__MAIN_TEXT__
feature-image

Page 1

NR 4 WINTER 2018

WWW.STAATSBOSBEHEER.NL

Beschermen

Beleven

DRENTS-FRIESE WOLD

GLETSJER-GEWELD

GROEI EN OOGST

Landbouwenclave Oude Willem wordt weer wild

Hoe de ijstijd ons landschap vormde

Houtoogst vraagt om vakmanschap

Neder wolf Een sprookje komt tot leven

Een sprookje komt tot leven

Benutten

€ 6,-


INHOUD

WINTER

In de bittere kou werden

150.000 jaar

geleden onze stuwwallen gevormd Hoe de laatste ijstijden hun sporen nalieten in het landschap.

De natuur blessurevrij houden Weer of geen weer: mijn bootcamp-lessen gaan altijd door. Ik train studenten en medewerkers van de Wageningen Universiteit. Het landschap rondom Wageningen aan de rand van de Veluwe is prachtig en gevarieerd. Meestal train ik groepen van ongeveer twintig personen. Dat aantal vind ik ook wel de max. Ik kan iedereen de juiste aandacht geven en bovendien kan ik nog een zekere rust bewaren in de natuur. Heel belangrijk. Steeds meer mensen trekken de natuur in om te sporten en daardoor neemt de druk op die natuur toe. Het is mijn verantwoordelijkheid als trainer dat sporters geen blessures oplopen, maar ook dat de natuur niet geblesseerd raakt. Zo blijf ik − natuurlijk, zou ik willen zeggen − weg uit beschermde gebieden. Ik blijf op de paden en sport alleen daar waar de natuur het toelaat. Vaak zijn dat toch de plekken waar al voorzieningen voor sport en recreatie zijn aangelegd. Ik vind ook dat harde muziek en geschreeuw niet in de natuur passen. De heerlijke rust in de natuur is zó belangrijk. Het is bewezen dat de natuur stressverlagend werkt. Langer in de natuur zijn, is misschien nog wel beter dan een uurtje knallen op de bootcamp. Ook actief bezig zijn in de natuur? Check vanaf pagina 27. Matthijs Klaassen, fysiotherapeut, bootcamp-instructeur en personal trainer

2

Staatsbosbeheer

p. 4

450 hectare

voormalige landbouwgrond wordt weer wild

Herstel van beeklandschap in het hart van het Drents-Friese Wold p. 50

Winterzwemmen doe je zo Tips van Wim ‘The Iceman’ Hof over de ultieme gezondheidstraining.

p. 14

Alles van waarde… Onderschatten provincies de economische waarde van natuur?

p. 24

Boos op de boswachter De verharding in de maatschappij komt ook het bospad op.

p. 44

Groei en oogst Over veiligheid en vakmanschap: meekijken met houtoogst.

p. 50


Zo houden hommels hun temperatuur op

30° Celsius Antivries-maatregelen in de natuur. p. 18

14.000

ruim kinderen deden dit jaar mee aan NatuurWijs buitendagen

150 jaar

Na lijkt de wolf weer terug in de Nederlandse natuur Hoe welkom is de Nederwolf?

Kersverse NatuurWijzers nemen de komende jaren meer dan 1.000 Leidse kinderen mee naar buiten. p. 20

p. 10

© Wouter Pattyn/Buiten-beeld

600

Nederland telt verschillende mossoorten

Actief Wandelen (op of van de gebaande paden), schaatsen en kamperen in de winterkou. Dikke jas aan

p. 28

en gaan!

Ontdekken Streep je natuur-Bucketlist af met excursies en werk aan je groene voornemens. Of trek erop uit

p. 30

met volle maan.

Meedoen Tel als echte vogelaar de overwinteraars langs de IJssel, en leer alles over gevleugelde vrienden tijdens een vogelexcursie.

p. 32

En dan zijn korstmossen nog niet meegeteld, want dit zijn eigenlijk geen mossen! p. 40

Staatsbosbeheer magazine verschijnt 4x per jaar. Staatsbosbeheer zet zich in voor een natuurlijke leefomgeving waarmee mensen zich verbonden voelen, die bescherming biedt aan waardevolle planten en dieren en waar plaats is voor beleving en benutting. Abonnementenservice  Staatsbosbeheer magazine Postbus 26  3000 AA Rotterdam  (088) 20 50 327  info@mijnstaatsbosbeheer.nl  Abonnementen € 20 per jaar. Prijs van een abonnement is verhoogd vanwege hogere drukkosten en de duurzame biofolie verpakking.

Abonnementen gelden tot wederopzegging. Per kwartaal is er gelegenheid het abonnement op te zeggen. Opzeggingen worden schriftelijk bevestigd. Uitgever  Staatsbosbeheer, Amersfoort  Hoofdredactie  Communicatie Staatsbosbeheer  Redactie Staatsbosbeheer  Marco van de Burgwal, Laura Hagen, Wibo Kosters, Arnout-Jan Rossenaar (ecologisch advies), Nancy Wielenga Concept en realisatie  LBL, Arnhem

Redactionele bijdragen Helen Dekker, Marieke Enter, Maaike Kuyvenhoven, Sarah-Mie Luycks, Liona Munster, Gabriëlle Philips, Annette Prins, Geert-Jan Roebers, Suzanne Visser, Frieda Zieleman, Regina Zoeter Coverbeeld Alessandrobaldetti, iStock Artdirection en vormgeving  Yke Bartels, Yvonne Roos, Jitske Wedman Lithografie  Willem Grafische Bewerkingen, Halle

Druk Senefelder Misset, Doetinchem Redactieadres  Staatsbosbeheer magazine Postbus 2, 3800 AA Amersfoort  magazine@staatsbosbeheer.nl  ISSN: 2589-8353 

Staatsbosbeheer magazine wordt gedrukt op papier dat is gemaakt van bomen afkomstig uit FSC-gecertificeerde bossen. Het drukproces voldoet tevens aan de eisen beschreven in de milieunorm ISO 14001. Niets uit deze uitgave mag, in welke vorm en op welke wijze dan ook, worden overgenomen zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. De redactie betracht de grootst mogelijke zorgvuldigheid bij de samenstelling van dit magazine. Voor eventuele fouten kan de redactie noch Staatsbosbeheer enige verantwoordelijkheid nemen.

