Issuu on Google+

Ang Baranggay Health Workers (BHW) sa Carmen Baranggay Health Center (BHC) nagpadayon sa pag-alagad nga mamahimong malampuson ang mga programa alang sa kahimsug sa mga katawhan sa Carmen sugod pa atong 1981. Ang mga programa alang sa kahimsug nga gipasiugda sa BHC mao ang Maternal and Child Health (MCH), Expanded Program Immunization (EPI), National Tuberculosis Program (NTP), Control of Diarrheal Diseases (CDD), Integrated Management of Childhood Illness (INCI), Leprosy Program ug Natural Family Planning.

tipdas, ug ang NTP nga gatabang sa pagpangita ug kaso mahitungod sa sakit nga tuberculosis. Ang BHC kanunay usab nga gahatag ug mga libre nga tambal sa mga residente sa barangay ilabi na sa mga kabus. Libre usab ang check-up ug bakuna sa mga bata kada Miyerkules. Sa karon, kamulo sila sa pagpangandam alang sa Lymphatic Filariasis Elimination Campaign nga nagsugod niining bulana hangtod Pebrero. Ang kalihokan mao kini ang pagpanghatag ug mga tambal sa mga tagsa-tagsa nga sona ug mga eskwelahan dinhi sa Carmen alang sa mga katawhan ilabi na sa mga bata nga maproktektahan sa sakit nga filariasis.

Si Lorencia L. Sagrado, Midwife sa Carmen BHC, nag-ingon nga sa kini nga mga programa alang sa kahimsug, tulo ang gipalig-on nila og maayo aron kanunay maalima ang mga panginahanglan sa mga katawhan sa Carmen. Mao kini ang MCH nga gatabang sa mga nagmamdos nga kababayenhan sa ilang pre-natal ug pagpanganak, ang EPI nga ga-atiman sa mga bata nga edad ubos isa ka tuig aron paglikay sa mga sakit sama sa

Hyacinth J. Tagupa Niadtong ika-18 sa Enero, malipayon nga gidawat ni Kapitan Rosemary Lorna Uy sa Barangay Carmen ang pagbuhat sa pamantalaan sa mga estudyante sa Xavier University (XU) kabahin sa maong barangay. Ang mga estudyante mao silang Ma. Sozina Alamban, Carlos Victor Baculio II, Pauline Quette Eduave, Junee Donna Rugay ug Hyacinth J. Tagupa. Kauban ang ilang magtutudlo nga si Mrs. Imma Rae D. Gatuslao, sila nagpasiugda sa pamantalaang “Ang Bag-ong Dinogan” nga usa ka bahin sa ilang klase sa DC87 sa kursong Development Communication.

Pinaagi sa usa ka sulat, gipa-ambit ni Kap. Uy nga kini nga kalihukan sa XU makatabang sa pagpalambo sa barangay. “We believe that with the help of different sectors such as these students from Xavier Universitywho diligently took their share in community service in our barangay, the undertaking would be easier [Nagatuo kami nga kauban sa tabang sa lain-laing sektor sama niining mga estuyante sa Xavier University nga makugihong nag-atiman sa ilang bahin sa serbisyo sa komunidad, mas masayon ang pagpaningkamot],” matud pa ni Kap. Uy. Ang mga estudyante nanghinaut usab sa kooperasyon sa barangay Carmen alang sa paglampos sa ilang komunidad. Ang pamantalaang “Ang Bag-ong Dinogan” mogawas sa Enero hangtud Marso niining tuiga.


