ga je op zoek naar aanwijzingen en sporen. Reeën zelf zijn schichtige dieren, maar tijdens de bronst zitten ze zo met hun hoofd in de wolken dat ze zich iets beter laten spotten. Wanneer je stil bent, is er dus best een kans dat je de reeën ziet of hun karakteristieke geblaf hoort. Ondertussen leer je meer over de bronstrituelen van de ree. staatsbosbeheer.nl/gewoonbuitenaugustus

Tring tring! Stap op de fiets en ga met de gids mee op een tocht door de veelzijdige natuurgebieden in Nederland. Vanaf de fiets heb je goed zicht op de planten en dieren terwijl de gids je er van alles over vertelt. We organiseren fietsexcursies in verschillende gebieden. staatsbosbeheer.nl/opdefiets

Leer over het eeuwenoude kooikervak terwijl je door de weelderige natuur loopt. De gids vertelt je hoe het eenden vangen hier voorheen gebeurde. Nu zijn eendenkooien een oase van rust. staatsbosbeheer.nl/ eendenkooi

Staatsbosbeheer

29


ONTDEK

HUIDVERZORGING

Schuren & schurken

Velletje afstropen

Huisdieren krijgen pillen, druppels en chemische halsbanden tegen parasieten. In de natuur moeten de dieren zelf van hun teken, luizen en vlooien zien af te komen. Ze schuren, rollen, krabben en kammen er dan ook lustig op los. Illustraties: Maartje van den Noort

Baden in het stof

Wellness

Om van hun vervelende veerluizen af te komen, nemen vogels liever een zand- of stofbad dan een waterbad. Met opgezette veren woelt de vogel in de losse grond en schudt vervolgens het zand en daarmee hopelijk ook de parasieten weer uit. Sommige vogels nemen zelfs een douche met mierenzuur! Vooral gaaien gaan wel eens pontificaal op een mierenhoop zitten, met hun vleugels en veren gespreid. De mieren worden daar erg boos over en spuiten de vogel onder met zuur. Die ondergaat het zuurbad extatisch.

De ultieme wellnessbehandeling voor een wild zwijn is een uitgebreid modderbad en daarna lekker rollen over de grond en schuren tegen een ruwe boomstam. Met de ingedroogde modder raken ze ook teken en andere huidparasieten kwijt.

Rugkrabber

Het is een bekend beeld van de Afrikaanse savanne: een buffel of neushoorn met ossenpikkers op de rug. De vogels ontdoen de grote dieren van teken en andere huid-parasieten. Ze krijgen daarbij nogal wat bewegingsvrijheid: ze kruipen half in de oren en neusgaten van hun broodheer. In ons land wordt de rol van vliegend tekenpincet vervuld door de spreeuw. Vooral bij de Oostvaardersplassen rijden spreeuwen regelmatig mee op de rug van een grote grazer en pikken dan een teekje mee. 36

Staatsbosbeheer

Handige zakkam

Beelden: © iStock

Vliegend pincet

Edelherten hebben vaak een favoriete schurkboom waar ze op gezette tijden stevig met hun nek, rug en flanken tegenaan wrijven. Zo’n boom – vaak een kromme grove den – valt op doordat plaatselijk de schors is gladgeschuurd. De mannetjes hebben in de nazomer extra behoefte aan schuurplekken om de bast van hun volgroeide gewei af te schuren. Als dat geveegd is, zijn ze klaar voor de strijd. Een bijkomstig voordeel is dat zo’n gewei met scherpe punten een lekkere rugkrabber is voor de achterrug.

Met hun gladde vel zijn slangen en hagedissen niet erg vatbaar voor huidparasieten. Wel moeten ze zich geregeld van hun oude vel ontdoen en waarschijnlijk gaat dat met jeuk gepaard. Hagedissen schuren langs stenen en takken om de huidflarden los te scheuren. Een slang vervelt in één keer. Vlak voor de vervelling laat de buitenste huidlaag los. Dat is als eerste te zien aan de ogen: die worden dan troebel. Vervolgens scheurt de huid in bij de mondhoeken. De slang schuurt net zo lang langs een scherpe tak of steen tot de huid binnenstebuiten afstroopt als een strakke sok.