Staatsbosbeheer

3


XX

XX LANDSCHAP

STUWWALLEN

De zichtbare sporen van de ijstijd Wordt het een koude winter dit jaar? In ieder geval lang niet zo koud als 150.000 jaar geleden, toen de noordelijke helft van ons land bedekt was onder een landijsgletsjer van honderden meters dik. De sporen daarvan zijn nog altijd terug te zien in ons landschap, zoals bij de Utrechtse Heuvelrug.

Fotografie: Lode Greven Illustratie: Erik Flokstra

4

Staatsbosbeheer


Volg het Boswachterspad Landal Amerongse Berg om Volg het Boswachterspad te genieten van dit uitzicht Landal Ameronge vanaf de Elsterkop,Berg een om van van dit prachtige uitzicht de hoogste punten van dete genieten de Elsterkop, Utrechtseop Heuvelrug. een van de hoogste punten van de Utrechtse Heuvelrug.

Staatsbosbeheer

5


XX

XX

Bestuursvoorzitter Stichting Geopark Heuvelrug i.o.

MARC HOFSTRA @MarcHofstra

Geopark Heuvelrug Staatsbosbeheer is partner van burgerinitiatief Geopark Heuvelrug, dat is gestart om de UNESCO-kwalificatie geopark toegekend te krijgen. Marc Hofstra: “Het veelzijdige landschap van de Heuvelrug en de natte randgebieden aan weerszijden is internationaal uniek. Als liefhebber en bewoner van het gebied zet ik mij in om dit gebied tot geopark gekwalificeerd te krijgen. Daarvoor moet een gebied bijzonder zijn qua aardkundige waarden, natuur en cultuurhistorie. Samen met de laag gelegen natte gebieden heeft de Heuvelrug dit allemaal. We halen de complete historie van het gebied boven tafel. Hiermee kunnen we bewoners, bezoekers en betrokken organisaties informeren en bewust maken van al deze bijzondere waarden in het gebied. Met de erkenning en waardering die deze waarden verdienen worden deze beter beschermd en wordt tegelijk de duurzame ontwikkeling van het gebied versterkt.” Meer lezen over dit initiatief en de historie van de Heuvelrug? Kijk op geopark-heuvelrug.nl geopark-heuvelrug.nl. Je vindt hier ook wandel- en fietsroutes. Deze routes zijn ook te downloaden via de app RouteYou.

8

Staatsbosbeheer

boomholtes leven onder meer boommarters en groene, bonte en zwarte spechten. Typerend voor heide- en veengebieden is de heikikker. Deze middelgrote kikker leeft in de vennen en poelen van het gebied. In de paartijd kleuren de mannetjes blauw en kun je zijn aparte roep goed herkennen. Dat klinkt als een klokkend geluid als van een onder water gehouden fles waar de lucht uit ontsnapt.”

letterlijk hoogtepunt de Elsterberg, waar je bij helder weer tot 20 kilometer ver kunt kijken”, vertelt ze. Voor mensen met kinderen heeft Corien nog een andere tip: “Het kabouterpad in Leersum is een leuke manier om de natuur met kinderen te beleven. Het pad is altijd vrij toegankelijk. En in het weekend kun je een kabouterboekje, knapzak en puntmuts halen bij de Veldschuur.” Het adres daarvan: Maarsbergseweg 18a in Leersum.

Actief op de Heuvelrug Wie zelf de sporen wil zien die de ijstijd heeft nagelaten in het Heuvelruggebied, heeft talloze mogelijkheden. “Zelf vind ik het Boswachterspad Landal Amerongse Berg de mooiste wandelroute in dit gebied”, vertelt Corien. “Deze 8 kilometer lange, afwisselende route neemt je mee door de vele landschapstypes met als

!

Lekker wandelen Heb je zin gekregen in een mooie wandeling op de Heuvelrug? Kijk op staatsbosbeheer.nl/ routesutrechtseheuvelrug voor de mooiste wandelingen.

Het ontstaan van stuwwallen Deze illustratie geeft het ontstaan van een stuwwal weer. De landijsgletsjer graaft zich in de zachte ondergrond in, waardoor alle grondlagen omhooggeperst worden. Rondom het ijs liggen de stuwwallen waarin bij het smelten van het landijs ijssmeltwaterdalen zijn gevormd, met de daarbij horende waaiers van smeltwaterafzettingen (sandrs). IJssmeltwaterdal Landijsgletsjer

Stuwwal

Sandr

Keileem met zwerfkeien

Gestuwde lagen riviersedimenten

Glaciaal bekken Laag smeltwater waarop ijs glijdt


Boswachter Corien Koreman loopt over een pad dat gevormd is door ijssmeltwater.

Staatsbosbeheer

9


XXWOLVEN

XX FAUNA

Hoe welkom is de Nederwolf? ‘Nee joh, er komen helemaal geen wolven voor in Nederland.’ Zo kon je vroeger een kind nog sussen als Roodkapje iets te veel indruk had gemaakt. Maar dat klopt niet meer. Na 150 jaar afwezigheid lijkt de Nederlandse natuur een roofdier rijker.

I

n 2015 werd voor het eerst weer een (levende*) wolf gesignaleerd in Nederland. Sindsdien neemt het aantal meldingen gestaag toe, met in de eerste zes maanden van dit jaar al acht bevestigde wolf-waarnemingen. Bert Versluijs, boswachter op de Drentse Hondsrug, krijgt vaak allerlei vragen zodra weer een wolf is waargenomen. ‘Kunnen we nog wel veilig het bos in?’ En: ‘Is het verantwoord de kinderen te laten buitenspelen?’ Berts antwoorden zijn geruststellend. “In Duitsland, waar inmiddels meer dan veertig roedels leven, is nog niemand aangevallen”, vertelt hij. “En zelf kampeer ik al jaren zonder problemen in Scandinavië tussen de wolven, beren en lynxen.” In april dit jaar doorkruiste een vrouwtjeswolf Berts gebied.

