Issuu on Google+

‫دﻳﺪﮔﺎﻫﻬﺎي ﻧﻈﺮي در‬

‫ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﻲ ﺷﻬﺮ و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ‬ ‫‪ -7‬ﻣﻜﺘﺐ اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ‬ ‫دﻛﺘﺮ ﭘﺮوﻳﺰ ﭘﻴﺮان‬ ‫* وﻳﺮاﻳﺶ ﺣﺎﺿﺮ دﺳﺘﺎورد راﻫﻨﻤﺎﻳﻴﻬﺎي اﺳﺘﺎد ﮔﺮاﻣﻲ دﻛﺘﺮ ﺣﺴﻴﻦ ﺣﺎﺗﻤﻲ ﻧﮋاد در درس ﻣﻜﺘﺒﻬﺎ و ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻫﺎي‬ ‫ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎﻳﻲ در داﻧﺸﻜﺪة ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎي داﻧﺸﮕﺎه ﺗﻬﺮان ﻣﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬دورة ﻛﺎرﺷﻨﺎﺳﻲ ارﺷﺪ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ رﻳﺰي ﮔﺮدﺷﮕﺮي ‪1391‬‬

‫ﻫﺪف ﺑﺤﺚ ﺣﺎﺿﺮ ﻣﺮوري اﺳﺖ ﮔﺬرا ﺑﺮ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪء ﻧﻈﺮاﺗﻲ ﻛﻪ ﻋﻤﺪﺗﺎ در دو دﻫﻪء اﺧﻴﺮ ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان‬ ‫اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﺷﻬﺮي )‪ ، (Urban Political Economy‬ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﻲ ﺷﻬﺮي ﺳﻴﺎﺳﻲ ‪(Political‬‬ ‫)‪،Urban Sociology‬ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﻲ ﺷﻬﺮي و ﻣﻨﻄﻘﻪاي اﻧﺘﻘﺎدي ﻳﺎ رادﻳﻜﺎل ‪(Critical/Radical‬‬ ‫)‪Urban Regional Sociology‬و ﺑﺎﻻﺧﺮه اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ ‪(Political Economy of‬‬ ‫)‪،Space‬ﻣﻄﺮح و ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﺑﺎ اﻗﺒﺎل ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﻲ‪،‬اﻗﺘﺼﺎدداﻧﺎن‪،‬ﻋﺎﻟﻤﺎن ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎ‪،‬ﻣﻌﻤﺎران‪،‬ﺷﻬﺮﺳﺎزان‪ ،‬ﻃﺮاﺣﺎن‬ ‫و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﻳﺰان ﺷﻬﺮي روﺑﺮو ﺷﺪ ﺑﻪ ﻧﺤﻮي ﻛﻪ اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ در ﺣﺎلﺣﺎﺿﺮ‪ ،‬ﻧﻈﺮﻳﻪء ﻏﺎﻟﺐ ﺷﻬﺮ و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ ﺗﻠﻘﻲ‬ ‫ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬ ‫ﮔﺮﭼﻪ ﻣﻜﺘﺐ اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاي ﻣﺘﺠﺎﻧﺲ و ﻳﻜﺪﺳﺖ ﺑﺤﺴﺎب ﻧﻤﻲآﻳﺪ و ﮔﺮاﻳﺸﻬﺎي ﻣﺘﻌﺪدي در‬ ‫داﺧﻞ اﻳﻦ دﻳﺪﮔﺎه ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺸﺨﻴﺺ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮﺧﻲ از آﻧﻬﺎ ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺑﺤﺚ و ﺟﺪﻟﻲ ﮔﺮم دارﻧﺪ‪،‬ﻟﻴﻜﻦ ﺑﻪ ﻋﻠﺖ‬ ‫اﺷﺘﺮاك ﻫﻤﻪ ﮔﺮاﻳﺸﻬﺎي درون دﻳﺪﮔﺎه اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ در ﻣﻮرد ﭼﻨﺪ ﻣﺒﺤﺚ اﺻﻠﻲ و ﻛﻠﻴﺪي‪،‬ﮔﺮدآوردن‬ ‫ﻫﻤﻪ آﻧﻬﺎ ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان دﻳﺪﮔﺎﻫﻲ واﺣﺪ و ﺗﻌﻠﻖﺷﺎن ﺑﻪ ﻣﻜﺘﺒﻲ ﺧﺎص ﻣﺠﺎز ﻣﻲﮔﺮدد‪.‬‬ ‫ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ وﺟﻪ اﺷﺘﺮاك ﮔﺮاﻳﺸﻬﺎي ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ‪،‬ﻧﺎﺧﺮﺳﻨﺪي ﻋﻤﻴﻖ آﻧﻬﺎ از ﻧﻈﺮﻳﻪ و روش در ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺷﻬﺮي‪،‬ﺑﻪ‬ ‫وﻳﮋه ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﻲ ﺷﻬﺮ و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ زﻋﻢ اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ ﺑﻪ ﺑﺤﺮاﻧﻲ ژرف ﻣﻨﺠﺮ ﺷﺪه‪،‬و در‬ ‫دﻫﻪء ﻫﻔﺘﺎد ﻣﻴﻼدي ﻃﺮح دﻳﺪﮔﺎﻫﻬﺎي ﻧﻈﺮي ﻧﻮﻳﻨﻲ را اﻟﺰاﻣﻲ ﺳﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬ﺑﺤﺮاﻧﻲ ﻛﻪ از ﻣﺪﺗﻬﺎ ﻗﺒﻞ ﻣﻮرد اﺷﺎره‬ ‫اﻧﺪﻳﺸﻤﻨﺪاﻧﻲ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻮد ﺑﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﻲ رﺳﻤﻲ ﻣﻐﺮب زﻣﻴﻦ ﺗﻌﻠﻖ دارﻧﺪ‪.‬ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ﻟﻮﺋﻴﺲ‬ ‫وﻳﺮث از ﻓﻘﺪان ﻣﻮﺿﻮع ﻋﻠﻤﻲ ﻣﻨﺤﺼﺮا ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺷﻬﺮ ﻳﺎد ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬ﺑﻌﺪﻫﺎ آﻟﺒﺮت رﻳﺲ ﭘﺴﺮ ‪(Albert‬‬ ‫)‪Reiss Jr‬در ﻣﻘﺎﻟﻪاي ﺑﺎ ﻋﻨﻮان «ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﻲ زﻧﺪﮔﻲ ﺷﻬﺮي ‪ 1946-1956‬ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 1957‬در ﻛﺘﺎب‬ ‫ﺷﻬﺮﻫﺎ و ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﺪ‪،‬ﺑﺮ ﺑﺤﺮان ﻋﻠﻤﻲ ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﻲ ﺷﻬﺮ ﺗﺎﻛﻴﺪ رواداﺷﺘﻪ و دان ﻣﺎرﺗﻴﻨﺪل در ﻣﻘﺪﻣﻪ‬ ‫ﺗﺸﺮﻳﺤﻲ ﺧﻮد ﺑﺮ ﻛﺘﺎب ﺷﻬﺮ اﺛﺮ ﻣﺎﻛﺲ وﺑﺮ)‪(1958‬از ﻋﺪم وﺟﻮد ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺷﻬﺮ در ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﻲ ﺷﻬﺮ و‬ ‫ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ ﻳﺎد ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬ﺑﺮ ﻫﻤﻴﻦ ﺳﻴﺎق اﺳﻜﺎت ﮔﺮﻳﺮ )‪ (Scatt Greer‬در ﻛﺘﺎب ﺷﻬﺮ در ﺣﺎل‬

‫ﺗﻬﻴﻪ و ﺗﻨﻈﻴﻢ‪ :‬ﺳﺮوش اﻧﮕﺒﻴﻨﻲ ‪angabini.s@ut.ac.ir‬‬


‫زاﻳﺶ)‪(1962‬از ﺑﺤﺮان روﺷﻨﻔﻜﺮي در ﺑﺎب ﻣﺴﺎﻳﻞ ﺷﻬﺮي ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬روث ﮔﻼس )‪ (Ruth Glass‬و‬ ‫ﭘﻴﺘﺮﻣﺎن )‪ (Peter Mann‬ﻧﻴﺰ در اﻳﻦ ﺑﺎب آراء ﻣﺸﺎﺑﻬﻲ اﺑﺮاز داﺷﺘﻪاﻧﺪ‪.‬ﺑﺮﺧﻲ ﭼﻮن ﻣﺎﻧﻮﺋﻞ ﻛﺎﺳﺘﻞ ﭘﺎي ﻓﺮاﺗﺮ‬ ‫ﻧﻬﺎده‪،‬ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت رﺳﻤﻲ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺷﻬﺮ و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ را ﻣﻤﻠﻮ از اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي داﻧﺴﺘﻪ و ﺻﺎﺣﺐﻧﻈﺮان ﻣﺴﺎﻳﻞ ﺷﻬﺮي‬ ‫ﻣﻐﺮب زﻣﻴﻦ را اﻳﺪﺋﻮﻟﻮگﻫﺎي ﺗﻮﺟﻴﻪﻛﻨﻨﺪه ﻧﻈﺎم ﺳﻠﻄﻪ ﺟﻬﺎﻧﻲ ﻣﻮﺟﻮد‪،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻧﻈﺎم ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري ﻣﻌﺮﻓﻲ‬ ‫ﻛﺮدهاﻧﺪ)ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ ﻣﺎﻧﻮﺋﻞ ﻛﺎﺳﺘﻞ‪.(35-1976:36،‬‬ ‫از ﻧﻈﺮ روش ﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﻧﻴﺰ وﺿﻊ ﺑﺮ ﻫﻤﻴﻦ روال اﺳﺖ‪.‬ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﻲ ﺷﻬﺮ و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ در ﺷﺮاﻳﻂ ﻓﻘﺪان ﻧﻈﺮﻳﻪ‬ ‫ﻫﺪاﻳﺖﻛﻨﻨﺪه‪،‬ﭼﺎرهاي ﺟﺰ ﺟﻤﻊآوري ﺑﻴﻤﺎرﮔﻮﻧﻪ اﻃﻼﻋﺎت ﺧﺮد‪،‬ﻣﻠﻤﻮس و ﻣﺸﻬﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬اﻃﻼﻋﺎت ﺧﺮدي‬ ‫ﻛﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ ﺟﻤﻊآوري ﺷﺪه اﺳﺖ و در واﻗﻊ ﺟﻤﻊﺑﻨﺪي ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻣﺤﺪود ﺟﻮاﻣﻊ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري ﺻﻨﻌﺘﻲ ﻏﺮب‬ ‫ﺑﺸﻤﺎر ﻣﻲروﻧﺪ‪،‬ﺑﻪ ﺻﻮرﺗﻲ ﻏﻴﺮ ﻣﻮﺟﻪ ﺗﻌﻤﻴﻢ داده ﺷﺪه و ﺑﻪﻋﻨﻮان ﻗﺎﻧﻮﻧﻤﻨﺪيﻫﺎي ﺟﻬﺎن ﺷﻤﻮل ﻓﺮآﻳﻨﺪﻫﺎي ﺷﻬﺮ‬ ‫و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ ﻣﻌﺮﻓﻲ ﺷﺪهاﻧﺪ‪.‬اﻣﺮي ﻛﻪ در واﻗﻊ ﻫﻤﻪ ﭘﻮزﺗﻴﻮﻳﺴﺖﻫﺎي ﻛﻬﻨﻪ و ﻧﻮ ﺑﻪ آن دﺳﺖ زدهاﻧﺪ )ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ‬ ‫ﺑﻪ ﭘﻴﺮان ‪.(1366:58‬‬ ‫ﻧﺘﻴﺠﻪ ﭼﻨﻴﻦ اﻗﺪاﻣﻲ‪،‬ﻳﻜﺴﺎن اﻧﮕﺎﺷﺘﻦ ﻓﺮآﻳﻨﺪ ﺷﻬﺮي ﺷﺪن ﻣﻐﺮبزﻣﻴﻦ و ﻛﺸﻮرﻫﺎي ﻣﻮﺳﻮم ﺑﻪ ﺟﻬﺎن ﺳﻮم‬ ‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﻘﻂ در ﻇﺎﻫﺮ اﻣﺮ ﺷﺒﻴﻪ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮاﻧﺪ و اﮔﺮ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻫﺪاﻳﺖﻛﻨﻨﺪهاي در ﻛﺎر ﻧﺒﺎﺷﺪ ﺗﺎ ﺑﺎ ﺑﺮرﺳﻲ ﻋﻤﻴﻘﺘﺮ‬ ‫ﻣﻮﺿﻮع و ﻓﺮاروي از ﻇﻮاﻫﺮ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﻪ ﺟﺴﺘﺠﻮي رﻳﺸﻪﻫﺎ و وﺟﻮه اﻓﺘﺮاق دو ﻓﺮآﻳﻨﺪ ﺑﻪ ﻇﺎﻫﺮ ﻣﺸﺎﺑﻪ ﺑﺮﺧﻴﺰد‪،‬ﺑﻪ‬ ‫ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴﺮي ﺧﻄﺮﻧﺎﻛﻲ ﻣﻨﺠﺮ ﺷﺪه‪،‬ﺳﻠﻄﻪ ﻏﺮب ﺑﺮ ﺟﻬﺎن ﺳﻮم ﻧﺎدﻳﺪه ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد و ﻫﺠﻮم ﺳﻴﻞوار روﺳﺘﺎﺋﻴﺎن‬ ‫ﺑﻪ ﺷﻬﺮﻫﺎ ﺷﺎﺧﺺ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲﮔﺮدد‪.‬آﻧﻬﻢ ﺻﺮﻓﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻞ ﻛﻪ در ﺗﺠﺮﺑﻪء ﻏﺮب ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري ﻧﻴﺰ ﺑﻪ‬ ‫ﻫﺮﺣﺎل اﻧﺒﻮه روﺳﺘﺎﺋﻴﺎن ﺑﻪ ﺷﻬﺮﻫﺎ ﺳﺮازﻳﺮ ﺷﺪهاﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﻧﻜﺘﻪء ﻛﻠﻴﺪي دﻳﮕﺮي ﻛﻪ ﺗﻤﺎﻣﻲ ﮔﺮاﻳﺶﻫﺎي دﻳﺪﮔﺎه اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ ﺑﺮ آن ﺑﺎور دارﻧﺪ‪،‬ﭘﺬﻳﺮش اﻧﺘﻘﺎدي‬ ‫ﻣﻔﻬﻮم ﻣﺎدي ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﻪﻋﻨﻮان ﻧﻘﻄﻪ ﺷﺮوع ﻓﺮآﻳﻨﺪي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﻠﻖ ﻧﻈﺮﻳﻪء ﺷﻬﺮ و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ ﻣﻨﺠﺮ‬ ‫ﻣﻲﺷﻮد‪.‬ﺑﺎ ﻗﺒﻮل اﻳﻦ ﭘﻴﺸﻔﺮض ﻃﺒﻌﺎ روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻣﻮرد ﺗﺒﻌﻴﺖ دﻳﺪﮔﺎه اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ ﻧﻴﺰ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ‬ ‫ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪.‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﺴﺎب ﻧﻈﺮﻳﻪ و روش در دﻳﺪﮔﺎه اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ از ﺟﺮﻳﺎن رﺳﻤﻲ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺷﻬﺮي‬ ‫ﻓﺎﺻﻠﻪ ﻣﻲﮔﻴﺮد‪.‬ﻧﺎﮔﻔﺘﻪ ﻧﻤﻲﺗﻮان ﮔﺬﺷﺖ ﻛﻪ ﭘﺬﻳﺮش ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻳﺎدﺷﺪه ﺑﻪﻋﻨﻮان ﻧﻘﻄﻪ ﺷﺮوع ﻓﺮآﻳﻨﺪ ﺧﻠﻖ ﻧﻈﺮﻳﻪ‬ ‫ﺷﻬﺮ و ﺗﺪوﻳﻦ ﭼﺎرﭼﻮب روش ﺷﻨﺎﺧﺘﻲ اﻧﺠﺎم ﭘﮋوﻫﺶ در ﻣﺘﻦﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻛﻪ داراي ﺑﻌﺪ ﻓﻀﺎﻳﻲاﻧﺪ و ﻳﺎ در‬ ‫ﻓﻀﺎ اﻧﻌﻜﺎس ﻣﻲﻳﺎﺑﻨﺪ‪،‬ﻫﺮﮔﺰ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﭘﺬﻳﺮش ﻛﺎﻣﻞ دﺳﺘﮕﺎه ﻧﻈﺮي ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ از ﺳﻮي ﻣﻜﺘﺐ‬ ‫اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ ﺗﻠﻘﻲ ﺷﻮد‪.‬ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‪،‬ﺑﺮﺧﻲ از ﮔﺮاﻳﺶﻫﺎي دﻳﺪﮔﺎه اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ ﺑﻪ ﻧﻘﺪ‬ ‫ﻣﻔﺼ‪‬ﻞ ﻧﻈﺮﻳﻪء ﻣﺎرﻛﺲ و اداﻣﻪدﻫﻨﺪﮔﺎن راه او دﺳﺖ زدهاﻧﺪ و از اﻳﻦ اﻓﺮاد‪،‬ﮔﺮوﻫﻲ ﻣﺪﻋﻲ ﺗﺼﺤﻴﺢ ﻧﻈﺮﻳﻪ‬ ‫ﻣﺎرﻛﺴﻲاﻧﺪ و ﻛﻮﺷﻴﺪهاﻧﺪ ﺗﺎ ﻧﻈﺮﻳﻪء ﻣﺘﻔﻜﺮ ﻳﺎد ﺷﺪه را در ﭘﺮﺗﻮ ﺗﺤﻮﻻت ﻳﻜﺼﺪ ﺳﺎل اﺧﻴﺮ ﺑﺎزﺑﻴﻨﻲ ﻛﻨﻨﺪ و ﺑﻪ‬ ‫ﻗﻮل ﻣﻌﺮوف»ﺑﻪ روز« ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪.‬‬ ‫اﺷﺘﺮاك ﮔﺮاﻳﺶﻫﺎي ﻣﻜﺘﺐ ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ در ﻧﻘﻄﻪ ﺷﺮوع ﻓﺮآﻳﻨﺪي ﻛﻪ از ﻧﻈﺮ آﻧﺎن ﻣﻨﻄﻘﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﭘﻴﺪاﻳﺶ ﻧﻈﺮﻳﻪ‬ ‫ﺷﻬﺮ ﻣﻨﺘﻬﻲ ﺷﻮد‪،‬ﻃﺒﻌﺎ ﺑﻪ ﭘﺬﻳﺮش ﭘﻴﺸﻔﺮﺿﻬﺎي دﻳﮕﺮي ازﺳﻮي ﺗﻤﺎﻣﻲ ﮔﺮاﻳﺶﻫﺎي اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ‬

‫ﺗﻬﻴﻪ و ﺗﻨﻈﻴﻢ‪ :‬ﺳﺮوش اﻧﮕﺒﻴﻨﻲ ‪angabini.s@ut.ac.ir‬‬


‫ﻣﻲاﻧﺠﺎﻣﺪ ﻛﻪ ﺧﻮد ﺗﺄﻳﻴﺪ دﻳﮕﺮي اﺳﺖ ﺑﺮ ﮔﺮدآوردن ﻫﻤﻪ اﻳﻦ ﮔﺮاﻳﺶﻫﺎ‪،‬ﻋﻠﻲرﻏﻢ ﺗﻔﺎوت ﺑﻴﻦ آﻧﻬﺎ‪،‬زﻳﺮ ﭼﺘﺮ‬ ‫اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ‪،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻮﺿﻮﻋﻲ ﻛﻪ ﻫﺪف اﻳﻦ ﺑﺤﺚ ﺑﻪﺣﺴﺎب ﻣﻲآﻳﺪ‪.‬‬