EDITORYAL “Dinogan” ang karaan nga ngalan sa Carmen, ug kini nabag-o dungan sa panahon. Ang pagbag-o sa panahon nagtawag sa pagbag-o usab sa katawhan. Aron kita makalingkawas sa mga kalisod nga dala sa mga bag-ong problema, kinahanglan nga aduna pud kita’y bag-o nga kaalam ug abilidad alang sa pagsulbad niini. Apan dili kini dali makab-ot. Nanginahanglan kita og tabang. Mao kini ang tuyo niining pamantalaang “Ang Bag-ong Dinogan” – ang mahimong kaabag sa mga Carmenanon. Ang mga pamantalaang sama niini gibuhat sa klase sa DC87 (Community Publication) sa Xavier University Development Communication alang sa mga komunidad. Gipaningkamutan namo nga magsilbing tulay sa mga miyembro sa katilingban – sa gobyerno man, sa nagkalainlaing mga ahensya, ug sa katawhan mismo – aron mahiusa ang tanan, para sa kauswagan. Gipili sa among grupo ang komunidad sa Barangay Carmen tungod sa iyang daghang aspeto nga mahimong gamiton sa pagsulbad sa mga problema. Pananglitan, daghan oportunidad sa negosyo ug komersyo aning lugar nga mahimong makasulbad sa kawad-on sa panginabuhi sa mga tawo. Ang problema sa basura masulbad usab kung adunay inisyatibo ang katawhan sa pagpahimulos sa mga waste management facilities sa Carmen. Sa mga samang sitwasyon, gikinahanglan lamang nga maningkamot ug magtinabangay ang mga Carmenanon, ug isa kana sa paningkamutan niining maong pamantalaan. Nakita sa among grupo nga ang Carmen aduna gyu’y kapasidad sa paglingkawas gikan sa mga pagsulay sa modernong panahon. Nanghinaut kami nga ang among pamantalaan makatabang niining komunidad paingon sa gilantaw nga kalampusan. Bisan pa niana, Ang Bag-ong Dinogan usa lamang ka pamaagi sa pagtabang sa komunidad sa Carmen. Ang tinuod nga makada sa komunidad ngato sa kalampusan mao ang mga lumolupyo mismo niini. Busa gipanghinaut namo nga dili mohunong sa pagpaningkamot ang mga Carmenanon sa pagpalambo sa komunidad. Ang pagbag-o paingon sa pag-uswag anaa sa atong tanan. Magpadayon kita, Carmen!

“Nanga-neutralize na ang mga illegal drug pushers ug users sa Carmen.” Kini ang gibutyag ni PO3 Abner Tagam sa City Anti-Illegal Drugs Task Force sa Cagayan de Oro sa iyang pakig-isturya sa Ang Bag-ong Dinogan. Gikan sa numero uno sa listahan sa pinakataas og rating sa tanang barangay sa lungsod mahitungod sa drug abuse, ang Barangay Carmen ninaog na sa ikatulo niadtong 2009. Kini nagpasabot nga adunay pag-gamay sa mga nakitang kaso sa drug abuse sa barangay, dugang pa ni PO3 Tagam. Ang mga kalsadang V. Castro ug Dabatian ang pirmi nga anaa sa target list sa task force kaniadto sanglit mao kini nga mga dapit ang matud pa pirmi tigumanan sa mga gagamit og gidili nga droga. Niadtong Disyembre 2009, upat ka ‘pusher’ ang nadakpan. Ang pinakabagong pagdakop nahitabo niadtong Disyembre 29. Usa ka 25-anyos nga taga Zayas, Upper Carmen ang nasikop. Nag-ingon si PO3 Tagam nga gasunod sila sa proseso na ginatawag nga close-monitoring. Sa higayon nga anaa’y magsumbong sa kapulisan mahitungod sa drug abuse, diretso sila mulihok para sa surveillance o pagbantay. Sunod, mao ang test-buy diin anaa sila’y kauban nga magpasumangil nga ‘user’ nga mupalit og ginadili nga droga sa gidudahan nga ‘pusher’. Kung ang saysay sa nagsumbong matud-an sa mga pulis, dinha na dayon nila dakpon ang nasakpan nga ‘pusher’, ug mosunod dayon

BAYOT . .