De wolvin kwam bij het Groningse Ter Apel de grens over en liep via de Hondsrug naar Midden-Drenthe, waar ze een paar keer door een cameraval werd vastgelegd. Vervolgens wandelde ze door naar de Veluwe, waar afgelopen zomer sporen met DNA-bewijs van haar zijn gevonden. Ook is daar dit najaar een wolvin gefilmd door videocamera’s die vrijwilligers samen met Staatsbosbeheer hebben geplaatst – waarschijnlijk hetzelfde dier, hoewel het ook om een andere wolvin zou kunnen gaan. Maar er leeft dus nog steeds een wolvin op de Veluwe. Mogelijk is het dier van plan zich er definitief te vestigen.

Opmars niet onverwacht De opmars van de wolf is allesbehalve onverwacht. “Eind negentiende eeuw

* In juli 2013 lag in Luttelgeest een dode wolf langs de weg. Geen aangereden Nederwolf, zoals aanvankelijk werd gedacht, maar een dier dat in Oost-Europa was doodgeschoten.

10

Staatsbosbeheer

was het roofdier nagenoeg uitgeroeid in Noordwest-Europa, ook in Nederland. Maar op de Conferentie van Bern in 1979 kreeg de wolf de beschermde status. Sindsdien hebben restpopulaties in onder meer de oerbossen van Oost-Polen zich weer volop kunnen vermenigvuldigen”, vertelt Aaldrik Pot, lid en woordvoerder van het wolvenkennisteam van Staatsbosbeheer. “Een wolvenpaar brengt per jaar meerdere welpen groot, die als jongvolwassenen op zoek gaan naar een eigen territorium. Daarvoor hebben ze 50 tot 300 vierkante kilometer nodig. Dat de wolf in 2015 voor het eerst Nederland binnenkwam, is dan ook goed te begrijpen.”

Groot aanpassingsvermogen Volgens Aaldrik is het beslist mogelijk


Š Valclav Sebek/Shutterstock

Š xxxxxxxxx

Dit jaar zijn acht verschillende individuele wolven gespot Neder Dit jaarin zijn achtland. verVol gens kenners kan de schillende individuele defi nitieve vestiging van wolven gespot in Nederland. een roedel niet lang Volgens kenners kanmeer de uitblijven. definitieve vestiging van een roedel niet lang meer uitblijven.

Staatsbosbeheer

11


Waarnemingen van de wolf in Nederland

Boswachter

BERT VERSLUIJS

Op de kaart zie je de plekken waar wolven gezien zijn in 2017 en 2018 (gegevens tot 11 oktober 2018). Je ziet hier uitsluitend zichtwaarnemingen exclusief data uit genetisch materiaal op schadegevallen en telemetrie-data (GPS). De wolf voelt zich steeds beter thuis in Nederland, maar keert uiteindelijk terug naar de roedel in Duitsland.

“Vossen hebben de naam slim te zijn, maar wolven zijn minstens zo schrander”

bleven tot nu toe gespaard, maar er wordt hard gewerkt aan preventieve maatregelen. Aaldrik: “Zo zijn we met de pachters in overleg over hoe we de kuddes zo goed mogelijk beschermen. Gelukkig kunnen we kijken hoe onze oosterburen dat al doen – we hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden.”

2017 2018

Soort waarneming van de wolf in 2018

Afstand: In een

nacht haalt een wolf een afstand van wel 70 km.

23

WOLF GEZIEN 5 SPOOR WOLVENKEUTEL

© René Nauta

© Erik Flokstra

8

Wolven spotten

Tot augustus 2018 zijn er op basis van genetisch materiaal 8 individuele wolven geïdentificeerd in Nederland. 4 mannen en 4 vrouwen.

Een heel lang spoor, zonder menselijke voetstappen in de buurt en zonder frequente afdwalingen, kán wijzen op een wolf. Maar de pootafdruk van een wolf is bijna niet te onderscheiden van die van een hond.

10

de wolf in Nederland, stijgt ook het aantal meldingen van doodgebeten schapen. Weliswaar staat niet vast dat de wolf daadwerkelijk de boosdoener was, maar het is bekend dat rondtrekkende jongvolwassenen op zoek naar een territorium zich kunnen vergrijpen aan schapen, omdat ze nog niet goed weten waar het wild zich ophoudt. Aaldrik kan zich de onrust onder schapenhouders dan ook goed voorstellen, en heeft begrip voor hun roep om meer financiële compensatie (zie kader). De schaapskuddes in de heidegebieden van Staatsbosbeheer

Wie ervan droomt met eigen ogen een wolf op Nederlandse bodem te zien: door zijn goede schutkleur en natuurlijke angst voor mensen, is de kans klein er daadwerkelijk een te spotten. “Mocht je tot de gelukkigen behoren, meld dat dan snel, met een zo nauwkeurig mogelijke aanduiding van de locatie, op de website van expertisecentrum ‘Wolven in Nederland’”, adviseert Aaldrik. “Hopelijk heb je een goede foto kunnen maken. Bij het expertisecentrum zitten deskundigen die snel kunnen vaststellen of het echt een wolf was, en bijvoorbeeld geen wolfshond.”

!

Op wolveninnederland.nl en de Facebook-pagina van het expertisecentrum ‘Wolven in Nederland’ zie je alle bevestigde wolven-waarnemingen in Nederland. Details over de precieze locatie worden niet vermeld, om te voorkomen dat de dieren verstoord worden.

Staatsbosbeheer

13


ACTIEF

28 Natuurlijk zen

Yoga in de duinen van Schoorl

29 IJsvrij Plezier met slee en schaats in winterwonderland

29 Winterkamperen

Een unieke belevenis in de winterse natuur

ONTDEKKEN

30 Op Muir Trek

Geef je over aan de natuur zoals John Muir dat deed

31

Vollemaanwandeling

Samen met de boswachter in het donker het bos ontdekken

MEEDOEN

32 Fervente vogelaars

Š Vincent van den Hoven

Ganzen tellen langs de IJssel

33 Nationale Boomfeestdag

Samen een boompje bijdragen aan de natuur

33 NL Doet

Help de natuur een handje


BOSWACHTERSPADEN IN THE PICTURE

© Rob de Wind

Treed in de voetsporen van de boswachters en loop een boswachterspad.