‫اﻗﺒﺎل زﻣﺎﻧﻪ‬ ‫ﻗﺒﻞ از ﻣﺮور ﻣﻜﺘﺐ اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ ﺑﺪ ﻧﻴﺴﺖ ﺗﺎ ﺑﻪ ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺴﺎﻋﺪي اﺷﺎره ﺷﻮد ﻛﻪ ﺳﺒﺐ ﭘﺬﻳﺮش ﻧﺴﺒﺘﺎ‬ ‫ﺳﺮﻳﻊ اﻳﻦ دﻳﺪﮔﺎه از ﺳﻮي ﻣﺘﻔﻜﺮان و ﻣﺤﻘﻘﺎن زﻣﻴﻨﻪﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺷﻬﺮ و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ و ﺑﻪﻃﻮر ﻛﻠﻲ‬ ‫ﻓﻀﺎ‪،‬در ﭼﻬﺎر ﮔﻮﺷﻪ ﻋﺎﻟﻢ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬در اﻳﻦ راﺑﻄﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺣﻘﻴﻘﺖ اﺷﺎره ﺷﻮد ﻛﻪ ﺑﺮﻣﻼ ﺷﺪن ﺳﺘﺮوﻧﻲ‬ ‫ﺟﺮﻳﺎن رﺳﻤﻲ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺷﻬﺮ و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ از اﺑﻌﺎد ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن‪،‬ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﻓﻘﺪان ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻫﺪاﻳﺖﻛﻨﻨﺪه و‬ ‫ﻏﻠﺒﻪء ﭘﻮزﺗﻴﻮﻳﺴﻢ در ﻧﻈﺮ و روش‪،‬ﺑﺎ ﻗﻴﺎمﻫﺎي ﺷﻬﺮي ﺟﻮاﻣﻊ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري ﺻﻨﻌﺘﻲ ﻫﻤﺰﻣﺎن ﺷﺪ‪.‬‬ ‫دوﻟﺖﻫﺎي ﻏﺮﺑﻲ ﺑﺮاي درك وﻗﺎﻳﻊ دﻫﻪء ﺷﺼﺖ ﻣﻴﻼدي ﭼﻪ در ﻗﺎﻟﺐ ﻣﺒﺎرزات ﺿﺪ ﺟﻨﮓ و ﭼﻪ در ﭼﺎرﭼﻮب‬ ‫ﻗﻴﺎم رﻧﮕﻴﻦﭘﻮﺳﺘﺎن در آﻣﺮﻳﻜﺎ و ﻳﺎ وﻗﺎﻳﻌﻲ ﭼﻮن رﺧﺪادﻫﺎي ﻣﺎه ﻣﻪ ‪ 1968‬ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﻛﻪ ﻗﻴﺎﻣﻲ ﺑﻪ ﺗﻤﺎم ﻣﻌﻨﺎ‬ ‫ﺷﻬﺮي و رادﻳﻜﺎل ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﮔﺴﺘﺮدهاي را ﺳﺎزﻣﺎن دادﻧﺪ و ﺑﺎ درك ﻧﺎﺗﻮاﻧﻲ دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي رﺳﻤﻲ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ‬ ‫ﺷﻬﺮ و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ‪،‬ﺑﻪ ﻧﺎﭼﺎر ﺑﻪ ﺳﻮي ﻣﺘﻔﻜﺮاﻧﻲ رويآوردﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎي ﻏﺮب‪ ،‬رادﻳﻜﺎل ﻣﺤﺴﻮب‬ ‫ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪.‬اﺧﺘﺼﺎص ﺑﻮدﺟﻪﻫﺎي ﺗﺤﻘﻴﻘﺎﺗﻲ ﻗﺎﺑﻞ ﻣﻼﺣﻈﻪ‪،‬اﻳﺠﺎد اﻧﺴﺘﻴﺘﻮﻫﺎي ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺷﻬﺮي و ﺗﻘﻮﻳﺖ‬ ‫ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي ﻣﻮﺟﻮد ﻃﺒﻌﺎ ﺑﻪ اﺷﺎﻋﻪء ﻣﻜﺘﺐ اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﺧﺎﺻﻪ در اروﭘﺎ اﻧﺠﺎﻣﻴﺪ‪.‬از ﺳﻮي دﻳﮕﺮ ﻃﺮح ﻧﻈﺮات‬ ‫ﻣﻜﺘﺐ اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ ﺑﺎ اﻓﺸﺎء آراء اﻳﺪﺋﻮﻟﻮگﻫﺎي ﻏﺮﺑﻲ در ﺑﺎب ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻫﻤﺰﻣﺎن ﮔﺮدﻳﺪ و ﺳﺘﺮوﻧﻲ دﻳﺪﮔﺎه‬ ‫ﺳﺎﺧﺖ و ﻛﺎرﻛﺮد و ﮔﺮاﻳﺶﻫﺎي دروﻧﻲ آن از ﺟﻤﻠﻪ ﻧﻮﺳﺎزي‪ ،‬اﻣﺮوزﻳﻦ ﺷﺪن‪،‬ﻣﺮاﺣﻞ رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدي‪،‬ﻧﻈﺮﻳﻪ‬ ‫ﻏﺮﻳﺰهء اﻛﺘﺴﺎب‪،‬اﻧﻘﻼب ﭼﺸﻤﺪاﺷﺖﻫﺎي ﻓﺰاﻳﻨﺪه و ﺳﺮﺧﻮردﮔﻲ دماﻓﺰون و‪،...‬ﺑﺮﻣﻼ ﺷﺪ و ﻧﻈﺮﻳﻪ واﺑﺴﺘﮕﻲ و‬ ‫ﻧﻈﺮﻳﻪء ﺳﻴﺴﺘﻢ ﺟﻬﺎﻧﻲ ﺑﺎ ﺷﺎﺧﻪﻫﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن آن آرام آرام ﺑﺮ ﺟﺎي ﻧﻈﺮﻳﻪﻫﺎي رﺳﻤﻲ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮگﻫﺎي‬ ‫ﺗﻮﺟﻴﻪﻛﻨﻨﺪه ﻧﻈﺎم ﺳﻠﻄﻪء ﺟﻬﺎﻧﻲ در ﺑﺎب ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺗﻜﻴﻪ زد‪.‬دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي ﺟﺪﻳﺪ ﺑﺎ اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ ﻫﻤﺨﻮاﻧﻲ‬ ‫ﻛﺎﻣﻞ داﺷﺘﻨﺪو در ﻣﻮاردي از ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻔﻜﻴﻚ ﻧﺒﻮدﻧﺪ‪.‬ﭘﺲ ﮔﺮوﻫﻲ از ﻣﺘﻔﻜﺮان ﺟﻬﺎن ﺳﻮم ﺑﻪ اﻳﻦ دﻳﺪﮔﺎه‬ ‫ﻧﻈﺮي ﮔﺮوﻳﺪﻧﺪ‪.‬ﺑﻪ وﻳﮋه آﻧﻜﻪ ﻋﺎﻟﻤﺎن ﻋﻠﻮم اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺟﻬﺎن ﺳﻮم و ﺑﻪ ﺧﺼﻮص آﻣﺮﻳﻜﺎي ﻻﺗﻴﻦ در ﭘﻴﺪاﻳﺶ‬ ‫ﻧﻈﺮﻳﻪ واﺑﺴﺘﮕﻲ ﺳﻬﻤﻲ ﺗﻌﻴﻴﻦﻛﻨﻨﺪه داﺷﺘﻨﺪ و ﻟﺬا اﻳﻦ ﺗﺌﻮري ﺧﻮدي و ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﺟﻬﺎن ﺳﻮم ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲﺷﺪ و‬ ‫ﻃﺒﻴﻌﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ رﺷﺪي ﺧﻴﺮهﻛﻨﻨﺪه را درﭘﻲ داﺷﺖ‪ .‬ﺑﺎﻻﺧﺮه ذﻛﺮ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﻧﻴﺰ اﻟﺰاﻣﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻫﻤﻴﺖ ﻣﺴﺎﺋﻞ‬ ‫و ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺷﻬﺮي ﺑﺎ درك اﻳﻦ ﻣﺴﺎﻟﻪ ﻛﻪ ﺟﻮاﻣﻊ ﻏﺮﺑﻲ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺷﻬﺮي ﺷﺪن ﻛﺎﻣﻞ ﮔﺎم ﺑﺮﻣﻲدارﻧﺪ‪،‬دوﭼﻨﺪان‬ ‫ﮔﺮدﻳﺪه اﺳﺖ‪،‬ﺑﻪ ﻧﺤﻮي ﻛﻪ اﻧﺘﻈﺎر ﻣﻲرود ﺗﺎ در آﻳﻨﺪه ﻛﻞ ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﻲ‪،‬اﻗﺘﺼﺎد و ﻏﻴﺮه در ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﻲ‬ ‫ﺷﻬﺮ‪،‬اﻗﺘﺼﺎد ﺷﻬﺮ و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ و ﻧﻈﺎﻳﺮ آن ﺧﻼﺻﻪ ﺷﻮد زﻳﺮا اﺟﺘﻤﺎﻋﺎت ﻏﻴﺮ ﺷﻬﺮي در ﺟﺮﻳﺎن ﺷﻬﺮي ﺷﺪن در‬ ‫ﺷﻬﺮﻫﺎ ادﻏﺎم ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﺧﻮد ﺑﻪ ﺷﻬﺮ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﻣﺠﻤﻮع ﭼﻨﻴﻦ ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺴﺎﻋﺪي ﺳﺒﺐ ﺷﺪ ﺗﺎ اﻧﺠﻤﻦﻫﺎ و ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي ﻋﻠﻤﻲ و ﭘﮋوﻫﺸﻲ ﺑﻴﺶازﭘﻴﺶ ﺑﻪ ﺷﻬﺮ و‬ ‫ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻨﺪ‪.‬ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل در ﻫﻔﺘﻤﻴﻦ ﻛﻨﮕﺮه ﺟﻬﺎﻧﻲ ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﻲ ﻣﻨﻌﻘﺪه در»وارﻧﺎ«‪،‬ﻛﻤﻴﺘﻪاي ﺗﺤﺖ‬ ‫ﺗﻬﻴﻪ و ﺗﻨﻈﻴﻢ‪ :‬ﺳﺮوش اﻧﮕﺒﻴﻨﻲ ‪angabini.s@ut.ac.ir‬‬


‫ﻋﻨﻮان ﻛﻤﻴﺘﻪ ﭘﮋوﻫﺸﻲ ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﻲ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻣﻨﻄﻘﻪاي و ﺷﻬﺮي ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺷﺪ ﻛﻪ ﻳﻜﻲ از ﻣﻮﻓﻖﺗﺮﻳﻦ ارﮔﺎنﻫﺎي‬ ‫ﻋﻠﻤﻲ در ﺣﻴﻄﻪ ﻋﻠﻮم اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺑﻪﺣﺴﺎب ﻣﻲآﻳﺪ و ﻛﺎﻣﻼ از ﻣﻜﺘﺐ اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ ﻣﺘﺎﺛﺮ اﺳﺖ‪.‬اﻳﻦ ﻛﻤﻴﺘﻪ ﺑﺎ‬ ‫ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻨﻈﻢ ﮔﺮدﻫﻢآﻳﻲﻫﺎي ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ)ﺑﻮداﭘﺴﺖ ‪،1972‬ﺗﻮرﻧﺘﻮ‪-1974‬ﻫﺸﺘﻤﻴﻦ ﻛﻨﮕﺮه ﺟﻬﺎﻧﻲ‬ ‫ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎس‪،-‬ﻫﺴﻴﻨﺎ ‪ ،1976‬اﭘﺴﺎﻻ ‪-1978‬ﻧﻬﻤﻴﻦ ﻛﻨﮕﺮه ﺟﻬﺎﻧﻲ ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﻲ‪-‬و ﻧﻴﺰ ‪،1978‬ﭘﺎرﻳﺲ ‪،1980‬‬ ‫ﻧﻴﻮﻳﻮرك ‪،1980‬ﻳﺎﺑﻠﻮﻧﺎ‪،1980‬ﻣﻜﺰﻳﻜﻮﺳﻴﺘﻲ ‪،1981‬ﻣﻜﺰﻳﻜﻮﺳﻴﺘﻲ ‪-1982‬دﻫﻤﻴﻦ ﻛﻨﮕﺮه ﺟﻬﺎﻧﻲ ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﻲ‪-‬‬ ‫‪...،‬و ﺑﺎﻻﺧﺮه ﻣﺎدرﻳﺪ‪-1990‬دوازدﻫﻤﻴﻦ ﻛﻨﮕﺮه ﺟﻬﺎﻧﻲ ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﻲ(از ﻳﻜﺴﻮ و اﻧﺘﺸﺎر ﻧﺸﺮﻳﻪء ﻣﻌﺘﺒﺮي ﭼﻮن‬ ‫ﻣﺠﻠﻪ ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ ﭘﮋوﻫﺶﻫﺎي ﺷﻬﺮي و ﻣﻨﻄﻘﻪاي )‪ (IJURR‬از ﺳﻮي دﻳﮕﺮ‪،‬ﮔﺴﺘﺮش ﻫﺮﭼﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ اﻳﻦ‬ ‫دﻳﺪﮔﺎه را ﺳﺒﺐ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬ ‫در ﻛﻨﺎر ﻛﻮﺷﺶﻫﺎي اﻧﺠﻤﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﻲ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻛﻨﻔﺮاﻧﺲ دوﺳﺎﻻﻧﻪ»ﺗﻐﻴﻴﺮ و ﺗﻀﺎد ﺷﻬﺮي«ﻣﻨﻌﻘﺪه در‬ ‫اﻧﮕﻠﺴﺘﺎن ﺗﺎ ﺳﺎل ‪ 1980‬و ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻛﻤﻴﺘﻪ ﭘﮋوﻫﺸﻲ اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ در ﻣﺮﻛﺰ ﻣﻠﻲ ﭘﮋوﻫﺶﻫﺎي ﻋﻠﻤﻲ‬ ‫ﻓﺮاﻧﺴﻪ )‪ (CNRS‬و اﻧﺘﺸﺎر ﻣﺠﻠﻪء ﻓﻀﺎﻫﺎ و ﺟﻮاﻣﻊ در ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﻧﻴﺰ ﺑﻪﻋﻨﻮان ﻋﻮاﻣﻞ ﺳﻬﻴﻢ در ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ ﻣﻜﺘﺐ‬ ‫اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ‪،‬اﺷﺎره ﻛﺮد‪.‬رﺷﺪ ﭼﺸﻤﮕﻴﺮ دﻳﺪﮔﺎه اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺳﺒﺐ ﺷﺪه اﺳﺖ ﺗﺎ‬ ‫ﻣﺆﺳﺴﺎت آﻣﻮزش ﻋﺎﻟﻲ ﻣﻌﺘﺒﺮي ﻣﺎﻧﻨﺪ داﻧﺸﻜﺪه ﻣﻌﻤﺎري ﺑﺎر ﺗﻪ ﻟﺖ واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ داﻧﺸﮕﺎه ﻟﻨﺪن)ﻛﻼسﻫﺎي‬ ‫ﺗﺎﺑﺴﺘﺎﻧﻲ اﻳﻦ ﻣﺮﻛﺰ ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﺤﻴﻂ ﻣﺼﻨﻮع ﻛﺎﻣﻼ ﺑﻪ ﺑﺤﺚﻫﺎي اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ ﻣﺮﺑﻮط‬ ‫اﺳﺖ(‪،‬اﻧﺠﻤﻦ ﻣﻌﻤﺎران اﻧﮕﻠﺴﺘﺎن‪- A.A -‬ﻣﺮﻛﺰ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺷﻬﺮي و ﻣﻨﻄﻘﻪاي داﻧﺸﮕﺎه ﺑﻴﺮﻣﻨﮕﺎم‪،‬اﻧﺴﺘﻴﺘﻮﻫﺎ و‬ ‫داﻧﺸﮕﺎهﻫﺎي اﺳﺘﻜﻬﻠﻢ‪،‬ﮔﻮﺗﻪﺑﻮرگ‪،‬ﻟﻮﻧﺪواوﻓﻲ در ﺳﻮﺋﺪ دروﺳﻲ در زﻣﻴﻨﻪ اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ اراﺋﻪ‬ ‫ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪.‬ﻣﺆﺳﺴﺎﺗﻲ ﻧﻈﻴﺮ ﺳﭙﺎل ‪( CEPAL‬ﻛﻤﻴﺴﻴﻮن اﻗﺘﺼﺎدي آﻣﺮﻳﻜﺎي ﻻﺗﻴﻦ واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﺳﺎزﻣﺎن ﻣﻠﻞ(ﺧﺎﺻﻪ‬ ‫ﺑﺨﺶ اﻗﺘﺼﺎدي آنﻛﻪ ﺳﺎﻟﻬﺎ ﺗﺤﺖ رﻳﺎﺳﺖ ﺳﻠﺴﻮﻓﻮرﺗﺎدو )‪ (Celso Furtado‬از ﺟﻤﻠﻪ ﻣﺘﻔﻜﺮان ﻣﻜﺘﺐ‬ ‫واﺑﺴﺘﮕﻲ اداره ﻣﻲﺷﺪ و داﻧﺸﮕﺎهﻫﺎي ﺑﺮزﻳﻞ و آرژاﻧﺘﻴﻦ اﻧﺒﻮﻫﻲ از ﭘﮋوﻫﺶﻫﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ و‬ ‫واﺑﺴﺘﮕﻲ را اراﺋﻪ ﻧﻤﻮده ﺑﺮ ﻏﻨﺎي ﻣﻜﺘﺐ اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ اﻓﺰودﻧﺪ‪.‬ﻫﻢاﻛﻨﻮن ﻧﺸﺮﻳﺎﺗﻲ ﭼﻮن ﻣﺮوري ﺑﺮ اﻗﺘﺼﺎد‬ ‫ﺳﻴﺎﺳﻲ رادﻳﻜﺎل‪،‬ﭘﮋوﻫﺸﻲ ﺷﻬﺮي ﻣﻘﺎﻳﺴﻪاي‪ ،‬دوﻟﺖ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ و ﺷﺒﻜﻪ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﻳﺰان در آﻣﺮﻳﻜﺎ‪،‬آرك‪+‬در آﻟﻤﺎن و‬ ‫ﺑﺎﻻﺧﺮه ﺷﻬﺮ‪/‬ﻃﺒﻘﻪ در اﻳﺘﺎﻟﻴﺎ از ﻣﻌﺮوﻓﺘﺮﻳﻦ ﻧﺸﺮﻳﺎت ﻃﺮﻓﺪار ﻣﻜﺘﺐ ﻣﻮرد ﺑﺤﺚاﻧﺪ‪).‬ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ ‪Lebas‬‬ ‫‪.(1982:20-18،‬‬ ‫در اﻳﺮان ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻫﻤﺖ ﮔﺮوه ﺗﺤﻘﻴﻖ و ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺷﻬﺮي و ﻣﻨﻄﻘﻪاي ﻛﻪ در ﺳﺎل ‪ 1354‬ﺷﻜﻞ ﮔﺮﻓﺖ‪،‬آﺛﺎري از‬ ‫ﮔﺮاﻳﺶ ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ و واﺑﺴﺘﮕﻲ ﻳﺎ ﺗﻮﺳﻌﻪﻧﻴﺎﻓﺘﮕﻲ ﻋﻤﺪﺗﺎ ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﻧﻈﺮات ﻣﺘﻔﻜﺮان آﻣﺮﻳﻜﺎي ﻻﺗﻴﻦ‪،‬ﺑﻪ ﻓﺎرﺳﻲ‬ ‫ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪه ﺷﺪ ﻛﻪ واﺑﺴﺘﮕﻲ و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ)ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻓﺮخ ﺣﺴﺎﻣﻴﺎن(و اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ اﺛﺮ ﭘﻞ ﺳﻴﻨﺠﺮ‬ ‫)ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﻬﺪي ﻛﺎﻇﻤﻲ ﺑﻴﺪ ﻫﻨﺪي و ﻓﺮخ ﺣﺴﺎﻣﻴﺎن(از آن ﺟﻤﻠﻪاﻧﺪ‪.‬‬ ‫زﻣﻴﻨﻪﻫﺎي ﻋﺎم ﻧﻈﺮي‬ ‫ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ آﻣﺪ ﻣﻜﺘﺐ اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ ﮔﺮﭼﻪ ﻣﻨﻔﻌﻼﻧﻪ ﭘﺬﻳﺮاي ﻧﻈﺮات ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ ﻧﺒﻮده اﺳﺖ ﻟﻴﻜﻦ ﺑﻪ‬ ‫ﻫﺮ ﺗﻘﺪﻳﺮ ﺑﺎ ﭘﺬﻳﺮش ﺑﺮﺧﻲ از ﻓﺮﺿﻴﻪﻫﺎي ﻣﻔﻬﻮم ﻣﺎدي ﺗﺎرﻳﺦ و روش دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ آﻏﺎز ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬ازاﻳﻦروي‬

‫ﺗﻬﻴﻪ و ﺗﻨﻈﻴﻢ‪ :‬ﺳﺮوش اﻧﮕﺒﻴﻨﻲ ‪angabini.s@ut.ac.ir‬‬


‫ﭼﺎرهاي ﺟﺰ ﻣﺮوري ﮔﺬرا ﺑﺮ آراء دو ﻣﺘﻔﻜﺮ ﻳﺎد ﺷﺪه ﺑﻪ وﻳﮋه دﻳﺪﮔﺎه آﻧﺎن در ﺑﺎب ﺷﻬﺮ و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ ﺑﺎﻗﻲ‬ ‫ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ و اﻳﻦ ﻛﺎري اﺳﺖ ﺳﺨﺖ و راﻫﻲ اﺳﺖ ﻧﺎﻫﻤﻮار‪.‬زﻳﺮا دﺳﺘﮕﺎه ﻓﻜﺮي ﻣﺎرﻛﺴﻲ ﺑﺎ ﻳﻜﻲ دﻳﮕﺮ از ﺑﺤﺮانﻫﺎي‬ ‫ﺣﻴﺎت ﺧﻮد روﺑﺮو اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﺎﻳﺪ ﻋﻤﻴﻖﺗﺮﻳﻦ آﻧﻬﺎ ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﻮد‪.‬ﺑﺤﺮان ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻓﺮوﭘﺎﺷﻲ اﺗﺤﺎد‬ ‫ﺷﻮروي اﻧﺠﺎﻣﻴﺪ ﺗﺎزه ﺑﻪ ﻧﻴﻤﻪ راه رﺳﻴﺪه اﺳﺖ و ﺑﻪ ﻫﻴﭻ روي ﻣﺸﺨﺺ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ آﻳﻨﺪه ﭼﻪ در ﭼﻨﺘﻪ دارد و در‬ ‫ﭘﺎﻳﺎن راﻫﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﻴﻤﻪ رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪،‬دﺳﺘﮕﺎه ﻓﻜﺮي و ﻓﻠﺴﻔﻲ ﻣﺎرﻛﺲ ﭼﻪ ﺷﻜﻠﻲ ﺑﻪ ﺧﻮد ﻣﻲﮔﻴﺮد و‬ ‫ﻗﻄﺐﺑﻨﺪيﻫﺎي ﺟﺪﻳﺪ ﭼﻪ وﻳﮋﮔﻲﻫﺎﻳﻲ ﺧﻮاﻫﺪ داﺷﺖ‪.‬آﻧﭽﻪ ﻣﺴﻠﻢ اﺳﺖ ﺷﻜﺎف ﺑﻴﻦ ﺟﻮاﻣﻊ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري ﺗﺸﺪﻳﺪ‬ ‫ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ و ﺑﺎ از ﻣﻴﺎن رﻓﺘﻦ ﺟﻨﮓ ﺳﺮد ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻋﺎﻣﻞ وﺣﺪت ﺑﺨﺶ ﻧﻈﺎمﻫﺎي ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري‬ ‫ﺻﻨﻌﺘﻲ‪،‬ﺗﻀﺎدﻫﺎي اﻳﻦ ﻗﺒﻴﻞ ﻛﺸﻮرﻫﺎ ﺳﺮﺑﺎز ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد ﻛﻪ اوﻟﻴﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ آن ﺑﺎز ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﺠﺪد ﺟﻬﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ از‬ ‫ﻫﻢاﻛﻨﻮن آﺷﻜﺎر و ﻧﻬﺎن آﻏﺎز ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﭘﻴﺸﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮدن زﻳﺮﺑﻨﺎي ﻛﺸﻮرﻫﺎي ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﺳﺎﺑﻖ از ﻳﻜﺴﻮ و ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺧﻴﺮهﻛﻨﻨﺪه ﻧﻴﺮوي اﻧﺴﺎﻧﻲ‬ ‫آﻧﻬﺎ‪،‬ﻃﺒﻌﺎ ادﻏﺎم آﻧﻬﺎ در ﻧﻈﺎم ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﻣﻤﻜﻦ ﻣﻲﮔﺮدد‪.‬اﺗﻔﺎﻗﺎ ﭘﺨﺶ ﺟﻬﺎﻧﻲ ﺻﻨﻌﺖ ﻛﻪ از دﻫﻪء‬ ‫ﻫﺸﺘﺎد ﺳﺮﻋﺘﻲ ﺗﻤﺎم و ﻛﻤﺎل ﺑﻪ ﺧﻮد ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ اﻳﻦ ﻓﺮآﻳﻨﺪ را ﺗﺸﺪﻳﺪ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪.‬اﻣﺎ اﻳﻦ ادﻏﺎم از ﻧﻈﺮ‬ ‫ﻓﺮودﺳﺘﻲ و ﻓﺮادﺳﺘﻲ در ﻋﺮﺻﻪ ﺟﻬﺎﻧﻲ ﭼﻪ ﺷﻜﻠﻲ ﺑﻪ ﺧﻮد ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺮﻓﺖ و ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﺟﻤﻬﻮريﻫﺎي آﺳﻴﺎﻳﻲ‬ ‫ﺷﻮروي ﺳﺎﺑﻖ ﻛﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺟﻬﺎن ﺳﻮﻣﻲاﻧﺪ ﭼﮕﻮﻧﻪ رﻗﻢ ﺧﻮاﻫﺪ ﺧﻮرد و آﻳﺎ آﺗﺶ اﺧﺘﻼﻓﺎت ﻗﻮﻣﻲ و ﺳﺮزﻣﻴﻨﻲ ﻛﻪ‬ ‫ﻏﺮب ﺑﺎ ﺗﻤﺎم ﻗﻮا ﺑﺮ آن ﻣﻲدﻣﺪ ﺑﻪ ﻣﺎﻧﻊ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺷﻮروي ﺳﺎﺑﻖ ﻣﺒﺪل ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺮدﻳﺪ ﻳﺎ ﺧﻴﺮ‪،‬را آﻳﻨﺪه ﺑﺎﻳﺪ ﭘﺎﺳﺦ‬ ‫دﻫﺪ‪.‬اﻣﺎ در ﻣﻮرد آﻳﻨﺪهء دﺳﺘﮕﺎه ﻓﻜﺮي‪-‬ﻓﻠﺴﻔﻲ ﻣﺎرﻛﺲ ﺳﻪ ﻧﻈﺮﻳﻪ اراﺋﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬ﻧﻈﺮﻳﻪء اول دﺳﺘﮕﺎه ﻓﻜﺮي‪-‬‬ ‫ﻓﻠﺴﻔﻲ ﻣﺎرﻛﺴﻲ را در ﭘﺎﻳﺎن راه ﺧﻮد ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪.‬ازاﻳﻦروي اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎي ﻣﺎرﻛﺲ و ﭘﻴﺮوان او را ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮﻋﻲ از‬ ‫ﻣﺒﺎﺣﺚ ﺗﺎرﻳﺦ اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎي ﺑﺸﺮي ﻣﺘﻌﻠﻖ ﻣﻲداﻧﺪ ﻛﻪ زﻣﺎﻧﻲ آﻏﺎز ﺷﺪه‪،‬ﻓﺮا؟؟؟ﻓﺮودﻫﺎﻳﻲ را ﻃﻲ ﻛﺮده و در ﻟﺤﻈﻪء‬ ‫ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻣﻌﻴﻨﻲ)ﺑﺮﺧﻲ اﻳﻦ ﻟﺤﻈﻪ را ﺑﺎ ﻇﻬﻮر ﭘﺪر؟؟؟ﮔﻮرﺑﺎﭼﻒ ﻫﻤﺰﻣﺎن ﻣﻲداﻧﻨﺪ‪،‬ﮔﺮوﻫﻲ ﺧﺎﺻﻪ رﺳﺎﻧﻪﻫﺎي ﻏﺮﺑﻲ‬ ‫اﻳﻦ زﻣﺎن ﺗﺎرﻳﺨﻲ را زﻣﺎن اﻧﺠﺎم ﻛﻮدﺗﺎي ﻧﺎﻓﺮﺟﺎم ﻣﻲﭘﻨﺪارﻧﺪ و دﺳﺘﻪاي ﺟﺪاﻳﻲ اوﻛﺮاﻳﻦ و روﺳﻴﻪ از ﺷﻮروي و‬ ‫ﺑﺎﻻﺧﺮه ﭘﺎرهاي اﺳﺘﻌﻔﺎي ﮔﻮرﺑﺎﭼﻒ را ﻧﻘﻄﻪ ﭘﺎﻳﺎن ﻣﺎﺟﺮاي ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ(ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪.‬اﻳﻦ‬ ‫ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺑﺎ اﻗﺒﺎل ﻓﺮاوان روﺑﻪرو ﺷﺪه اﺳﺖ و ﻗﺒﻮل ﻋﺎم ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ و ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ اﻓﺮادي ﻛﻪ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺑﺎور‬ ‫دارﻧﺪ ﺑﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﺑﻴﺶ از ﭘﻴﺮوان دو ﻧﻈﺮﻳﻪ دﻳﮕﺮﻧﺪ‪.‬‬ ‫• دﻳﺪﮔﺎه اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ‪،‬ﻓﻀﺎ را در ﻣﺤﺪوده ﻣﻠﻲ و ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ ﭘﺪﻳﺪهاي ﻣﻲداﻧﺪ ﻛﻪ ﺗﻮﻟﻴﺪ‬ ‫ﻣﻲﺷﻮد‪.‬ﺳﭙﺲ ﻣﻲﻛﻮﺷﺪ ﺗﺎ ﻣﻜﺎﻧﻴﺴﻢﻫﺎي ﺣﺎﻛﻢ ﺑﺮ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻓﻀﺎ را ﻛﺸﻒ ﻧﻤﺎﻳﺪ و در اﻳﻦ رﻫﮕﺬر اوﻟﻴﻦ‬ ‫ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴﺮي آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻓﻀﺎ ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ و ﻏﻴﺮ ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ اﻧﻌﻜﺎس رواﺑﻂ ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ ﻳﺎ ﺑﻪ ﺑﻴﺎن ﻛﻠﻲﺗﺮ‪،‬‬ ‫ﺑﻬﺮهﻛﺸﻲ اﺳﺖ‪.‬‬ ‫• اﻫﻤﻴﺖ ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺷﻬﺮي ﺑﺎ درك اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻛﻪ ﺟﻮاﻣﻊ ﻏﺮﺑﻲ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺷﻬﺮي ﺷﺪن ﻛﺎﻣﻞ‬ ‫ﮔﺎم ﺑﺮﻣﻲدارﻧﺪ‪،‬دوﭼﻨﺪان ﮔﺮدﻳﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﺤﻮي ﻛﻪ اﻧﺘﻈﺎر ﻣﻲرود ﺗﺎ در آﻳﻨﺪه ﻛﻞ‬ ‫ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﻲ‪،‬اﻗﺘﺼﺎد و ﻏﻴﺮه در ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﻲ ﺷﻬﺮ‪،‬اﻗﺘﺼﺎد ﺷﻬﺮ و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ و ﻧﻈﺎﻳﺮ آن ﺧﻼﺻﻪ‬ ‫ﺷﻮد زﻳﺮا اﺟﺘﻤﺎﻋﺎت ﻏﻴﺮ ﺷﻬﺮي‪،‬در ﺟﺮﻳﺎن ﺷﻬﺮي ﺷﺪن در ﺷﻬﺮﻫﺎ ادﻏﺎم ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﺧﻮد ﺑﻪ ﺷﻬﺮ‬ ‫ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﺗﻬﻴﻪ و ﺗﻨﻈﻴﻢ‪ :‬ﺳﺮوش اﻧﮕﺒﻴﻨﻲ ‪angabini.s@ut.ac.ir‬‬