Gikan sa pahina 6

Ang susama niini nga organisasyon sa barangay Carmen gapakita lang nga hinay-hinay na gadawaton sa ilang komunidad ang third sex labi na ang mga bayot. Ga-tagaan sila’g pamaagi nga ipakita ilang bili sa ilang komunidad, nga dili ra sila maayo sa pagpahalipay, nga bisan lahi ilang pagtuo, sila lakip gihapon sa ilang komunidad ug dapat sila pagadawaton. Mao na nga gi-

ang Documentation and Booking sa kapulisan. Muagi dayon sa urine test ang nadakpan para makumpirma kung positibo ba kini sa droga. Kung kini positibo sa gidili nga droga, muagi na dayon og due process sa balaod ang gisuspitsahan. Apan nakahisgut ang uban nga anaa na’y mga pamaagi nga gahimuon sa uban drug users aron mahimong negatibo ang resulta sa drug test. Si PO3 Tagam ang miingon pud niini nga istorya ug gi konpirma nga tinuod kini. Ang maong isyu gipangitaan pa’g kasulbaran sa pagka-karon. Sa Section 15, ang silot sa pagkapriso sa paggamit og gidili nga droga kay muagi ug rehabilitasyon nga matod sa gobyerno, unom ka bulan sa una nga paglapas. Apan kung kini masegundahan, ang gisuspitsahan mag-antos sa silot nga pagkapriso sugod sa unom hangtud 12 ka tuig ug multa nga sugod P50,000.00 hangtud p200,000.00. Sa RA 9165, Section 5, ang silot nga pagkapriso sa pagbaligya og gidili nga droga kay gikan sa 12 hangtud sa 20 ka tuig. Aduna pa’y multa nga magsugod sa P100,000.00 hangtud P500,000. Ang City Anti-Illegal Drugs Task Force (CAIDTF), uban sa tabang sa mga may kalabutan nga residente, kanunay nga nagbantay sa bisan asang dapit dinhi sa Carmen aron maprotektahan ang mga katawhan, hilabina ang mga kabatan-onan nga dili mahaylo sa gidili nga droga.

awhag ni Sugar ang tanang bayot, hilabi na ang ga-tagotago pa nga, “i-express ilang kaugalingon sa GOGO. Ug para sa mga willing mangapil, adto lang kamo sa barangay.” Alang sa tanang lahi sa ordinaryo, ma bayot man o dili, ang tambag lang ni Juna Montero, ang coordinator sa grupo, kay, “Ang gender ug unsa pa mang butang nga nakapalahi sa ato-a kay dili mao ang basihan kung unsa ang ato-ang kaya ipakita.”


Kintahay: Milakaw ka sa mangitngit nga dalan pa-uli sa imung balay. Hinay hinay ka’ng nipasulod sa tunga tunga sa purok ug hinay hinay pud og kadaghan ang tawong mipalibot nimo. Ang misunod nimong nahibal-an, naligo na ka sa imong kaugalingong dugo ug amat-amat mo na’ng nabati ang imung kamatayon. Ang nakadaotan sa panghitabu-a kay ang rason kung nganu ka nila gipatay: tungod lang kay BAYOT ka. Ang ingon aning klase nga deskriminasyon kay sama ra sa gakabati-an sa mga Aprikano, mga baldado, ug sa mga nakalahi og pisikal nga hiyas didto sa mga taong ordinaryo. Busa ang barangay Carmen mitabang sa pagpukaw sa mga bayot para mosulong ang kawsa nga aduna’y patas nga katungod ang mga bayot dinhi sa yutang gihatag sa Ginoo. Niadtong niaging tuig sa buwan nga Oktubre, naporma ang organisasyong ginganlan og Gays On the Go Organization (GOGO).