KATTUKSE DUINROUTE EN DUINROOS Wandelend over de vroegere aardappelakkers kijk je bij het grote meer naar wintergasten als wilde zwanen, brilduikers en allerlei eenden. Terwijl boven je hoofd zwermen spreeuwen, kramsvogels, koperwieken en andere roofvogels vliegen. Bovenop het Vlaggenduin heb je uitzicht over het hele gebied. Boswachter Mark Kras: “Je ziet de oude watertoren en de witte kerk van Katwijk, de soefitempel en de monumentale Duitse bunker. Bij helder weer kijk je uit op de zee.” Boswachterspad Kattukse duinroute en Duinroos, Zuid-Holland. Lengte: 8 km staatsbosbeheer.nl/boswachterspadduinroos 28

Staatsbosbeheer

© Bregje van der Steeg

ROTTIGE MEENTE Roel Vriesema, boswachter: “Je kunt voor deze wandeling gerust een dag uittrekken. Het pad loopt door verrassend veengebied, langs moerasbos en water. De waterbegroeiing is soms zo dicht dat je er bijna overeen kunt lopen. Ontdek de kiekendief boven de rietlanden en de purperreiger of zwarte stern langs de waterkant. De winter is mijn favoriete periode om de wandeling te maken. Het hele landschap is gehuld in vorst, de riethalmen buigen om door een laagje sneeuw. Een winterse aanblik die de omgeving nog mooier maakt.” Boswachterspad Rottige Meente, Friesland. Lengte: 14 km staatsbosbeheer.nl/boswachterspadrottigemeente

Zon, zand en zen Naar buiten gaan, de natuur in en bewegen helpt zowel fysiek als mentaal. Julia Meijer geeft yogalessen in de Schoorlse Duinen: “Yoga in de natuur zorgt voor een nog betere connectie met je lichaam en geest. Het zonlicht op je huid, een briesje langs je wangen en zand tussen je tenen.” De natuurlijke elementen werken als katalysator voor de yogaoefeningen en prikkelen de zintuigen. De buitenlucht geeft de yoga een extra dimensie. Julia: “Dezelfde elementen hebben ook invloed op de invulling van mijn les. Ik geef intuïtieve yoga, een mix van verschillende stijlen. Bij mooi weer leggen we de handdoek neer in het zand. Bij kouder weer doen we bijvoorbeeld een blotevoetenwandeling met oefeningen voor voeten, heupen en houding. Met slecht weer is de les in het buitencentrum. Hier heb ik een fijne ruimte tot mijn beschikking.” De les gaat dus altijd door en is voor iedereen toegankelijk. Yogaervaring is niet nodig.

“De groep verschilt per les. Meestal zijn er nu zo’n zes personen, maar meer deelnemers zijn altijd welkom. Ik heb van tevoren wel een idee over de les, maar de groep heeft ook inspraak,” vervolgt Julia. “De deelnemers ervaren de natuur echt als meerwaarde tijdens de yoga.”

!

Ook ontspannen en opladen in de natuur? Op 14 februari start een nieuwe reeks yogalessen in de Schoorlse dui­nen. Een enkele keer meedoen kost je € 12,50 per les. Of koop een zevenrittenkaart voor € 70. Meld je aan via staatsbosbeheer.nl/ buitenyogaschoorl of julysissattva.nl


BUITENTIPS VAN DE BOSWACHTERS

KOUTRAPPEN MET DE BOSWACHTER

DECEMBER

Je adem maakt wolkjes in de tintelfrisse lucht, je neus loopt. Net als je je zakdoek pakt, wijst de boswachter een dierenspoor aan – hier heeft net een vos gelopen. Machtig! Na afloop van de winterwandeling wacht vaak een dampende kom (erwten-) soep, warme chocolademelk en soms broodjes die kinderen boven het kampvuur kunnen afbakken. Wil je helemaal opgaan in de winterse natuur? Volg dan een stiltewandeling. Met enkele oefeningen zet de gids je zintuigen op scherp. Een magische beleving in dit verstilde seizoen. Kijk voor data en locaties op staatsbosbeheer.nl/winterwandelingen

KAMPEREN MET KACHEL Je draai vinden als de omstandigheden minder comfortabel zijn dan anders: dat is de sport bij winterkamperen! En het is een unieke belevenis om vanuit je tent, caravan of camper een witte wereld te zien. Ook zonder sneeuw en ijs is winterkamperen prachtig. Spot (water-) vogels en bosdieren, maak mooie wandelingen of fietstochten en het spannendst: beleef de natuur in het donker. Sluit de dag af bij een knisperend kampvuur. Je kunt bij Staatsbosbeheer op drie locaties winterkamperen. Ga de uitdaging aan en reserveer via logerenbijdeboswachter.nl/ winterkamperen

© Vincent van den Hoven

© Laurie Karine

WINTERPRET Jaaa, winter betekent grote kans op ijs en sneeuw! Haal die schaatsen maar uit het vet en de slee uit de schuur. De natuur is veranderd in een sprookjesbos waar veel te beleven valt. Niets zo mooi als de schaatsen onderbinden voor een tocht op natuurijs of een wandeling met de slee door het besneeuwde bos. Of waan je in Lapland en ga langlaufend door het Nederlandse winter wonderland. Check wat er te beleven valt bij sneeuw of ijs op staatsbosbeheer.nl/winterpret. Informatie om te weten of het veilig is natuurijs op te gaan vind je op knsb.nl

Weg kerststress Van 22 december t/m 6 januari is het kerstvakantie. Niets zo lekker als na alle kerstdrukte en -diners de natuur in te trekken voor een winterse wandeling of activiteit, met of zonder boswachter. Voor jong en oud is er weer meer dan genoeg te doen. staatsbosbeheer.nl/ kerstvakantie

Lengende dagen Yes! De kortste dag (21 december) is weer achter de rug. Langzaam lengen de dagen. De natuur lijkt je te roepen: kom buiten, hier is genoeg te zien en doen. Inspiratie nodig? Kijk op staatsbosbeheer.nl/ activiteiten

