Page 1

Ìîíãîë äîìîã ç¿é äýõ “õàðààöàé” øóâóóíû ä¿ðèéí îíöëîã Ì.Ãàíæàðãàë /ÌÀ/ ÑÓÈÑ-Ñî¸ë ñóäëàëûí òýíõìèéí áàãø


Түлхүүр үг: соѐл судлал

соѐлын баатар соѐлын архетип Монгол домог үлгэр


Ñóäëàãäñàí áàéäàë:

 Б.Ринчен,

 Ш.Гаадамба,  Д.Цэрэнсодном,  Х.Сампилдэндэв,  С.Дулам,

Гадаадын эрдэмтдээс:  И.П.Беннигсен,  С.Ю.Неклюдов,


Тайлбар:

Миф – домог үлгэр

Легенда - домог


Домог-үлгэр бол тодорхой соѐлын оюуны байгууламж, улс төр, эдийн засаг, гар урлал, урлаг, ахуйд илрэлээ олж байдаг архетип үндэс юм.


XYIII – XIX зууны философич, угсаатны зүйч, түүхч нарын хувьд домог-үлгэр нь түүхэн-харьцуулсан судалгааны объект байсан бол XX зуунд энэ нь хүний ухамсар ба соѐлын нууцыг нээх өвөрмөц түлхүүр хэмээн ойлгогдон судлагдах болжээ.


Домог үлгэр:  Эртний

нийгмийн

ѐслолын

нэгэн

элемент  Эртний нийгмийн амьдралыг зохицуулагч нийгмийн үзэгдэл  Орчин үеийн сэтгэлгээнээс ялгаатай, өвөрмөц сэтгэлгээний нэгэн хэлбэр  Бэлгэдлийн бүтэц танин мэдэхүйн өвөрмөц систем  Ухамсарт бусын үйл ажиллагааны бүтээгдэхүүн


Домог зүй нь байгаль нийгмийн аливаа үзэгдлийг сэтгэмжийнхээ тусламжтайгаар тайлах гэсэн хүн төрөлхтөний анхны оролдлогууд юм гэж тайлбарлаж болно.


Монгол домог зүйд амьтны тухай буюу зооморф өгүүлэмж чухал байр суурь эзэлдэг.


Эрхий мэргэн Хүний ертөнц галтай

болсон тухай Хараацай, зөгий хоѐр Хараацай, хэдгэнэ хоѐр


“Õ¿íèé åðòºíö ãàëòàé áîëñîí òóõàé” äîìîã-¿ëãýð “Урьд манай тивийн хүмүүс галгүй байж гэнэ. Тэгэхэд орой бүр огторгуй өөд харахад дээд тивийнхэн гал түлж, үй түмэн түүдгийн гал гялалзаж байдаг байжээ. Дээд тивийнхний галаас хулгай хийж олж авах юм сан. Яаж, хэнийгээ явуулъя даа гэж хэлэлцэж гэнэ. Хүн далавчгүй болохоор дээд тивийнхэнд хүрэхийн аргагүй. Тас бүргэдийг явуулбал бие нь том, баригдчихна гээд хараацайг хурдан шаламгай хөдөлгөөнтэй, бие жижиг яг л таарах юм санж гэж хараацайг дээд тивээс гал олж ирээч гэжээ. Хараацай тэгье гэж нисээд дээд тивд хүрэхэд нь айл амьтан оройныхоо хоол хийж байсан цаг байж гэнэ. Нэг айлын өрхөөр нь нисэж ороод галын цогтойгоос нь хошуугаараа чимхэн шүүрээд дээшээ дэгдтэл галаа асааж хайчаа барьж байсан авгай: -Галын хулгайч! гэж хашхиран хайчаараа хараацайн сүүлнээс хавчаад автал хараацай ухасхийгээд сүүлний өд нь хайчинд хавчаастай хоцорч, хараацай гал зуусаар өрхөөр нь нисэн гарч явсаар манай тивийнхэнд гал олж өгсөн гэдэг. Тэгээд одоо болтол хараацайн сүүл ац шиг байдаг нь дээд тивийн айлд сүүлнийхээ өдийг тас татуулсны тэмдэг нь ажээ.......”  Д.Цэрэнсодном Монгол ардын домог үлгэр УБ., 2010, т.260