‫ﻧﻈﺮﻳﻪ دوم ﺑﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﺗﻌﻠﻖ دارد ﻛﻪ ﺷﻮروي را ﺑﻪﻋﻨﻮان ﻛﺸﻮر ﺷﻜﻞ ﮔﺮﻓﺘﻪ و اداﻣﻪ ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﺮ ﭘﺎﻳﻪء ﻧﻈﺮﻳﻪ‬ ‫ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ ﻧﻤﻲداﻧﻨﺪ‪.‬ﮔﺮﭼﻪ ﻟﻨﻴﻦ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﻧﻘﻼﺑﻲ ﺑﺰرﮔﻲ ﻛﻪ ﻧﻈﺮﻳﻪاي ﻋﻤﻮﻣﻲ را ﺑﺎ ﺷﺮاﻳﻂ ﺧﺎص‬ ‫ﻛﺸﻮري ﻣﻌﻴﻦ و از ﺟﻬﺎﺗﻲ ﺑﻪ ﻋﻜﺲ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻣﺎرﻛﺲ‪،‬ﻋﻘﺐﻣﺎﻧﺪه‪،‬ﺗﻄﺒﻴﻖ داده ﻣﻲﺳﺘﺎﻳﻨﺪ اﻣﺎ ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﺮگ‬ ‫ﻟﻨﻴﻦ ﺳﻴﺮ ﺗﺤﻮﻻت در ﺷﻮروي ﺑﻪﮔﻮﻧﻪاي ﺟﺮﻳﺎن ﻳﺎﻓﺘﻪ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻟﺤﻈﻪ از دﺳﺘﮕﺎه ﻧﻈﺮي ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ ﻓﺎﺻﻠﻪ‬ ‫ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ و ﺑﺮاي ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺧﻮد ﻧﻴﺰ ﺷﻮاﻫﺪي اراﺋﻪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬ﻣﺜﻼ ﻣﺪﻋﻲاﻧﺪ ﻛﻪ در ﻧﻈﺮﻳﻪء ﻣﺎرﻛﺲ‪،‬دﻳﻜﺘﺎﺗﻮري‬ ‫ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎ ﺑﺮاي ﻣﺤﻮ ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﻋﺎم آن در دوران ﮔﺬرا ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﺎ ﻣﺤﻮ ﻃﺒﻘﻪ‪،‬دوﻟﺖ‬ ‫ﻧﻴﺰ ﺗﺤﻠﻴﻞ رﻓﺘﻪ‪،‬ﺳﺎزﻣﺎن ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ رﻳﺰي ﻣﺘﺸﻜﻞ از ﺷﻮراﻫﺎي ﻓﺮاﮔﻴﺮ ﺟﺎي آن را ﮔﺮﻓﺘﻪ‪،‬ﻗﺪرت ﻛﺎﻣﻼ ﭘﺨﺶ‬ ‫ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺣﺎل آﻧﻜﻪ در ﺷﻮروي دوﻟﺖ ﺳﺎﻻري روزﺑﻪروز اﺑﻌﺎد وﺳﻴﻊﺗﺮي ﺑﻪ ﺧﻮد ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ و ﺗﻤﺎﻣﻲ ﻃﺮحﻫﺎ از‬ ‫ﺟﻤﻠﻪ ﻃﺮح ﻟﻴﺒﺮﻣﻦ‪،‬و ﺳﺎﻳﺮ ﻃﺮحﻫﺎي زﻣﺎن ﺧﺮوﺷﭽﻒ و ﻏﻴﺮه ﻛﻪ ﻫﺪف ﺗﻤﺮﻛﺰزداﻳﻲ را دﻧﺒﺎل ﻣﻲﻛﺮدهاﻧﺪ‪،‬ﺑﻪ‬ ‫ﺷﻜﺴﺖ اﻧﺠﺎﻣﻴﺪه اﺳﺖ و ﺑﺎ رﺷﺪ دوﻟﺖ‪ ،‬ﻗﺸﺮ ﻣﻤﺘﺎز دوﻟﺘﻲ ﺳﺮﺑﺮآورده اﺳﺖ‪.‬ﭘﻴﺮوا ﻧﻈﺮﻳﻪ دوم)ﭼﻪ آﻧﻬﺎ ﻛﻪ ﺑﻴﺮاﻫﻪ‬ ‫رﻓﺘﻦ ﺷﻮروي را ﻫﻤﺰﻣﺎن ﺑﺎ ﻣﺮگ ﻟﻨﻴﻦ ﻣﻲداﻧﻨﺪ و ﭼﻪ آﻧﺎﻧﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ زﻣﺎن را ﺑﻪ ﻇﻬﻮر ﺧﺮوﺷﭽﻒ ﻧﺴﺒﺖ‬ ‫ﻣﻲدﻫﻨﺪ(ﮔﺮﭼﻪ ﻓﺮوﭘﺎﺷﻲ ﺷﻮروي را ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﻓﻀﺎي رواﻧﻲ اﻳﺠﺎد ﺷﺪه و اﻓﺰاﻳﺶ ﻗﺪرت آﻣﺮﻳﻜﺎ‪،‬ﺿﺮﺑﻪاي ﺑﻪ‬ ‫ﮔﺮاﻳﺶ رادﻳﻜﺎل ﺟﻬﺎﻧﻲ ﺑﺎ ﺗﻤﺎﻣﻲ ﺷﺎﺧﻪﻫﺎي رﻧﮕﺎرﻧﮓ آن ﻣﻲداﻧﻨﺪ‪،‬ﻟﻴﻜﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻲ‪،‬ﭼﻪ از ﻧﻈﺮ ﻧﻘﺪ ﻧﻈﺎم‬ ‫ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري و ﭼﻪ از ﻧﻈﺮ ﻗﻬﺮي ﺑﻮدن اﻧﻘﻼب ﻛﺎرﮔﺮان ﺻﻨﻌﺘﻲ و ﻇﻬﻮر دوران ﮔﺬار ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﻣﺨﺘﻮم ﺑﻪ‬ ‫ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﻢ‪،‬را ﻫﻨﻮز ﻣﻌﺘﺒﺮ ﻣﻲﺷﻤﺎرﻧﺪ و ﺑﺮﺧﻲ ﭘﺎي ﻓﺮاﺗﺮ ﻧﻬﺎده و ﻓﺮوﭘﺎﺷﻲ ﺷﻮروي را ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺷﺮاﻳﻂ ﺑﻪ دوران‬ ‫ﻗﺒﻞ از ﺟﻨﮓ ﺟﻬﺎﻧﻲ اول‪،‬ﻟﻴﻜﻦ از ﻧﻈﺮ ﻛﻴﻔﻲ ﻓﻮقاﻟﻌﺎده ﭘﻴﺸﺮﻓﺘﻪﺗﺮ و ﻟﺬا ﺑﺮاي اﻧﻘﻼب)در آﻳﻨﺪه ﻛﻪ ﺗﻀﺎدﻫﺎي‬ ‫ﺟﻬﺎن ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري در وﺟﻪ ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ و ﻣﻠﻲ آن ﻋﻤﻴﻖﺗﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ(ﻣﺴﺘﻌﺪﺗﺮ ﻣﻲداﻧﻨﺪ و ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﮔﺮﭼﻪ‬ ‫دﻫﻪﻫﺎي ﭘﺎﻳﺎﻧﻲ ﻗﺮن ﺑﻴﺴﺘﻢ‪،‬دوران ﻳﺄس و اﺣﺴﺎس ﺷﻜﺴﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﻟﻴﻜﻦ اﻳﻦ دوران ﻧﻴﺰ ﺑﺎ ﺗﻤﺎﻣﻲ ﺗﻠﺨﻲﺷﺎن‬ ‫ﭘﺎﻳﺪار ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﻣﺎﻧﺪ و ﺑﻪ ﻗﻮل ﻣﻌﺮوف»اﻳﻦ ﻧﻴﺰ ﺑﮕﺬرد«‪.‬وﻗﺎﻳﻊ ﻛﻨﻮﻧﻲ از ﺷﻤﺎر ﭘﻴﺮوان اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺑﻪ ﺷﺪت ﻛﺎﺳﺘﻪ‬ ‫اﺳﺖ و ﺑﺎﻋﺚ اﻧﻔﻌﺎل ﮔﺮوه ﻛﺜﻴﺮي ﮔﺮدﻳﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﺮ ﺗﻘﺪﻳﺮ»ﭼﭗ«ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬ ‫اﻣﺎ ﺳﻮﻣﻴﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﻜﺘﺐ اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ ﻫﻤﺨﻮاﻧﻲ ﺑﻴﺸﺘﺮي دارد‪ ،‬ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ را داراي دو وﺟﻪ‪،‬ﻳﻜﻲ‬ ‫اﺛﺒﺎﺗﻲ و دﻳﮕﺮي ارزﺷﻲ‪،‬ﺗﻠﻘﻲ ﻛﺮده و ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ وﺟﻪ اﺛﺒﺎﺗﻲ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ‪،‬ﺣﺪاﻗﻞ ﺑﺤﺚ از دورهﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ‬ ‫ﺗﺎرﻳﺦ اروﭘﺎي ﻏﺮﺑﻲ‪،‬در ﻣﺠﻤﻮع ﻧﻈﺮﻳﻪء درﺳﺘﻲ اﺳﺖ‪.‬ﻟﻴﻜﻦ ﺑﺎ ﮔﺬر ﻋﻤﺮ ﺟﻮاﻣﻊ و ﻇﻬﻮر ﺷﺮاﻳﻂ ﺟﺪﻳﺪ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺮﺗﺒﺎ‬ ‫ﺑﻪ روز ﮔﺮدد‪.‬ازاﻳﻦروي ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﺗﻐﻴﻴﺮ داﻳﻤﻲ وﺟﻪ اﺛﺒﺎﺗﻲ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ‪،‬ﻧﻤﻲﺗﻮان وﺟﻪ ارزﺷﻲ آن ﻳﻌﻨﻲ آﮔﺎﻫﻲ‬ ‫دماﻓﺰون در اﺛﺮ ﺑﺎ ﺧﻮدﺑﻴﮕﺎﻧﮕﻲ روزاﻓﺰون‪،‬ﻓﻼﻛﺖ ﻃﺒﻘﻪ ﻛﺎرﮔﺮ و ﻟﺬا ﻗﻬﺮي ﺷﺪن ﺗﺸﻜﻞ و ﻧﻬﺎﻳﺘﺎ اﻧﻘﻼب ﭘﺮوﻟﺘﺮي‬ ‫را ﺑﻪﻋﻨﻮان اﺻﻮﻟﻲ ﻻﻳﺘﻐﻴﺮ ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ‪.‬ﺟﻬﺎن ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري ﺑﺎ ﺗﺤﻮﻻت داﺋﻤﻲاش‪،‬ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ ﺑﺮﺧﻲ از ﭘﻴﺶ‬ ‫ﻓﺮضﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻇﻬﻮر اﻧﻘﻼب ﭘﺮوﻟﺘﺮي ﻣﻲاﻧﺠﺎﻣﺪ را ﺧﻨﺜﻲ ﻧﻤﺎﻳﺪ و ﻟﺬا ﻳﺎ اﻧﻘﻼب ﭘﺮوﻟﺘﺮي ﺑﻪ ﺗﻌﻮﻳﻖ اﻓﺘﺎده‬ ‫اﺳﺖ و ﻳﺎ ﺗﻌﻠﻴﻖ ﺑﻪ ﻣﺤﺎل ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬اﻣﺎ ﺟﻮﻫﺮ اﺻﻠﻲ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﻳﻌﻨﻲ ﻛﺸﻒ ﺗﻨﺎﻗﻀﺎت دروﻧﻲ ﻧﻈﺎم‬ ‫ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري ﺑﻪ ﻗﻮت ﺧﻮد ﺑﺎﻗﻲ اﺳﺖ‪.‬‬ ‫اﻳﻦ ﮔﺮوه در ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺳﺌﻮال ﻛﻪ اﮔﺮ ﺗﻨﺎﻗﻀﺎت دروﻧﻲ ﻧﻈﺎم ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري اﻋﻼم ﺷﺪه از ﺳﻮي ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ‬ ‫درﺳﺖ اﺳﺖ و ﺑﻬﺮ ﺗﻘﺪﻳﺮ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري ﻧﻴﺰ ﻣﺮدﻧﻲ اﺳﺖ‪،‬ﭼﻪ ﺑﺮ ﺟﺎي آن ﺧﻮاﻫﺪ ﻧﺸﺴﺖ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﺸﺨﺼﻲ ﻧﺪارد و‬ ‫ﺑﺮداﺷﺖ ﻛﻠﻲ از ﺑﺤﺚﻫﺎي آﻧﺎن ﭼﻴﺰي ﺷﺒﻴﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮﻳﻪء ﻣﺎﻛﺲ و ﺑﺮ در ﻣﻮرد ﺗﺴﻠﻂ ﻧﻈﺎم ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري ﺻﻨﻌﺘﻲ‬ ‫ﺗﻬﻴﻪ و ﺗﻨﻈﻴﻢ‪ :‬ﺳﺮوش اﻧﮕﺒﻴﻨﻲ ‪angabini.s@ut.ac.ir‬‬


‫ﺑﻮرو ﻛﺮاﺗﻴﻚ و ﻛﻢرﻧﮕﻲ راهﻫﺎي ﮔﺮﻳﺰ از آن‪،‬از آب درﻣﻲآﻳﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﺑﺮﺧﻲ از ﻣﺘﻔﻜﺮان ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺳﻮم ﺑﺎ ﻋﻤﺪه ﻛﺮدن‬ ‫ﺗﻀﺎد ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ و ﻃﺒﻴﻌﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﻘﻴﺪهء ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ ذاﺗﻲ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري اﺳﺖ‪،‬ﻟﻴﻜﻦ ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﺑﻪﺛﻤﺮ ﻧﺸﺴﺘﻦ‬ ‫ﺗﻀﺎد ﻛﺎر و ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ از ﻃﺮﻳﻖ اﻧﻘﻼب ﻛﺎرﮔﺮي از ﻣﻴﺎن ﻣﻲرود‪،‬ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري را رﻫﺴﭙﺎر ﻧﻘﻄﻪ ﻧﺎﺑﻮدي ﺑﺸﺮﻳﺖ‬ ‫ﻣﻲداﻧﻨﺪ و ﺗﻨﻬﺎ راه ﻧﺠﺎت را آﮔﺎه ﻛﺮدن ﻣﺮدم از اﻳﻦ ﺣﻘﻴﻘﺖ اﻧﻜﺎرﻧﺎﭘﺬﻳﺮ و دﻓﺎع از ﻃﺒﻴﻌﺖ ﺑﻪﺣﺴﺎب ﻣﻲآورﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﭘﻴﺶ ﻓﺮﺿﻬﺎي ﺧﺎص‬ ‫ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﻮﻧﻴﺲ‪،‬زﻳﻤﻞ‪،‬وﺑﺮ و ﺑﻌﺪﻫﺎ وﻳﺮث‪،‬ﺷﻬﺮ دﻧﻴﺎي ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري را آﻛﻨﺪه از ادﺑﺎر ﻣﻲداﻧﺴﺘﻨﺪ‬ ‫و ﺑﻪ ﻗﻮل ﻣﻪ ﻟﻮر ) ‪ (1977:177- 169،Mellor‬ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ ﺗﺤﺖ ﻟﻮاي ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري را ﻣﺤﻜﻮم‬ ‫ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪.‬اﻣﺎ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ ﺑﺎ ﺗﺤﻠﻴﻠﻲ ﻛﻪ ﺳﺎﻳﺮ ﻣﺘﻔﻜﺮان ﺑﻌﺪ از آﻧﺎن اراﺋﻪ ﻛﺮدﻧﺪ‪،‬ﺗﻔﺎوﺗﻲ رﻳﺸﻪاي‬ ‫داﺷﺖ‪ .‬ﺗﻮﻧﻴﺲ‪،‬زﻳﻤﻞ و وﻳﺮث‪،‬ﻫﻴﭻﻳﻚ)اﺗﻔﺎﻗﺎ ﺑﻪ ﻋﻤﺪ و در ﺗﻼش اراﺋﻪ ﻧﻈﺮﻳﻪاي در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻧﻈﺮ ﻣﺎرﻛﺲ(ﺷﻬﺮ را از‬ ‫درﻳﭽﻪ ﻃﺒﻘﻪ ﻧﻤﻲﻧﮕﺮﻳﺴﺘﻨﺪ‪.‬ﻓﺮدﻳﻨﺎﻧﺪ ﺗﻮﻧﻴﺲ‪،‬ﻣﻔﻬﻮم اﺟﺘﻤﺎع را ﺑﻪ ﺟﺎي ﻃﺒﻘﻪ و ﻣﻔﻬﻮم ﺷﻬﺮيﺷﺪن را ﺑﻪ ﺟﺎي‬ ‫ﺻﻨﻌﺘﻲﺷﺪن ﻋﻤﺪه ﺳﺎﺧﺖ‪.‬زﻳﻤﻞ از اﻳﻦ ﻧﻴﺰ ﻓﺮاﺗﺮ رﻓﺘﻪ‪،‬ﺷﺮاﻳﻂ اﻗﺘﺼﺎدي را ﻛﻼ در ﺟﺎﻣﻊﺷﻨﺎﺳﻲ ﺷﻬﺮو‬ ‫ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ ﻧﺎدﻳﺪه ﮔﺮﻓﺖ‪.‬او از ﻳﻜﺴﻮ ﻫﻤﻪ ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﺸﻜﻼت ﺷﻬﺮيﺷﺪن و ﺷﻬﺮ و از ﺳﻮي دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻗﺪرت‬ ‫آزادﺳﺎزي و ﻧﻮآوري ﺷﻬﺮﻫﺎ را ﺑﻪ ﻓﻀﺎي ﻣﺘﺮوﭘﻞ ﻧﺴﺒﺖ داد و ﻣﺘﺮوﭘﻞ را ﻧﻴﺰ ﻫﺮﮔﺰ از درﻳﭽﻪ ﻃﺒﻘﻪ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‬ ‫ﻧﮕﺎه ﻧﻜﺮد‪.‬ﺣﺬف اﻗﺘﺼﺎد ﺑﺎزار از ﺑﺤﺚﻫﺎي ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﻲ ﺷﻬﺮ و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ ﺗﻮﺳﻂ زﻳﻤﻞ‪،‬راه را ﺟﻬﺖ ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ‬ ‫ﻛﺮدن اﻛﻮﻟﻮژي ﺑﺠﺎي اﻗﺘﺼﺎد ﺑﺎزار در ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﻲ ﺷﻬﺮ و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ اﻳﺎﻻت ﻣﺘﺤﺪه ﻫﻤﻮار ﺳﺎﺧﺖ‪.‬‬ ‫ﺑﻪﻋﻜﺲ‪،‬ﻣﺎرﻛﺲ‪،‬و اﻧﮕﻠﺲ‪،‬و ﺑﻌﺪﻫﺎ ﭘﻴﺮوان آﻧﺎن ﺑﺎ ﺗﻤﺎم اﺧﺘﻼﻓﺎت دروﻧﻲ ﺧﻮد‪ ،‬ﺑﺎ ﭘﻴﺶﻓﺮﺿﻬﺎﻳﻲ ﺑﻪ ﺷﻬﺮ و‬ ‫ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ ﻧﮕﺮﻳﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻛﺎﻣﻼ ﺑﺮ ﺣﻮل ﻣﻔﻬﻮم ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﻔﻬﻮﻣﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‪-‬اﻗﺘﺼﺎدي اﺳﺘﻮار ﺑﻮد‪.‬اوﻟﻴﻦ‬ ‫ﭘﻴﺸﻔﺮض آﻧﺎن ﭘﺬﻳﺮش ﺗﻀﺎد دروﻧﻲ دو ﻃﺒﻘﻪ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻳﻌﻨﻲ آﻧﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻛﺎر ﺧﻮد را ﻣﻲﻓﺮوﺷﻨﺪ و ﻛﺎﻻ ﺗﻮﻟﻴﺪ‬ ‫ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ از ﻳﻜﺴﻮ و دﻳﮕﺮاﻧﻲ ﻛﻪ ﺻﺎﺣﺐاﺑﺰار ﺗﻮﻟﻴﺪاﻧﺪ و ارزش اﺿﺎﻓﻲ را ﺑﻪ ﺟﻴﺐ ﻣﻲزﻧﻨﺪ ﺗﺎ در ﺟﺎي دﻳﮕﺮي‬ ‫ﺑﺮاي ﺧﻠﻖ ارزش اﻓﺰوده ﺑﻴﺸﺘﺮي ﺑﻪﻛﺎر ﮔﻴﺮﻧﺪ‪،‬از ﺳﻮي دﻳﮕﺮ‪،‬ﺑﻪﺣﺴﺎب ﻣﻲآﻳﺪ‪.‬ﺑﺮ ﭘﺎﻳﻪ اﻳﻦ ﭘﻴﺸﻔﺮض دوﻟﺖ‬ ‫وﻇﻴﻔﻪاي ﻧﺪارد ﺟﺰ ﺑﺎز ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻧﻈﺎﻣﻲ ﻛﻪ رواﺑﻂ ﻳﺎد ﺷﺪه ﺑﻴﻦ دو ﻃﺒﻘﻪ را ﻣﻤﻜﻦ ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ‪.‬ﭘﺲ دوﻟﺖ‬ ‫ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداراﻧﻪ‪،‬ﺳﺎزﻣﺎن ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ داراﻧﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﺑﺎز ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ و اﻳﻦ دوﻣﻴﻦ ﭘﻴﺸﻔﺮض ﻛﻠﻴﺪي اﺳﺖ‪.‬ﺳﻮﻣﻴﻦ‬ ‫ﭘﻴﺶ ﻓﺮض ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري را ﻧﺎﻫﻤﮕﻮن و ﻧﺎﻣﺘﻌﺎدل ﻣﻲداﻧﺪ و آن را ذاﺗﻲ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ‪ -‬داري ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬از‬ ‫اﻳﻦرو ﺳﻠﺴﻠﻪﻣﺮاﺗﺒﻲ از ﻓﻀﺎ ﺷﻜﻞ ﻣﻴﮕﻴﺮد ﻛﻪ ﻫﻢ در ﺑﻌﺪ ﺟﻬﺎﻧﻲ و ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ و ﻫﻢ در ﻣﺤﺪودهء ﻣﻠﻲ ﺻﺎدق‬ ‫اﺳﺖ و اﻳﻦ اﻣﺮ‪،‬ﻗﺎﻧﻮﻧﻤﻨﺪ رخ ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ در واﻗﻊ ﭘﻴﺸﻔﺮض ﭼﻬﺎرم ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﻮد‪.‬زﻳﺮا اﮔﺮﭼﻪ ﺑﺮاي ﻣﺎرﻛﺲ‬ ‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ رواﺑﻂ ﻣﺘﻘﺎﺑﻠﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻓﺮاد را اﺣﺎﻃﻪ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪،‬اﻣﺎ اﻳﻦرواﺑﻂ در ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻧﻬﺎﻳﻲ ﺑﺮ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ‬ ‫ﺗﻮﻟﻴﺪي اﺳﺘﻮارﻧﺪ‪.‬ﻟﺬا ﻣﺤﻘﻖ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﺗﺠﺰﻳﻪ و ﺗﺤﻠﻴﻞ رواﺑﻂ ﺗﻮﻟﻴﺪي و ﺗﺤﻮﻻت ﺗﺎرﻳﺨﻲ آن ﻫﻤﺖ ﮔﻤﺎرد‪.‬ﻟﻴﻜﻦ‬ ‫رواﺑﻂ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ)ﺗﻮﻟﻴﺪي(واﻗﻌﻴﺖﻫﺎﻳﻲ ﺟﺪاي از ﻋﻤﻞ اﻧﺴﺎﻧﻲ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ و ﺷﻴﺌﻲ ﺑﻪﺣﺴﺎب ﻧﻤﻲآﻳﻨﺪ‪.‬اﻣﺎ اﻋﻤﺎل‬ ‫اﻧﺴﺎﻧﻲ ﻧﻴﺰ ﻛﺎﻣﻼ اﺧﺘﻴﺎري ﻧﻴﺴﺖ و ﻟﺬا ﺑﺮﻋﻜﺲ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻣﺎﻛﺲ و ﺑﺮ‪،‬ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاي ﻣﻐﺸﻮش و درﻫﻢ ﺑﻪﺣﺴﺎب‬ ‫ﻧﻤﻲآﻳﺪ‪ .‬ﺷﻜﻞﺑﻨﺪيﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‪-‬اﻗﺘﺼﺎدي ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ درﻫﻢ ﺗﻨﻴﺪه ﻋﻤﻞ آدﻣﻴﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت‬

‫ﺗﻬﻴﻪ و ﺗﻨﻈﻴﻢ‪ :‬ﺳﺮوش اﻧﮕﺒﻴﻨﻲ ‪angabini.s@ut.ac.ir‬‬


‫ﺳﻴﺴﺘﻢﻫﺎي اﺟﺒﺎر و ﻓﺸﺎر و ﺳﺎﺧﺖﻫﺎي ﺳﻠﻄﻪ ﻇﺎﻫﺮ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ازاﻳﻦروي ﻗﺎﻧﻮﻧﻤﻨﺪاﻧﻪ)ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ ‪Harloe‬‬ ‫‪.(1977:12-10،‬‬ ‫ﺑﺮاﺳﺎس ﭘﻴﺸﻔﺮﺿﻬﺎي ﻳﺎدﺷﺪه‪،‬ﺷﻬﺮ و ﺷﻬﺮيﺷﺪن و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ ﮔﺮﭼﻪ ﺑﺎ ﺗﻤﺮﻛﺰ ﮔﺮاﻳﻲ‪،‬ﻧﺎﺑﻮدي روﺳﺘﺎ و‬ ‫اﺟﺘﻤﺎعﻫﺎي ﻛﻮﭼﻚ ﻣﺤﻠﻲ و ﺑﺎﻻﺧﺮه ﻓﻼﻛﺖ ﺗﻮده ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ ﻫﻤﺮاه اﺳﺖ و ﻫﻤﻪ اﻳﻦ اﻣﻮر ﻣﻨﻔﻲاﻧﺪ‪،‬ﻟﻴﻜﻦ‬ ‫ﻣﺮﺣﻠﻪاي ﺿﺮوري در اﻳﺠﺎد ﻧﻴﺮوﻳﻲ اﻧﻘﻼﺑﻲ ﻧﻴﺰ ﺑﻪﺣﺴﺎب ﻣﻲآﻳﺪ‪.‬اﺟﺘﻤﺎﻋﻬﺎي ﻛﻮﭼﻚ ﻋﻠﻴﺮﻏﻢ رواﺑﻂ ﮔﺮم و‬ ‫ﻧﺰدﻳﻚ و ﻣﺤﻴﻂ آرام ﺧﻮد»ﺑﻪﺟﺎي آﻧﻜﻪ اﻧﺴﺎن را ﺑﻪ ﻣﻮﺟﻮدي ﺣﺎﻛﻢ ﺑﺮ ﺷﺮاﻳﻂ ﺧﻮد ارﺗﻘﺎء دﻫﺪ او را ﺑﻪ زﻳﺮ‬ ‫ﺳﻴﻄﺮهء ﺷﺮاﻳﻄﻲ ﺧﺎرﺟﻲ ﻣﻲﻛﺸﺎﻧﺪ‪.‬اﺟﺘﻤﺎﻋﻬﺎي ﻛﻮﭼﻚ ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ و ﺣﺎﻟﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺑﻲ ذاﺗﺎ ﻗﺎدر ﺑﻪ ﺗﻮﺳﻌﻪ و‬ ‫ﺗﻜﺎﻣﻞ را ﺑﻪ ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﻃﺒﻴﻌﻲ و ﻻ ﻳﺘﻐﻴﺮي ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲﺳﺎزﻧﺪ‪.‬اﻧﺴﺎن ﺑﻪﻋﻨﻮان ﻣﻮﺟﻮدي ﻋﺎﻗﻞ و ﺳﺎزﻧﺪه‪،‬ﻣﺤﺼﻮل‬ ‫ﺷﻬﺮﻫﺎ اﺳﺖ و ﻧﻪ دﺷﺖ و دﻣﻦ و ﻛﻮه و ﭼﻤﻦ‪.‬ازاﻳﻦروي ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ ﻛﺎرﮔﺮان را اﻧﺪرز ﻣﻲدادﻧﺪ ﻛﻪ ﺧﻮد را‬ ‫از ﻣﺤﺪودﻳﺖﻫﺎي اﻳﺠﺎد ﺷﺪه ﺗﻮﺳﻂ روﺳﺘﺎ و زﻧﺪﮔﻲ روﺳﺘﺎﻳﻲ رﻫﺎ ﺳﺎزﻧﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ ورﺷﻜﺴﺘﻪء‬ ‫ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري‪،‬درﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﻫﺴﺘﻲﺑﺨﺶ ﺗﻤﺪن ﺑﻮرژواﻳﻲ‪ ،‬ﻓﻠﺴﻔﻪء ﺑﻮرژواﻳﻲ ﻧﻴﺰ ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲﺷﻮد و ﻟﺬا‬ ‫ﺑﺮاﺳﺎس»ﻗﺎﻧﻮﻧﻤﻨﺪيﻫﺎي ﺗﺎرﻳﺦ«ﻣﺮﺣﻠﻪاي ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻳﺎﻓﺘﻪﺗﺮ را ﻧﻮﻳﺪ ﻣﻲدﻫﺪ و ﺑﺎ درﺟﺎﺗﻲ ﺑﻴﺶ از ﺷﻜﻞﺑﻨﺪيﻫﺎي‬ ‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‪ -‬اﻗﺘﺼﺎدي ﮔﺬﺷﺘﻪ‪،‬رﻫﺎ ﺳﺎزﻧﺪه ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﻮد‪.‬در دل ﺷﻬﺮﻫﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﻃﺒﻘﺎت ﺟﺪﻳﺪي ﺣﺎﻛﻢ ﺷﻮﻧﺪ و‬ ‫ﺷﻴﻮهء اﺳﺘﺜﻤﺎر ﺟﺪﻳﺪي را ﺑﻴﺎزﻣﺎﻳﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﺎﻻﺧﺮه ﺑﻪدﺳﺖ ﻗﺎﻧﻮن ﻻﻳﺰال ﺗﻜﺎﻣﻞ ﺷﻜﻞﺑﻨﺪﻳﻬﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‪-‬اﻗﺘﺼﺎدي‬ ‫ﺟﺎي ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻧﻈﺎﻣﻲ دﻫﻨﺪ ﻛﻪ در آن ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲﻫﺎي ﺑﺎﻟﻘﻮه اﻧﺴﺎن ﺑﺮاي رﻓﺎه و ﺑﻬﺰﻳﺴﺘﻲ و ﻟﻤﺲ ﺣﻴﻄﻪ‬ ‫واﻗﻌﻲ آزادي ﻣﻤﻜﻦ ﮔﺮدد)ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ ‪.(1977، Mellor‬‬ ‫دﻳﺪﮔﺎه اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ ﺑﺮ ﭘﺎﻳﻪ ﭘﻴﺸﻔﺮﺿﻬﺎي ﻳﺎد ﺷﺪه‪،‬ﻓﻀﺎ در ﻣﺤﺪوده ﻣﻠﻲ و ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ را ﭘﺪﻳﺪهاي‬ ‫ﻣﻲداﻧﺪ ﻛﻪ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬ﺳﭙﺲ ﻣﻲﻛﻮﺷﻴﺪ ﺗﺎ ﻣﻜﺎﻧﻴﺴﻢﻫﺎي ﺣﺎﻛﻢ ﺑﺮ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻓﻀﺎ را ﻛﺸﻒ ﻧﻤﺎﻳﺪ و در اﻳﻦ‬ ‫رﻫﮕﺬر اوﻟﻴﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴﺮي آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻓﻀﺎ ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ و ﻏﻴﺮ ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ اﻧﻌﻜﺎس رواﺑﻂ ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ ﻳﺎ ﺑﻪ ﺑﻴﺎن‬ ‫ﻛﻠﻲﺗﺮ‪،‬ﺑﻬﺮهﻛﺸﻲ اﺳﺖ و اﻳﻦ ﺑﻴﺎن دوﺑﺎرهء ﻧﻈﺮات اﻓﺮادي ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺘﻔﻜﺮ ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ اﻳﺘﺎﻟﻴﺎﻳﻲ آﻧﺘﻮﻧﻴﻮﮔﺮاﻣﺸﻲ‬ ‫ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ از ﻃﺮﻳﻖ ﺑﺮرﺳﻲ راﺑﻄﻪء ﺑﻴﻦ ﻣﺘﺮوﭘﻞﻫﺎي ﺷﻤﺎل اﻳﺘﺎﻟﻴﺎ و ﻧﻮاﺣﻲ ﻛﺸﺎورزي و ﻋﻘﺐﻣﺎﻧﺪهء‬ ‫ﺟﻨﻮب‪،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺳﻠﻄﻪ ﻣﻴﻼن و ﺗﻮرﻳﻦ ﺑﻪﻋﻨﻮان ﻣﺮاﻛﺰ ﻫﺪاﻳﺖ ﻛﻨﻨﺪه ﺗﻮﺳﻌﻪ‪،‬ﻛﻮﺷﻴﺪ ﺗﺎ ﺛﺎﺑﺖ ﻛﻨﺪ ﻛﻪ اﻳﺎﻟﺖ ﭘﻴﺸﺮو‬ ‫ﺷﻤﺎل ﻛﺎرﻛﺮدي ﻣﺸﺎﺑﻪ ﻃﺒﻘﻪ ﺣﺎﻛﻢ در ﻣﺒﺎرزه ﺑﺎ وﺣﺪت ﻣﻠﻲ داﺷﺘﻪ و ﻟﺬا ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻧﺎﻫﻤﮕﻮن ﻣﻜﺎﻧﻲ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري‬ ‫را ﺗﻀﻤﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬ ‫در اﻳﻦ دﻳﺪﮔﺎه‪،‬ﻃﺒﻘﻪ ﺣﺎﻛﻢ از ﻃﺮﻳﻖ ﺷﻬﺮ ﺑﻪ ﻛﻞ ﺟﺎﻣﻌﻪ دﺳﺖاﻧﺪازي ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺑﻪ اﻋﻤﺎل ﻛﻨﺘﺮل دﺳﺖ‬ ‫ﻣﻲﻳﺎزد‪.‬ﻟﺬا ﺷﻬﺮ ﻣﺤﻞ ﻛﻨﺘﺮل و اﻋﻤﺎل ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﻃﺒﻘﻪء ﺑﻬﺮهﻛﺶ اﺳﺖ و ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ﻣﻜﺎن‬ ‫اﻋﺘﺮاض‪،‬ﻗﻴﺎم‪،‬ﺷﻮرش و اﻧﻘﻼب ﻃﺒﻘﻪء ﺑﻬﺮهده ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻲآﻳﺪ‪.‬ﻟﺬا ﺷﻬﺮ از دﻳﺪ اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ در‬ ‫ﻣﺠﻤﻮع ﭼﻜﻴﺪه و ﻣﻠﺨﺺ ﺗﻨﺎﻗﻀﺎت ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري اﺳﺖ و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺳﻨﮕﺮ ﻣﺴﺘﺤﻜﻢ اﻳﻦ ﻧﻈﺎم ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر‬ ‫ﻣﻲرود‪.‬‬

‫ﺗﻬﻴﻪ و ﺗﻨﻈﻴﻢ‪ :‬ﺳﺮوش اﻧﮕﺒﻴﻨﻲ ‪angabini.s@ut.ac.ir‬‬


‫ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺎس‪،‬ﻫﺪف اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ‪،‬ﻛﺸﻒ اﻟﮕﻮﻫﺎي ﻓﻀﺎﻳﻲ ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﺗﻮﻟﻴﺪ‪ ،‬ﺗﻮزﻳﻊ‪،‬ﻣﺼﺮف‪،‬و ﻧﻘﺶ دوﻟﺖ و‬ ‫ﮔﺮوهﻫﺎ و ﻃﺒﻘﺎت اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ در ﺷﻜﻞ ﺑﺨﺸﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ اﻟﮕﻮﻫﺎﺳﺖ‪.‬‬

‫ﮔﺮاﻳﺶﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﻜﺘﺐ اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ‬ ‫ﻳﻜﻲ از وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﻣﺜﺒﺖ ﻣﺘﻔﻜﺮاﻧﻲ ﻛﻪ ﻛﻢ و ﺑﻴﺶ ﺑﻪ دﻳﺪﮔﺎه ﻣﻜﺘﺐ اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ ﺗﻌﻠﻖ دارﻧﺪ‪،‬ﭘﺬﻳﺮش‬ ‫اﻳﻦ ﺣﻘﻴﻘﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻈﺮﻳﻪ در ﻣﺠﻤﻮع و ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺷﻬﺮ و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ ﺑﻪﻃﻮر اﺧﺺ‪،‬ﻓﺮاﻳﻨﺪي اﺳﺖ در ﺣﺎل ﺗﻐﻴﻴﺮ‬ ‫داﺋﻤﻲ‪.‬ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻞ اﻛﺜﺮ اﻧﺪﻳﺸﻤﻨﺪان ﻳﺎد ﺷﺪه‪،‬اﻧﺘﻘﺎدﻫﺎي ﺑﺠﺎي ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن را ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ و آﻧﻬﺎ را در ﻧﻈﺮات ﺧﻮﻳﺶ‬ ‫ﻣﺪﻧﻈﺮ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪.‬ﻣﺜﻼ ﻣﺎﻧﻮﺋﻞ ﻛﺎﺳﺘﻞ در ﻓﺮوض اﺳﺎﺳﻲ اﺛﺮ ﻣﻬﻢ ﺧﻮﻳﺶ ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان ﻣﺴﺄﻟﻪ‬ ‫ﺷﻬﺮي)‪(1977‬ﭼﻨﺪﻳﻦﺑﺎر ﺗﺠﺪﻳﺪﻧﻈﺮ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬اﻳﻦ ﺧﺼﻴﺼﻪ ﻣﺜﺒﺖ از ﺟﻬﺎﻧﻲ ﺑﺮاي ﺑﺤﺚ ﺣﺎﺿﺮ ﻣﺸﻜﻞآﻓﺮﻳﻦ‬ ‫ﺑﻪﺣﺴﺎب ﻣﻲآﻳﺪ‪.‬زﻳﺮا ﺑﻪ ﮔﺮاﻳﺸﻬﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﻜﺘﺐ اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ آﻧﭽﻨﺎن اﻧﻌﻄﺎﻓﻲ ﻣﻲﺑﺨﺸﺪ ﻛﻪ ﻧﺎمﮔﺬاري‬ ‫آﻧﻬﺎ را ﻣﺴﺄﻟﻪﺳﺎز ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ‪.‬اﻣﺎ ﺑﻬﺮ ﺗﻘﺪﻳﺮ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺑﺮاي ﺗﺸﺨﻴﺺ وﺟﻮه ﺗﺸﺎﺑﻪ و اﻓﺘﺮاق ﺑﻴﻦ ﮔﺮاﻳﺶﻫﺎي‬ ‫ﻣﺨﺘﻠﻒ دﻳﺪﮔﺎه اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ ﭼﺎرهاي ﺟﺰ ﻗﺒﻮل ﻧﻮﻋﻲ ﻧﺎمﮔﺬاري ﻧﺪاﺷﺘﻪاﻧﺪ ﮔﺮﭼﻪ ﺗﻘﺮﻳﺒﺎ ﻫﻤﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﺮور‬ ‫ﺷﺪه ﺑﻪ ﻧﺤﻮي ﺑﻪ ﺿﻤﻨﻲ ﺑﻮدن و ﻣﻮﻗﺘﻲ ﺑﻮدن ﻧﺎمﮔﺬاري ﺧﻮد اﻋﺘﺮاف ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل دﺑﻠﻴﻮ ﭘﺎرﻛﺮﻓﺮﻳﺴﺒﺎي و‬ ‫ﺟﺎن دي ﻛﺎﺳﺎردا )‪ W.Parker Frisbie‬و ‪ (John D.Kasarda‬در ﻣﻘﺎﻟﻪ ﺧﻮد ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان‬ ‫»ﻓﺮاﻳﻨﺪﻫﺎي ﻓﻀﺎﻳﻲ«ﻣﻨﺪرج در راﻫﻨﻤﺎي ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﻲ)‪،(1988‬ﻛﻞ ﮔﺮاﻳﺶﻫﺎي ﻣﻜﺘﺐ اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ ﻛﻪ‬ ‫ﺑﻪ ﻓﺮاﻳﻨﺪﻫﺎي ﺷﻬﺮ و ﺷﻬﺮيﺷﺪن ﻏﺮب ﭘﺮداﺧﺘﻪاﻧﺪ را ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان»ﻧﻈﺮﻳﻪ اﻧﺘﻘﺎدي«ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻛﺮدهاﻧﺪ)ﺻﻔﺤﻪ‬ ‫‪(637‬و ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺑﺤﺚ از ﻓﺮاﻳﻨﺪﻫﺎي ﺷﻬﺮ و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ ﺟﻬﺎن ﺳﻮم)ﺻﻔﺤﻪ ‪،(657‬ﺑﻪ ﮔﺮاﻳﺶ دﻳﮕﺮي‬ ‫ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان»ﻧﻈﺮﻳﻪﻫﺎي واﺑﺴﺘﮕﻲ«اﺷﺎره ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪.‬ﻟﻴﻜﻦ آﻧﺎن ﻣﻔﻬﻮم ﻧﻈﺮﻳﻪ اﻧﺘﻘﺎدي را آﻧﭽﻨﺎن وﺳﻌﺖ‬ ‫ﺑﺨﺸﻴﺪهاﻧﺪ ﻛﻪ دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي ﻣﺘﻀﺎدي را درﺑﺮ ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ ﺗﻨﻬﺎ وﺟﻪ اﺷﺘﺮاك آﻧﺎن اﻧﺘﻘﺎد ﺷﺪﻳﺪﺷﺎن از‬ ‫دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي رﺳﻤﻲ اﺳﺖ‪.‬ﻣﺎﻳﻜﻞ ﭘﻴﺘﺮ اﺳﻤﻴﺖ و رﻳﭽﺎرد ﺗﺎرداﻧﻴﻜﻮ )‪ Michael Peter Smith‬و‬ ‫‪(Richard Tardanico‬در ﻣﻘﺎﻟﻪاي ﺑﻪ ﻧﺎم «ﺑﺎزﻧﮕﺮي ﻧﻈﺮﻳﻪء ﺷﻬﺮ‪:‬ﺗﻮﻟﻴﺪ‪،‬ﺑﺎز ﺗﻮﻟﻴﺪ و ﻋﻤﻞ ﺟﻤﻌﻲ«ﻣﻨﺘﺸﺮه‬ ‫در ﻛﺘﺎب ﺷﻬﺮ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري)‪(1987‬ﺿﻤﻦ ﺑﺮ ﺷﻤﺮدن دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي رﺳﻤﻲ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺷﻬﺮ و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ ﺗﺤﺖ‬ ‫ﻋﻨﻮان»ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻣﻜﺎن«و»ﻧﻈﺮﻳﻪ اﻣﺮوزﻳﻦ ﺷﺪن«از ﮔﺮاﻳﺶﻫﺎي اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ ﻛﻪ در واﻛﻨﺶ ﺑﻪ دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي‬ ‫رﺳﻤﻲ اﺑﺮاز ﺷﺪهاﻧﺪ ﺑﺎ ﻋﻨﺎوﻳﻨﻲ ﭼﻮن»ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺷﻬﺮي ﺳﺎﺧﺖﮔﺮاي«‪»،‬ﻧﻈﺮﻳﻪ واﺑﺴﺘﮕﻲ«و»ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻧﻈﺎم)ﺳﻴﺴﺘﻢ(‬ ‫ﺟﻬﺎﻧﻲ«ﻳﺎد ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ ﻋﻠﻴﺮﻏﻢ ﺑﺮﺧﻲ اﻧﺘﻘﺎدﻫﺎي ﻗﺎﺑﻞ ﻃﺮح‪،‬از آن ﺗﺒﻌﻴﺖ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬ ‫اﻟﻒ‪ :‬ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺷﻬﺮي ﺳﺎﺧﺖﮔﺮاي‬ ‫اﻳﻦ ﮔﺮاﻳﺶ ﻋﻤﺪه ﺑﻪ آﺛﺎر دﻳﻮﻳﺪ ﻫﺎروي )‪ (David Harvey‬ﺗﺤﺖ ﻋﻨﺎوﻳﻦ ﻋﺪاﻟﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و‬ ‫ﺷﻬﺮ)‪»،(1973‬ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﺷﻬﺮي در ﻧﻈﺎم ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري‪:‬ﻗﺎﻟﺒﻲ ﺑﺮاي ﺗﺠﺰﻳﻪ و ﺗﺤﻠﻴﻞ«ﻣﻨﺘﺸﺮه در ﻣﺠﻠﻪ ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ‬ ‫ﭘﮋوﻫﺶ ﺷﻬﺮي و ﻣﻨﻄﻘﻪاي)‪(1978‬و ﺑﺎﻻﺧﺮه ﻣﺤﺪودﻳﺖﻫﺎي ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ)‪،(1982‬ﺑﺎزﻣﻲﮔﺮدد‪.‬ﻣﺎﻧﻮﺋﻞ ﻛﺎﺳﺘﻞ ﻧﻴﺰ در‬

‫ﺗﻬﻴﻪ و ﺗﻨﻈﻴﻢ‪ :‬ﺳﺮوش اﻧﮕﺒﻴﻨﻲ ‪angabini.s@ut.ac.ir‬‬


‫اوﻟﻴﻦ آﺛﺎر ﺧﻮد ﺑﻪ اﻳﻦ ﮔﺮاﻳﺶ ﺗﻌﻠﻖ داﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ در آﺛﺎر ﺑﻌﺪي ﺗﺎ ﺣﺪودي از آن ﻓﺎﺻﻠﻪ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ )‬ ‫‪Castells‬و ‪ 1977‬و ‪.(1978‬‬ ‫ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺷﻬﺮي ﺳﺎﺧﺖﮔﺮاي ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﺳﺎﺧﺖﮔﺮاي ﻓﺮاﻧﺴﻮي‪،‬ﻣﺘﺄﺛﺮ از ﻧﻈﺮات آﻟﺘﻮﺳﺮ و‬ ‫ﭘﻼﻧﺘﺰاس‪،‬ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪه و ﺷﺘﺎﺑﺎن ﭘﺎي ﺑﻪ رﺷﺪ ﻧﻬﺎده اﺳﺖ‪.‬اﻟﺒﺘﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻮﺟﻪ داﺷﺖ ﻛﻪ ﻫﺎروي ﺑﺎ ﺗﺄﻛﻴﺪ ﺑﺮ ﻣﻔﻬﻮم‬ ‫اﺟﺎره )‪ (Rent‬و ﻛﺎﺳﺘﻞ ﺑﺎ ﺗﺄﻛﻴﺪ ﺑﺮ ﻣﺼﺮف ﺟﻤﻌﻲ ﺑﻪ ﺗﺤﻠﻴﻠﻲ ﺳﺎﺧﺘﻲ رﺳﻴﺪهاﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺎﻫﻢ‬ ‫ﻣﺘﻔﺎوتاﻧﺪ‪.‬ﺳﺎﺧﺖﮔﺮاﻳﺎن ﻓﺮاﻧﺴﻮي ﺑﺮ ﻣﻨﻄﻖ اﻧﺒﺎﺷﺖ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداراﻧﻪ ﺗﺄﻛﻴﺪ روا ﻣﻲدارﻧﺪ‪.‬ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻨﻄﻘﻲ ﺑﺮ ﭘﺎﻳﻪ‬ ‫رواﺑﻂ ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ در ﺟﺎﻣﻌﻪء ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري اﺳﺘﻮار اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﺎدي را ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻛﺮده‪،‬ﺗﻮﺳﻌﻪ داده و آﻣﺎده اﺳﺘﻔﺎده‬ ‫ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ وﻟﻲ در اﺳﺘﻔﺎده از اﻳﻦ ﻣﻨﺎﺑﻊ‪،‬ﻧﺎﺑﺮاﺑﺮي ﺗﻌﻴﻴﻦﻛﻨﻨﺪه اﺳﺖ‪.‬ﻟﺬا رواﺑﻂ ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ‪،‬اﻟﮕﻮﻫﺎي ﻣﺘﺪاول ﻋﻤﻞ‬ ‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‪،‬ﻋﻤﻞ ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ و ﻋﻤﻞ ﺳﻴﺎﺳﻲ را ﺳﺎﺧﺘﻤﻨﺪ ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ و در اﻳﻦ راه آﻧﭽﻨﺎن ﺳﺎﺧﺘﻲ را ﭘﺪﻳﺪ ﻣﻲآورد‬ ‫ﻛﻪ ﻫﮋﻣﻮﻧﻲ ﻳﺎ ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻮرژوا را ﺑﺎز ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪.‬اﺷﻜﺎل اﺳﺎﺳﻲ اﻗﺘﺼﺎد ﺷﻬﺮ و ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎي ﺷﻬﺮ و ﺳﺮزﻣﻴﻦ‬ ‫ﺑﻪ زﻋﻢ ﻫﺎروي و ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﻲ ﺷﻬﺮ و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ ﺑﺮاﺳﺎس ﺑﺎور ﻛﺎﺳﺘﻞ‪،‬در ﻋﺪم ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ اﻣﻮر ﻣﻬﻢ ﻳﻌﻨﻲ‬ ‫اﻧﺠﺎم ﻫﺮ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ آن ﻫﻢ ﺑﺮاي ﺑﺎزﺗﻮﻟﻴﺪ ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﻣﻮﺟﻮد‪،‬ﻧﻬﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬ﺣﺎﻛﻤﻴﺘﻲ ﻛﻪ در ﻓﻀﺎ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ‬ ‫ﺧﻮﺑﻲ ﻣﻨﻌﻜﺲ اﺳﺖ و ﻫﺪف ﻋﻠﻮم ﻓﻀﺎﻳﻲ‪-‬اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻣﻨﻄﻘﺎ درك ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮاﻳﻨﺪي اﺳﺖ‪.‬در ﭘﺮﺗﻮ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﮕﺮﺷﻲ‬ ‫ﺗﻔﺎوﺗﻬﺎي ﻣﻜﺎﻧﻲ ﭼﻪ در ﻣﺤﺪوده ﻳﻚ ﺷﻬﺮ‪،‬ﭼﻪ در ﭼﺎرﭼﻮب ﻣﻨﻄﻘﻪ‪،‬ﭼﻪ در ﻓﻀﺎي ﻣﻠﻲ و ﺑﺎﻻﺧﺮه ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ ﺑﺎ‬ ‫ﻣﻌﻨﺎ ﻣﻲﮔﺮدد‪.‬ﺗﻔﺎوت ﻗﻴﻤﺖ زﻣﻴﻦ‪،‬اﺟﺎرهﺑﻬﺎ‪ ،‬ﺗﻘﺴﻴﻢﺑﻨﺪيﻫﺎي دروﻧﻲ ﺷﻬﺮﻫﺎ ﻫﻤﻪ از اﻳﻦ اﻣﺮ ﻧﺸﺄت ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪.‬ﻟﺬا‬ ‫ﻓﻀﺎ داراي ﻣﺎﻫﻴﺘﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و اﻗﺘﺼﺎدي ﺳﻴﺎﺳﻲ اﺳﺖ‪.‬‬ ‫اﻟﺒﺘﻪ ﻫﺎروي و ﻛﺎﺳﺘﻞ از ﺷﻴﻮهء ﻣﺮﺳﻮم ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺖﻫﺎ ﻛﻪ ﺑﺮ ﺗﻮﻟﻴﺪ و ﺷﻴﻮهﻫﺎي ﺗﻮﻟﻴﺪي ﺗﺄﻛﻴﺪ روا ﻣﻲدارﻧﺪ‬ ‫ﻓﺎﺻﻠﻪ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻪ ﺑﺎزار رويآورده و ﺗﺤﻘﻖ ارزش اﻓﺰوده و ﻣﺼﺮف را ﻛﻠﻴﺪي ﺗﻠﻘﻲ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬زﻳﺮا ﻫﺎروي ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﻴﺮ‬ ‫آراي ﭘﻞ ﺑﺎران و ﺳﻮﺋﻴﺰي در ﺑﺎب ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري اﻧﺤﺼﺎري‪،‬ﺑﺤﺮان ﻛﻨﻮﻧﻲ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري ﻣﻌﺎﺻﺮ را ﺑﻪﻋﻜﺲ‬ ‫ﻣﺎرﻛﺲ‪،‬در ﮔﺮاﻳﺶ درازﻣﺪت ﺳﻘﻮط ﻧﺮخ ﺳﻮد ﺑﻪ ﻋﻠﺖ اﻓﺰاﻳﺶ ﺗﺮﻛﻴﺐ ارﮔﺎﻧﻴﻚ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ ﻧﻤﻲﺑﻴﻨﺪ‪.‬ﺑﻠﻜﻪ ﻣﺸﻜﻞ‬ ‫اﺳﺎﺳﻲ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري را زادهء ﻛﻤﺒﻮد ﺗﻘﺎﺿﺎ و ﻧﺎﺗﻮاﻧﻲ در ﻓﺮوش ﻛﺎﻻ ﺗﻠﻘﻲ ﻛﺮده اﺳﺖ و اﻳﻦ اﻣﺮ ﻧﻈﺎم‬ ‫ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري را از ﻳﻚ ﺳﻮ ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﻣﺼﺮف ﻏﻴﺮ ﺗﻮﻟﻴﺪي ﻳﻌﻨﻲ رﺷﺪ ﺧﺪﻣﺎت ﻣﻲﻛﺸﺎﻧﺪ و از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ‬ ‫ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎي دوﻟﺖﻫﺎي ﻏﺮﺑﻲ ﺑﺮاي ﺣﻔﻆ اﻗﺘﺼﺎدي ﺑﺮ ﭘﺎﻳﻪ ﻧﻈﺎﻣﻲﮔﺮي داﺋﻤﻲ را ﺑﺮاي ﺑﻘﺎي ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري ﺣﻴﺎﺗﻲ‬ ‫ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ‪.‬ازاﻳﻦروي ﺑﺎزار‪،‬ﻋﺎﻣﻞ ﻧﺎﺑﺮاﺑﺮيﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‪ -‬اﻗﺘﺼﺎدي ﻣﺤﺴﻮب ﺷﺪه و دوﻟﺖ ﺑﺎ ﺳﺎزﻣﺎﻧﺪﻫﻲ‬ ‫ﻣﺼﺮف‪،‬ﻧﻈﺎم ﻓﻀﺎﻳﻲ ﺧﺎﺻﻲ را ﺑﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺗﺤﻤﻴﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺮداﺷﺘﻲ ﻃﺒﻌﺎ ﺑﻪ ﭘﺬﻳﺮش اﺳﺘﻘﻼل ﻧﺴﺒﻲ ﻋﺎﻣﻞ‬ ‫ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻣﻲاﻧﺠﺎﻣﺪ ﻛﻪ ﺑﺎزﻫﻢ ﺑﺎ دﻳﺪﮔﺎه ﺳﻨﺘﻲ ﻣﺎرﻛﺴﻲ ﺗﻔﺎوت دارد در واﻗﻊ دوﻟﺖﻫﺎ ﺑﺎ ﻫﺰﻳﻨﻪﻫﺎي ﺳﺮﺳﺎمآور‬ ‫ﺧﻮد داﺋﻤﺎ ﻣﻮاﻧﻊ اﻧﺒﺎﺷﺖ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ ﻛﻪ در ﻧﻈﺮ ﻣﺎرﻛﺲ ﻋﺎﻣﻞ اﺻﻠﻲ ﺑﺤﺮانﻫﺎي ادواري ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲﺷﻮد را ﺧﻨﺜﻲ‬ ‫ﻣﻲﺳﺎزﻧﺪ‪.‬از ﻃﺮﻓﻲ ﻧﻴﺎز ﺑﻪ ﺑﺎﻻ ﺑﺮدن ﻣﺼﺮف‪،‬اﻓﺰاﻳﺶ ﺳﻄﺢ زﻧﺪﮔﻲ ﻛﺎرﮔﺮان و ﺳﺎﻳﺮ اﻗﺸﺎر ﻛﻢدرآﻣﺪ را اﻟﺰاﻣﻲ‬ ‫ﺳﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬ﻓﻼﻛﺖ دماﻓﺰون زﺣﻤﺘﻜﺸﺎن ﻛﻪ ﺑﺎزﻫﻢ در ﭼﺎرﭼﻮب ﺳﻨﺘﻲ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﻋﺎﻣﻞ ﺗﺸﻜﻞ‪ ،‬آﮔﺎﻫﻲ و ﺳﭙﺲ‬ ‫اﻧﻘﻼب ﺑﻪﺣﺴﺎب آﻣﺪه اﺳﺖ را ﺑﻲﻣﻌﻨﺎ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪.‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﺴﺎب از ﻧﻈﺮ ﺳﺎﺧﺖﮔﺮاﻳﺎن و ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺷﻬﺮي‬ ‫ﺳﺎﺧﺖﮔﺮا‪،‬ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﻳﺰي ﺷﻬﺮي‪،‬اﺑﺰار ﺳﺎزﻣﺎﻧﺪﻫﻲ ﻣﺼﺮف و در واﻗﻊ ﺧﻨﺜﻲ ﻛﺮدن ﺧﻄﺮاﺗﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎز ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻧﻈﺎم‬ ‫ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ داري را ﺑﺎ ﻣﺸﻜﻞ روﺑﺮو ﻣﻲﺳﺎزد‪.‬ﺗﻮﺳﻌﻪء ﺣﻮﻣﻪﻧﺸﻴﻨﻲ و رﺷﺪ ﺣﻮﻣﻪﻫﺎي ﺷﻬﺮي در واﻗﻊ ﻧﺸﺎندﻫﻨﺪهء‬ ‫ﺗﻬﻴﻪ و ﺗﻨﻈﻴﻢ‪ :‬ﺳﺮوش اﻧﮕﺒﻴﻨﻲ ‪angabini.s@ut.ac.ir‬‬


‫ارادهء ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري ﺑﺮاي ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ ﮔﺮاﻳﺶ ﻓﺰاﻳﻨﺪه ﻛﺎﻫﺶ ﺳﻄﺢ ﻣﺼﺮف در اﻗﺘﺼﺎد ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري اﺳﺖ و ﭼﻨﻴﻦ‬ ‫اﻗﺪاﻣﺎﺗﻲ ﻛﺎﻣﻼ ﺑﺮ ﺷﻜﻞﮔﻴﺮي ﻓﻀﺎ‪،‬ﺧﺎﺻﻪ ﺑﺮ ﭘﺎﻳﻪ ﻃﺮاﺣﻴﻬﺎي ﻧﻈﺎم ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ و دﺳﺘﺮﺳﻲ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﮔﺬارده‪،‬اﻗﺘﺼﺎد‬ ‫ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻣﺘﻐﻴﺮ ﻣﺴﺘﻘﻞ ﺷﻜﻞﮔﻴﺮي ﻓﻀﺎ ﺑﻪﺣﺴﺎب ﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ ﺧﻮد ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺘﻐﻴﺮ واﺑﺴﺘﻪ ﻣﻄﺮح ﺷﺪه‬ ‫اﺳﺖ‪).‬ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ ‪ Smith‬و ‪1987 ، Feagin‬و ‪ Harloe‬و ‪(1977‬‬ ‫• ﺷﻬﺮ و ﺷﻬﺮي ﺷﺪن و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ ﮔﺮﭼﻪ ﺑﺎ ﺗﻤﺮﻛﺰﮔﺮاﻳﻲ‪،‬ﻧﺎﺑﻮدي روﺳﺘﺎ و اﺟﺘﻤﺎﻋﻬﺎي ﻛﻮﭼﻚ ﻣﺤﻠﻲ و‬ ‫ﺑﺎﻻﺧﺮه ﻓﻼﻛﺖ ﺗﻮده ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ ﻫﻤﺮاه اﺳﺖ و ﻫﻤﻪ اﻳﻦ اﻣﻮر ﻣﻨﻔﻲاﻧﺪ‪،‬ﻟﻴﻜﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪاي ﺿﺮوري در‬ ‫اﻳﺠﺎد ﻧﻴﺮوﻳﻲ اﻧﻘﻼﺑﻲ ﻧﻴﺰ ﺑﻪﺣﺴﺎب ﻣﻲآﻳﺪ‪.‬اﺟﺘﻤﺎﻋﻬ‪Ĥ‬ي ﻛﻮﭼﻚ ﻋﻠﻴﺮﻏﻢ رواﺑﻂ ﮔ���م و ﻧﺰدﻳﻚ و ﻣﺤﻴﻂ‬ ‫آرام ﺧﻮد ﺑﻪﺟﺎي آﻧﻜﻪ اﻧﺴﺎن را ﻣﻮﺟﻮدي ﺣﺎﻛﻢ ﺑﺮ ﺷﺮاﻳﻂ ﺧﻮد ارﺗﻘﺎء دﻫﺪ او را ﺑﻪ زﻳﺮ ﺳﻴﻄﺮه‬ ‫ﺷﺮاﻳﻄﻲ ﺧﺎرﺟﻲ ﻣﻲﻛﺸﺎﻧﺪ‪.‬‬ ‫• ﻣﻜﺘﺐ اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ ﮔﺮﭼﻪ ﻣﻨﻔﻌﻼﻧﻪ ﭘﺬﻳﺮاي ﻧﻈﺮات ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ ﻧﺒﻮده اﺳﺖ ﻟﻴﻜﻦ ﺑﺎ‬ ‫ﭘﺬﻳﺮش ﺑﺮﺧﻲ از ﻓﺮﺿﻴﻪﻫﺎي ﻣﻔﻬﻮم ﻣﺎدي ﺗﺎرﻳﺦ و روش دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ آﻏﺎز ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺎس‪،‬آﻧﭽﻪ ﺷﻬﺮي و ﻣﺤﻠﻲ اﺳﺖ و ﭼﺎرﭼﻮب ﻣﻜﺎﻧﻲ ﺗﺠﺎرب آدﻣﻲ ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪،‬زادهء ﺗﻐﻴﻴﺮات ﺳﺎﺧﺘﻲ‬ ‫در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪﻋﻨﻮان ﻛﻠﻲ واﺣﺪاﻧﺪ‪.‬ﺷﻬﺮﻫﺎ در دﻧﻴﺎي ﻣﻌﺎﺻﺮ ﻏﺮب در واﻗﻊ آﺋﻴﻨﻪء ﺗﻤﺎمﻧﻤﺎي ﻧﻴﺮوﻫﺎي اﻧﺘﺰاﻋﻲ ﻏﻴﺮ‬ ‫ﺧﺼﻮﺻﻲاﻧﺪ‪.‬ﻧﻴﺮوﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در ﻗﺎﻟﺐ ﺗﺎرﻳﺦ‪،‬ﺳﺎﺧﺖ ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ و ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺷﻜﻞ ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪.‬دﺳﺖﻳﺎﺑﻲ ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺟﺎﻣﻌﻪ‬ ‫ﻳﺎ ﻫﻤﺎن ﭼﻴﺰي ﻛﻪ ﻛﺎﺳﺘﻞ از آن ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان»ﻣﺼﺮف ﺟﻤﻌﻲ«ﻳﺎد ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺑﻪ دﺳﺖ ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﻳﺎد ﺷﺪه ﺗﻌﻴﻴﻦ‬ ‫ﻣﻲﺷﻮد و ﻓﺮادﺳﺘﻲ ﻃﺒﻘﻪاي و ﻓﺮودﺳﺘﻲ ﺳﺎﻳﺮ ﻃﺒﻘﺎت را ﺑﻪ ارﻣﻐﺎن ﻣﻲآورد‪.‬اﻳﻦ ﻓﺮادﺳﺘﻲ و ﻓﺮودﺳﺘﻲ در ﻓﻀﺎ‬ ‫اﻧﻌﻜﺎس ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ و ﻣﻜﺎن ﻣﻔﻬﻮﻣﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‪-‬اﻗﺘﺼﺎدي ﻣﻲﮔﺮدد)ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ ‪.(1977:2، Mellor‬‬ ‫ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺷﻬﺮي ﺳﺎﺧﺖﮔﺮاي ﻋﻠﻴﺮﻏﻢ رﺷﺪ ﺧﻴﺮهﻛﻨﻨﺪهء آن در دﻫﻪ ﻫﻔﺘﺎد ﻣﻴﻼدي و ﺗﺄﺛﻴﺮ ﺗﻌﻴﻴﻦﻛﻨﻨﺪهاش در‬ ‫ﻧﻘﺪ ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﻲ ﺷﻬﺮ و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ رﺳﻤﻲ و در واﻗﻊ ﺟﺎﻧﺸﻴﻦﻛﺮدن اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻓﻀﺎ ﺑﻪ ﺟﺎي آن‪،‬ﺑﺎ‬ ‫اﻧﺘﻘﺎدﻫﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻧﻲ روﺑﺮو ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬ﺟﺎﻟﺐ آﻧﻜﻪ ﻣﺎﻧﻮﺋﻞ ﻛﺎﺳﺘﻞ از ﭘﻴﺸﮕﺎﻣﺎن ﻧﻈﺮﻳﻪء ﻳﺎدﺷﺪه‪،‬ﺑﺎ ﭘﺬﻳﺮش ﺑﺮﺧﻲ‬ ‫از اﻧﺘﻘﺎدﻫﺎي وارده ﺑﺮ دﻳﺪﮔﺎﻫﺶ‪،‬ﻧﻈﺮﻳﻪء ﺷﻬﺮي ﺳﺎﺧﺖﮔﺮاي را رﻫﺎ ﻛﺮده‪،‬ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﻫﺎﻧﺮي ﻟﻮﻓﻮر ‪(Henri‬‬ ‫)‪Lefebvre‬ﻓﻴﻠﺴﻮف ﻓﺮاﻧﺴﻮي ﺑﻪ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﭘﺮاﻛﺴﻴﺲ ﺷﻬﺮي )‪ (Urban Praxis Theory‬روي آورده‬ ‫اﺳﺖ‪.‬ﻣﻴﺸﻞ ﻫﺎرﻟﻮ در ﻛﺘﺎب ﺷﻬﺮﻫﺎي در ﺑﻨﺪ )‪(1977:22‬ﺑﻪ ﻧﻘﺪ ﺟﺎﻟﺒﻲ از ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺷﻬﺮي ﺳﺎﺧﺖﮔﺮاي ﺑﻪوﻳﮋه‬ ‫دﻳﺪﮔﺎه اوﻟﻴﻪ ﻛﺎﺳﺘﻞ ﭘﺮداﺧﺘﻪ و ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ»‪...‬ﺟﺪاﻳﻲ ﻣﺼﺮف از ﺗﻮﻟﻴﺪ در ﺗﺠﺰﻳﻪ و ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻛﺎﺳﺘﻞ ﻛﻪ در ﻧﺘﻴﺠﻪ‬ ‫ﺑﻪ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﺗﻤﺎﻳﺰ ﺷﻬﺮ و ﻣﻨﻄﻘﻪ و ﺗﺄﻛﻴﺪ ﺑﺮ ﻣﺼﺮف ﺟﻤﻌﻲ ﺑﺮاي ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻧﻘﺶ ﺧﻂ ﻣﺸﻲﻫﺎي ﺷﻬﺮي‬ ‫دوﻟﺖ‪،‬اﻧﺠﺎﻣﻴﺪه اﺳﺖ‪،‬دﻳﺪﮔﺎﻫﻲ ﻓﻮقاﻟﻌﺎده ﻳﻚ ﺑﻌﺪي اﺳﺖ‪ .‬ﻓﺮاﻳﻨﺪﻫﺎ‪،‬اﺷﻜﺎل و ﺻﻮرﺗﺒﻨﺪﻳﻬﺎي ﺷﻬﺮي ﺑﺪون‬ ‫رﺟﻮع ﺑﻪ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ و ﺑﺎز ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻧﻴﺮوي ﻛﺎر ﻗﺎﺑﻞ درك ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪.‬ﻣﺼﺮف ﺟﻤﻌﻲ و ﻓﺮدي ﻫﺮ دو ﻣﻬﻢاﻧﺪ و ﺗﺤﺖ‬ ‫ﺗﺄﺛﻴﺮ ﺧﻄﻤﺸﻲﻫﺎي دوﻟﺖ و ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﺑﻨﮕﺎﻫﻬﺎي ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري ﺷﻜﻞ ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪.‬اﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻮﺟﻪ داﺷﺖ ﻛﻪ ﺗﻤﺎﻣﻲ اﻳﻦ‬ ‫ﻋﻮاﻣﻞ در ﻗﺎﻟﺐ ﻓﻌﺎﻟﻴﺘﻬﺎي ﻃﺒﻘﺎت اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و ﻟﺬا ﺗﻀﺎد ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ ﺗﺤﻘﻖ ﻣﻲﻳﺎﺑﻨﺪ و ﺑﺎ ﻣﻌﻨﺎ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪.‬ازاﻳﻦروي‬ ‫ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﻳﺰي ﺷﻬﺮي و ﺟﻨﺒﺶﻫﺎي ﺷﻬﺮي ﻛﻪ ﻣﻘﺎﺑﻞﻫﻢ ﺑﻪﺣﺴﺎب آﻣﺪهاﻧﺪ‪،‬ﺗﻨﻬﺎ ﻋﻮاﻣﻞ ﺗﻌﻴﻴﻦﻛﻨﻨﺪه ﻣﺼﺮف‬ ‫ﺟﻤﻌﻲ و ﻓﺮدي ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ و ﻧﻤﻲﺗﻮان ﻓﺮاﻳﻨﺪﻫﺎ و ﺻﻮرﺗﺒﻨﺪيﻫﺎي ﺷﻬﺮي را ﺑﻪ ﻣﺼﺮف ﺟﻤﻌﻲ ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎﻳﻲ ﻧﺴﺒﺖ‬ ‫ﺗﻬﻴﻪ و ﺗﻨﻈﻴﻢ‪ :‬ﺳﺮوش اﻧﮕﺒﻴﻨﻲ ‪angabini.s@ut.ac.ir‬‬


‫داد«‪.‬ﺗﺄﻛﻴﺪ ﺑﻴﺶ از اﻧﺪازهء ﻧﻈﺮﻳﻪء ﺷﻬﺮي ﺳﺎﺧﺖﮔﺮاي ﺑﺮ ﻧﻘﺶ ﻣﺼﺮف ﺟﻤﻌﻲ و اﻧﺒﺎﺷﺖ ﺑﻪ ﻗﻴﻤﺖ ﺑﻲﺗﻮﺟﻬﻲ‬ ‫ﺑﻪ ﻋﻮاﻣﻠﻲ ﭼﻮن آﮔﺎﻫﻲ‪،‬اﺳﺘﺜﻤﺎر ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ‪ ،‬ﺳﻴﺎﺳﺖ و ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺗﻤﺎم ﺷﺪه اﺳﺖ)ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ ‪Gottdiener‬‬ ‫‪ .(1985،‬ﺑﺮاي ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻛﺎﻣﻞ ﺷﻬﺮ‪،‬ﺷﻬﺮيﺷﺪن و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ ﺑﺎﻳﺪ ﻧﺸﺎن داد ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺗﻮﺳﻌﻪء ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري‬ ‫ﻋﻮاﻣﻞ اﻗﺘﺼﺎدي‪،‬ﺳﻴﺎﺳﻲ و اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻚ را ﺑﺎﻫﻢ ﺗﺮﻛﻴﺐ ﻛﺮده و در ﻓﻀﺎ ﻣﻨﻌﻜﺲ ﻣﻲﺳﺎزد‪.‬‬ ‫در ﻓﺮﺟﺎم ذﻛﺮ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﻧﻴﺰ ﺧﺎﻟﻲ از ﻟﻄﻒ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺷﻬﺮي ﺳﺎﺧﺖﮔﺮاي ﻓﻮقاﻟﻌﺎده اﻧﺘﺰاﻋﻲ اﺳﺖ و‬ ‫ازاﻳﻦروي ﻗﺎدر ﺑﻪ ﺳﺎزﻣﺎﻧﺪﻫﻲ ﭘﮋوﻫﺸﻬﺎي ﻋﻴﻨﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬در واﻗﻊ دﻳﺪﮔﺎه ﻛﺎﺳﺘﻞ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻧﻈﺮي اﺳﺖ ﻛﻪ‬ ‫ﻧﺸﺎندﻫﻨﺪهء ﺗﺄﺛﻴﺮ اﻟﺘﻮﺳﺮ و ﭘﻮﻻﻧﺘﺰاس اﺳﺖ‪.‬ﺑﻪﻋﻜﺲ ﺳﺎﺧﺖﮔﺮاﻳﻲﻫﺎ روي ﻛﻪ ﺑﺮ ﭘﺎﻳﻪ ﻣﻔﻬﻮم اﺟﺎره و اﺷﻜﺎل‬ ‫ﺳﻪﮔﺎﻧﻪ آن ﻳﻌﻨﻲ اﺟﺎزهء ﻣﻄﻠﻖ )‪، (Absolute Rent‬اﺟﺎرهء ﺗﻔﻜﻴﻜﻲ )‪ (Differential Rent‬و‬ ‫ﺑﺎﻻﺧﺮه اﺟﺎرهء اﻧﺤﺼﺎري )‪ (Monopoly Rent‬ﺷﻜﻞ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ و ﺳﺮﻣﺎﻳﻪء ﻣﺎﻟﻲ را در ﺷﻜﻞﮔﻴﺮي‬ ‫ﺳﺎﺧﺖﻫﺎ‪،‬ﻓﺮوﭘﺎﺷﻲ آﻧﻬﺎ و ﺷﻜﻞﮔﻴﺮي ﻣﺠﺪدﺷﺎن ﺗﻌﻴﻴﻦﻛﻨﻨﺪه ﻣﻲداﻧﺪ‪،‬ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻋﻴﻨﻲ و ﻣﻮردي اﺳﺖ‪.‬ﻫﺎروي‬ ‫ﻛﻮﺷﻴﺪه اﺳﺖ ﺗﺎ ﺑﺮداﺷﺖ ﺧﻮد از ﻣﻔﻬﻮم اﺟﺎرهﺑﻬﺎ را ﺑﻪ ﺑﺤﺚ از ﺗﻤﺎﻳﺰات ﺳﻜﻮﻧﺘﮕﺎﻫﻬﺎ و ﻧﻘﺶ ﻧﻬﺎدﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ در‬ ‫اﻳﻦ ﺗﻤﺎﻳﺰات ﭘﻴﻮﻧﺪ دﻫﺪ‪.‬ﻟﻴﻜﻦ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ اﺑﻬﺎم ﻣﺴﺘﺘﺮ در ﻣﻔﻬﻮم اﺟﺎره را ﻣﺮﺗﻔﻊ ﺳﺎزد‪.‬آﺛﺎر او ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﺎ‬ ‫ﺿﻌﻒ ﺗﺌﻮرﻳﻚ ﻫﻤﺮاه اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ب‪ :‬ﻧﻈﺮﻳﻪ ﭘﺮاﻛﺴﻴﺲ ﺷﻬﺮي)ﻋﻤﻞ اﻧﻘﻼﺑﻲ ﻓﺮودﺳﺘﺎن ﺷﻬﺮي(‬ ‫ﻧﻈﺮﻳﻪ ﭘﺮاﻛﺴﻴﺲ ﺷﻬﺮي از ﺟﻬﺎت ﺑﺴﻴﺎري ﻣﺸﺎﺑﻪ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺷﻬﺮي ﺳﺎﺧﺖﮔﺮاي اﺳﺖ‪.‬ﻟﻴﻜﻦ ﻣﺘﻔﻜﺮان ﭘﻴﺮو اﻳﻦ‬ ‫ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺑﺎ اﻧﺘﻘﺎد از ﺳﺎﺧﺖﮔﺮاﻳﻲ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺘﻲ ﻓﺮاﻧﺴﻮي ﻛﻮﺷﻴﺪهاﻧﺪ ﺗﺎ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻛﺎﻣﻞﺗﺮي اراﺋﻪ‬ ‫دﻫﻨﺪ‪.‬اﺳﻤﻴﺖ‪،‬ﮔﻮﻟﺪ‪،‬ﭘﺮي‪،‬ﺟﻮد و اﺧﻴﺮا ﻛﺎﺳﺘﻞ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺑﺎور دارﻧﺪ‪.‬ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺷﻬﺮي ﺳﺎﺧﺖﮔﺮا و ﻧﻈﺮﻳﻪ‬ ‫ﭘﺮاﻛﺴﻴﺲ ﺷﻬﺮي ﻫﺮ دو ﺑﺮ اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪهاﻧﺪ ﻛﻪ دوﻟﺖﻫﺎي ﻏﺮﺑﻲ ﺑﺎ ﺧﻄﻤﺸﻲﻫﺎي ﺧﻮد ﻣﻲﻛﻮﺷﻨﺪ ﺗﺎ ﻋﻼﺋﻖ‬ ‫درازﻣﺪت و ﺟﻤﻌﻲ ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻮرژوا را از ﻃﺮﻳﻖ ﺧﻨﺜﻲ ﻛﺮدن ﮔﺮاﻳﺶﻫﺎي ﻧﺎﺑﻮدﻛﻨﻨﺪه ذاﺗﻲ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري ﻛﻪ ﻣﻨﻄﻘﺎ‬ ‫ﺑﻪ وﺣﺪت ﻃﺒﻘﻪ ﻛﺎرﮔﺮ و ازﻫﻢ ﭘﺎﺷﻴﺪﮔﻲ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداران ﻣﻨﺠﺮ ﻣﻲﺷﻮد‪،‬ﺣﻔﻆ ﻛﻨﻨﺪ‪.‬اﻣﺎ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﭘﺮاﻛﺴﻴﺲ ﺷﻬﺮي‬ ‫ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮاﻳﻨﺪي را ﻣﺴﺒﺐ ﻋﻤﻞ اﻧﻘﻼﺑﻲ ﻃﺒﻘﺎت ﻓﺮودﺳﺖ ﻣﻲداﻧﺪ ﻛﻪ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺧﻄﻤﺸﻲﻫﺎي دوﻟﺖ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪدار‬ ‫و ﻧﻬﺎدﻫﺎي ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ آن ﺑﺴﻴﺞ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪.‬ﺷﻬﺮ ﺟﺎﻳﮕﺎه ﭼﻨﻴﻦ رﺧﺪادﻫﺎي ﺗﻌﻴﻴﻦﻛﻨﻨﺪهاي اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻋﻤﻞ اﻧﻘﻼﺑﻲ ﺷﻬﺮي ﺿﻤﻦ ﺗﻌﺪﻳﻞ ﺟﺒﺮﮔﺮاﻳﻲ ﻣﺴﺘﺘﺮ در ﻧﮕﺮش ﺳﺎﺧﺘﺎري ﺑﻪ ﺷﻬﺮ‪،‬ﭼﻪ ﺑﺪانﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ در‬ ‫دﻳﺪﮔﺎه اوﻟﻴﻪ ﻛﺎﺳﺘﻞ ﻣﻄﺮح ﺷﺪه ﺑﻮد و ﭼﻪ ﺑﻪ ﺷﻴﻮهاي ﻛﻪ دﻳﻮﻳﺪﻫﺎ روي ﺑﺎ اﻗﺘﺼﺎدﮔﺮاﻳﻲ وﻳﮋه ﺧﻮد از آن ﺳﺨﻦ‬ ‫ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻮد‪،‬از ﺟﺒﺮي ﺳﺨﻦ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن ﻣﻲآورد ﻛﻪ ﺑﺮآﻳﻨﺪ ﻋﻤﻞ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ ﺳﺎﺧﺘﺎر اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‪-‬اﻗﺘﺼﺎدي از ﻳﻜﺴﻮ و ﻋﻤﻞ‬ ‫ﻫﺪﻓﻤﻨﺪ و آﮔﺎﻫﺎﻧﻪ اﻧﺴﺎﻧﻲ از ﺳﻮي دﻳﮕﺮ اﺳﺖ‪.‬ازاﻳﻦروي ﻧﻈﺮﻳﻪ ﭘﺮاﻛﺴﻴﺲ ﺷﻬﺮي ﺑﺮاي آﮔﺎﻫﻲ اﻧﺴﺎﻧﻲ و ﻫﺴﺘﻲ‬ ‫او در زﻣﺎن و ﻓﻀﺎ ارزﺷﻲ ﻛﻢﻧﻈﻴﺮ ﻗﺎﺋﻞ اﺳﺖ و اﻧﺴﺎن را ﺑﺮده ﺷﺮاﻳﻂ ﺳﺎﺧﺘﺎري ﻧﺪاﻧﺴﺘﻪ ﻣﻲﻛﻮﺷﻴﺪ ﺗﺎ ﻧﻈﺮﻳﻪ‬ ‫ﺳﺎﺧﺖﮔﺮاي ﺷﻬﺮ را ﻗﺪﻣﻲ ﺑﻪ ﺟﻠﻮ ﺑﺮاﻧﺪ‪.‬ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل در دﻳﺪﮔﺎه اوﻟﻴﻪ ﻛﺎﺳﺘﻞ ﺷﻬﺮيﺷﺪن و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ واﺑﺴﺘﻪ‬ ‫ﺑﻪﻋﻨﻮان ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ ﺑﺪون ﺻﻨﻌﺘﻲﺷﺪن از ﻳﻜﺴﻮ و ﺷﻬﺮيﺷﺪن ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻏﺮب ﻣﻄﺮح ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﻟﻴﻜﻦ ﺑﻪﻋﻨﻮان دو‬ ‫ﺗﺼﻮﻳﺮ اﻳﺴﺘﺎ از دو ﺟﺎﻣﻌﻪ‪،‬در ﻳﻚ زﻣﺎن ﻣﻌﻴﻦ ﺗﺎرﻳﺨﻲ‪،‬ﻣﻌﺮﻓﻲ ﺷﺪهاﻧﺪ ﻛﻪ از ﻃﺮﻳﻖ ﻣﺼﺮف ﺟﻤﻌﻲ در ﺟﻬﺖ‬

‫ﺗﻬﻴﻪ و ﺗﻨﻈﻴﻢ‪ :‬ﺳﺮوش اﻧﮕﺒﻴﻨﻲ ‪angabini.s@ut.ac.ir‬‬


‫اﻧﺒﺎﺷﺖ ﺑﻪﻫﻢ ﭘﻴﻮﻧﺪ ﺧﻮردهاﻧﺪ‪.‬اﻣﺎ در ﺑﺤﺚ از ﭘﺮاﻛﺴﻴﺲ ﺷﻬﺮي و ﺟﻨﺒﺸﻬﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ در ﺷﻬﺮ‪،‬ﻛﺎﺳﺘﻞ از ارﺗﺒﺎط‬ ‫ارﮔﺎﻧﻴﻚ دو ﻧﻮع ﺷﻬﺮيﺷﺪن ﺳﺨﻦ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن ﻣﻲآورد و از ﻣﻜﺎن ﻧﻔﻲ )‪ (Negation‬ﻫﺮ دو ﻧﻮع ﻳﺎد ﻣﻲﻛﻨﺪ‬ ‫ﻛﻪ ﺣﺎﺻﻞ ﻋﻤﻞ اﻧﻘﻼﺑﻲ اﻧﺴﺎﻧﻲ اﺳﺖ‪.‬ﻛﺎﺳﺘﻞ در ﺑﺤﺜﻬﺎي ﺟﺪﻳﺪ ﺧﻮد از اﻳﻦ ﻫﻢﭘﺎي ﻓﺮاﺗﺮ ﻧﻬﺎده)ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ‬ ‫‪1983 ،Castells‬و ‪،(1984‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮﻳﻪ واﺑﺴﺘﮕﻲ و ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻧﻈﺎم ﺟﻬﺎﻧﻲ ﻧﺰدﻳﻚ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬ ‫• ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺣﻮﻣﻪﻧﺸﻴﻨﻲ و رﺷﺪ ﺣﻮﻣﻪﻫﺎي ﺷﻬﺮي در واﻗﻊ ﻧﺸﺎندﻫﻨﺪه اراده ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري ﺑﺮاي ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ‬ ‫ﮔﺮاﻳﺶ ﻓﺰاﻳﻨﺪه ﻛﺎﻫﺶ ﺳﻄﺢ ﻣﺼﺮف در اﻗﺘﺼﺎد ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري اﺳﺖ و ﭼﻨﻴﻦ اﻗﺪاﻣﺎﺗﻲ ﻛﺎﻣﻼ ﺑﺮ‬ ‫ﺷﻜﻞﮔﻴﺮي ﻓﻀﺎ‪،‬ﺧﺎﺻﻪ ﺑﺮ ﭘﺎﻳﻪ ﻃﺮاﺣﻴﻬﺎي ﻧﻈﺎم ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ و دﺳﺘﺮﺳﻲ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﮔﺬارده‪،‬اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ‬ ‫ﻣﺘﻐﻴﺮ ﻣﺴﺘﻘﻞ ﺷﻜﻞﮔﻴﺮي ﻓﻀﺎ ﺑﻪﺣﺴﺎب ﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ ﺧﻮد ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺘﻐﻴﺮ واﺑﺴﺘﻪ ﻣﻄﺮح ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬ ‫• ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺷﻬﺮي ﺳﺎﺧﺖﮔﺮا و ﻧﻈﺮﻳﻪ ﭘﺮاﻛﺴﻴﺲ ﺷﻬﺮي ﻫﺮ دو ﺑﺮ اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪهاﻧﺪ ﻛﻪ دوﻟﺘﻬﺎي ﻏﺮﺑﻲ ﺑﺎ‬ ‫ﺧﻄﻤﺸﻲﻫﺎي ﺧﻮد ﻣﻲﻛﻮﺷﻨﺪ ﺗﺎ ﻋﻼﺋﻖ درازﻣﺪت و ﺟﻤﻌﻲ ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻮرژوا را از ﻃﺮﻳﻖ ﺧﻨﺜﻲ ﻛﺮدن‬ ‫ﮔﺮاﻳﺸﻬﺎي ﻧﺎﺑﻮدﻛﻨﻨﺪه ذاﺗﻲ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري ﻛﻪ ﻣﻨﻄﻘﺎ ﺑﻪ وﺣﺪت ﻃﺒﻘﻪ ﻛﺎرﮔﺮ و ازﻫﻢ ﭘﺎﺷﻴﺪﮔﻲ‬ ‫ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداران ﻣﻨﺠﺮ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺣﻔﻆ ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬ ‫اﻟﺘﺒﻪ ﻧﺎﮔﻔﺘﻪ ﻧﻤﻲﺗﻮان ﮔﺬﺷﺖ ﻛﻪ در دﻳﺪﮔﺎه ﻫﺎروي ﻧﻴﺰ ﺑﺎور ﺑﻪ ﻧﻈﺎﻣﻲ ﺟﻬﺎﻧﻲ در ﭘﺲ ﺗﺎﻛﻴﺪ او ﺑﺮ ﮔﺮدش ارزش‬ ‫اﺿﺎﻓﻲ و ﻣﺎزاد‪،‬ﻣﻔﻬﻮم اﺟﺎره و در ﻳﻚ ﻛﻼم ﺟﺒﺮ ﺳﺎﺧﺘﺎري ﺑﺎ ﺗﺎﻛﻴﺪ ﺑﺮ اﻗﺘﺼﺎد‪،‬ﻧﻬﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬ﺟﻤﻠﻪء ﻏﺎﻟﺒﺎ ﻣﻮرد‬ ‫اﺷﺎره ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ او ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ ﻣﻮﻳﺪ اﻳﻦ اﻣﺮ اﺳﺖ‪:‬‬ ‫» ﺷﻬﺮﮔﺮاﻳﻲ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﭘﺪﻳﺪهاي ﻛﻠﻲ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﻪﻋﻨﻮان ﺗﺎرﻳﺦ ﺷﻬﺮﻫﺎي ﺧﺎص ﺗﻠﻘﻲ ﺷﻮد‪.‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪﻋﻨﻮان ﺗﺎرﻳﺦ‬ ‫ﻧﻈﺎﻣﻲ از ﺷﻬﺮﻫﺎ ﻛﻪ در درون‪ ،‬ﺑﻴﺮون و ﭘﻴﺮاﻣﻮن آﻧﻬﺎ ﻣﺎزاد در ﮔﺮدش اﺳﺖ دﻳﺪه ﺷﻮد‪...‬ﺗﺎرﻳﺦ ﺷﻬﺮﻫﺎي ﺧﺎص‬ ‫ﺗﻨﻬﺎ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﮔﺮدش ارزش اﺿﺎﻓﻲ در ﻟﺤﻈﻪاي ﺗﺎرﻳﺨﻲ و در درون ﻧﻈﺎﻣﻲ از ﺷﻬﺮﻫﺎ ﺑﺎ ﻣﻌﻨﺎﺳﺖ«‬ ‫)‪(1973:250،Harvey‬‬ ‫ﺑﺮﻛﻨﺎر از اﻳﻦ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻛﻪ ﻛﺎﺳﺘﻞ ﺑﻪ ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ واﺑﺴﺘﻪ ﺟﻬﺎن ﺳﻮم اﺷﺎره ﻛﺮده و ﺗﻘﺪم و ﺗﺴﻠﻂ ﺷﻬﺮي را ﺗﺤﺖ‬ ‫ﻋﻨﻮان ﺑﺰرگﺳﺮي ﻳﺎ ﻣﺎﻛﺮوﺳﻔﺎﻟﻲ ﺷﻬﺮي از ﺧﺼﺎﻳﺺ رﺷﺪ ﺑﺨﺶ ﺳﻮم ﻳﺎ ﺧﺪﻣﺎت ﺧﺎﺻﻪ ﺧﺪﻣﺎت ﻋﺎﻟﻲ ﺗﻠﻘﻲ‬ ‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪،‬ﻟﻴﻜﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﭘﺮاﻛﺴﻴﺲ ﺷﻬﺮي در ﻣﺠﻤﻮع ﺑﻪ ﺧﺎرج از ﺟﻬﺎن ﻏﺮب ﺑﻲاﻋﺘﻨﺎ ﺑﻮده اﺳﺖ و اﻳﻦ ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ‬ ‫اﻧﺘﻘﺎدي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ وارد ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬ﺣﺎﺻﻞ اﻳﻦ ﺑﻲﺗﻮﺟﻬﻲ ﻋﺪم ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﻓﻀﺎﻳﻲ اﺳﺖ‬ ‫ﻛﻪ در اﺛﺮ راﺑﻄﻪ ﻧﺎﺑﺮاﺑﺮ در اﺑﻌﺎد ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ ﺷﻜﻞ ﻣﻲﮔﻴﺮد‪.‬ﻏﺎرت ﺟﻬﺎن ﺳﻮم ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﺮ ﻓﻀﺎﻫﺎي ﻣﻠﻲ ﻏﺮب‬ ‫ﻧﻴﺰ اﺛﺮي ﺗﻌﻴﻴﻦﻛﻨﻨﺪه ﻣﻲﮔﺬارد و ﺑﺎ ﺑﺎﻻ ﺑﺮدن ﺳﻄﺢ زﻧﺪﮔﻲ ﻋﺎﻣﻪ ﻣﺮدم‪،‬ﻋﻤﻞ اﻧﻘﻼﺑﻲ آﻧﺎن را ﺧﻨﺜﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬ ‫ج‪ :‬ﻧﻈﺮﻳﻪ واﺑﺴﺘﮕﻲ و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ‬ ‫ﻧﻈﺮﻳﻪ واﺑﺴﺘﮕﻲ و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ در واﻗﻊ ﻛﻮﺷﺸﻲ اﺳﺖ ﺟﻬﺖ ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﻴﺮي ﻧﻈﺮات ﻣﻜﺘﺐ واﺑﺴﺘﮕﻲ ﺑﺮاي ﺗﺤﻠﻴﻞ‬ ‫ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ ﺟﻬﺎن ﺳﻮم‪.‬اﻳﻦ ﻣﻜﺘﺐ ﻛﻪ ﻋﻤﺪﺗﺎ ﺗﻮﺳﻂ ﻣﺘﻔﻜﺮان آﻣﺮﻳﻜﺎي ﻻﺗﻴﻦ ﺗﺪوﻳﻦ ﮔﺮدﻳﺪه‬ ‫اﺳﺖ‪،‬ﻣﻨﻌﻜﺲﻛﻨﻨﺪه ﻧﺎﺧﺮﺳﻨﺪي ﻋﻤﻴﻖ ﻣﺤﻘﻘﺎن ﺟﻬﺎن ﺳﻮم از دﻳﺪﮔﺎﻫﻬﺎي رﺳﻤﻲ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭼﻪ در ﻗﺎﻟﺐ‬ ‫ﺗﻬﻴﻪ و ﺗﻨﻈﻴﻢ‪ :‬ﺳﺮوش اﻧﮕﺒﻴﻨﻲ ‪angabini.s@ut.ac.ir‬‬


‫ﻣﺪرﻧﻴﺰاﺳﻴﻮن و ﭼﻪ در ﻗﺎﻟﺐ ﻧﻮﺳﺎزي ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﻮد‪.‬ﻗﺎﻟﺒﻬﺎي رﺳﻤﻲ ﺗﻮﺳﻌﻪ‪،‬اﺑﺰار ﺗﻮﺟﻴﻪ ﺳﻠﻄﻪ ﻏﺮب ﺑﺮ ﻣﻠﻞ‬ ‫ﻣﺤﺮوم ﻳﺎ ﺑﻪ زﺑﺎن ﻧﻈﺮﻳﻪ واﺑﺴﺘﮕﻲ ﺳﻠﻄﻪ ﻣﺮﻛﺰ ﻳﺎ ﻣﺘﺮوﭘﻞ ﺑﺮ ﺣﺎﺷﻴﻪاﻧﺪ؛ﻣﻔﺎﻫﻴﻤﻲ ﻛﻪ ﺑﺮاي اوﻟﻴﻦﺑﺎر ﺗﻮﺳﻂ راﺋﻮل‬ ‫ﭘﺮه ﺑﻴﺶ ﻣﻄﺮح ﮔﺮدﻳﺪ و ﺑﺎ اﺳﺘﻘﺒﺎل ﻓﺮوان روﺑﺮو ﺷﺪ‪.‬‬ ‫راﺋﻮل ﭘﺮه ﺑﻴﺶ )‪ (Raul Prebisch‬از ﺳﺎل ‪ 1935‬ﺗﺎ ‪ 1943‬رﺋﻴﺲ ﺑﺎﻧﻚ ﻣﺮﻛﺰي آرژاﻧﺘﻴﻦ ﺑﻮد‪،‬ﻛﺸﻮري ﻛﻪ‬ ‫از ﺑﺤﺮان دﻫﻪ ‪ 1930‬ﺑﻴﺸﺘﺮﻳﻦ ﺻﺪﻣﻪ را دﻳﺪ‪.‬ﭘﺮه ﺑﻴﺶ ﺑﻪ ﺗﺠﺮﺑﻪ درﻳﺎﻓﺖ ﻛﻪ ﻋﻘﺐﻣﺎﻧﺪﮔﻲ آﻣﺮﻳﻜﺎي ﻻﺗﻴﻦ و‬ ‫ﺷﻜﺴﺖ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺻﻨﻌﺘﻲﺷﺪن و ﻋﺪم ﺗﻜﺮار ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻏﺮب در آﻣﺮﻳﻜﺎي ﻻﺗﻴﻦ و دﻳﮕﺮ ﻣﻠﻞ ﺟﻬﺎن ﺳﻮم‪،‬زاده‬ ‫راﺑﻄﻪ ﻧﺎﺑﺮاﺑﺮ اﻗﺘﺼﺎدي ﺑﻴﻦ ﻣﺮﻛﺰ )‪ (Center‬و ﺣﺎﺷﻴﻪ )‪ (Periphery‬اﺳﺖ‪.‬‬ ‫اﻣﺎ ﻣﻜﺘﺐ واﺑﺴﺘﮕﻲ واﻗﻌﺎ در ﻛﻤﻴﺴﻴﻮن اﻗﺘﺼﺎدي آﻣﺮﻳﻜﺎي ﻻﺗﻴﻦ ‪ ECLA‬ﺗﺎﺳﻴﺲ ﺷﺪه ﺑﻪ ﺳﺎل ‪،1948‬در‬ ‫ﺳﻨﺘﻴﺎﮔﻮ ﺷﻴﻠﻲ زاده ﺷﺪ‪.‬ﺳﻠﺴﻮ ﻓﻮرﺗﺎدو )‪ (Celso Furtado‬ﻣﺘﺨﺼﺺ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺑﺮزﻳﻠﻲ از ﺗﺌﻮرﻳﺴﻴﻦﻫﺎي‬ ‫ﻛﻤﻴﺴﻴﻮن ﻣﺰﺑﻮر ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻲآﻣﺪ و ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻋﻠﺖ ﺻﻨﻌﺘﻲ ﻧﺸﺪن و ﻋﺪم ﺗﻮﺳﻌﻪ آﻣﺮﻳﻜﺎي ﻻﺗﻴﻦ در‬ ‫ﻛﻤﺒﻮد ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ ﻧﻬﻔﺘﻪ اﺳﺖ و اﻳﻦ ﻛﻤﺒﻮد ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ‪،‬زاده ﺻﺪور ﻣﻮاد ﺧﺎم از ﺣﺎﺷﻴﻪ ﺑﻪ ﻣﺮﻛﺰ و وارد ﻛﺮدن ﻛﺎﻻﻫﺎي‬ ‫ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه از ﻣﺮﻛﺰ اﺳﺖ‪.‬در اﻳﻦ راﺑﻄﻪ او ﺷﻴﻮه ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺻﻨﻌﺘﻲ ﺑﺮ ﭘﺎﻳﻪ ﺻﻨﺎﻳﻊ ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ واردات را ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد‬ ‫ﻛﺮد ﻛﻪ در واﻗﻊ اﻣﺮ از ﺳﺎده اﻧﮕﺎﺷﺘﻦ راﺑﻄﻪ ﺗﻮﺳﻌﻪ و ﺗﻮﺳﻌﻪﻧﻴﺎﻓﺘﮕﻲ ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪ ﺑﻮد‪.‬ﺣﺎل ﻛﻪ ﻛﺸﻮرﻫﺎي ﺟﻬﺎن‬ ‫ﺳﻮم ﺑﺎﻳﺪ ﻛﺎﻻي ﺳﺎﺧﺖ ﻣﺮﻛﺰ را ﻣﺼﺮف ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ و از اﻟﮕﻮي ﻣﺼﺮف ﻏﺮب ﺗﺒﻌﻴﺖ ﻛﻨﻨﺪ‪،‬ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ ﺑﻪ اﺣﺪاث‬ ‫ﻛﺎرﺧﺎﻧﻪﻫﺎي ﺗﻮﻟﻴﺪﻛﻨﻨﺪه ﻛﺎﻻ ﺑﭙﺮدازﻧﺪ و آرام آرام آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ ﻣﺼﺮف ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ ﺧﻮد ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻛﻨﻨﺪ‪.‬ﭼﻨﻴﻦ‬ ‫ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴﺮي زﻣﺎﻧﻲ ﻣﻨﻄﻘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻣﺮﻛﺰ در اﻳﻦ ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﻛﺎﻣﻼ ﺧﻨﺜﻲ ﺗﻠﻘﻲ ﺷﻮد‪.‬ﺣﺎل آﻧﻜﻪ ﻫﺰار‬ ‫رﺷﺘﻪﮔﺮان ﻣﻠﻞ ﻣﺤﺮوم را در دام ﺣﺮص ﻏﺎرﺗﮕﺮان ﺑﻪ ﺑﻨﺪ ﻛﺸﻴﺪه اﺳﺖ)ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ ‪ Blomstrom‬و‬ ‫‪ .(1984:57،Hettne‬ﻓﻮرﺗﺎدو ﺧﻴﻠﻲ زود ﭼﻨﻴﻦ ﭘﻨﺪاري را رﻫﺎ ﻛﺮد و از ﻳﻜﺴﻮ ﺑﻪ ﺗﻔﺎوتﻫﺎي ﺳﺎﺧﺘﺎري‬ ‫ﻏﺮب و آﻣﺮﻳﻜﺎي ﻻﺗﻴﻦ ﺗﻮﺟﻪ ﻛﺮد و از ﺳﻮي دﻳﮕﺮ راﺑﻄﻪ ﺳﻠﻄﻪ ﺑﻴﻦ ﻣﺮﻛﺰ و ﺣﺎﺷﻴﻪ را ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ‪.‬دو ﻓﺮﺿﻴﻪاي ﻛﻪ‬ ‫ﺑﻪ زﻳﺮﺑﻨﺎي ﻧﻈﺮﻳﻪ واﺑﺴﺘﮕﻲ ﺑﺪل ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬ ‫دﻳﺪﮔﺎه واﺑﺴﺘﮕﻲ ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﭘﮋوﻫﺸﻬﺎي ﻣﺤﻘﻘﺎن»اﻧﺴﺘﻴﺘﻮ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﻳﺰي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ اﻗﺘﺼﺎدي آﻣﺮﻳﻜﺎي‬ ‫ﻻﺗﻴﻦ«رﮔﻪﻫﺎي ﻟﻴﺒﺮاﻟﻲ ﺧﻮد را ازدﺳﺖ داد و ﺷﺪﻳﺪا رادﻳﻜﺎل ﺷﺪ‪.‬ﻓﺮﻧﺎدوﻫﻨﺮﻳﻚ ﻛﺎردوزو ‪(Fernando‬‬ ‫)‪Henrique Cardoso‬ﭘﺲ از ﻛﻮدﺗﺎي ‪ 1964‬ﺑﺮزﻳﻞ ﺑﻪ ﺷﻴﻠﻲ رﻓﺖ و ﺑﻪ ﻋﻀﻮﻳﺖ اﻧﺴﺘﻴﺘﻮي ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﻳﺰي‬ ‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ اﻗﺘﺼﺎدي آﻣﺮﻳﻜﺎي ﻻﺗﻴﻦ درآﻣﺪ و ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﻣﻮرخ اﻫﻞ ﺷﻴﻠﻲ اﻧﺰوﻓﺎﻟﻪﺗﻮ )‪ Faletto‬و ‪ (Enzo‬ﺑﺎ‬ ‫ﻧﮕﺎرش ﻛﺘﺎب واﺑﺴﺘﮕﻲ و ﺗﻮﺳﻌﻪ در آﻣﺮﻳﻜﺎي ﻻﺗﻴﻦ)‪(1969‬در واﻗﻊ ﻣﻜﺘﺐ واﺑﺴﺘﮕﻲ را ﭘﺎﻳﻪرﻳﺰي ﻛﺮد‪.‬اﻳﻦ اﺛﺮ‬ ‫ﺑﻪ ﻓﺎرﺳﻲ ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ و ﺑﻌﺪﻫﺎ دوس ﺳﺎﻧﺘﻮز )‪ (Dos Santos‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺎر ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ‬ ‫ﺟﺪﻳﺪي ﻛﻪ در اواﺧﺮ دﻫﻪء ﺷﺼﺖ و اواﻳﻞ دﻫﻪء ﻫﻔﺘﺎد ﺟﺮﻳﺎن ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪،‬ﻣﻔﻬﻮم»واﺑﺴﺘﮕﻲ ﺟﺪﻳﺪ«را ﻣﻄﺮح و‬ ‫ﺧﻄﻤﺸﻲ ﺻﻨﺎﻳﻊ ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ واردات را ﺷﺪﻳﺪا ﻣﻮرد اﻧﺘﻘﺎد ﻗﺮار داده‪،‬آن را روش ﻣﻮرد ﻋﻼﻗﻪء ﻏﺮب در‬ ‫ﺗﻘﺴﻴﻢﺑﻨﺪي ﺟﻬﺎﻧﻲ ﺟﺪﻳﺪ ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻛﺮد‪.‬‬

‫ﺗﻬﻴﻪ و ﺗﻨﻈﻴﻢ‪ :‬ﺳﺮوش اﻧﮕﺒﻴﻨﻲ ‪angabini.s@ut.ac.ir‬‬


‫در ﺗﺤﻮﻻت ﺑﻌﺪي اﻳﻦ ﻣﻜﺘﺐ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮﻳﻪ آﻧﺪره ﮔﻮﻧﺪر ﻓﺮاﻧﻚ اﺷﺎره ﻛﺮد ﻛﻪ ﺗﻮﺳﻌﻪ و ﺗﻮﺳﻌﻪﻧﻴﺎﻓﺘﮕﻲ را دو‬ ‫روي ﻳﻚ ﺳﻜﻪ ﻣﻲداﻧﺪ‪(Crystallized TheoryofDependenc) .‬‬ ‫اﻟﺒﺘﻪ ﻓﺮاﻧﻚ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺑﻪ اﻧﺘﻘﺎد از ﻧﻈﺮﻳﻪء واﺑﺴﺘﮕﻲ ﭘﺮداﺧﺖ و در ﭘﺮﺗﻮ ﺗﺤﻮﻻت اﻗﺘﺼﺎدي ﻣﻌﺎﺻﺮ‪،‬ﺿﺮورت ﻧﻮﺳﺎزي‬ ‫آن را ﮔﻮﺷﺰد ﻛﺮد و ﺑﺮاي ﺗﺤﻠﻴﻞ ﺷﺮاﻳﻂ ﺟﺪﻳﺪ ﺑﻪ ﺑﺤﺚ از اﻧﺒﺎﺷﺖ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ در ﻣﻘﻴﺎس ﺟﻬﺎﻧﻲ رويآورد‪.‬ﺳﻤﻴﺮ‬ ‫اﻣﻴﻦ ﻧﻴﺰ ﺑﺎ ﻧﻘﺪ ﺷﻴﻮهﻫﺎي ﺗﻮﻟﻴﺪ‪،‬از ﺟﻬﺎن ﺷﻤﻮﻟﻲ ﻣﺮاﺣﻞ ﺗﻮﺳﻌﻪ دﻓﺎع ﻛﺮده‪،‬ﺳﻪ ﺷﻴﻮه ﺗﻮﻟﻴﺪ ﺟﻬﺎﻧﻲ را ﻣﺸﺨﺺ‬ ‫ﻛﺮده اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬ ‫ﺧﺎﻧﻮاده ﺷﻴﻮهﻫﺎي ﻛﻤﻮﻧﻲ‪،‬ﺷﻴﻮه ﺧﺮاجﮔﺬاري و ﺑﺎﻻﺧﺮه ﺷﻴﻮه ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري )ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ ‪1980 ، Amin‬ﺑﻪ‬ ‫ﻧﻘﻞ از ‪.(1984:185، Hettne Blonstrom‬‬ ‫در دﻳﺪﮔﺎه واﺑﺴﺘﮕﻲ‪،‬ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ ﺟﻬﺎن ﺳﻮم ﺑﺎ ﺟﻬﺎن ﭘﻴﺸﺮﻓﺘﻪ ﺗﻨﻬﺎ از ﻧﻈﺮ اﻓﺰاﻳﺶ ﺷﻤﺎر ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﺎن و ﭘﻴﺪاﻳﺶ‬ ‫و رﺷﺪ ﺷﻬﺮﻫﺎ ﻣﺸﺎﺑﻪ اﺳﺖ و در ﭘﺲ اﻳﻦ ﺷﺒﺎﻫﺖ ﻇﺎﻫﺮي‪ ،‬درهاي ﻋﻤﻴﻖ‪،‬ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ در ﺷﺮاﻳﻂ واﺑﺴﺘﮕﻲ را از‬ ‫ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ در دﻧﻴﺎي ﻏﺮب‪،‬ﺟﺪا ﻣﻲﺳﺎزد‪.‬ﺑﺮاي ﺗﺤﻠﻴﻞ اﻳﻦ ﺗﻔﺎوت ﻓﺮﻳﺪﻣﺎن)‪ 1956‬و ‪،(1973‬ﻫﺎروي)‪،(1973‬‬ ‫واﻟﺘﻮن)‪(1976‬و ﻛﺎﺳﺘﻞ)‪(1977‬از ﻧﻈﺮات ﻣﻜﺘﺐ واﺑﺴﺘﮕﻲ اﺳﺘﻔﺎده ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ اﻳﻦ ﮔﺮوه‪،‬دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي رﺳﻤﻲ‬ ‫ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ ﻗﺎدر ﺑﻪ درك اﻧﻌﻜﺎس ﻓﻀﺎﻳﻲ اﺳﺘﺜﻤﺎر و اﺳﺘﻌﻤﺎر در ﻣﻘﻴﺎس ﺑﻴﻦ ﻣﻨﻄﻘﻪاي و ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ‬ ‫ﻧﺒﻮدهاﻧﺪ‪.‬واﺑﺴﺘﮕﻲ ﭘﺪﻳﺪهاي اﺳﺖ ﻛﻪ از ﻧﻈﺮ ﺳﻴﺎﺳﻲ در ﻣﻘﻴﺎس ﺟﻬﺎﻧﻲ ﺳﺎزﻣﺎنﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ و در ﻧﺘﻴﺠﻪء آن‬ ‫ﺳﻠﺴﻠﻪﻣﺮاﺗﺐ اﺳﺘﺜﻤﺎر ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪه اﺳﺖ ﺗﺎ ارزش اﺿﺎﻓﻲ و ﻣﺎزاد را از ﻃﺒﻘﺎت زﻳﺮ ﺳﻠﻄﻪ ﺑﻪ ﻃﺒﻘﺎت ﺳﻠﻄﻪﮔﺮ در‬ ‫ﻣﺤﺪودهء ﻣﻠﻲ و از ﺣﺎﺷﻴﻪ ﺑﻪ ﻣﺮﻛﺰ در ﻣﺤﺪودهء ﺑﻴﻦ ﻣﻨﻄﻘﻪاي و ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ ﮔﺴﻴﻞ دارد‪.‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ‬ ‫ﺷﻬﺮﻫﺎ‪،‬ﻧﻮاﺣﻲ‪،‬ﻣﻨﺎﻃﻖ و ﻣﻠﻞ واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﮔﺮوﻫﻲ اﻃﻼق ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ اﻗﺘﺼﺎد‪،‬ﺳﻴﺎﺳﺖ و ﺟﺎﻣﻌﻪ آﻧﻬﺎ ﺗﻮﺳﻂ ﻣﻨﺎﻓﻊ و‬ ‫ﻋﻼﻳﻖ اﺳﺘﻌﻤﺎرﮔﺮان ﻛﻬﻨﻪ و ﻧﻮ ﺗﺤﺮﻳﻒ ﺷﺪه اﺳﺖ و زﻳﺮ ﺳﻠﻄﻪ ﺑﻪﺣﺴﺎب ﻣﻲآﻳﺪ‪.‬ﭘﺲ اﻟﮕﻮﻫﺎي ﺷﻬﺮيﺷﺪن و‬ ‫ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ ﺟﻬﺎن ﺳﻮم ﺑﺮاﺳﺎس ﭼﻨﻴﻦ ﺗﺤﺮﻳﻒ و ﺳﻠﻄﻪء ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﺷﻜﻞ ﻣﻲﮔﻴﺮد‪.‬در ﻓﻀﺎي ﻣﻠﻲ ﻳﻚ‪،‬دو ﻳﺎ ﭼﻨﺪ‬ ‫ﺷﻬﺮ‪،‬رﺷﺪي ﺧﻴﺮهﻛﻨﻨﺪه ﻣﻲﻳﺎﺑﻨﺪ و ﻓﻀﺎي ﻣﻠﻲ ﺑﺎ ﻧﺎﻫﻤﮕﻮﻧﻲ ﻓﺮاوان روﺑﺮو ﺷﺪه‪،‬ﺟﻤﻌﻴﺖ ﻧﻪ در ﭘﻲ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﺑﻠﻜﻪ در‬ ‫ﭘﻲ ﭘﺎدوﻳﻲ ﻓﺮاﻳﻨﺪ دﺳﺖ ﺑﻪ دﺳﺖ ﮔﺸﺘﻦ ﻛﺎﻻي ﺳﺎﺧﺖ ﺧﺎرج ﻳﺎ ﺳﺮﻫﻢﺑﻨﺪي داﺧﻞ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﺮاﻛﺰ رﺷﺪ ﻳﺎﺑﻨﺪه‬ ‫ﻫﺠﻮم ﻣﻲآورﻧﺪ‪،‬ﺑﻪ ﻧﺤﻮي ﻛﻪ روﺳﺘﺎﻫﺎ ﺑﻴﺸﻤﺎري از ﺳﻜﻨﻪ ﺧﺎﻟﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﻧﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ‬ ‫اﺷﺒﺎع در ﺑﺨﺶ ﻛﺸﺎورزي و ﻳﺎ ﺻﻨﻌﺖ ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﮔﺴﺘﺮش ﺑﺨﺶ ﺳﻮم اﻗﺘﺼﺎد ﻳﺎ ﺧﺪﻣﺎت‪،‬روﻧﻘﻲ درﺧﻮر ﺗﻮﺟﻪ‬ ‫ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ و ﺷﻬﺮﻫﺎ ﺑﻪ اﻳﺴﺘﮕﺎهﻫﺎي ﻣﻠﻲ اﻧﺘﻘﺎل ﻣﺎزاد و ارزش اﺿﺎﻓﻲ و ﻣﺤﻞ ﺗﺠﻤﻊ دﻓﺎﺗﺮ ﺷﺮﻛﺖﻫﺎي ﭼﻨﺪ ﻣﻠﻴﺘﻲ‬ ‫ﺑﺪل ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ)ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ ﭘﻴﺮان ‪،1368‬ﺳﻴﻨﺠﺮ‪،1358‬ﺳﺎﻧﺘﻮس و دﻳﮕﺮان ‪،1358‬ﮔﻮﻳﻨﻲ و دﻳﮕﺮان ‪.(1358‬‬ ‫د‪ :‬ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻧﻈﺎم ﺟﻬﺎﻧﻲ و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ‬ ‫ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﻛﻪ اﺷﺎره ﺷﺪ‪،‬ﻓﺮاﻧﻚ و ﺳﻤﻴﺮا اﻣﻴﻦ ﮔﺮﭼﻪ اﻫﻤﻴﺖ ﻧﻈﺮﻳﻪء واﺑﺴﺘﮕﻲ را اﻋﻼم داﺷﺘﻪاﻧﺪ‪،‬ﻟﻴﻜﻦ ﺗﺤﻮﻻت‬ ‫دﻫﻪء ‪ 1970‬ﻣﻴﻼدي را زﻣﻴﻨﻪﺳﺎز ﺿﺮورت ﺗﻐﻴﻴﺮ دﻳﺪﮔﺎه واﺑﺴﺘﮕﻲ اﻋﻼم ﻛﺮده و ﺑﻪ ﺳﻮي ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻧﻈﺎم ﺟﻬﺎﻧﻲ‬ ‫)‪(WorldSystem‬ﮔﺮاﻳﺶ ﭘﻴﺪا ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬

‫ﺗﻬﻴﻪ و ﺗﻨﻈﻴﻢ‪ :‬ﺳﺮوش اﻧﮕﺒﻴﻨﻲ ‪angabini.s@ut.ac.ir‬‬


‫ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻧﻈﺎم ﺟﻬﺎﻧﻲ ﺑﻪ دﻳﺪﮔﺎه ﻓﺮﻧﺎن ﺑﺮودل )‪ (F.Braudel‬از ﺟﻤﻠﻪ اﻋﻀﺎي ﻧﺴﻞ ﺳﻮم ﻣﻜﺘﺐ ﺗﺎرﻳﺦﻧﮕﺎري‬ ‫اﻗﺘﺼﺎدي‪-‬اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ آﻧﺎل )‪ (Annales‬ﺑﺎزﻣﻲﮔﺮدد ﻛﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﻣﺎرك ﺑﻠﻮخ و ﻟﻮﺳﻴﻦ ﻓﻮور در ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﭘﺎﻳﻪﮔﺬاري‬ ‫ﺷﺪ‪.‬ﺑﺮودل ﻛﻪ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه آﺛﺎر ارزﺷﻤﻨﺪي ﭼﻮن ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري و ﺗﻤﺪن ﻣﺎدي و ﻣﺪﻳﺘﺮاﻧﻪ و دﻧﻴﺎي ﻣﺪﻳﺘﺮاﻧﻪاي در‬ ‫ﻋﺼﺮ ﻓﻴﻠﻴﭗ دوم اﺳﺖ‪،‬اﻋﺘﻘﺎد دارد ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻗﺮنﻫﺎ‪،‬ﺳﻠﺴﻠﻪاي از ﺳﻴﺴﺘﻢﻫﺎي اﻗﺘﺼﺎد ﺟﻬﺎﻧﻲ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‬ ‫ﻛﻪ آرام آرام ﻫﺮ ﺳﻴﺴﺘﻢ ﺟﺎي ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺳﻴﺴﺘﻤﻲ دﻳﮕﺮ واﮔﺬار ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬ﻫﺮ ﺳﻴﺴﺘﻢ ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺒﻲ از‬ ‫اﻗﺘﺼﺎدﻫﺎي ﻣﻠﻲ و ﻣﻨﻄﻘﻪاي را زﻳﺮ ﺳﻠﻄﻪ ﺧﻮد داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬ﺳﻴﺴﺘﻢ ﺟﻬﺎﻧﻲ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري‪،‬از ﻫﻤﺎن زﻣﺎن ﻛﻪ‬ ‫ﺟﺮﻗﻪﻫﺎي آﻏﺎزﻳﻦ آن در و ﻧﻴﺰ اﻳﺘﺎﻟﻴﺎ در ﻗﺮن ﻳﺎزدﻫﻢ ﻣﻴﻼدي زده ﺷﺪ ﮔﺮداﮔﺮد ﺷﻬﺮﻫﺎ‪،‬آن ﻫﻢ ﺷﻬﺮﻫﺎي‬ ‫ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداراﻧﻪ ﻣﺮﻛﺰي ﺷﻜﻞ ﮔﺮﻓﺖ‪.‬ﻗﺮن ﻳﺎزدﻫﻢ و دوازدﻫﻢ رﻫﺒﺮي و ﻧﻴﺰ و ﻟﻨﺪن و آﻣﺴﺘﺮدام را در ﭘﻲ‬ ‫داﺷﺖ)ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ ‪1979).، Piran‬ﺑﻌﺪﻫﺎ ﻧﻴﻮﻳﻮرك‪ ،‬ﭘﺎرﻳﺲ و ﺗﻮﻛﻴﻮ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻓﻬﺮﺳﺖ اﻓﺰوده ﺷﺪه و‬ ‫اﻣﺮوزه ﺷﻤﺎر ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﻬﻲ از ﺷﻬﺮﻫﺎ ﺑﻪ ﺷﻬﺮﻫﺎي ﺟﻬﺎﻧﻲ ﺑﺪل ﺷﺪهاﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﺑﺮودل اﻳﻦ ﻧﻈﺮات را در ﻛﺘﺎب دﻳﺪﮔﺎه ﺟﻬﺎن)‪(1979‬ﺑﺴﻂ و ﺷﺮح داده اﺳﺖ‪.‬اﻣﺎ ﻣﻌﺮوﻓﺘﺮﻳﻦ ﭼﻬﺮه ﻧﻈﺮﻳﻪء ﻧﻈﺎم‬ ‫ﺟﻬﺎﻧﻲ اﻳﻤﺎﻧﻮﺋﻞ واﻟﺮﺷﺘﻴﻦ )‪ (E.Wallerstein‬رﺋﻴﺲ ﻣﺮﻛﺰ ﻓﺮﻧﺎن ﺑﺮودل ﺑﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ اﻗﺘﺼﺎدﻫﺎ‪،‬ﻧﻈﺎمﻫﺎي‬ ‫ﺗﺎرﻳﺨﻲ و ﺗﻤﺪنﻫﺎ واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ داﻧﺸﮕﺎه اﻳﺎﻟﺘﻲ ﻧﻴﻮﻳﻮرك در ﺑﻴﻨﮕﺎﻣﺘﻮن اﺳﺖ‪،‬اﺛﺮ او ﺑﻪ ﻧﺎم ﻧﻈﺎم ﺟﻬﺎﻧﻲ ﻣﺪرن)ﺟﻠﺪ‬ ‫اول ‪ 1974‬و ﺟﻠﺪ دوم ‪،(1980‬در واﻗﻊ در ﭘﻴﺪاﻳﺶ اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ‪،‬ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﻧﻘﺶ را ﺑﻪ ﻋﻬﺪه داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﺑﺮاﺳﺎس ﻧﻈﺮﻳﻪء ﻧﻈﺎم ﺟﻬﺎﻧﻲ‪،‬رواﺑﻂ ﺗﺠﺎري ﺑﻪ ﻧﻈﺎم اﺳﺘﻌﻤﺎري و ﺷﺒﻜﻪ ﺑﻪ ﻫﻢ ﻣﺮﺗﺒﻂ ﻣﺴﺘﻌﻤﺮات در ﻗﺮنﻫﺎي‬ ‫ﺷﺎﻧﺰده و ﻫﻔﺪه ﻣﻴﻼدي ﺟﺎن ﺑﺨﺸﻴﺪ و ﻟﺬا ﻗﺪرﺗﻬﺎي ﺳﺎﻛﻦ ﻣﺘﺮوﭘﻞ ﻳﺎ ﻣﺮﻛﺰ ﺑﺮ ﺟﻬﺎن اﺳﺘﻌﻤﺎرزده ﺣﻜﻤﺮواﻳﻲ‬ ‫آﻏﺎز ﻛﺮدﻧﺪ‪.‬اﺳﺘﻌﻤﺎر ﻧﻪﺗﻨﻬﺎ راﺑﻄﻪ اﻗﺘﺼﺎدي و ﻣﺒﺎدﻟﻪء ﻧﺎﺑﺮاﺑﺮ را ﺑﻨﻴﺎن ﻧﻬﺎد ﺑﻠﻜﻪ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺷﻬﺮي‪/‬ﺻﻨﻌﺘﻲ‬ ‫ﻣﺴﺘﻌﻤﺮات را ﺑﻪ ﺗﺄﺧﻴﺮ اﻧﺪاﺧﺘﻪ‪،‬ﺟﻬﺖ آن را ﺗﻐﻴﻴﺮ داد‪.‬ﭼﻨﻴﻦ راﺑﻄﻪاي ﺑﻪ ﻧﺎﻫﻤﮕﻮﻧﻲ ﻓﻀﺎﻫﺎي ﻣﻠﻲ ﺟﻬﺎن ﺳﻮم‬ ‫اﻧﺠﺎﻣﻴﺪ و ﭼﻨﺪ ﺷﻬﺮ را در ﻫﺮ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺟﺎن ﺑﺨﺸﻴﺪ ﺗﺎ ﺻﺪور ﻣﻮاد ﺧﺎم و وارد ﻛﺮدن ﻛﺎﻻ را ﺳﺎﻣﺎن دﻫﻨﺪ‪.‬اﻳﻦ اﻣﺮ‬ ‫ﺑﻪ دوﮔﺎﻧﮕﻲ اﻗﺘﺼﺎدي‪،‬اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و ﻓﻀﺎﻳﻲ ﻣﻨﺘﻬﻲ ﺷﺪه اﺳﺖ)ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ ‪1983:144)، Light‬ﺑﺎ ﭘﺎﻳﺎن‬ ‫دوران اﺳﺘﻌﻤﺎر آﺷﻜﺎر‪ ،‬ﺷﺮﻛﺘﻬﺎي ﭼﻨﺪ ﻣﻠﻴﺘﻲ و ﻧﻬﺎدﻫﺎي ﻣﺎﻟﻲ ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮاﻳﻨﺪي را ﺑﺎز ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻛﺮدﻧﺪ‪.‬ﻣﺘﺮوﭘﻠﻬﺎي‬ ‫اﺻﻠﻲ ﻛﺸﻮرﻫﺎي ﭘﻴﺸﺮﻓﺘﻪ‪،‬در واﻗﻊ ﻣﺮاﻛﺰ ﻛﻨﺘﺮل ﻧﻈﺎم ﺟﻬﺎﻧﻲ اﻧﺪو دﺳﺖﻳﺎﺑﻲ ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻛﺸﻮرﻫﺎي ﻓﻘﻴﺮ را ﻫﺪاﻳﺖ‬ ‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬ﭘﺲ ﻓﺮاﻳﻨﺪﻫﺎ و ﺻﻮرﺗﺒﻨﺪيﻫﺎي ﻓﻀﺎﻳﻲ‪ ،‬اﻗﺘﺼﺎدي و رواﺑﻂ ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ‪،‬ﻋﻨﺎﺻﺮ ﺳﺎﺧﺖ ﺗﻮﻟﻴﺪ و ﺗﺠﺎرت‬ ‫ﺟﻬﺎﻧﻲاﻧﺪ)ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ ‪1982).،Wolf ،1980، Bergesen‬ﻟﺬا اﻟﮕﻮﻫﺎي ﺷﻬﺮيﺷﺪن و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ در‬ ‫ﻫﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺎﻳﺪ از ﻃﺮﻳﻖ ﻓﺮاﻳﻨﺪﻫﺎي روﺑﻪ ﺗﻮﺳﻌﻪ‪،‬ﺗﻮﻟﻴﺪ‪،‬ﺗﺠﺎرت و ﺳﺘﻴﺰ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‪ -‬اﻗﺘﺼﺎدي در ﻣﻘﻴﺎس ﺟﻬﺎﻧﻲ‬ ‫ﺗﺤﻠﻴﻞ ﺷﻮد)ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ ‪.(1984،Koob - Sassen ،1984، Dunn - Chase‬‬ ‫اﻧﺘﻘﺎد اﺳﺎﺳﻲ وارده ﺑﺮ اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﺎﻳﺮ ﻧﻈﺮﻳﻪﻫﺎي ﻣﻄﺮوﺣﻪ در ﻗﺎﻟﺐ ﻣﻜﺘﺐ اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ‬ ‫ﻓﻀﺎ‪،‬ﺑﻲﺗﻮﺟﻬﻲ ﺑﻪ رواﺑﻂ ﺗﻮﻟﻴﺪي و ﺗﺄﻛﻴﺪ ﺑﻴﺶ از ﺣﺪ ﺑﻪ رواﺑﻂ ﻣﺒﺎدﻟﻪ در ﺳﻄﺢ ﺟﻬﺎﻧﻲ اﺳﺖ‪.‬ازاﻳﻦروي اﻳﻦ‬ ‫ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻛﻤﺘﺮ ﺑﻪ ﻣﻮارد ﺧﺎص ﻳﻌﻨﻲ ﺳﺎﺧﺘﺎرﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ اﻗﺘﺼﺎدي ﺑﻪ ﻧﺤﻮي ﻛﻪ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪،‬ﭘﺮداﺧﺘﻪ و از‬ ‫ﭘﮋوﻫﺸﻬﺎي ﻋﻴﻨﻲ ﻏﻔﻠﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﺗﻬﻴﻪ و ﺗﻨﻈﻴﻢ‪ :‬ﺳﺮوش اﻧﮕﺒﻴﻨﻲ ‪angabini.s@ut.ac.ir‬‬


‫ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻓﺎرﺳﻲ‬ ‫ﭘﻴﺮان‪،‬ﭘﺮوﻳﺰ‪»،‬ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ ﺷﺘﺎﺑﺎن و ﻧﺎﻫﻤﮕﻮن‪:‬ﻣﺴﻜﻦ ﻧﺎﺑﻬﻨﺠﺎر«)آﻟﻮﻧﻚﻧﺸﻴﻨﻲ در ﺗﻬﺮان(‪،‬ﻣﺎﻫﻨﺎﻣﻪ اﻃﻼﻋﺎت ﺳﻴﺎﺳﻲ‪-‬‬ ‫اﻗﺘﺼﺎدي‪،‬ﺗﻬﺮان‪،‬ﺷﻤﺎرهﻫﺎي ‪ 14‬اﻟﻲ ‪،23‬ﺳﺎل ‪ 1366‬و ‪.1367‬‬ ‫ﭘﻴﺮان‪،‬ﭘﺮوﻳﺰ‪»،‬ﺗﻘﺪم و ﺗﺴﻠﻂ ﺷﻬﺮي در ﺟﻬﺎن ﺳﻮم‪:‬ﻣﺮوري ﮔﺬرا ﺑﺮ دﻳﺪﮔﺎﻫﻬﺎي ﺗﺌﻮرﻳﻚ«‪،‬ﻣﺎﻫﻨﺎﻣﻪء اﻃﻼﻋﺎت ﺳﻴﺎﺳﻲ‪-‬‬ ‫اﻗﺘﺼﺎدي‪،‬ﺗﻬﺮان‪،‬ﺷﻤﺎره ‪،34‬ﺳﺎل ‪.1368‬‬ ‫ﭘﻴﺮان‪،‬ﭘﺮوﻳﺰ‪»،‬ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺑﺮونزا و ﺷﻬﺮ‪:‬ﻣﻮرد اﻳﺮان«‪،‬ﺷﻬﺮﻫﺎي ﺟﺪﻳﺪ ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ ﺟﺪﻳﺪ در ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ‪ ،‬وزارت ﻣﺴﻜﻦ و ﺷﻬﺮ‬ ‫ﺳﺎزي‪،‬ﺗﻬﺮان‪،‬ﺳﺎل ‪.1369‬‬ ‫ﭘﻴﺮان‪،‬ﭘﺮوﻳﺰ‪»،‬ﻣﻘﺪﻣﻪ ﺑﺮ ﺗﺮﺟﻤﻪء ﻓﺎرﺳﻲ«ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ در ﺧﺎورﻣﻴﺎﻧﻪ‪،‬اﺛﺮاف‪.‬ﻛﺎﺳﺘﻠﻮ‪،‬ﺗﺮﺟﻤﻪء ﭘﺮوﻳﺰ ﭘﻴﺮان و ﻋﺒﺪاﻟﻌﻠﻲ رﺿﺎﻳﻲ‪،‬ﺗﻬﺮان‬ ‫ﻧﺸﺮ ﻧﻲ‪،‬ﺳﺎل ‪.1368‬‬ ‫رﻣﻲ‪،‬ژان‪»،‬ﺑﻨﻴﺶ ﻣﺎرﻛﺲ«‪،‬ﺗﺮﺟﻤﻪء ﻣﻴﻨﺎ ﻣﺨﺒﺮي‪،‬ﻣﻔﻬﻮم ﺷﻬﺮ‪،1‬ﮔﺮوه ﺗﺤﻘﻴﻖ وﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺷﻬﺮي وﻣﻨﻄﻘﻪاي‪،‬ﺗﻬﺮان ‪.1358‬‬ ‫ﺳﺎﻧﺘﻮس‪،‬دوس و دﻳﮕﺮان‪،‬ﺗﻮﺳﻌﻪ و ﺗﻮﺳﻌﻪﻧﻴﺎﻓﺘﮕﻲ ‪،1‬ﮔﺮوه ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺷﻬﺮي و ﻣﻨﻄﻘﻪاي ﺗﻬﺮان‪،‬ﺳﺎل ‪.1358‬‬ ‫ﺳﻴﻨﺠﺮ‪،‬ﭘﻞ‪»،‬ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ و ﻃﺒﻘﺎت اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ«‪،‬ﻣﻔﻬﻮم ﺷﻬﺮ ‪،2‬ﺗﺮﺟﻤﻪء ﻣﻬﺪي ﻛﺎﻇﻤﻲ ﺑﻴﺪﻫﻨﺪي و ﻓﺮخ ﺣﺴﺎﻣﻴﺎن‪،‬ﮔﺮوه ﺗﺤﻘﻴﻖ و‬ ‫ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺷﻬﺮي و ﻣﻨﻄﻘﻪاي‪،‬ﺗﻬﺮان‪،‬ﺳﺎل ‪.1358‬‬ ‫ﺳﻴﻨﺠﺮ‪،‬ﭘﻞ‪،‬اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ‪،‬ﺗﺮﺟﻤﻪء ﻣﻬﺪي ﻛﺎﻇﻤﻲ ﺑﻴﺪﻫﻨﺪي و ﻓﺮخ ﺣﺴﺎﻣﻴﺎن‪،‬ﮔﺮوه ﺗﺤﻘﻴﻖ و ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺷﻬﺮي و‬ ‫ﻣﻨﻄﻘﻪاي‪،‬ﺗﻬﺮان‪،‬ﺳﺎل ‪.1358‬‬ ‫ﻛﺎردوزو‪،‬ف‪.‬ﻫـ‪»،.‬ﺷﻬﺮ وﺳﻴﺎﺳﺖ«‪،‬ﻣﻔﻬﻮم ﺷﻬﺮ ‪،1‬ﺗﺮﺟﻤﻪء ﻣﻬﺪي ﻛﺎﻇﻤﻲ ﺑﻴﺪﻫﻨﺪي‪،‬ﮔﺮوه ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺷﻬﺮي و ﻣﻨﻄﻘﻪاي‪،‬ﺗﻬﺮان‪،‬ﺳﺎل‬ ‫‪.1358‬‬ ‫ﮔﺮﻳﻨﻲ‪،‬ﻛﻠﻮدﻣﺎري و دﻳﮕﺮان‪،‬واﺑﺴﺘﮕﻲ و ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ‪،‬ﮔﺮوه ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺷﻬﺮي و ﻣﻨﻄﻘﻪاي‪،‬ﺗﻬﺮان‪ ،‬ﺳﺎل ‪.1358‬‬ ‫ﻟﻮﻓﻮر‪،‬ﻫﺎﻧﺮي‪»،‬ﻓﻠﺴﻔﻪ و ﺷﻬﺮ«‪.‬ﻣﻔﻬﻮم ﺷﻬﺮ ‪،2‬ﺗﺮﺟﻤﻪء ﻓﺮﻫﺎد دﻓﺘﺮي‪،‬ﮔﺮوه ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺷﻬﺮي و ﻣﻨﻄﻘﻪاي‪،‬ﺗﻬﺮان‪،‬ﺳﺎل ‪.1358‬‬ ‫ﻫﺎروي‪،‬دﻳﻮﻳﺪ‪»،‬ﺷﻬﺮ و ﻣﺎزاد«‪،‬ﻣﻔﻬﻮم ﺷﻬﺮ ‪،1‬ﺗﺮﺟﻤﻪء ﺑﻬﺮوز ﻣﻨﺎديزاده‪،‬ﮔﺮوه ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺷﻬﺮي و ﻣﻨﻄﻘﻪاي‪،‬ﺗﻬﺮان‪،‬ﺳﺎل ‪.1358‬‬

‫ﺗﻬﻴﻪ و ﺗﻨﻈﻴﻢ‪ :‬ﺳﺮوش اﻧﮕﺒﻴﻨﻲ ‪angabini.s@ut.ac.ir‬‬


7- مکتب اقتصاد سياسي فضا