Weidse watervlakte ’s Winters treden de grote rivieren nogal eens buiten hun oevers en lopen de uiterwaarden vol. Vooral bij de IJssel gebeurt dit regelmatig. Het wijde water levert prachtige, surreële vergezichten op. Die kun je vanaf de dijk goed aanschouwen. Warme kleding aan en gaan! staatsbosbeheer.nl/ hoogwater

JANUARI Spirit of nature

© Laurie Karine

VAN DE GEBAANDE PADEN Struin samen met de boswachter dwars door uitgestrekte natuurgebieden. De bewoonde wereld voelt opeens ver weg. Lopend buiten de gebaande paden voel je je een met de natuur. Onderweg leer je alles over de planten en dieren die je kunt tegenkomen. Zoek naar vogels als wintertalingen en smienten in de Slurfter of naar korstmossen in de Mokbaai die ‘s winters op hun mooist zijn. Waar wacht je nog op? Stevige schoenen aan en op zoek naar een struinexcursie via staatsbosbeheer.nl/struinen

Beleef het seizoen tijdens een spirit of naturewandeling rondom het Boomkroonpad in Drenthe. De seizoenen staan tijdens deze wandeling symbool voor het leven. De winter kun je gebruiken om weer tot jezelf te komen en nieuwe plannen te maken. Zin gekregen om een frisse start te maken? staatsbosbeheer.nl/ spiritdrenthe Staatsbosbeheer

29


ONTDEK

OVERWINTEREN

Antivries in de natuur Om ons te wapenen tegen de winterkou hebben wij mensen dikke sokken, mutsen en thermo-ondergoed. En niet te vergeten onze goed geïsoleerde, lekker warme woningen. Hoe voorkomen planten en dieren dat ze het – figuurlijk én letterlijk – stervenskoud krijgen? Illustraties: Maartje van den Noort

Warmdraaien

Dringen

© Wendy Kreeftenburg/Buiten-beeld

Een vos ziet er ’s winters hariger uit dan in de zomer – en dat is geen gezichtsbedrog. ’s Zomers staan op een vierkante centimeter vossenhuid ongeveer zeshonderd haren. ’s Winters is dat ruim het dubbele. De haren van de wintervacht zijn bovendien langer en doordat het dringen wordt, staan ze overeind. Dat geeft de vos in de winter zijn wollige uiterlijk. Het grootste deel van de wintervacht is onzichtbaar aan de buitenkant: de korte, dunne, wollige haren die het meest talrijk zijn, vormen de ondervacht. Dat wollen ondergoed zorgt voor de isolatie. De langere dekharen werken als overjas en houden wind, sneeuw en regen buiten.

18

Staatsbosbeheer

© Mary Evans Picture Library Ltd./Hollandse Hoogte

Op een koude februaridag laat een hommelkoningin haar vleugels een tijdje stationair draaien. Zo stookt ze haar in bont gehulde lijf op tot rond de dertig graden.

Eierwarmer In het najaar spint een kruisspin een gelig bolletje wol van speciaal daarvoor geproduceerd spinrag. Daarin overwinteren haar eitjes.


De meeste loofbomen in onze streken stoten in het najaar hun loof af om te voorkomen dat ze uitdrogen. Bladeren verdampen immers veel water en ijskoude wortels kunnen niks opnemen. Als de bladeren vallen, zijn de knoppen voor het volgende voorjaar al grotendeels klaar. Elke knop bevat in aanleg een compleet twijgje met meerdere bladeren en bloemen. Om de inhoud te beschermen tegen vraat, beschadiging en de ergste kou, pakken de meeste bomen en struiken hun knoppen stevig in met taaie en soms harige of kleverige schubben.

© Bendiks Westerink/Buiten-beeld

© Jelger Herder/ Buiten-beeld

Stevig ingepakt

Innige kluwen Adders zijn reptielen en dus koudbloedig, maar door de basale lichaamsprocessen is hun lichaam toch altijd net iets warmer dan de omgeving. Daarom zoeken deze slangen elkaar op voor de winter invalt, in een oud konijnenhol of andere beschutte plek. Daar kruipen ze dicht tegen elkaar om vorstvrij de winter door te komen. Hoewel mannen en vrouwen innig verstrengeld liggen in zo’n kluwen, is het voor seks te koud. Daarvoor is zonnewarmte in het voorjaar onontbeerlijk. De mannen verlaten het hol als eerste.

Hoogrendementspoten De vliespoten van een eend koelen makkelijk af, maar koude voeten deren watervogels niet. Wel moeten ze voorkomen dat ze via hun voeten te veel warmte verliezen. Daarom knijpen eenden de bloedtoevoer bij kou af. Bovendien zijn hun aanvoerende bloedvaten verstrengeld met de afvoerende. Zo wordt het bloed dat naar het lichaam terugstroomt op een efficiënte manier opgewarmd: het zogenoemde tegenstroomprincipe waarop ook de techniek van HR-ketels is gebaseerd.

Donsjack

© Steve Bloom images

Doordat er veel lucht in gevangen zit, zijn veren letterlijk vederlicht. Zo’n luchtig verenpak zorgt voor gewichtsbesparing, maar ook voor fantastische isolatie. In combinatie met het winddichte verendek houdt de donslaag de warmte binnen en de kou buiten. Daardoor hebben zelfs kleine vogels zoals mezen het zelden koud. Als extra maatregel kunnen ze hun veren opzetten, waardoor ze de isolerende luchtlaag vergroten.

Staatsbosbeheer

19


XX

BUITENFONDS XX

NATUURWIJS

Marian Kathmann op ontdekkingstocht met nieuwsgierige kinderen. Als medewerker Natuur­ en Duurzaamheidseducatie bij de gemeente Leiden vindt zij: “Leiden heeft NatuurWijs hard nodig.”