Монгол домог зүйн хараацай шувууны дүр

эртний Грекийн домог зүй дэх Прометей


 Домог зүй дэх “соѐлын баатар”

(англиар culture hero, францаар heros civilisateurs, германаар heilbringer) гэдэг нь соѐлын янз бүрийн зүйл юмсыг (гал, соѐлын үр, хөдөлмөрийн багаж зэвсэг) хүн төрөлхтөнд хамгийн анх олж өгдөг, хүн төрөлхтнийг ан агнуур, гар урлал, урлагт сурган, нийгмийн тодорхой байгуулал, гэрлэлтийн дүрэм, тарнийн заавар, ѐслол, баяр ѐслол зэргийг бий болгодог домог-үлгэрийн дүр юм.


Ингэхээр “Хүн төрөлхтөн галтай болсон тухай” монгол домогт хүний ертөнцийг галтай болгож, амьдралыг дээд тивийн амьдралаас дутахгүй сайхан болгосон соѐлын баатар бол дээд тивээс галыг хулгайлж, сүүлээ галын хайчаар хоѐр хэсэг хуваалгасан “хараацай” шувуу мөн болох нь харагдаж байна.


“Хараацай” шувуу нь монгол соѐлын архетип гэж үзэж болох талтай. Учир нь “соѐлын түгээмэл архетип нь “алтан үе”, эр, эмийн гэрлэлтийн холбоо, бүтээл, хаос, галыг эзэмших зэрэг хүн төрөлхтний оршихуйн ерөнхий үндсэн бүтцийг дүрсэлдэг.


Швейцарийн эрдэмтэн К.Г.Юнг: архетипийн идэвхижил нь “өнгөрсөн рүү хандах нэг алхам”, архетипийн бэхжилт нь ирээдүй рүү чиглэсэн тусгал, угсаатан соѐлын архетип нь зөвхөн өнгөрсөн туршлагыг төдийгүй ард түмний ирээдүйн хүслэн, мөрөөдлийн илэрхийлэл байдаг.


Угсаатан соѐлын архетипийн идэвхит байдал нь үндэстний соѐлын өвөрмөц, нэгдмэл чанараа хадгалж үлдэх чухал нөхцөл мөн.


“Ýðõèé ìýðãýí” äîìîã-¿ëãýð “...Тэгээд дорноос өрнөд хүртэл огторгуйд цуварсан долоон нарыг зүүнээс нь харваад гарч гэнэ. Зургаан сумаар зургаан нарыг устгаад долоо дахь нарыг харвахаар шагайж, шившиж байтал нь хараацай шувуу хоорондуур нь орж халхалсанд, харваад орхисон чинь хараацайн сүүлийг сэт оносон учир алтан хараацайн сүүл хоѐр салаа болчихсон гэнэ. Харин өнөөх сүүлчийн нар харваачаас айгаад баруун уулын цаагуур барс гээд далд орчихож гэнэ........”


Энэхүү домог-үлгэрт хүний ертөнц нэг ч наргүй улмаар амьдралгүй байх аюулаас хараацай шувуу өөрийн амийг золиослон эрхий мэргэн харваачид хөөгдөн баригдах шахан байгааг дүрсэлж буй нь хараацай шувуу нь мөн л соѐлын баатарын дүрийг илэрхийлж улмаар монгол соѐлын архетип байх үндэслэлийг гаргаж байна.


“Хараацай хэдгэнэ хоёр” õýìýýõ äîìîã¿ëãýðò:  “Эрт урьд цагт жигүүртний хаан хангарди газар дээр ямар амьтны мах

хамгийн сайхан амттайг мэдэх гэж хараацай, хэдгэнэ хоѐрыг дуудуулж ирүүлээд: -Та хоѐр энэ дэлхийг эргэн тойрон нисээд ямар амьтны мах илүү сайхан амттайг олж мэдэж ир гэжээ. Хараацай хэдгэнэ хоѐр зарлиг ѐсоор нисэн оджээ. Тэр өдрийн тэнгэр цэлмэг, нар дуртмал, найртай дулаан байсан тул хараацай шувуу хаан эзнийхээ зарлигийг мартаад хөх тэнгэрт хөөрөн нисэж, хөгжилтэй сахйан жиргэн дуулж дурмал наранд ээж, дураа ханатал цэнгэж явав. Харин хорт муу санаат хэдгэнэ л харин харгуй замд дайралдсан хамаг амьтныг хатгаж, халуун цусыг амталж байв. ....хараацай шувуу хэдгэнээс асуув: -Ямар амьтны мах хамгаас амттай гэж чи мэдэв? гэсэнд хэдгэнэ: -Хүний мах л хамгийн амттай юм гэж мэдлээ.Хүндэт хаан маань одоо хүний махаар хооллох болно гэв. Хараацай шувуу харамсан гашуудаж “Хөөрхий хүн төрөлхтөнг хөнөөлөөс хэрхэн аврах билээ?” гэж гайхаш нь барагдаад: -Амьд хүний цусыг яаж амсаж үзээ вэ чи? гэсэнд хэдгэнэ: Аа тэр юу байх вэ. Хатгуураар хатгаад хэлээрээ амталж үзлээ гэсэнд хараацай: -Тэр сүрхий амталдаг хэл чинь аль вэ? гэсэнд хэдгэнэ: Энэ гэж амаа ангайн хэлээ үзүүлсэнд хараацай хэлийг нь суга татчихжээ. Тэр цагаас хойш хэдгэнэ урьдын адил донгодож чадахаа больчихсон гэнэ.......”


“Хараацай, зөгий хоёр” хэмээх домог-үлгэрт: “Зөгий уг нь шулмасын хувилгаан юм санжээ. Шулмасын хаан зөгийг юуны мах хамгийн сайхан амттайг үзээд ир гэж явуулжээ. Зөгийн янз бүрийн амьтны цусыг нь сорж, амтлаад хамгийн сахйан амттай нь хүний мах юм байна гэдгийг хаандаа хэлэхээр нисэж явж гэнэ. Тэгтэл замд нь хараацай тааралдаад: -Зөгийн чи хаашаа нисэж явна гэж асуув. –Би юуны мах амттайг мэдэх хааны элч байна.-За тэгээд юуны мах илүү сайхан амттай байна даа? –Хүнийх гэж байна гэнэ. –Тэгвэл хэлээ харуулаадах даа би нэг амсаад үзье гэжээ. Тэгээд зөгийг амаа ангайхад нь хараацай хэлийг нь суга татаад авчихаж гэнэ. Зөгий хаандаа хүрч ирээд юу ч хэлж чадахгүй дэмий л “бү”, “бү” гээд дүнгэнээд байжээ.”

Монгол домог зүй дэх хараацай шувууны дүрийг нэгэнт л “соѐлын баатар” мөн гэх бидний үзлийг дахин баталж буй баримт бол “хүний ертөнцийг чөтгөр, шулам, муу зүйлээс аврах нь соѐлын баатрын чухал үйл байдаг.


Õàðààöàé øóâóó


Ä¿ãíýëò 1.

Хараацай шувуу нь áóñàä óëñ îðíû äîìîã ç¿é äýõ õ¿í òºðºëõòíèéã ãàëòàé áîëãîñîí òóõ., ýðòíèé Ãðåêèéí Ïðîìåòåéí àäèë ìîíãîë домог-үлгэр äýõ соѐлын баатрын дүр болох нь “Хүний ертөнц галтай болсон тухай” домог-үлгэрийн агуулгаар батлагдаж байна.


Ãàë áîë õ¿í òºðºëõòíèé ñî¸ë èðãýíøëèéí ¿¿ñëèéí áýëãýäýë ìºí. Õ¿íèé åðòºíö ãàëòàé áîëñîí òóõàé äîìîã-¿ëãýð äýõ õàðààöàé øóâóóíû ¿éë áîë çºâõºí áóðõàäûã, äýýä åðòºíöèéã ¿ë òîîìñîðëîæ áóé ÿâäàë áèø þì. Ãàëûã õóëãàéëñàí íü çºâõºí õóëãàé ãýäýã ºíººãèéí óòãààð áèø õàðèí þóíû ºìíº ìºíõ áóñ õ¿í òºðºëõòºíä áóðõàíû íóóöûã òàéëæ ºãñºí Àðèóí ãàëûã àâñàí ò¿¿õ áèëýý.


Õараацай шувуу нь монгол соѐлын архетипèéí íýã гэж үзэж болох ¿íäýñëýëòýé. Учир нь “соѐлын түгээмэл архетип нь “алтан үе”, эр, эмийн гэрлэлтийн холбоо, бүтээл, хаос, галыг эзэмших зэрэг хүн төрөлхтний оршихуйн ерөнхий үндсэн бүтцийг дүрсэлдэг. 2.


3.

Õàðààöàé øóâóó íü ýðòíèé ìîíãîë÷óóäûí õóâüä èòãýë íàéäâàð, àâðàã÷ ä¿ðèéí áýëãýäýë áîëîõ íü “Õàðààöàé, çºãèé õî¸ð”, “Õàðààöàé õýäãýíý õî¸ð”, “Ýðõèé ìýðãýí” çýðýã äîìîã ¿ëãýð äýõ ä¿ðýýð íü íîòëîãäîæ áàéíà.


4. Энэхүү

судалгааг цаашид этноархеологийн баримт материалаар баталгаажуулан хараацай шувууны дүр нь монгол соѐлын архетип, монгол домог зүйн соѐлын баатар болохыг тодруулах нь зүйн хэрэг билээ.


Õàðààöàé øóâóóã áóñàä óëñ îðíóóäàä õýðõýí ¿çäýã òóõàéä: Англид хараацай шувууны шивээс нь далайчны далайн аялалын туршлагыг илэрхийлж байв. Энэ нь бас эрх чөлөө ба итгэл найдварыг төлөөлөн, хэрвээ далайчин амь үрэгдвэл түүний сүнсийг хараацай дээд тэнгэрт хүргэж өгдөг хэмээн итгэдэг байна.

Хараацай нь мөн хайр, гэр бүл, найз нөхдийн анхаарал халамж, үнэнч байдлыг илэрхийлэл болдог байна. Зарим тохиолдолд үр өгөөж, өөрчлөлт шинэчлэлийн бэлгэдэл, сайны ѐр тэмдэг байдаг. Мекка руу явах èëàì øàøèíòàé мөргөлчний хувьд хараацай нь үнэнч, итгэл найдварын бэлгэдэл байхын зэрэгцээ жил бүр ариун хот руу нисэх шаардлагàтайг дохиолж байдаг ажээ. www.egyptianmyths.net

Presentation Ganjargal  

Ìîíãîë äîìîã ç¿é äýõ “õàðààöàé” øóâóóíû ä¿ðèéí îíöëîã Ì.Ãàíæàðãàë /ÌÀ/ ÑÓÈÑ-Ñî¸ë ñóäëàëûí òýíõìèéí áàãø  соѐлсудлал  соѐлынбаатар  соѐлын...

Presentation Ganjargal  

Ìîíãîë äîìîã ç¿é äýõ “õàðààöàé” øóâóóíû ä¿ðèéí îíöëîã Ì.Ãàíæàðãàë /ÌÀ/ ÑÓÈÑ-Ñî¸ë ñóäëàëûí òýíõìèéí áàãø  соѐлсудлал  соѐлынбаатар  соѐлын...

Advertisement