Issuu on Google+

Krak贸wkobiet przewodnik turystyczny


KRAKÓW 2010


Współpraca: Dominika Zaręba Koncepcja: Agata Dutkowska Redakcja: Agata Dutkowska, Wojciech Szymański Korekta: Zespół Zdjęcia: Agata Dutkowska Projekt graficzny: Jan Krzysztofiak, Parastudio Druk: Autorki dziękują następującym osobom: Annie Baranowej, Dorocie Krakowskiej, Ewie Krakowskiej, prof. Janinie Kraupe-Świderskiej, Joannie Ostrowskiej, dr Małgorzacie Porębskiej, Zofii Radzikowskiej, Marii Rydel, prof. Aleksandrowi Skotnickiemu, Danucie Urbanowicz, dr Sławomirze Walczewskiej, Beacie Zadumińskiej

Zuzanna Ginczanka ­– Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie Regina Aleksandrowicz – prof. Aleksander Skotnicki Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Magdalena Samozwaniec, Brigitta Frank – Narodowe Archiwum Cyfrowe Pepa Singer – Muzeum Młodej Polski „Rydlówka” Halina Poświatowska – Wydawnictwo Literackie Izydora Dąmbska – Insytut Filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego Ewa Krakowska – fot. Zbigniew Bielawka, z archiwum Ewy Krakowskiej Janina Kraupe-Świderska – z archiwum artystki

4


spis treści Wstęp

8

Trasa królowych i księżniczek

12

Trasa świętych i mistyczek

13

Trasa emancypantek i naukowczyń

35

Trasa artystek. A jak Akademia

41

Trasa artystek. B jak bohema

52

Trasa Żydówek

63 75 90 85 102 141

5


6

Agata Dutkowska – absolwentka socjologii Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz kierunku intermedia krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Przewodniczka miejska, trenerka, artystka, członkini grupy przewodnickiej Insiders. Założycielka Latającej Szkoły dla Kobiet.

redaktorka tomu

Wojciech Szymański – historyk i krytyk sztuki. Doktorant w Instytucie Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wykładowca Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. W Muzeum Narodowym w Krakowie prowadzi autorskie cykle wykładów poświęcone sztuce XX wieku. Wraz z Karoliną Kolendą dyrektor artystyczny kulturalnej koperty Poka Poka oraz gospodarz spotkań „Artyści dobrze ubrani”.

redaktor tomu


wstęp Zdarza się, że kiedy zbliżysz się do zwartych murów Maro­ zji, w najbardziej niespodziewanej chwili otwiera się szczeli­ na i ukazuje odmienne miasto, które znika w jednym mgnie­ niu. Może cały sekret w tym, żeby umieć wypowiedzieć odpo­ wiednie słowa, wykonać odpowiednie gesty we właściwej ko­ lejności i tempie, albo wystarczy czyjeś spojrzenie odpowiedź znak, wystarczy żeby ktoś coś zrobił dla samej przyjemności i po to, żeby jego przyjemność stała się przyjemnością innych: w takim momencie zmieniają się wszystkie przestrzenie, wy­ sokości, odległości, miasto przeobraża się, staje się krystalicz­ ne, przejrzyste jak ważka. Italo Calvino, Niewidzialne miasta

Czym jest Kraków kobiet? Już wymawiając samą nazwę „Kraków”, przywołujemy całe spektrum skojarzeń, bowiem mówiono i pisano o nim o wiele więcej niż o jakimkolwiek innym polskim mieście. Można sobie wyobrazić, że nad budynkami, ulicami i parkami unosi się drugie, wyobrażone miasto, zbudowane z materii powtarzanych opowieści, bliskiej materii snu. Jeżeli przyjrzymy się temu dusznemu gąszczowi i wsłuchamy w wielogłos historii, stwierdzimy, że najlepiej słyszalne, dominujące są historie o „dziejach narodu polskiego”, konstruowane tak, jak do niedawna tworzono Historię – faworyzując dokonania i doświadczenia mężczyzn. A przecież już od mitycznych początków grodu Kraka kobiety mieszkały tutaj i współtworzyły jego dzieje. Można powiedzieć, że „Kraków kobiet” istniał od zawsze, nierozerwalnie spleciony z „Krakowem mężczyzn” w tak misterny sposób, iż mimo swej codziennie doświadczanej odrębności pozostawał niezauważalny. Kobiety i mężczyźni chodzili tymi samymi ulicami i przystawali na tych samych placach, a jednak odnosimy wrażenie, jak-