20

Staatsbosbeheer


Geen enge dieren in het bos Meer dan duizend Leidse kinderen gaan de komende drie schooljaren een dag op excursie met een NatuurWijzer­in­opleiding. Voor veel kinderen is dat hun eerste kennismaking met natuur. Het project is mogelijk dankzij de steun van Stichting Haagvalken. Fotografie: Ayla Maagdenberg

I

n stadspark Merenwijk, gelegen tussen de flats aan de rand van Leiden, valt veel te ontdekken. Helemaal als je op stap bent met een NatuurWijzerin-opleiding. “Juf, mag ik zo’n bakje?”, vraagt Fos (6). Marian Kathmann diept er een op uit haar jaszak. “Dit noemen we een loeppotje, daarin kun je goed bekijken wat je gevonden hebt.” In kleine groepjes struinen achttien NatuurWijzers in spe met de kinderen door het park. Over de stepping stones gaat het, langs het slootje, over de bospaadjes. Soms staan ze stil om paddenstoelen te zoeken, een kabouterkamertje te bouwen van takjes en bladeren of beestjes te bestuderen in het slootwater. Allemaal activiteiten die de deelnemers aan de opleiding die ochtend hebben bedacht. Het is hun laatste trainingsdag voordat ze op stage gaan bij Leidse basisscholen: driemaal een dag met een klas een natuurgebied rondom Leiden in. In totaal 45 schoolklassen, verdeeld over drie jaar.

NatuurWijs, dat deel uitmaakt van Staatsbosbeheer, verzorgt de beroepsopleiding en begeleidt de stages. “Onze NatuurWijzers zijn echte professionals”, vertelt projectmanager en trainer Margret Notté. “Elke deelnemer heeft een ‘groene’ achtergrond, dus al veel kennis van de natuur. Wij leren hen hoe ze die in verschillende werkvormen kunnen overbrengen op basisschoolkinderen. Ons uitgangspunt is zelf ontdekkend leren. Tijdens de excursie worden de kinderen echt ondergedompeld in de natuur, met hart, hoofd en handen. Het is intens beleven, leren én actief bezig zijn.”

Verschil maken Het Leidse project van NatuurWijs is mogelijk dankzij een donatie van Stichting Haagvalken, die projecten steunt in kunst, cultuur of natuurbehoud. “Bij voorkeur in combinatie met educatie”, zegt voorzitter Yvonne Lampe, “want als je de wereld wilt verbeteren, moet je kinderen leren

Voorzitter Stichting Haagvalken

YVONNE LAMPE

Boswachter

LAURENS BONEKAMP @laurensbonekamp

“Of je nu arm bent of rijk, de natuur is voor iedereen even mooi”

wat belangrijk is. Zij zijn de natuurbeschermers van de toekomst.” De familiestichting komt voort uit de wens om iets na te laten aan de samenleving. “We kiezen projecten uit waarmee we affiniteit hebben en ook de diepte in kunnen. Dat zijn altijd projecten die zonder onze steun niet waren doorgegaan. Op die manier kunnen we echt het verschil maken.”

Staatsbosbeheer

21


BUITENFONDS

NATUURWIJS

FOS (6) Boswachter

LAURENS BONEKAMP

@laurensbonekamp “Wow, kun je ook boswachter worden? Dat is gaaf!”

Het contact met stichting NatuurWijs kwam tot stand via het Buitenfonds van Staatsbosbeheer. Yvonne is niet alleen razend enthousiast over het project − “het doel, het projectplan, de deelnemers, alles klopte” − maar ook over de samenwerking met het Buitenfonds en stichting NatuurWijs. “Die is heel persoonlijk. We worden intensief bij het project betrokken, dat is ontzettend leuk. Vooral de bevlogenheid van de NatuurWijzers raakt ons. Ze willen echt hun passie voor natuur doorgeven aan de kinderen.”

ook aan bij de curricula van de scholen. “Het mooie is dat de buitendagen van NatuurWijs voldoen aan de verplichte kerndoelen”, gaat Margret verder. “Het komt dus niet extra bovenop het lesprogramma, maar is daar een onderdeel van.” Hoe beleven de stadskinderen hun kennismaking met de natuur? “De eerste dag overheerst angst. De kinderen vinden bijna alles eng en vies. Zelfs een lieveheersbeestje! Maar gaandeweg ontspannen ze en ontdekken ze hoe leuk de natuur is. Dat is fantastisch om te zien.”

!

Margret Notté (links op de voorgrond) leert de NatuurWijzers hoe zij kinderen met hart, hoofd en handen kunnen onderdompelen in de natuur. Voorzitter Stichting Haagvalken Yvonne Lampe en bestuursadviseur René van der Smeede zijn intensief betrokken bij het project.

Dit is het Buitenfonds Het Buitenfonds is een onafhankelijke stichting die geld werft om waarde­ volle projecten in de natuurgebieden van Staatsbosbeheer mogelijk te maken. Samen met het bedrijfsleven en particulieren wil het Buitenfonds groene wensen voor huidige en toekomstige generaties realiseren. Kijk voor meer informatie op buitenfonds.nl

Aandachtswijken Leiden heeft de NatuurWijzers hard nodig. In de stad wonen veel kinderen die de natuur alleen kennen uit schoolboeken of van tv. “Ze gaan zelden met hun ouders naar het park of het bos”, vertelt Marian Kathman, medewerker Natuur en Duurzaamheidseducatie van de gemeente Leiden en zelf NatuurWijzer in opleiding. “Bovendien doen scholen nauwelijks meer iets aan natuuronderwijs buiten het klaslokaal. Voor veel leerkrachten is de drempel erg hoog om met de hele klas de natuur in te gaan. De gemeente Leiden is vooral blij met dit project, omdat wij dankzij de bijdrage van Stichting Haagvalken ook scholen in aandachtswijken kunnen bereiken, die weinig budget hebben.” Door heel Nederland werkt stichting NatuurWijs nauw samen met gemeentes om haar projecten in te bedden in bestaande educatieprogramma’s. Ze haakt

22

Staatsbosbeheer

Directeur Stichting NatuurWijs

KEELIN O’CONNOR

“Met NatuurWijs staat de beleving van het kind centraal, dat is de kracht van onze aanpak”