Kini nga organisasyon ang una sa dakbayan sa Cagayan de Oro nga gibuhat alang sa mga bayot. Sila gisuportahan ni Congressman Rolando Uy, ang Congressman sa primerong distrito sa dakbayan. Matud pa ni Sugar, ang presidente sa GOGO, “Safety and security for gays ang nauna nga tumong

sa among kapunongan. Ug ang mga misunod namo nga tumong kay ang pag develop sa talents ug skills, hilabina ang leadership skills, sa mga miyembro para mahimu silang mas maayo nga entertainers ug leaders.” “Gusto namo i-express among selves, ug ma share among mga talents,” matud pa ni Markie. Gusto nila ipa abot sa katawhan nga dili ra sila maayo sa pagpagwapa apan naa pud sila’y maipakita na abilidad. Dugang pa ni Barbie, “Kami ga apil og mga community service, gatabang pagpanglimpyo sa kalsada, pina-agi sa clean up drive.” Sila ga organisa ug ga apil og seminars kontra AIDS, leadership ug lakip usab fashion. Sa pagpangutana kung unsa ang nakatabang niini nga organisasyon sa ilang nagkadaiyang kinabuhi, mitubag si Mariah ug, “We gained more friends and benefits from our barangay”. Ang pagkalahi sa uban didto sa kadaghanan kay dili dapat mahimong bara sa ilang gusto matuman sa kinabuhi. Sa pagsugod sa ingon ani nga organisasyon, nahatagan og higayon ang 50 ka miyembro nga mga bayot og oportunidad nga makaskwela ug makatrabaho. Kontra sa diskriminasyon, pagpagawas sa abilidad, pagpalambo sa talento. Kini mao ang pipila sa mga panglantaw sa Gays On the Go Organization sa barangay Carmen. Sila nangandoy nga tagaan sila og insakto nga pagtagad sa katawhan ug sila pagadawaton bisan nga sila nalakip sa ginatawag nga third sex. Napulo ka tuig gikan karon, nalantawan na sa mga miyembro ang kahimtang sa ilang kapunongan. Ingon nila, wala na’y bayot, akip na ang bahin sa mga tomboy, ang dili respitahon na sa mga ordinaryo.

F BAYOT/p.7

Ang Carmen ang pinaka-dako nga barangay sa

Cagayan de Oro – kini naay pinakadaghang lumulupyo ug naay pinaka-dako nga sukod sa yuta. Kini pud nga barangay ang adunay pinakadaghang basura nga ginalabay. Naay sinulti-an nga ang basura nga gilabay nimo kay posibleng mubalik ra gihapon sa imo. Kung ing-ana man gani ang mahitabo, na, unsa kaha ang mahitabo sa barangay Carmen?

Muabot og 60,000 kapin ang mga lumolupyo

sa barangay Carmen, Ang kahimtang sa kinatibuk-an mao nga ang City Public Services Office o CPSO mao ang nag-atiman sa pagkuha sa basura sa 63 ka mga barangay, 4 ka merkado, 3 ka terminal og uban pa nga mga establisimento ning dakbayan.   Kabalo man ang barangay nga dili sila pwede magsalig lang sa CPSO. Busa, gatabang pud sila sa pagkolekta ug pagkuha sa mga basura. Ang mga lugar nga dapit o duol sa highway gisalig na nila sa CPSO, ug ang sulod sa barangay mao ang giatiman sa gobyerno sa barangay. Naa pud sila’y programa nga solid waste management ug beautification para sa pagpaanindot sa barangay.  Si Kagawad Alex F. Jaya, PhD, mao ang nangulo sa pagpaanindot sa barangay Carmen. Matud niya, “Gihinay-hinay namo og pagpahibalo sa mga lumolupyo dinhi [sa Carmen] ang balaod sa Solid Waste Management (RA 9003