Warmbloedige waterdieren besteden een groot deel van de dag aan poetsen en krabben om hun duikpak in conditie te houden. De bever heeft zelfs een gespleten nagel aan een van de tenen van elke achterpoot, waarmee hij zijn vacht goed kan uitkammen. Overigens houdt talg de haren vet en daarmee waterafstotend. Watervogels verspreiden daartoe een vettige substantie uit hun stuitklier over hun verenpak.

Staatsbosbeheer

37


XX

VAKMANSCHAP XX

MAAIEN

“Elk eilandje met een rietkraag heeft zijn eigen regels” In de Noord-Hollandse Eilandspolder worden elke zomer de groene rietkragen langs de oevers gemaaid. Zo krijgen bijzondere orchideeën de ruimte en het licht om te groeien. En het maaisel? Staatsbosbeheer weet daar wel raad mee.

Anders naar maaisel kijken. Daar gaat het om, vindt Wim Bles, productontwikkelaar biomassa bij Staatsbosbeheer. Gras met boterbloemen, pinksterbloemen, madeliefjes en duizendblad zit boordevol vitaminen, mineralen en vezels. Dat maakt het tot een waardevolle en bruikbare grondstof. Niet tot afval, zoals het vaak nog door veel terrein- en waterbeheerders in Nederland wordt gezien. Wim: “Het maaibeheer van Staatsbosbeheer is erop gericht om soortenrijkdom terug te krijgen. We willen mooie botanische terreinen met unieke soorten. Dat staat voorop. Als het maaisel vervolgens ook nog een goede bestemming kan krijgen, is dat winst voor klimaat, mens en natuur.” De eerste en belangrijkste bestemming

van maaisel is volgens de biomassaspecialist het gezonder maken van de landbodems. “Door het maaisel door landbouwgrond te ploegen, verhoog je het organische stofgehalte, de humus van de bodem. De meer vruchtbare grond trekt vervolgens meer bodemleven aan, wat ervoor zorgt dat de grond voldoende water en lucht doorlaat en plantenwortels optimale omstandigheden hebben om te groeien. Een gezonde bodem is een randvoorwaarde voor ál het leven,” benadrukt Wim.

Zuurkool voor de koeien Op nummer twee van Wims hergebruiklijstje staat veevoer. “Versgemaaid gras is geschikt om in te kuilen. Dat betekent dat we het maaisel bijeenharken tot een

bult, er plastic overheen doen en het laten fermenteren. Net als zuurkool. Dat goed geconserveerde, verzuurde gras gebruiken boeren voor hun koeien. Afgelopen zomer was er door de droogte veel dor gras. Dat is meer geschikt als hooi en leveren we aan schaapskooien, maneges en dierentuinen.” Ook voor het maaisel van minder goede kwaliteit, waar bijvoorbeeld giftige plantjes tussen zitten, is er een duurzame bestemming bij Staatsbosbeheer. “Je kunt het laten vergisten, zodat uit de plantjes energie opgewekt kan worden of je gebruikt de vezels om bijvoorbeeld papier van te maken. Graspapier is nu sterk in ontwikkeling. Zo worden er al een aantal jaren eierdoosjes gemaakt van onze grasvezels.”

Fotografie: Jesse Kraal

46

Staatsbosbeheer

Staatsbosbeheer

47


VAKMANSCHAP

MAAIEN

Boswachter van de Eilandspolder

JURRIAN BOUTSMA @boswachterboutsma

“De kunst is een mooi evenwicht te krijgen” “Wanneer het broedseizoen voorbij is en de bloemen zijn uitgebloeid, beginnen we met het maaien van het riet. Door het groene, voedselrijke blad weg te halen, voorkomen we dat het op de bodem valt en de grond verrijkt. De verschraling van de bodem zorgt ervoor dat bijzondere planten als veenmos, moerasviool en nachtorchis terug kunnen komen. Zo ontdekten we tijdens het maaien een stukje uitgebloeide, ronde zonnedauw (zie foto rechtsonder). Ik coördineer de werkzaamheden en houd op de kaart bij welke rietkragen we maaien en welke niet. We kiezen voor de stukken grond met de meeste plantenrijkdom en dus de meeste potentie. De kariger plekken bewaren we tot de winter. De kunst is om een mooi evenwicht te krijgen tussen al die bijzondere planten en het riet.”