N

atuurWijs is natuureducatie voor kinderen van vier tot twaalf jaar. Stichting NatuurWijs verzorgt de beroepsopleiding NatuurWijzer en coördineert de samenwerking tussen de NatuurWijs-boswachters van Staatsbosbeheer, zelfstandige NatuurWijzers, scholen en gemeentelijke NME-diensten. “De NatuurWijzers onder­ zoeken tijdens de opleiding hun persoon­ lijke binding met de natuur. Als je werkt vanuit je passie, breng je gemakkelijker je liefde voor de natuur over op kinde­

ren”, zegt Keelin O’Connor, directeur van Stichting NatuurWijs. NatuurWijs ont­ stond in 2005 op initiatief van stichting NatuurCollege in samenwerking met Staatsbosbeheer en Universiteit Utrecht, nadat uit onderzoek bleek dat 70% van de kinderen in Nederland niet in de natuur komt. Inmiddels zijn zo’n 120 NatuurWijzers, onder wie ruim 30 boswachters van Staatsbosbeheer, actief. Dit jaar hebben al ruim 14.000 kinderen deelgenomen aan de Natuur­ Wijs buitendagen. natuurwijs.nl


NatuurWijzer in opleiding Ilona Buth neemt Noa mee ‘op excursie’ tijdens haar laatste trainingsdag.

Staatsbosbeheer

23


FLORA

MOSSEN

Daar ga je voor op de knieën

© Ronald van Wijk/Buiten-beeld

In een winters loofbos zit geen blad meer aan de takken. Toch is er nog veel groen te zien; juist nu trekken mossen alle aandacht.

40

Staatsbosbeheer


B

omen imponeren, bloemen ontroeren, maar mossen ziet bijna iedereen over het hoofd. Dat is helemaal onterecht. Wie ervoor op de knieën gaat, wordt namelijk beloond met een ongeëvenaarde schoonheid. Bovendien zijn deze kleine plantjes in staat tot grote prestaties. Op het vlak van overlevingskunst zijn ze zaadplanten vaak de baas.

Ontwaking

© Liesbeth van Oirschot-Beerens

© Liesbeth van Oirschot-Beerens

Eikenmos (Evernia prunastri) is een korstmos. In Nederland is het vrij zeldzaam. Zoals de naam al verraadt groeit het vooral op de stam en takken van eiken.

Op de hei en stuifzanden komen veel korstmossen voor van het geslacht Cladonia, waaronder rood bekermos (Cladonia coccifera), met helderrode sporenvormende organen en bruin bekermos (Cladonia grayi). Korstmossen zijn overigens geen ‘echte’ mossen, maar samenlevingsvormen van een schimmel en eencellige algen.

Een belangrijke troef van mossen is dat ze – anders dan je zou verwachten – goed tegen droogte kunnen. Bij volledige uitdroging gaan ze op de slaapstand. Een beetje water is genoeg om ze daaruit te laten ontwaken. Binnen een uurtje is de fotosynthese opgestart, ook bij lage temperaturen. In de winter blijven ze langer vochtig en dus actief, waardoor ze beter groeien en een dichtere mat vormen. Hoe dichter de mat, hoe minder vat de wind op het mos heeft. Vandaar dat al die mossen er juist nu zo mooi bij staan.

Korstmos is eigenlijk geen mos Het ene mos is het andere niet; er zijn

ruim twintigduizend soorten beschreven, waarvan in Nederland meer dan zeshonderd. Grofweg worden mossen ingedeeld in drie categorieën: bladmossen, levermossen en een daaraan verwante kleine groep: hauwmossen. Korstmossen (lichenen) zijn buitencategorie: het meest opvallende deel van de korstmossen bestaat namelijk uit een schimmel. Ingebed in het schimmelweefsel leven eencellige algen. De algen zorgen voor fotosynthese, de schimmel voor structuur, bescherming en houvast: het schoolvoorbeeld van symbiose. Anders dan de korstmossen, eigenlijk dus vooral een schimmel, staan de ‘echte’ mossen dichter bij ‘gewone’ planten. Ze zijn het meest verwant aan varens en paardenstaarten en verspreiden zich ook met sporen, meestal gevormd in een kapseltje aan de top van een lange, dunne steel.

Groene tapijten Mossen en korstmossen zijn wél ecologisch verwant. Ze vervullen vaak een vergelijkbare rol in een ecosysteem en meestal is dat op microniveau. Een mat van mos of korstmos vormt een wereld

Schrijver en caberatier

PAULIEN CORNELISSE

pauliencornelisse.nl

“Mossen stralen rust uit” Paulien Cornelisse is een mossenfan. Ze koestert ze thuis in een kasje en ging in Japan voor haar programma Tokidoki op pad met een stedelijk mossengenootschap. Ook in haar laatste cabaretvoorstelling, nog tot en met mei in het hele land te zien, spreekt ze over haar

voorliefde voor mos. “Wat ik fijn vind aan mossen is dat ze gewoon rustig aanwezig zijn, zich niet zo manifesteren. En toch zijn ze er al veel langer dan wij allemaal. Waarschijnlijk zijn ze er ook nog als wij allang weer uitgestorven zijn. Mossen stralen rust uit.”

Staatsbosbeheer

41


HOE & WAT

AGRESSIE

Boos op de boswachter

Š Laurie Karine

Steeds vaker krijgen boswachters agressieve reacties als ze bezoekers aanspreken op overtreding van de regels. Hoe komt dat en wat doet Staatsbosbeheer ertegen?

44

Staatsbosbeheer


V

orig jaar heeft Staatsbosbeheer ruim 70 meldingen van agressie en geweld geregistreerd. Twee daarvan waren fysiek. Dit jaar is al driemaal fysiek geweld tegen boswachters gebruikt, waarbij twee collega’s botbreuken opliepen. Staatsbosbeheer vindt het volstrekt onacceptabel dat boswachters tijdens hun werk in de natuur zo bejegend worden. “Van onze boswachters blijf je af”, aldus een persverklaring.

Landelijk boa-coördinator

CEES OLSTHOORN

“De regels zijn er niet om jouw plezier te bederven, maar om de flora en fauna te beschermen”

Verharding De individualisering en verharding in de maatschappij komen het bospad op, constateert Cees Olsthoorn, landelijk boa-coördinator bij Staatsbosbeheer: “Mensen gaan vaker voor hun eigen belang en hebben minder boodschap aan een ander. Ook is er minder respect voor gezagsdragers.” Hij constateert dat steeds meer mensen vinden dat ze zelf wel kunnen bepalen hoe ze zich in de natuur gedragen. “Spreek je ze aan op de regels, dan komen ze vaak met tegenargumenten: ‘Mijn hond kan best los, want hij komt meteen als ik hem roep’. Maar de spelregels zijn er niet voor niets. Als wij zeggen dat je je hond moet aanlijnen, doen wij dat niet om jouw plezier te

bederven, maar om de bijzondere flora en fauna van het gebied te beschermen. Daar is niet altijd begrip voor.”