og Ordinansa sa Siyudad No.8975-2003), Nagpasiugda pud kami og pulong-pulong sa mga lain-laing purok sa barangay, ug gipasibya pina-agi sa paghatag sa ila og mga papel sa mga katawhan, ug pagbutang og mga dagkong karatula nga adunay impormasyon bahin ani na balaod.” Adunay balaod nga gibuhat alang sa sakto nga pagdumala sa mga gahugaw-hugaw, sa paglabay sa basura, paghugas og sakyanan, ug paglabay sa patay nga mga mananap. Kinsa gani ang masakpan nga nisupak niining balaod kay silutan og multa nga labing ubos P500.00 ug labing taas P3, 000.00. Kung dili pud makabayad ang nakasala, pwede siya presuhon sa dili mokulang og upat ka bulan ug usa ka adlaw, ug dili molabaw sa walo ka bulan. Pwede pud madungan ang pagmulta ug pagkapreso, sumala sa pagbuot sa Hukmanan. Ang mga opisyales nag-awhag sa mga Carmenanon nga magtabang sa pagdumala sa basura: “Mga lumolupyo sa barangay Carmen, makatabang kamo og dako sa pagtarong og labay sa inyong mga basura.” Ilang gipahinumdom nga ang mga sapa o creeks dili himuong basurahan. Kung mapuno og basura ang creek, mo-apaw ang tubig ug mahimong hinugdan sa baha. Dugang pa nila, “Dili unta ‘ta puro reklamo ug puro tudlo kung kinsa ang naay sala. Maglihok unta kita sa asa taman nato mabuhat, ug aron mahimo nga inspirasyon sa uban, ipakita nato ang tsada ug limpyo nga barangay Carmen.” 

PAHIBALO

Gidili ang pagpagawas sa inyong basura sa panahon sa tibook adlaw. Ang oras sa koleksyon sa matag gabii magsugod sa alas 4:00 sa kadlawon. Siguraduha nga maapil sa koleksyon ang inyong basura ug ipagawas sa insakto nga oras. Ang makita nga musupak niini nga patakaran adunay multa base sa balaod sa solid waste management [RA 9003 ug ordinansa sa siyudad no.8975-2003]. -- Gikan sa inyong barangay Kapitana, Rosemary Lorna V. Uy.


“Seasonal man ang balut gud,” ingon niya, ug iyang gipasabot nga galisod sila’g kuha og mga itlog dinhi sa mga duol nga dapit, labi na kay Nobyembre hangtud Enero ang panahon o season sa balut. Dugang pa niya, “Kuti man gud ang balut. Kinahanglan pa i-incubate, i-candle.”

Alas singko sa hapon dapit sa merkado sa Carmen. Paingon na sa pagsalop ang adlaw, apan ang lugar puno gihapon sa mga tao ug ilang nagkadaiyang mga kalihukan. Ang mga nagtinda og utan, nag-drive og trak, ug mga nanglakaw nga lumalabay mipuno gihapon sa mga dalan. Daghan sa ila nihunong sa mga eskina ug nagpabilin didto sulod sa pipila ka minuto. Dili na kini katingad-an sa Carmen: ang mga tawo nihunong aron mupalit ug mukaon og balut. Ang balut sikat na nga pagkaon nga mapalit sa kadalanan sa Pilipinas, mao nang isa kini sa mga gitawag nga Pinoy street foods. Kini nga pagkaon mao ang itlog sa pato nga gipa-abot sa 16 hangtud 18 ka semana, ayha lutu-on ug kaonon, kasagara uban sa toyo o suka. Lain-lain ang reaksyon sa mga tawo mahitungod sa pagkaon sa balut. Naay uban nga magduha-duha

tungod kay ang sulod sa itlog sama na sa gamay nga langgam. Apan daghan gyud mo-ingon nga lami ang balut, ug sa Carmen pa lang, makita na kini.

Produkto sa Carmen Dili lang sa Carmen mapalit ang balut – halos bisan asang dapit sa nasud adunay gabaligya niini. Apan dinhi sa Cagayan de Oro, maingon nga isa ang Carmen sa mga barangay nga daghan gabaligya og balut. Sa gawas sa merkado pa lang, nagsunud-sunod na ang mga mamaligyaay niini sakay sa ilang mga debisikletang estante. Sa unahan, dapit sa mga tunghaan, naa gihapon namaligya og balut sa hapon. Mao na nga ang lokal nga gobyerno niini nga baranggay nagtan-aw sa balut isip produkto sa Carmen, matud ni Barangay Secretary Sheila Lumbatan. Matud pa sa pipila ka mga mamaligyaay og balut sa baranggay, sa Macanhan sila gakuha sa ilang mga gipamaligya. Apan dili tanan sa ila mikuha’g balut sa Carmen mismo. Ang uban, mukuha pa’g baligya gikan sa mga lagyong dapit.

Negosyong balut Sa Sitio Macanhan, ang pamilya ni Ginang Adela Estoria, sa pangulo sa iyang bana nga si Rene, isa sa mga distributor o tigpamahin sa mga balut sa mga mamaligyaay sa Carmen. Matud pa ni Ate Adela, gakuha sila og balut didto pa sa Bukidnon, Iligan, Zamboanga, o bisan sa Manila.

Bisan pa niana, maayo ang halin kung balut ang negosyo; moabot matud pa sa P 2000 ang halin niini nga negosyo sa usa ka adlaw, para sa isa ka distributor. Apan kung ting-ulan, mingaw ang mga kadalanan ug hinay pud ang halin. Sa sitwasyon pa nilang Ate Adela, ma-gansi sila usahay, kung ang ilang mapalit nga mga itlog gikan pa sa lagyo adunay mga daot kay dili na nila kini mabaligya. Kausa sa isa ka semana ra pud ang pag-abot sa mga itlog, busa sa ila mismong panimalay, aduna sila’y kahoy nga sudlanan nga nagsilbing incubator. Usahay, matud ni Ate Adela samtang gipakita sa ako ang mga itlog sulod sa incubator, magbilar sila paabot sa mga itlog, labi na kung gikan sa Manila. Samtang ang gigikanan sa mga itlog ang lisud para nilang Ate Adela, ang kagubot sad sa dalan ang makahago nilang Kuya Botoy ug Ate Ellen. Magtiayon gihapon sila, apan dili sila distributor kundili mamaligyaay sa dalan. Buros si Ate Ellen niadtong naka-isturya nako siya, apan kumbati gihapon siya sa pagatubang sa mga mamalitay. Si Kuya Botoy nag-atiman sa mga itlog ug uban pa nilang gamit nga dala sa ilang de-bisikletang tindahan. “Mas maayo na lang ni kaysa didto ko sa gi-

trabahuan nako sa una,” sugilon ni kuya, nga nakatrabaho sa una sa usa ka kumpanya sa pagkaon apan napahawa human sa unom ka bulan. Matud ni kuya, mas dako ang halin sa balut kaysa sa iyang sweldo sa una. Hapon paingon gabi-i ra pud sila magtinda sa balut. Mao lang lagi, kinahanglan nila atubangon ang kagubot sa dapit, apil na ang kumpetensya. Dili pa gyud sigurado ang panahon. Niadtong hapon nga nipalit ko sa ilang tindang balut, adunay mga pagtaligsik ug nawad-an pa gyud og kuryente ang dapit sa merkado. Apan padayon ang panginabuhi nilang ate ug kuya.

Misalop ang adlaw ug naghinay-hinay kahuman ang mga kalihukan sa Carmen. Apan dili didto nahuman ang mga sugilanon sa balut. Aduna pa’y ugma nga gipanghinaut nga labaw pang mag-mabungahon. Kabahin na ang balut sa atong kinabuhi, dili lang tungod sa iyang talagsaung lami, kundili tungod kay lakip na niini ang simple apan makugihong mga pamaagi sa atong mga isigka-tawo.


Ang Bag-ong Dinogan - January issue