7


8

by kobiety częściej chodziły cienistą, mężczyźni słoneczną stroną, ponieważ to na czynach mężczyzn ogniskuje się uwaga. Książka „Kraków kobiet” przenosi akcenty, rzucając światło na wciąż nie w pełni opisaną i zbadaną, mimo wielu inicjatyw podobnych do naszej, przestrzeń miejską naznaczoną przez historie kobiet. Trasy turystyczne poświęcone są postaciom, które w Krakowie wzbudzają największe zainteresowanie. O Krakowie mówi się często, że jest miastem królów, świętych, studentów i artystów. Przyjmując te kategorie jako organizujące przewodnik, korzystamy ze znajomej, oswojonej optyki, ale jednocześnie całkowicie ją odwracamy poprzez skupienie uwagi jedynie na kobietach. Udając się na spacer według wytyczonych przez autorki tras, można doświadczyć subtelnej przemiany miasta, ustalonej hierarchii ważności miejsc i zdarzeń. Kraków kobiet jako mentalna mapa pełen jest powiązań, które zaznaczone są w tekście. Przypominają one o arbitralności podziałów, o tym, że porządek, który przyjęłyśmy, nie obejmuje całości doświadczeń naszych bohaterek. Powiązania zaproponowane przez nas łączą także wątki, ukazując, w jaki sposób w konkretnych punktach miasta przecinały się kroki przedstawianych postaci, i utrwalając ich ślady zostawiane na przestrzeni wieków. Pisząc przewodnik, poruszałyśmy się w sferze nie do końca zbadanych i opisanych wydarzeń, niepełnych informacji, krótkich notatek. Jak pisać o czymś, co było skrywane i pomijane? Jak rekonstruować historie zapisane na marginesach wielkich narracji? Te pytania towarzyszyły nam stale przy pracy nad książką, którą oddajemy dziś w ręce Czytelników i Czytelniczek. Konieczne okazało się detektywistyczne zacięcie, żmudne dociekania, w których nagrodą była przyjemność wyławiania szczegółów z opowieści innych, odkurzanie ich i polerowanie, aby mogły zaistnieć w nowym świetle. Naszym zamierzeniem było pisać tak, aby zbliżyć się do naszych bohaterek i przybliżyć je osobom korzystającym z przewodnika. Owo skracanie dystansu było czasem możliwe jedynie dzięki twórczej sile wyobraźni i snuciu domysłów. Chciałyśmy, aby nasze bohaterki ożyły w naszej wyobraźni; tak aby móc pisać o ich autentycznym doświadczaniu


miasta i siebie w jego kontekście. Chodzenie po mieście tymi śladami staje się niezwykłe, kiedy udaje się nam otworzyć na ich – siłą rzeczy – wyobrażone doświadczenie i spleść je z tym, w jaki sposób to my odbieramy te miejsca tu i teraz. Polityka pamięci buduje się na powtarzaniu. Alternatywne opowieści burzące rytm dominujących narracji o Krakowie i wprowadzające zróżnicowane perspektywy powinny rozbrzmiewać z różnych stron. Przewodnik nie jest napisany jednym głosem. Trasy stworzone są przez pięć autorek i jednego autora. Każda z nich ułożona jest subiektywna, z inaczej rozłożonymi akcentami i napisana w innym stylu. Wybór bohaterek książki również bywał subiektywny i z pewnością nie wyczerpuje wszystkich postaci, o których można było napisać. Podobnie ilość miejsc, w których proponujemy się zatrzymać, skazana była na redukcję. Kraków kobiet, symbol splatania się historii kobiet tu mieszkających z miejscami, w których te zdarzenia się rozgrywały, nie zostanie nigdy ogarnięty ani wyczerpująco zbadany. Nasze zadanie polegało na wydobyciu z mroku jedynie pewnego fragmentu, obszaru, który może się stać dla czytających punktem wyjścia do twórczej konfrontacji z historią i tożsamością Krakowa. Zacząć można od wyjścia na spacer.

9


Krakow kobiet