Boswachter

TOM ELSKAMP

“Ik zie maaien als een sport” “In dit soort gebieden doen we alles met de boot. Dat maakt het werk best intensief. 's Ochtends laden we onze machines in en na het maaiwerk voeren we het riet af. Meestal naar een plek waar geen bijzondere planten groeien en de stapel kan composteren. Ik maai met een eenassige maaitrekker met een rek erop dat het riet opvangt. Op de zachtere stukken grond

48

Staatsbosbeheer

haal ik het zware rek eraf en harken we samen met vrijwilligers het gemaaide riet op. Ik zie het maaien als een sport. Elk eilandje met een rietkraag heeft zijn eigen regels. Soms zie je al aan een stuk grond, bijvoorbeeld als er water op staat, dat het te drassig is om te maaien. Dan moet je niet te lang doorrijden met de machine, anders zak je weg. Wat mij voldoening geeft, is als ik een stuk zie waar het veenmos heel groen is. Dan weet ik: hier hebben we vorig jaar goed gemaaid. De grond is mooi intact gebleven en de plantenrijkdom is toegenomen.”

Boswachter Veenweiden

DENNIS OFMAN @dennisinhetwild

“Ook weidevogels waarderen dit werk” “Dit gebied maakte deel uit van een enorm veenmoeras en is zo’n duizend jaar geleden door de eerste boeren in cultuur gebracht. Door het riet te maaien krijgt de bodem meer licht, waardoor andere plantensoorten een kans krijgen. Met de bosmaaier hakken we de laatste stukjes plat op drassige stukken waar je niet met een trekkertje kunt komen. Ook weidevogels als de grutto, kievit en scholekster waarderen ons werk. We maken het landschap open, zodat er geen verstopplaatsen zijn voor roofdieren zoals de vos. Maaien kan op sommige percelen best een gevecht zijn. Dan loop ik achter de eenasser, probeer zo recht mogelijk te gaan, maar dan zwalkt de machine over de rietpollen alle kanten op en duikt ineens een oude sloot in. Als je eenmaal ergens gezonken bent, is dat volgend jaar een zwakke plek. Dus je moet ook weer niet te snel willen gaan en goed aanvoelen wat je doet. Ik slaap overigens altijd heerlijk na zo’n dag maaien.”

Staatsbosbeheer

49


Deze kleurrijke, opvallende verschijning is een rups voor verpopping. Hij heeft inmiddels diverse stadia doorstaan. Zo heeft hij in het begin oranje stipjes en door de witte vlek in het midden lijkt hij op vogelpoep waardoor vogels hem met rust laten. De rups groeit in stapjes door een paar keer te vervellen. Het zal niet lang meer duren tot de rups op de foto gaat verpoppen. Dan maakt hij de metamorfose door tot koninginnenpage, de grootste dagvlinder van Nederland met een vleugellengte van 32 tot 41 millimeter. Misschien heb je ze al gezien. De vlinder kent namelijk twee generaties per jaar: van mei tot half juni en van begin juli tot half september.

Š Nico van Kappel/Buiten-Beeld

Wat zie je?

Profile for staatsbosbeheermagazine

Staatsbosbeheer magazine zomer 2019  

Een aantal artikelen uit Staatsbosbeheer magazine zomer 2019. Kijk verder op www.staatsbosbeheer.nl/magazine

Staatsbosbeheer magazine zomer 2019  

Een aantal artikelen uit Staatsbosbeheer magazine zomer 2019. Kijk verder op www.staatsbosbeheer.nl/magazine