Boswachter Brabant-oost

SJAAK SMITS @sjaaksmits

Boa’s Ongeveer een op de acht boswachters is beëdigd als buitengewoon opsporingsambtenaar. Deze zogenaamde boa’s zijn bevoegd om formele waarschuwingen af te geven en bekeuringen uit te delen. Cees: “Per overtreding maken ze een afweging: hoe moedwillig is dit gedrag? Laat deze hondenbezitter dagelijks zijn hond loslopen waar dat niet mag, of is deze persoon hier voor het eerst en overtreedt hij onbewust de regels? Het hangt af van de situatie of het een waarschuwing of bekeuring wordt. Maar altijd komt er ook een verhaal bij: waarom is dit van belang voor de natuur? Want alle boswachters zijn in de eerste plaats gastheer in onze gebieden.”

De-escaleren Om de toenemende agressie het hoofd te bieden, volgen steeds meer boswachters een anti-agressietraining. Boswachters/ boa’s doen dat standaard een- of tweemaal per jaar, via Staatsbosbeheer of de politie. “We willen ons doel bereiken zonder fysieke confrontatie”, zegt Olsthoorn. “Stap één is dus altijd een gesprek om de gemoederen te bedaren. Als dat niet helpt, kan een boa, via de C2000-portofoon van de veiligheidsdiensten, assistentie inroepen van collega’s of de politie. Wapenstok, handboeien en soms ook pepperspray zijn er voor als het echt uit de hand loopt, puur ter bescherming. Eigen veiligheid staat voorop. Dan bekijken we later wel hoe we de overtreder alsnog in de kraag vatten.”

!

Zie je criminele activiteiten tijdens je wandel- of fietstocht? Meld ze bij de politie.

‘Praten, waarschuwen of bekeuren?’ “Vroeger kende je als boswachter alles en iedereen in je werkgebied. Dat is niet meer zo, want onze gebieden zijn nu veel groter. Ook is de sociale controle afgenomen: mensen vragen zich vooral af of zij zélf vinden dat iets kan. Terwijl wij juist vinden dat we sámen onze natuur beschermen en elkaar moeten kunnen aanspreken op gedrag. Omdat je de bezoekers niet meer kent, moet je als boa in elke situatie razendsnel een inschatting maken: ga ik praten, waarschuwen of bekeuren? Een duidelijke boodschap is belangrijk, anders is je overtuigingskracht weg. Soms beginnen mensen te mopperen en te schelden. Op de boa-training leer je dan: eerst luisteren, dan samenvatten, dan door­vragen. Laat iemand zijn boosheid maar luchten. Dat is niet makkelijk, want zelf vind je er ook iets van. Maar als je het rustig even over je heen laat komen, kun je daarna vaak alsnog je boodschap kwijt. Soms slaat de stemming om en sta je vervolgens gezellig te buurten. Sterker nog: zo heb ik een van onze vrijwilligers gevonden!”

Staatsbosbeheer

45


XX

XX VAKMANSCHAP

50

Staatsbosbeheer

HOUTOOGST


Ruimte voor groei In het bos strijden de bomen voortdurend om licht en ruimte. Wil je de ene boom helpen, dan moet een andere sneuvelen. Hoe bepaal je welke bomen gekapt moeten worden? En hoe doe je dat veilig, met zo min mogelijk schade voor planten en dieren? Deze betrokken vakmensen vertellen erover.

Fotografie: Anneke Hymmen

D

e bossen van tegenwoordig zijn multifunctioneel: recreatie en bescherming van de natuur gaan er hand in hand met houtoogst. Sinds de aanplant van de bossen rond 1900 is beheer nodig om ze te ontwikkelen tot aantrekkelijke bossen. Daarnaast zorgen we voor nieuwe generaties bomen zodat het bos in de toekomst ook goed hout levert. Gedurende het hele jaar wordt er hout geoogst uit de

bossen van Staatsbosbeheer, waarbij we ervoor zorgen dat we altijd minder oogsten dan er bij groeit. Om niet overal tegelijk bezig te zijn met houtoogst worden de bossen opgedeeld in ‘werkblokken’. Elk werkblok komt eens in de vijf jaar aan de beurt. De bosbeheerder of boswachter van Staatsbosbeheer selecteert binnen zo’n blok welke bomen er gekapt moeten worden. Die bomen worden

geblest; ze krijgen een markering. Wat er met de gekapte bomen gebeurt, is afhankelijk van de kwaliteit ervan. Staatsbosbeheer vindt duurzaamheid belangrijk en zoekt voor het hout altijd de beste bestemming, bijvoorbeeld in in de meubelmakerij. De inkomsten van het hout worden vervolgens weer gebruikt voor natuurbeheer.

Staatsbosbeheer

51


XX

XX

In dit natuurijs zitten luchtbellen ‘gevangen’. Deze ontstaan doordat waterplanten zuurstof afgeven en er uit de bodem belletjes methaangas kunnen ontsnappen. Al die belletjes verzamelen zich onder het ijs. Vriest het de nacht erna weer, dan vormt het ijs zich rondom de luchtbel. Was de luchtbel nog in beweging, dan kunnen er luchtstrepen ontstaan. Zo kunnen er rijen met luchtbellen ontstaan zoals op de foto. Het ijs wordt dan ook wel dubbeltjesijs genoemd.

60

Staatsbosbeheer

© Janneke Kalb

Wat zie je?

Profile for Staatsbosbeheer

Staatsbosbeheer magazine winter 2018  

Kijk voor meer info op www.staatsbosbeheer.nl/magazine

Staatsbosbeheer magazine winter 2018  

Kijk voor meer info op www.staatsbosbeheer.nl/magazine

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded