Page 1

Martiros Sarian ՄԱՐՏԻՐՈՍ ՍԱՐՅԱՆ ¶É˳íáð ÊÙµ³·Çð` èáµ»ðï سð·³ðÛ³Ý îÝûð»Ý` سðï³ ü³ðÙ³Ýáí³ Ð³Ù³Ï³ð·ã³ÛÇÝ ·ð³ß³ðáõÙ ¨ Ó¨³íáðáõÙ òáÕÇÝ» гðáõÃÛáõÝÛ³Ý (è¸, ØáëÏí³) Computer typing and design Coxine Harutunyan (Moscow) ÂÕóÏÇñ` ²ðïÛáÙ ¶¨áð·Û³Ý ( ÐÐ, ºð¨³Ý) Reporter Artyom Gevorgyan (Yerevan) ²Ùë³·ðÇ Ñð³ï³ð³ÏáõÃÛáõÝÁ Çð³Ï³Ý³ñíáõÙ ¿ Ñáí³Ý³íáð ϳ´Ù³Ï»ðåáõÃÛáõÝÝ»ðÇ ýÇݳÝë³Ï³Ý ³ç³ÏñáõÃÛ³Ùµ:

Martiros Sarian Martiros Saryan He was born into an Armenian family in Nakhichevan-on-Don (now part of Rostov-onDon, Russia). In 1895, aged 15, he completed the Nakhichevan school and from 1897 to 1904 studied at the Moscow School of Arts, including in the workshops of Valentin Serov and Konstantin Korovin. He was heavily influenced by the work of Paul Gauguin and Henri Matisse. He exhibited his works in various shows. He had works shown at the Blue Rose Exhibit in Moscow. He first visited Armenia, then part of the Russian Empire, in 1901, visiting Lori, Shirak, Echmiadzin, Haghpat, Sanahin, Yerevan and Sevan. He composed his first landscapes depicting Armenia: Makravank, 1902; Aragats, 1902; Buffalo. Sevan, 1903; Evening in the Garden, 1903; In the Armenian village, 1903, etc., which were highly praised in the Moscow press. From 1910 to 1913 he traveled extensively in Turkey, Egypt and Iran. In 1915 he went to Echmiadzin to help refugees who had fled from the Armenian genocide in the Ottoman Empire. In 1916 he traveled to Tiflis (now Tbilisi) where he married Lusik Agayan. It was there that he helped organise the Society of Armenian Artists.

Martiros Sarian After the Bolshevik seizure of power in 1917 he went with his family to live in Russia. In 1921 they moved to Armenia. While most of his work reflected the Armenian landscape, he also designed the coat of arms for Armenian SSR and designed the curtain for the first Armenian state theatre. Painting Old Yerevan, 1928 by Saryan on Soviet stamp of 1980 From 1926–1928 he lived and worked in Paris, but most works from this period were destroyed in a fire on board the boat on which he returned to the Soviet Union. From 1928 until his death, Saryan lived in Soviet Armenia. In the difficult years of the 1930s, he mainly devoted himself again to landscape painting, as well as portraits. He also was chosen as a deputy to the USSR Supreme Soviet and was awarded the Order of Lenin three times and other awards and medals. He was a member of the USSR Art Academy (1974) and Armenian Academy of Sciences (1956). Saryan died in Yerevan on 5 May 1972. His former home in Yerevan is now a museum dedicated to his work with hundreds of items on display. He was buried in Yerevan at the Pantheon next to Komitas Vardapet. His great-granddaughter Mariam Petrosyan is also a painter, as well as cartoonist and awardwinning novelist.

1880 -1896

Martiros Sarian

CHILDHOOD Martiros Sarian was born on February 29, 1880 in the Armenian town of Novaya Nakhichevan, situated near the Don river in Russia (presently part of Rostov-on-Don). Sarian's ancestors originated from Ani - the ancient capital of Armenia. As a result of migration, some Armenians settled in the Crimea. At the end of the 18th century, Russian empress Catherine the Second granted lands on the banks of the Don River in Russia to Armenians displaced from the Crimea by the Tatars. The parents of future artist owned a farmstead near the Sambek River. The Sarievs (they had this surname up to 1886) usually spent there summer in a small house built by their father Sarkis Sariev. There were nine children in the family. They lived hard life. But Sarian would recall his childhood years in the steppe with special inspiration. This was the time when an inexhaustible admiration for the versatile and multicolored nature conceived in his heart: "I saw everything appear in the glow of the sunlight - slender corn and grass alternately, covered with myriad flowers, with bees and butterflies hovering above‌ All that impetuously attracted me. I was charmed. I entered the grain field dipping myself into the world of dreams. I walked for a long time and after getting tired I fell asleep on the ground like on my mother's bosom" (from unpublished manuscripts). The childish perception of the world forever designated the role of the natural sunlight and sheer colors in the artist's visual perception of the world. It has also become fundamental in realization of his direct participation in life of the Universe which is in the constant process of making and self-

Martiros Sarian In 1895 Sarian finished Armenian-Russian school in Novaya Nakhichevan. Already during his school years Sarian's progress in drawing was appreciated by special certificate. After finishing school Sarian worked in a post-office. In his spare time he copied illustrations from journals and sketched some of clients. Willing to encourage Martiros's passion for drawing his elder brother introduced him to his friend, artist A. Artsatbanyan, a graduated student of the Moscow College of Painting, Sculpture and Architecture. Appreciating the inborn talent of the youth, Artsatbanyan trained Martiros for the entrance exams to the Moscow College.

1897 - 1903

Martiros Sarian

STUDENT DAYS In 1987 Martiros Sarian became the student of the Moscow College of Painting, Sculpture and Architecture. The youth began to imbibe eagerly all the wealth of the Russian capital"s cultural life. Theatres, libraries, concerts, exhibitions: all these captivated him and facilitated the education, the shaping of tastes and predilections of the starting painter. The Moscow school was the most progressive Russian institution of that time. The important reforms dealing with the overall system and methods of instruction have been conducted during Sarian"s studying there. The best Moscow painters with advanced artistic ideals were invited for teaching in the college. The basic course of tuition consisted of 4 classes. In the first class the pupils were to master the skills to execute precisely the given objects by copying the plaster casts from the classic sculptures and masks. In the second class supervised by A.M.Corin and K.N.Gorsky Sarian had mastered the oil painting technique and also acquired skills in tempera, watercolor and pastel execution. In the third one headed by N.A. Kasatkin and S.D.Miloradivich, the more profound studying of the drawing have been taught. And finally, the fourth class had dealt with landscape, genre, portrait and animal depiction. Here, the teachers were V.N.Baksheev, A.E.Archipov and L.O.Pasternak.

Martiros Sarian

Thus in fact separate classes and courses of the Moscow school were transformed into personal studios. Sarian"s studies (1903-1904) after graduating from the basic course (1902) at the portrait studios opened and attached to a school and led by the prominent Russian impressionist K.A.Korovin and the remarkable painter V.A.Serov has played an important role in the development of young Sarian"s professional skills. Meanwhile Sarian"s early portraits and landscapes (1987-1903) do not yet reveal the painter"s individuality. They are executed in dun gamut of blended colors with transition from light to shadow. But as at the Moscow College the independence and freedom of art prevailed over the obsolete principles of academic schooling, the pursuits of new methods and daring experiments of young artists had been encouraged; therefore Sarian"s own pictorial style evinced itself quite early. On this occasion Sarian admitted later: “School … is necessary, and I am very glad that finished it, it has taught me a lot. But at the same time school gives something that I have to get rid of when launching my own creative career. I painted in the same manner like Petrov-Vodkin, Pavel Kuznetsov, Utkin, Truzhansky and others – all of us painted in the same spirit. On finishing the school I started to ponder how to overpower it. I began to travel, to take a good look at life.”

Martiros Sarian

1904 - 1909 EARLY PERIOD OF CREATIVE WORK Trips to the Caucasus in 1901-1903 were a true revelation for Sarian. In the summer of 1902, Sarian visited Ani, the old capital of Armenia. "In the picturesque nooks of the south of our ancient country, I found again the magic world of my childhood", recalls the artist (“Martiros Sarian�, p.58).Influenced by the southern sun and optical color effects created by its rays, the palette and the imaginary system of Sarian's first individual works changed. "The hardest time in my life was the

Martiros Sarian changed. "The hardest time in my life was the time of initial seeking… I wasn't satisfied with beaten tracks… I decided to follow my own aspirations…", the artist recalled. "All what I painted from 1904 was a combination of the real and the imaginary - the real insofar as I painted it being guided by my impressions of what I saw, and the fantasy insofar I was synthesizing it in my imagination" (“Martiros Sarian. From My Life”, p.78). Thus, in 1904-1907 Sarian created the watercolor series "Fairy Tales and Dreams". The simplified figures of people and animals depicted by the painter are easily recognized. However, the overall mood created by their interaction is so unusual that carries the viewer away to the world of feelings energizing his imagination with mysterious power. Subconsciously a viewer experiences a marvelous harmony of nature. (The scientific study of "Fairy Tales and Dreams" cycle was presented by A.V.Aghasyan in his recently published book “Symbolism and the Art of Martiros Sarian”. Some pieces of this cycle were exhibited first at the Crimson Rose exposition in 1904 in Saratov and afterwards at the sensational Blue Rose exposition in 1907 in Moscow. Both exhibitions were to unite the young painters who developed right after M.Vrubel and V.Borisov-Musatov the symbolist trend of the second wave in the Russian art. Starting from 1908, Sarian completely replaced watercolor with tempera. Works like "By the Sea. Sphinx", "By the Well. Hot Day", "Poet" reveal the evolution of the color palette of the artist. The clear and bright colors are laid out on the cardboard by long, distinct touches creating sparkling plays of color hues filled with sunlight. Also, it is necessary to point out the early experiments of Sarian in

Martiros Sarian early experiments of Sarian in tempera techniques. In 1905, the artist created "Charm of the Sun". Here he creates a simple plot with harmonious combination of synthetic color and shape, sparkling in the light of the strong southern sun. The sonorous color decision in this composition precedes Sarian"s acquaintance with the work of Matisse, the founder of French fauvism. The first exhibitions of French artists from the late 19th to early 20th century from S.Shchukin's and I.Morozov's collections were opened in Moscow in 1906. Sarian wrote about his first impressions of new principles of European painting in his letter to Nina Tazekhulakhova dated by 1909: 'Gauguin is amazing with his new religion that revealed the innermost spiritual world of barbarians to the Europeans. Cezanne is unparalleled, firm, and earnest in his strong and brilliant paintings. Van Gogh is so interesting: a restless and ailing seeker'. (“Martiros Sarian. Letters�, p.72). At the same time, Sarian confessed that acquaintance with the French painting inspired and convinced him even more of the righteousness of his own style and his attitude to painting. Many Russian artists of the time were influenced by the new French school. However, no one utilized expressiveness that Sarian possessed arising from large planes of pure colors providing the generalized characteristic of visually perceived forms and motions. However Sarian"s works were noted for its peculiar saturation of color decisions and simplification of means of expression. The style of the Armenian medieval miniature was close to Sarian. It is unique by the synthesis of contrasting colors and simple rhythmic lines. The decorative simplicity and symbolic forms, which express spontaneity of national thinking, were creatively elaborated by Sarian. In 1909, fantastic dreams in Sarian's works were replaced by more real and vital observations of the nature and the world around. The elaboration of the technique, plot motives and overall system of artistic characters, developed in the subsequent period, are typical for the paintings "Selfportrait", "A Running Dog","Hyenas" . A bright and sonorous palette enchant with laconic brevity and accuracy of the image.

Martiros Sarian TRIPS TO THE EAST

1910 - 1913

The interest in Eastern culture was determinative in the development of 20th century European and Russian art. But for Sarian, a painter of Armenian origin, the appeal to the East was an important self-revelation. The zeal to cognize the world of the East and himself as the part of this world guided the artist during his journeys to the eastern countries - Turkey (Constantinople, 1910), Egypt (1911), Persia (1913). 'I had a goal to understand the East, to find out its characteristic features for to further substantiate my search in painting', wrote the artist.' I wanted to express the realism of the East and find convincing ways to describe and depict that world, discover its new artistic comprehension' (“Martiros Sarian. From My Life”, p.99). In this period of creating the works on eastern themes, the artist's colorful palette is fully revealed. 'I have lived in Constantinople for about two months. Within that period of time my work was fruitful', Sarian recalled.'Of the biggest interests for me were the streets, their rhythm of life, the flamboyant crowd and dogs… that used to live in extended packs' (“Martiros Sarian. From My Life”, p.102). During that period, Sarian used to paint exclusively on white cardboard. In each of his works the painter summarized his brightest impressions. '…When some things did not turn out well, I used to go to the same place to check and enhance my impressions. My problem was to clearly and laconically convey on the cardboard the scorching heat of the sunlight and the contrast of color connected with it'. (“Martiros Sarian. From My Life”, p.102). Whishing to re-create the real life of Eastern streets, Sarian scales up his compositions and constructs them on the same plane. The volume and the depth in these planar compositions were acquired by applying dark blue shadows which accompany the figures of women in yashmak lightly passing along the yellow-orange streets or the packs of dogs that got the incredible colors in the light of intense sun. Upon his return from Constantinople, Sarian displayed his new paintings at the Moscow Fellowship of Painters exhibition. The paintings “Wisterias”, “Fruit Store”, and later were acquired by the Tretyakov Gallery. It was for the first time when a gallery would acquire paintings of a young innovative artist.

Martiros Sarian

The trip to Egypt (Cairo, Giza, Memphis, Luxor) enriched Sarian's art with new works fully expressing his original style. In Egypt the artist was most of all struck by the inseparable connection of ancient and modern culture.' On leaving the Museum of Bulakh one could see in the streets the people who seemed to have been the models for the sculptures in the museum', recalled the painter. 'The same type, expression, gestures, the same manner of walking with slightly raised shoulders... As if they had been wandering through millennia and reached this day together with the fine monuments created by their ancestors at the dawn of civilization'. (“Martiros Sarian. From My Life�,

Martiros Sarian 'Sarian is still in the beginning of his creative accomplishments. But what he has given so far is extremely significant since it gives a new meaning to our attitude to the East. It indicates that the soulless… orientalism is over ', the famous poet and critic M. Voloshin writes in the first extensive review about Sarian published in 1913 in Apollo, the most distinguished art journal of that time in Russia. (“About Sarian“, p.63-64).


1914 - 1920

Sarian was extremely demanding on himself and he would always feel real art. 'I was afraid my success will result in appearance of cliches in my art .I did not want to become a fashionable artist,' he confessed. 'I felt an urgent need to renew my art'. (“About Sarian“, p. 465). The artist intended to resume his trips to the East. He dreamed of visiting China, Japan, and India but his plans were frustrated by World War I. In the spring of 1914, Sarian left for Tbilisi, Georgia. He participated in the activities of the Armenian ethnographic community. In summer he travels to Gokhtan (Sothern Armenia, presently Nakhidzevan autonomous republic). 'I was happy …I was face to face with the nature that was so dear to me like a mother and greatest teacher', writes the artist (“About Sarian“, p.465). Sarian displayed his new paintings - landscapes and still lifes "Surbkhatch rocks in Kalaki", "Yellow Flowers", "Flowers of Kalaki"), at the World of Art exhibition in Moscow. Then he took part in a Baltic exhibition in Malmo, (Sweden). One of his paintings, "The Tree" (1910), remained later in the Art museum of Malmo. However, the further development of Sarian's art was interrupted by the tragic events taking place in Armenia. 'But in 1915 I learned about the disaster that Armenia was experiencing. I closed my studio and left for my home country. In Etchmiadzin and in its suburbs I witnessed crowds of people fleeing from the Genocide in Turkish Armenia … People were dying right in front of me but I was almost unable to help them… I was deeply depressed and was taken to Tiflis with an obvious emotional disorder', Sarian recalls (“About Sarian“, p. 465-466). The artist could not work for a long time. But the first thing he created after this ordeal was the picture with a big bouquet of red flowers. Sarian was seeking the way of salvation. This way was found: 'The art has to call a person for life and struggle, inspire him with hope and faith by timeless and com-

Martiros Sarian

Martiros Sarian Another event that brought Sarian back to creative life was the meeting with the beautiful black -eyed Lusik Aghayan, daughter of the famous Armenian writer and pedagogue Ghasaros Aghayan. 'This was an encounter of two persons who seemed to have known each other before but were temporarily separated', the artist recalled (“About Sarian“, p.466). At the end of 1915, Sarian once again participates in the World of Art exhibition.

In 1916 in Tiflis, Sarian established The Fellowship of Armenian Artists with the participation of the painters E. Tatevosyan, V. Surenyants, and P.Terlemezyan and created the sketch of its emblem wrote. (“Martiros Sarian. From My Life”, p. 198). A new period had started in Sarian's personal and creative life. 'In those days of sufferings I became related to my nation with all my heart. I would not have become an artist nor been myself if not the feeling of a homeland. I dedicated all my subsequent creative life to it'. (“Martiros Sarian. From My Life”, p. 200). Martiros Sarian and Lusik Aghayan got engaged near Tiflis in the Tskhneti village church on April 17 of 1917. At the end of 1917 the artist participated for the last time in the World of Art exhibition in Moscow. The 'Poetry of Armenia' anthology designed by Sarian and edited by Russian poet Valery Brusov was published. Afterwards, Sarian and his wife moved to Nakhichevan where they lived in his mother's house. The painter made frequent trips to Tiflis and was there at the time of the October Revolution. In the same year, their son, Sarkis, was born. He later became a literature critic and specialist in Italian and Armenian literature. In 1918 -1919, Sarian lived with his family in Novaya (New) Nakhichevan, which then became a region of Rostov-on-Don. He initiated the establishment of an Armenian Local Lore museum. At the Lotus exhibition, where Armenian and Russian painters were exhibited, Sarian displayed 45 paintings. Aside from his earlier paintings, his latest paintings were also exhibited and revealed the oriental theme in a new way: "Portrait of N. Komurjdjian", "Old Tiflis", and "Red Horse". The artist also designed G.Chalkhushian's Red Book on annihilation of Armenians in Turkey and in Osman Empire at the end of the19 – in the beginning of the 20 centuries and M. Shahinian's collection of poems titled "Orientalia". Sarian's second son, Ghazaros (Lazar), was born in 1920. Later he became a famous composer. In Rostov Armenian Local Lore Art museum was opened. Sarian worked as a director there.

Martiros Sarian

1921 - 1925 ARMENIA On the invitation of A. Myasnikyan, chairman of People's commissioner's council, Sarian permanently moved to Yerevan with his family. He organized a State museum of archeology, ethnography, and fine arts. Aside from that, he participated in the establishment of the Yerevan Art College and Artists Union of Armenia. In 1922, Sarian sketched the National Emblem and the flag of the Soviet Armenia. In the other remarkable work of this period, the sketch of the curtain of First Drama Theater in Yerevan, the artist depicted a synthesized image of his reborn homeland. The artist's goal was to depict the real life in Armenia. 'I want to show the world that this rocky piece of land on the slopes of Mount Aragats does exist', said Sarian. '… This piece of land has gone through storms and profanation, but has been washed by blood and sanctified by faith. This piece of land keeps on its bosom a small handful of hardworking and talented people'. (“Martiros Sarian”, p.86). Changes in creative objectives resulted in changes in work methods and enhancement of style. Traveling to various regions in Armenia the artist painted his canvases in the open air, contemplating and depicting instances of nature's life. The zeal to convey the real and tangible side of nature and the nation's life resulted in a quick, sketchy manner of oil painting. Like shot after shot a valley scorched by the sun ("Armenia, sketch"), low clay huts with flat roofs ("Erevan, sketch"), summer heat, ("Mount Aragats in summer") and the lovely cool of shady gardens ("Courtyard in Erevan") appear one after the other.

Martiros Sarian Overcoming the impressionistic manner of transforming an object into a substance of color and light, Sarian strove to create a complete image in its material and volumetric integrity. However it is not the passive reproduction of the visible, but the ability, with one snapshot, to convey the inner essence of life evolving over time and space with the help of vivid imagination. 'To look with the eyes and see through the heart', Sarian used to say. In the paintings of 1924, Sarian once again generalized the image of the world, by not confining to his country borders, but activating our emotional and intellectual perception of life as a whole. ("Yerevan", "Midday Calm", "Flamboyant landscape" ,"Portrait of E.Charents"). Sarian exhibited his new paintings at the 14th International Exhibition (Biennale di Venice) where they were a great success and were reproduced for the first time. Avetik Issahakyan, the Armenian poet, resided in Italy at the time published an article in the 'Hayrenik' newsletter (Paris). He highly appreciated the creative work of Sarian as a phenomenon of historical significance for the development of Armenian culture. 'He is building the scientific basis for our painting', the poet wrote. 'More exactly, he revitalizes and evolves the old traditions as the elements of this new art live in the depth of centuries of the history of our Motherland'. The Italian press has also highly praised the art of the Armenian master. 'Sarian's paintings are of such a bright expression of strong and unique temperament that they produce a tremendous impact on a viewer. Both the colors and the portrayal deserve a great attention for those seeking a modern art point of view', the Italian critic J.Sprovieri wrote. (“Sarian�, p. 9). In 1925, for the first time during the Soviet years, Sarian's paintings were displayed in Moscow at the Four Arts exhibition where they were highly praised by the metropolitan press. In the summer of the same year, the paintings left after the 1914 exposition held in Malmo (Sweden) were returned by I.Grabar and sent to the exhibition of Russian art in America. At the end of the year, Martiros Sarian was awarded the title of People's Artist of Armenia.

Martiros Sarian IN PARIS

1926 - 1928

After the success at Moscow exhibition, Sarian got an opportunity to travel abroad. 'I certainly wanted to visit the capital of artists - Paris', Sarian confessed. Arriving in Paris, the artist, who had already gained a steady and considerable reputation in Russian

and Armenian modern art, worked to enhance and advance his art striving to apply anew the experience of French Post-impressionism to already formed principles of his own style. Thus, he managed to synthesize the pictorial traditions of the East and the West. Sarian wrote from Paris to his friend, artist N.Ulyanov, 'Artists here work in an interesting manner. You can find everything here. But the most important you feel the smell of art‌ From the beginning of the war (WWI), as consequence of a shock (the Socialist Revolution), we lost a lot. Now I try to revitalize myself and summarize what I have done for long years'. (“Martiros Sarian. Lettersâ€?, p.379).

Martiros Sarian

Martiros Sarian

A. Efros, the famous Russian critic, who met Sarian in Paris, wrote: 'He didn't strive to be a Parisian. He didn't trouble about glory… Here he lived for himself and … studied. There were sketches on the easel, at his studio walls, the ones that Parisian neophytes used to do... The creative tactics was obvious. He yet again was making his way through to the best of himself '. (“About Sarian”, p. 127). In Paris, Sarian twice exhibited his works at exhibitions of Russian and Armenian art. But his personal exhibition opened in January of 1928 in the Sh.O.Girard salon was the most remarkable. The text for the exhibition catalogue was written by famous critic Luis Voxelle. This exhibition comprised about 40 paintings created by the artist in Paris. The Armenian theme, which acquired a new stylistic elaboration, prevails in these works. Only in some of his sketches Sarian turns to the nature of France, depicts the Seine and Marne banks and a view from his studio. At these years the artist also made stage designs to the play 'Zuleyka' by K. Gozzi for the 'Bat' theater of N. Baliev. Sarian's art was a great success which was rare for a foreigner. The 'exam', as the painter himself said, was passed. However, presently it is difficult to assess this important period of the artist's creative evolution. Regretfully, on the voyage back to Armenia, Sarian's paintings burned down. 'The French ship Frigi that was transporting my paintings was supposed to embark eggs in the Novorossyisk port. That was the reason sawdust was loaded with the cargo. The boxes with paintings were put on the sawdust… In the port of Constantinople the ship caught fire - accidentally or deliberately. Only a piece of a canvas remained from my 40 canvases', the artist recalled with pain. (“Martiros Sarian. From My Life”, p. 267). The only paintings that survived had been sold by Sarian in Paris, as well as several small canvases that he had taken with him. Among these works there were: ‘Mountains Geghama’, ‘To the Spring’, ‘Gazelles ’, ‘Corner of a Caucasian Town’, ‘On the Marne River’, ‘Out of the Studio Window’.

1929 - 1945

Martiros Sarian

BACK IN ARMENIA Fate had prepared an ordeal for the artist. However, Sarian mobilized all his will as it was typical for a creator of such a remarkable life-asserting art and returned to work. As A.Efros wrote, 'It was not enough for the artist to acquire the intensified skills. He had to harmonize them with what was going on around him and catch up with his country, not as a time-server but as a genuine and rigorous painter as he has always been'. (“About Sarian”, p.128). At the time, Erevan was being constructed from mounds of disordered ruins. 'When the sound of hammers was all around, when a thought began to work and muscled arms got to work, everything changed. ‘Small sad Yerevan began to smile and shine like a sun soon after’. (“Martiros Sarian. From My Life”, p.244-245). At this period the urban scenes became the most favorite genre for Sarian. Laconism of the plot, oversimplified depiction of human figures in their characteristic motion - that was Sarian's style in those years. One after the other the following paintings appeared: A Courtyard in Erevan in Springtime’, ‘Old Erevan’, ‘The Old and the Newest’, ‘The Zangou Banks in Erevan’, ‘Corner in Old Erevan ’, ‘Construction of a Bridge. Yerevan’. From 1928 -1929, Sarian displayed his paintings at various exhibitions in Yerevan and Moscow. Starting from 1930, the artist's paintings boldly expressing the advanced search of the modern art were regularly exhibited at the Soviet Art exhibitions in Europe (Stockholm, Vienna, Berlin, Venice, and Zurich). In 1930, the Almast opera by A.Spendiarov, designed by Sarian, premiered in the Odessa Opera

Martiros Sarian In 1934, Sarian traveled to Turkmenistan and created a series of paintings in which one could obviously see the artist's previous attraction to oriental motives. At the same year Persian poet Firdausi's Rustam and Zohrab poem illustrated by Sarian and edited by the famous Armenian poet E.Charents was published. However, the Stalin's policy of ideological suppression of cultural figures started to be gradually enforced in the early thirties. The Soviet state, as the only customer and buyer of art, demanded Socialist realism that meant simplicity (the ignorant officials associated the national character with primitivism) and illustration of political doctrines. The decisions of 1932 confined the artist's freedom of creation. The so-called iron curtain policy impeded Sarian's contacts with the western culture and removed his creative work from the context of the world modern art. Sarian's works of art were severely criticized because of their decorativeness and extensive vividness of colors. The artist was called a formalist and was accused of flaw of idealistic world outlook. Oftentimes, the artist 'held back' the colors of his paintings trying to 'paint simpler'. But his craftsmanship took over. ‘The Self-Portrait with a Mask’ expresses his zeal to keep the beliefs of his creative work and the loyalty to the eternal and humanistic ideals of genuine art. When he was demanded to paint the portrait glorifying Stalin, Sarian replied that he couldn't paint from photo and used to portray from life. This was becoming a problem. Sarian didn't create a single portrait of Stalin. In 1937 the period of harsh repressions began. Sarian's 12 portraits of the brightest literature and public figures subjected to repressions were burnt at the yard of National Gallery. Only one of them survived. The museum workers managed to hide the ‘From the Artist’s life. Portrait of Lusik Sarian’ and ‘Self-portrait. Three Stages of Life‘. These works were innovative in the portrait genre. By means of juxtaposing events from different epochs as it was typical for oriental painting, the artist reveals the inner life and emotional experience of his models. Thus, in the above portrait of Lusik, a fruit in the wife’s hand is reflected in the mirror as a longawaited letter from their son: for six months the parents had no news from the son who had fought in the forefront in Kiev. And the centuries-old history of his native land that was to be protected from the enemy the artist juxtaposes to his life story represented by combination of three images: him as a young man, in his mature years and on the threshold of his old age. The artist’s weapon here is his brush, palette and pencil. He defends his country with his art.

Martiros Sarian Marking the victory and the return of his son, Sarian created his largest picture in the genre of still life "Flowers to Armenians who Fought in the Great Patriotic War" (1945, the National Gallery of Armenia).

1946 - 1972

Martiros Sarian

THE LAST PERIOD OF CREATIVE WORK Sarian's original and innovative art always evoked controversial opinions. In 1941, the artist was awarded the State Prize for designing the Almast opera by A.Spendiarov (its new performance was staged in the frames of the decade of Armenian art in 1939 in Moscow). In 1947, the Academy of artists of USSR was established, and Sarian became its member. But at the same time he was accused of antinationalformalism - the most terrible verdict for the artist of that time (1948). The Soviet Art journal stated that Sarian's art was 'the armenianized version of the French bourgeois formalism' and could not be considered national'. It was a hard experience for Sarian to be subjected to slashing criticism. In an outburst of pain and disappointment he cut one of his best canvases ‘Egyptian Masks’ into pieces. Fortunately, young artists who were always around Sarian snatched out the pieces of this canvas from the painter. With the participation of O.Zardarian the picture was pasted on cardboard, but the hems on it could be still noticeable nowadays. In 1951, Sarian went to 'Uzkoye' sanatorium near Moscow for heart treatment. Gradually he recovered and his great love to art returned him to painting. During these years, Sarian's interest in the portrait genre continued. The vast portrait gallery of the prominent figures of Armenian and Russian culture and science happens to be a portrayal of the time when in spite of every-

Martiros Sarian A great number of prominent figures of Armenian and Russian culture and science were portrayed. These were the portraits of those ones who created the culture of Soviet country and whose significance is important till nowadays. Sarian painted astrophysicist V.Hambartsumian, poetesses A. Akhmatova and S. Kaputikian, writer I. Ehrenburg, composer D.Shostakovich .In the 1950's, Sarian painted others of his not so prominent contemporaries who went through dramatic events of the epoch. Working at the portrait Sarian never compelled the model to sit in an artificial pose for a long time. He talked with them about exciting and painful items, which would lead them to take the natural pose and countenance most characteristic for them. That was immediately grasped by the artist who used to finish the portraits in two sittings. In each person's eyes portrayed by Sarian one can read the history of the time. When N.S.Khrushchev came to power, the situation in art has changed. Sarian was able to breathe freely. His interest in landscapes creating in the open air that had been outlined in his creative method since 1952 acquired further development. The artist traveled throughout Armenia once again creating a series of landscapes in Dvin, in Lory (1952), in Sevan (1953) and in Byrakan (1957-1958). Yet again, Mount Ararat rises in the artist's paintings - two-peaked biblical mountain in the shine of sun beams. The painter sustained the ability to observe, amaze, admire, and rejoice in every unique instant of life. Some works of this period were included in the series 'My Motherland', for which Sarian was awarded the Lenin prize in 1961.


1880 -1896 Մարտիրոս Սարյանը ծնվել է 1880 թվականի փետրվարի 29 – ին Ռուսաստանում, Դոն գետի ափին գտնվող հայկական Նոր Նախիջևան քաղաքում (այժմ` Դոնի Ռոստովի շրջան): Սարյանի նախնիները այստեղ էին վերաբնակվել միջնադարյան Հայաստանի մայրաքաղաք Անիից: Գաղթի հետևանքով անեցի հայերի մի մասը բնակություն էր հաստատել Ղրիմում: 18 – րդ դարի վերջին Եկատերինա Երկրորդ իշխանուհու հրամանով նրանք վերաբնակվել էին Ռուսաստանի մերձազովյան տափաստաններում: Ապագա նկարչի ծնողները փոքր հողատարածություն ունեին Սամբեկ գետակի ափին, զբաղվում էին հողագործությամբ: Սարիևները (այդպես էին նրանք գրվում մինչև 1896 թվականը) սովորաբար այստեղ էին անցկացնում ամառը՝ իրենց հոր՝ Սարգիս Սարիևի ձեռքով կառուցված փոքրիկ տնակում: Ընտանիքում 9 երեխա կար: Թեև դժվար էին ապրում, սակայն Սարյանը հաճախ էր երանությամբ հիշում տափաստանում անցկացրած մանկության տարիները: Հենց այդ տարիներին բազմադեմ և բազմագույն բնությունը նրա հոգում արթնացրեց անսպառ հիացում: «Աչքերիս առջև ամեն ինչ կանգնեց արևի լույսով ողողված. Գեղաշար ցորենը, խառնվելով խոտերի հետ, ծածկված ծաղիկներով, որոնց վրա թռչում էին մեղուներն ու թիթեռները… Այս ամենը ձգում էր ինձ: Ես, հմայված, մտա ցորենի դաշտը և ընկղմվեցի մի աշխարհ, որը տեսիլքի էր նման: Երկար քայլեցի, հետո հոգնած քնեցի ցորենի արտում, կարծես մորս կրծքին» (չհրատակված հուշագրությունից): Աշխարհի մանկական ըմբռնումը մշտապես որոշարկեց արևի լույսի և բնական անխառն գույնի դերը նկարչի տեսողական ընկալումներում: Այն դարձավ նաև հիմնականը տիեզերային կյանքի իր անմիջական մասնակցության գիտակցման համար: Նա զգաց և ըմբռնեց, որ բնությունը մշտապես ապրում է ձևավորման և ինքնարտահայտման ընթացք: 1895 թվականին Սարյանը ավարտեց Նոր Նախիջևանի քաղաքային հայռուսական հանրակրթական ուսումնարանը: Արդեն դպրոցական տարիներին նրա նկարչական հաջողությունները խրախուսվել էին գովասանագրերով:

Martiros Sarian Դպրոցն ավարտելուց հետո Մարտիրոսը աշխատանքի է ընդունվում փոստային գրասենյակ: Այստեղ ազատ ժամերին նա ամսագրերից պատկերներ էր վերանկարում և գրասենյակ եկող հետաքրքիր մարդկանց ճեպանկարներ էր անում: Սարյանի ավագ եղբայր Հովհաննեսը, քաջալերելով Մարտիրոսի հետաքրքրությունը, նրան ծանոթացնում է իր բարեկամ նկարիչ, Մոսկվայի գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ուսումնարանի շրջանավարտ Ա. Արծաթբանյանի հետ: Գնահատելով պատանու բնատուր օժտվածությունը՝ Արծաթբանյանը Մարտիրոսին պատրաստում է ընդունելության քննությունների:

1897 - 1903

Martiros Sarian

ՈՒՍԱՆՈՂԱԿԱՆ ՏԱՐԻՆԵՐ 1897 թվականին Մարտիրոս Սարյանը դառնում է Մոսկվայի գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ուսումնարանի ուսանող: Երիտասարդ նկարիչն ագահորեն յուրացնում էր Ռուսաստանի մայրաքաղաքի մշակութային կյանքի ողջ հարստությունը. գրադարաններ, թատրոններ, համերգներ և ցուցահանդեսներ: Այս ամենը հետաքրքրում, կրթում և նպաստում էր սկսնակ նկարչի ճաշակի ու նախասիրությունների ձևավորմանը: Մոսկվայի ուսումնարանը այն ժամանակ Ռուսաստանի ամենաառաջադեմ ուսումնական հաստատությունն էր: Սարյանի ուսումնառության շրջանում այստեղ տեղի էին ունենում լուրջ հեղաշրջումներ՝ կապված մանկավարժական համակարգի և ուսուցման մեթոդի հետ: Դասավանդելու համար հրավիրվել էին Մոսկվայի լավագույն, գեղագիտական առաջատար հայացքների տեր նկարիչներ: Հիմնական դասընթացը բաղկացած էր չորս դասարանից: Առաջինում սովորեցնում էին ճիշտ փոխանցել տրված ձևերը` արտանկարելով դասական քանդակների և դիմակների պատճենները: Երկրորդում, ուր դասավանդում էին Ա. Կորինը և Կ. Գորսկին, Սարյանը յուրացրեց յուղաներկի տեխնիկան, ինչպես նաև սովորեց աշխատել տեմպերայով, ջրաներկով ու պաստելով: Երրորդ դասարանում Ն. Կասատկինի և Ս. Միլորադովիչի ղեկավարությամբ տարվում էր գծանկարի խորացված ուսուցումը: Եվ վերջապես վերջին` չորրորդ դասարանը, նվիրված էր բնանկարի, ժանրայինի, դիմանկարի և կենդանիների պատկերմանը: Այստեղ դասավանդում էին Վ. Բակշեևը, Ա. Արխիպովը և Լ. Պաստեռնակը: Այսպիսով, առանձին դասարաններն ու դասընթացները վերածվում էին անհատական արվեստանոցների: Սարյանի մասնագիտական ունակությունների զարգացման

Martiros Sarian

համար կարևոր դեր խաղաց հիմնական ծրագրի ավարտից հետո (1902), նշանավոր գեղանկարիչներ Կ.Կորովինի և Վ. Սերովի, ուսումնարանին կից բացված արվեստանոցներում ուսանելու հնարավորությունը (1903): Մինչդեռ Սարյանի ստեղծագործական սկզբնական շրջանի (1897-1903) դիմանկարներն ու բնանկարները դեռևս չեն հայտնաբերում նկարչի անհատականությունը: Դրանք կատարված են ավանդական, ռեալիստական գեղանկարչությանը հատուկ լույսից ստվեր անցնող խառը տոների մոխրադարչնագույն գամմայով: Բայց քանի որ ակադեմիական դպրոցի սպառված կանոններին Մոսկվայի ուսումնարանը հակադրում էր ստեղծագործության անկախությունն ու ազատությունը, քաջալերում երիտասարդ նկարիչների նոր որոնումներն ու համարձակ փորձերը, Սարյանի ինքնուրույն ձեռագիրը դրսևորվեց բավական վաղ: Այս առումով, ավելի ուշ Սարյանն ասել է. «Դպրոցը… անհրաժեշտ է, և ես շատ ուրախ եմ, որ անցա այն, շատ բան սովորեցի: Սակայն, միևնույն ժամանակ, դպրոցը տալիս է նաև մի այնպիսի բան, որից դուրս գալով ինքնուրույն ստեղծագործական աշխատանքի ճանապարհ, պետք է ազատվել: Ես նկարում էին այնպես ինչպես Պետրով-Վոդկինը, Կուզնեցովը, Ուտկինը, Տրուժանսկին և ուրիշները: Բոլորս նկարում էինք նույն ոգով: Դպրոցն ավարտելուց հետո ես սկսեցի մտածել, ինչպես ազատագրվել դրանից: Սկսեցի Ճամփորդել, դիտել կյանքը»:

1904 - 1909

Martiros Sarian

ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ՎԱՂ ՇՐՋԱՆ 1901–1903 թվականների ճամփորդությունները դեպի Կովկաս Սարյանի համար դարձան իսկական հայտնություն: 1902 թվականի ամռանը նկարիչը եղավ Հայաստանի հնագույն մայրաքաղաք Անիում: «Հարավի գունագեղ անկյուններում, մեր հնագույն երկրում, ես նորից ձեռք բերեցի իմ մանկության հեքիաթային աշխարհը», պատմում էր նկարիչը («Մարտիրոս Սարյան» էջ 58) : Հարավային արևից ստեղծվող օպտիկական գունային տպավորությունների ներգործությամբ փոխվում են Սարյանի առաջին ինքնուրույն ստեղծագործությունների ներկապնակն ու պատկերային համակարգը: «Կյանքիս ամենադժվար շրջանը՝ նախնական որոնումների շրջանն էր, - հիշում է նկարիչը, տրորված ճանապարհներն ինձ չէին բավարարում… Ես որոշեցի հետևել իմ սեփական ձգտումներին… 1904 թվականից սկսած իմ գործերը ունեին ֆանտաստիկ բնույթ: Ինչ որ նկարում էի, ռեալության և երևակայության միահյուսումն էր, ռեալ, որքան որ այն կատարում էի տեսածի տպավորությամբ, ֆանտաստիկ՝ որքանով, որ այն սինթեզում էի երևակայական տեսիլքի մեջ:» («Գրառումներ իմ կյանքից», էջ 76): Այս մոտեցմամբ 1904 – 1907 թվականներին (որոշ աշխատանքներ 1903-ին) Սարյանը ստեղծում է «Հեքիաթներ և երազներ» ջրաներկերի շարքը: Բազմադեմ, իր բնույթով դեռևս պայմանական, բնության միջավայրում պատկերելով իրենց ձևով պարզ մարդկային ֆիգուրներ և կենդանիների պատկերներ, Սարյանը հասնում է ոչ սովորական պլաստիկայի և մեղեդայնության: Իր չափերով ոչ մեծ այդ հորինվածքների ծայրահեղորեն պարզեցված տարրերը ակտիվացնում են դիտողի

Martiros Sarian երևակայությունը, մղում նրան հուզական ապրումների աշխարհ, նվիրելով ներդաշնակության զարմանալի զգացում: («Հեքիաթներ և անուրջներ» շարքի գիտական վերլուծությունը ներկայացրել է Ա.Աղասյանը «Սիմվոլիզմը և Մարտիրոս Սարյանի արվեստը» գրքում): Այս շարքի որոշ նկարներ Սարյանը ներկայացրեց սկզբում 1904 թվականին «Ալ վարդ» ցուցահանդեսում՝ Սարատովում, այնուհետև 1907ին աղմկալի «Երկնագույն վարդ» ցուցահանդեսում՝ Մոսկվայում: Երկու ցուցահանդեսներն էլ կոչված էին միավորել երիտասարդ սիմվոլիստ նկարիչներին, որոնք հետևելով Մ. Վրուբելին և Վ. Բորիսով-Մուսատովին, զարգացնում էին սիմվոլիստական ուղղության երկրորդ փուլը ռուսական արվեստում: 1908 թվականից Սարյանի ստեղծագործություններում ջրաներկը լիովին փոխարինվում է տեմպերայով:«Ջրհորի մոտ: Շոգ օր», «Ծովի մոտ: Սֆինքս», «Բանաստեղծը» աշխատանքները բացահայտում են նկարչի ներկապնակի գունային զարգացումը: Մաքուր, հնչեղ գույները ստվարաթղթի վրա դրվում են առանձին երկար վրձնահարվածներով, ստեղծելով արևի լույսով ողողված գունային գամմայի փայլատակող նրբերանգներ: Հարկ է նշել նաև տեմպերայի տեխնիկայում Սարյանի ավելի վաղ համարձակ փորձերը: Դրանց շարքում առանձնանում է 1905 թվականին ստեղծված «Արևի կախարդանք» նկարը: Պարզ, ոչ մտացածին սյուժեն այստեղ կառուցված է վառ գույներով նկարված ընդհանրական, ուրվապատկերային ձևերի ներդաշնակ համակցման ճանապարհով: Այս հորինվածքի հագեցված գունային լուծումը նախորդում է Սարյանի ծանոթությանը ֆրանսիական ֆովիզմի հիմնադիր՝ Հ.Մատիսի աշխատանքներին: 19–րդ դարի վերջի-20 րդ դարասկզբի ֆրանսիացի նկարիչների աշխատանքների առաջին ցուցադրումները Ս. Շչուկինի և Ի. Մորոզովի

Martiros Sarian հավաքածուներից, Մոսկվայում տեղի են ունեցել միայն 1906 թվականին: Իր առաջին տպավորությունները եվրոպական վարպետների գեղանկարչական նոր սկզբունքների մասին Սարյանն արտահայտել է 1909 թվականին Նինա Թազեխուլախովային գրված նամակում: «Ապշեցուցիչ է Գոգենը իր նոր կրոնով, որը եվրոպացու առջև բացեց վայրենիների նվիրական հոգևոր աշխարհը: Աննման է Սեզանը, ամուր, համոզիչ՝ իր հագեցված ու փայլատակող գեղանկարչությամբ: Շատ հետաքրքիր է Վան Գոգը ` այդ անհանգիստ ու հիվանդագին որոնողը» («Մարտիրոս Սարյան. Նամակներ», 1 հատոր, էջ 76): Միևնույն ժամանակ, Սարյանը խոստովանում էր, որ իր ծանոթությունը ֆրանսիացիների հետ ավելի խանդավառել է իրեն, հաստատել իր ընտրած ճանապարհի ճշմարտացիությունը և գեղանկարչության նկատմամբ ունեցած իր սկզբունքները: Ռուսաստանի շատ նկարիչներ այդ շրջանում կրում էին ֆրանսիական դպրոցի ազդեցությունը: Սակայն Սարյանի աշխատանքները առանձնանում էին հագեցված գույների յուրատիպ լուծումներով և արտահայտչամիջոցների պարզությամբ: Հայ նկարչի ոճական սկզբունքների հիմքում ընկած է անխառն մաքուր գունային մեծ հարթությունների համադրումը, պարզ տեսանելի ձևերի և դրանց ռիթմիկ շարժման ընդհանրական բնութագիրը: Սարյանին մոտ էր հայ միջնադարյան մանրանկարչության ոճը, որին հատուկ է ժողովրդական մտածողության անմիջականությունը, իր բնորոշ խորհրդապաշտական ձևերով, որոնք ստեղծվում են հակադիր մաքուր գույների և պարզ գծերի համադրությամբ: Հետագայում գեղարվեստական լեզվի այս տեսակի արտահայտչականությունը զարգացավ Սարյանի ստեղծագործություններում և մեծապես որոշարկեց նրա ոճի յուրահատկությունը: 1909 թվականին երևակայական անուրջներին փոխարինելու են գալիս բնության և շրջապատող աշխարհի առավել իրական, անմիջական դիտումները: Այս շրջանի ձեռքբերումներից է սյուժետային թեմաների և գեղարվեստական կերպարների ընդհանուր պատկերային համակարգի փոփոխությունը: «Ինքնադիմանկար», «Վազող շունը», «Բորենիներ»նկարներում բյուրեղանում է վառ, հնչեղ ներկապնակը, գունային ներդաշնակումները գերում են լակոնիզմով և կերպարային բնութագրերի ճշգրտությամբ:Այդ շրջանում Սարյանը ակտիվորեն ցուցադրում է իր աշխատանքները «Ոսկե գեղմ» հանդեսի ցուցահանդեսներում:

Martiros Sarian 1910 - 1913 ՃԱՄՓՈՐԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԴԵՊԻ ԱՐԵՎԵԼՔ Արևելքի մշակույթի նկատմամբ հետաքրքրությունը հատկանշական էր 20–րդ դարի եվրոպական և ռուսական գեղանկարչության համար: Հայ նկարիչ Սարյանի համար Արևելքին դիմելը ինքնաճանաչման կարևոր շրջան էր: Մերձավոր Արևելքի երկրներ` Թուրքիա (1910թ.), Պարսկաստան (1913թ.), Եգիպտոս (1911թ.) ուղևորությունների ողջ ընթացքում նկարչին առաջնորդեց արևելյան աշխարհի և ինքն իրեն, որպես այդ աշխարհի մի մասնիկը, ըմբռնելու ձգտումը: «Ես նպատակ ունեի հասկանալ Արևելքը, գտնել նրան բնորոշ հատկանիշները, գեղանկարչական որոնումներս առավել հիմնավորելու համար, - ասում էր նկարիչը: - Ես ուզում էի հաղորդել Արևելքի իրականությունը, գտնել այդ աշխարհի պատկերման համոզիչ ուղիները»:(«Սարյանը արվեստի մասին», էջ 133): Արևելյան թեմաներով նկարների ստեղծման շրջանում լիովին դրսևորվում է նկարչի գունամտածողության յուրահատուկ կարողությունը: Արևելյան փողոցների ամենօրյա կյանքը Սարյանի համար դառնում է գեղանկարչական հայտնությունների հիմք: «Պոլսում ապրեցի համարյա երկու ամիս և այդ ընթացքում բավական աշխատեցի, - հիշում է Սարյանը: - Ամենամեծ հետաքրքրությունն ինձ համար ներկայացնում էր փողոցը՝ նրա կյանքի ռիթմը, վառ ամբոխը և շները… որոնք ապրում էին այստեղ ընտանեկան խմբերով:(«Սարյանի մասին», էջ 462): Այս շրջանում Սարյանը հիմնականում նկարում է տեմպերայով, սպիտակ հաստ ստվարաթղթի վրա, յուրաքանչյուր նկարում ընդհանրացնելով իր ամենավառ տպավորությունները: «Երբեմն, երբ ինձ չէր հաջողվում այդ, կրկին գնում էի նույն վայրը ինքնաստուգման համար, ստանում էի նոր տպավորություններ, նոր իմպուլս: ...Իմ այդ շրջանի գործերում դրված են արևի լույսի, կոնտրաստվող գույնի, շոգի հաղորդման, ամեն ինչ հնարավոր չափով պարզ և լակոնիկ դրսևորելու պրոբլեմները»: («Գրառումներ իմ կյանքից», էջ 92): Ձգտելով վերարտադրել Արևելքի իրական կյանքը, Սարյանը մեծացնում է իր աշխատանքների չափերը` կառուցելով պատկերը մեկ հարթության վրա: Ծավալն ու խորությունն այստեղ ստեղծվում են կապույտ ստվերների շնորհիվ, որոնք մշտապես ուղեկցում են դեղնա–նարնջագույն փողոցներով ընթացող փարաջայով ծածկված կանացի ֆիգուրներին կամ շների խմբերին: Շիկացած արևի լույսի ներքո շները ձեռք են բերում անհավատալի գունային երանգներ:

Martiros Sarian Կոստանդնուպոլսից վերադառնալուց հետո Սարյանն իր նոր աշխատանքները ներկայացնում է «Մոսկովյան նկարիչների ընկերության» ցուցահանդեսում: «Գլիցինիաներ», «Մրգեղենի խանութ», ավելի ուշ «Փողոց: կեսօր: Կոստանդնուպոլիս» նկարները ձեռք է բերում Տրետյակովյան պատկերասրահը: Սա առաջին դեպքն էր, երբ պատկերասրահը իր հավաքածուն համալրում էր երիտասարդ նորարարի նկարներով: Դա, անկասկած, բարձր գնահատական էր Սարյանի համար: 1911 թվականին Եգիպտոս (Կահիրե, Գիզա, Մեմֆիս, Լուքսոր) կատարած ուղևորությունը հարստացրեց Սարյանի արվեստը նոր աշխատանքներով, որոնք դարձան նրա ինքնատիպ ոճի վառ արտահայտումները: Եգիպտոսում Սարյանին ամենից շատ զարմացրեց հնագույն և ժամանակակից մշակույթների անքակտելի կապը: «Դուրս գալով Բուլակի թանգարանից, փողոցում կարելի էր տեսնել այն մարդկանց, որոնք կարծես եղել են թանգարանի էքսպոզիցիայի քանդակների բնորդները: Նրանք... ունեին ճիշտ և ճիշտ նույն տիպը, արտահայտությունը, ժեստը,քայլվածքի նույն ուղիղ ձևը, բարձր ուսերը՝ ինչ քանդակները... Հազարամյակներից գալիս էին նրանք՝ պատմության հրապարակից ջնջված, նախկինում հզոր պետականություն ունեցող ժողովրդի հատուկենտ մնացած զավակները, իրենց նախնիների ստեղծած հուշարձանների հետ միասին: («Գրառումներ իմ կյանքից», էջ 104): Սարյանի աշխարհայացքին համահունչ էր եգիպտական արվեստում մարմնավորված հոգու հավերժության և անմահության գաղափարը: Նա խորապես հավատում էր, որ մարդը չի մահանում, քանի որ նա բնությունն է: Եգիպտոսից բերված դիմակները նրա արվեստում դարձան ոգու հավերժական կեցության խորհրդանիշերը: 1911 թվականի աշնանը Հռոմի ժամանակակից արվեստի միջազգային գեղարվեստական ցուցահանդեսում ներկայացված Սարյանի նոր աշխատանքները մեծ հետաքրքրքություն առաջացրին գեղարվեստի աշխարհում: («Եգիպտական դիմակներ», «Քայլող կինը», «Գիշերային բնանկար: Եգիպտոս»): 1912 թվականին Սարյանը նորից ուղևորվում է Անդրկովկաս, այս անգամ հյուսիս – արևելյան շրջանները (Արդանուշ, Արդվին, Արդահան): Այստեղ, ի տարբերություն եգիպտական տափաստանի դեղին ծովի, ուր կանաչ և կապույտ գույները խիստ հակադիր էին, նկարչի աչքն ավելի փափուկ, տեղանքին բնորոշ գույների ավելի մեղմ համակցություններ որսաց: «Աբուլ լեռը և անցնող ուղտերը», «Կանաչեղեն վաճառողը», «Առավոտ:Կանաչ լեռներ» և ուրիշ կտավներ ներկայացնում են նկարչի որոնումների թեմատիկ և գունային նոր փորձերը:

Martiros Sarian 1912 թվականի աշնանը «Կոստանդնուպոլսի շները»: նկարը ցուցադրվեց Լոնդոնի Գրաֆտոն պատկերասրահում կազմակերպված պոստիմպրեսիոնիստների երկրորդ նկարահանդեսում: 1913 թվականին Սարյանը ուղևորվեց Պարսկաստան (Էնզելի, Ռեշտ, Ղազվին, Թեհրան): Ամենահետաքրքիր վայրը նկարչի համար քաղաքային շուկան էր: Այդտեղ հնարավոր էր դիտել խայտաբղետ այդ երկրի կյանքի համաչափ ռիթմը, որը, թվում է, առաջանում էր նարգիլեի թմրեցնող ազդեցությունից: Նկարչի ուշադրությունը գրավում էին նաև շուկայում վաճառվող գրքերը՝ ձևավորված մանրանկարներով: Թեհրանում Սարյանին չէր հաջողվում աշխատել տեղում: Ներշնչված այդ երկրի կենցաղով ու մշակույթային արժեքներով` նկարիչն իր մոսկովյան արվեստանոցում ստեղծեց մի քանի կոմպոզիցիոն նկարներ պարսկական թեմաներով («Պարսկաստան», «Պարսկաստանում», «Պասկական նատյուրմորտ»): «Սարյանն իր ստեղծագործական իրականացումների միայն սկզբումն է: Բայց այն, ինչ նա տվել է մինչև հիմա՝ ծայրահեղորեն կարևոր է, քանի որ նոր սահման է դնում գեղանկարչական մեր վերաբերմունքում դեպի Արևելքը և ապացուցում, որ անհոգի օրիենտալիզմը ավարտված է, - գրել է ռուս նշանավոր բանաստեղծ և քննադատ Մաքսիմիլիան Վոլոշինը 1913 թվականին՝ Սարյանի արվեստին նվիրված առաջին մեծ քննադատական հոդվածում, տպագրված այն տարիների Ռուսաստանի ամենահեղինակավոր՝ «Ապոլոն» գեղարվեստական հանդեսում («Սարյանի մասին», էջ 63 – 64):

Martiros Sarian 1914 - 1920 ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ ՆՈՐ ՇՐՋԱՆ Մարտիրոս Սարյանն առանձնանում էր ինքն իր նկատմամբ ունեցած մեծ պահանջկոտությամբ, արվեստում ճշմարիտը զգալու զարմանալի կարողությամբ: «Ինձ դուր չէր գալիս իմ հաջողությունը, ես խուսափում էի դառնալ մոդայիկ նկարիչ, - խոստովանում էր նա, - Ես զգում էի իմ արվեստը նորոգելու անհապաղ անհրաժեշտությունը, ձգտում էի թույլ չտալ կրկնությունների գոյացում»:(«Սարյանի մասին, էջ 465): Նկարիչը մտածում էր շարունակել իր ճամփորդությունները դեպի Արևելք, երազում էր լինել Չինաստանում, Ճապոնիայում, Հնդկաստանում: Բայց առաջին համաշխարհային պատերազմը խանգարեց նրա ստեղծագործական ծրագրերի իրագործմանը: 1914 թվականի գարնանը Սարյանը մեկնում է Թիֆլիս: Այստեղ նա մասնակցում է Հայկական ազգագրական ընկերության աշխատանքներին: Ամռանը գնում է Գողթն գավառ (Հարավային Հայաստան, այժմ` Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետություն): «Ես երջանիկ էի… Գտնվում էի դեմ առ դեմ բնության հետ. այն ինձ համար ինչպես հարազատ մայր և լավագույն ուսուցիչ անսահմանորեն թանկ էր» - գրում է նկարիչը: («Սարյանի մասին», էջ 465): Իր նոր աշխատանքները` բնանկարներն ու նատյուրմորտները, («Սուրբ Խաչի լեռները Քաղաքիկում», «Դեղին ծաղիկներ», «Երևան») Սարյանը ցուցադրում է Մոսկվայում, «Արվեստի աշխարհ» ամսագրի հերթական ցուցահանդեսում: Մասնակցում է նաև Մալմյոյի (Շվեդիա) բալթյան ցուցահանդեսին: Սարյանի նկարներից մեկը՝ («Ծառ»-ը (1910),մնում է Մալմյոյի գեղարվեստական թանգարանում: Սակայն նկարչի ստեղծագործության հետագա զարգացումը ընդհատվեց հայ ժողովրդի ողբերգական իրադարձություններով: «Եվ ահա 1915 թվականին ես լսեցի այն փորձանքի մասին, որ նորից բաժին էր ընկել Հայաստանին: Ամենը թողեցի և գնացի հայրենիք: Էջմիածնում և նրա շուրջը ես հանդիպեցի Թուրքահայաստանի եղեռնից փախած մարդկանց խմբերի: Իմ աչքերի առջև մահանում էին մարդիկ, իսկ ես գրեթե ոչնչով չէի կարողանում օգնել նրանց… Ես ծանր հիվանդացա, ինձ տեղափոխեցին Թիֆլիս՝ հոգեկան խոր խանգարման ակնհայտ նշաններով» - հիշում էր Սարյանը: («Սարյանի մասին», էջ 465 - 466):

Martiros Sarian Նկարիչը երկար ժամանակ չէր կարողանում աշխատել: Բայց առաջինը, ինչ ստեղծեց ծանր ապրումներից հետո, դա կարմիր ծաղիկների մեծ փունջ պատկերող նկար էր: Նկարիչը փորձում էր գտնել փրկության ճանապարհը. «Արվեստը պետք է կյանքի, պայքարի կոչի մարդուն, հավերժական, համամարդկային թեմաներով հաղորդի նրան հույս ու հավատ, այլ ոչ թե ճնշի ողբերգական թեմաների նկարագրությամբ»: («Սարյանը արվեստի մասին», էջ 59): Մեկ այլ իրադարձություն ևս նկարչին վերադարձրեց ստեղծագործության. դա հանդիպումն էր հիասքանչ սևաչյա Լուսիկ Աղայանի՝ նշանավոր գրող և մանկավարժ Ղազարոս Աղայանի դստեր հետ: «Սա հանդիպում էր երկու, կարծես, վաղուց իրար ճանաչող հարազատ մարդկանց, որոնք միայն պատահականորեն և ժամանակավոր էին բաժանվել» - հիշում է նկարիչը: («Սարյանի մասին», էջ 466): 1915 թվականի աշնանը Սարյանը մասնակցեց «Արվեստի աշխարհ» - ի հերթական ցուցահանդեսին: 1916 թվականին Սարյանը Թիֆլիսում հավաքված նկարիչներ Ե. Թադևոսյանի, Վ. Սուրենյանցի, Փ. Թերլեմեզյանի հետ հիմնադրում է «Հայ նկարիչների միությունը», ստեղծում նրա խորհրդանշանը: «Կենդանի մնացած ժողովուրդը հոգևոր միասնությամբ ցանկանում էր փարատել իր ծանր ողբերգությունը» - գրում է Սարյանը («Գրառումներ իմ կյանքից», էջ 156): Սկսվում է Սարյանի կյանքի ու ստեղծագործության նոր շրջանը: «Տառապանքի այդ օրերին, ես ամբողջ սրտովս, ամբողջ իմ էությամբ հարազատացա ժողովրդիս հետ: Եվ չէի լինի ես որպես նկարիչ, որպես անհատ, եթե իմ մեջ չզարգանար հայրենիքի այդ զգացմունքը: Նրան ես նվիրեցի ողջ իմ հետագա արվեստը» («Սարյանի մասին», էջ 466): 1916 թվականի ապրիլի 17 – ին, Թիֆլիսի մոտ, Ծղնեթի գյուղական եկեղեցում Սարյանը ամուսնանում է Լուսիկ Աղայանի հետ: «...Վկաների՝ Գևորգ Միանսարյանի և Լուսիկի մոր հետ միասին, գյուղից դուրս եկանք, հասանք կանաչ մարգագետին և ուրախ ժամանակ անցկացրեցինք... Կազբեկի ձյունափառ գագաթի օրհնության ներքո» («Գրառումներ իմ կյանքից», էջ 159): Մոսկվայում Սարյանի ձևավորմամբ լույս է տեսնում Վալերի Բրյուսովի կազմած «Հայաստանի պոեզիան հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը» անթոլոգիան: 1916 թվականի աշնանը, նկարիչը վերջին անգամ մասնակցում է Պետերբուրգում բացված «Արվեստի աշխարհ»-ի հերթական ցուցահանդեսին: («Ա. Ծատուրյանի դիմանկարը», «Ասիական ծաղիկներ», «Հայուհին սազով»):

Martiros Sarian 1917 թվականին Սարյանը կնոջ հետ տեղափոխվում է Նոր Նախիջևան՝ հայրական տուն, բայց հաճախ լինում է Թիֆլիսում: Այնտեղ էր նա նաև Հոկտեմբերյան հեղափոխության օրերին: Սարյանների ընտանիքում ծնվում է ավագ որդին` Սարգիսը, որը հետագայում դարձավ գրականագետ, իտալական վերածննդի դարաշրջանի և հայ ժամանակակից գրականության մասնագետ: 1918–1919 թվականների Սարյանը ընտանիքով ապրում է Նոր Նախիջևանում: Նկարիչը դառնում է Ռոստովի հայկական գավառագիտական թանգարանի հիմնադիրն ու առաջին տնօրենը: «Լոտոս» ցուցահանդեսում, ուր մասնակցում էին հայ և ռուս նկարիչներ, Սարյանը ցուցադրում է 45 աշխատանք: Բացի վաղ շրջանի գործերից, այստեղ ներկայացվել էին նաև արևելքի թեման նորովի զարգացնող վերջին նկարները. «Նինա Կոմուրջյանի դիմանկարը», «Հին Թիֆլիս», «Կարմիր ձի»:

Նկարիչը ձևավորում է Գ. Չալխուշյանի «Կարմիր գիրքը», ուր նկարագրվում էին 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին Արևմտյան Հայաստանում և Օսմանյան Թուրքիայում տեղի ունեցած հայկական ջարդերը: Լույս է տեսնում նաև Մ. Շահինյանի «Օրիենտալիա»բանաստեղծությունների գիրքը, որի կազմածածկը ձևավորել էր Սարյանը: 1920 թվականին ծնվում է Սարյանի երկրորդ որդին` Ղազարոսը (Լազար), որը հետագայում դարձավ անվանի կոմպոզիտոր: Ռոստովում բացվում է Արվեստի և հնությունների հայկական երկրամասային թանգարան: Տնօրենն էր Մ. Սարյանը:

1921 - 1925

Martiros Sarian

ՀԱՅԱՍՏԱՆ Հայաստանի ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի նախագահ Ա. Մյասնիկյանի հրավերով Սարյանն ընտանիքով տեղափոխվում է Երևան` մշտական բնակության: Այստեղ նա հիմնում է հնագիտության, ազգագրության, կերպարվեստի պետական թանգարան, մասնակցում է Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանի և կերպարվեստի աշխատողների ընկերության կազմակերպմանը: 1922 թվականին Սարյանի էսքիզներով ստեղծվում են Սովետական Հայաստանի զինանշանն ու դրոշը: Վերածնվող հայրենիքի հավաքական կերպարը նկարիչը պատկերում է Երևանի առաջին դրամատիկական թատրոնի վարագույրի էսքիզում: Իր արվեստում Սարյանն այս շրջանում ձգտում է պատկերել Հայաստանն իր շոշափելի գոյությամբ:«Ուզում եմ ցույց տալ աշխարհին, որ մեր այս լեռնոտ հողակտորը... Արագածի լանջին... փաստացի կա, - ասում էր Սարյանը: («ՄարտիրոսՍարյան», էջ 40): Ստեղծագործական ուղղվածության փոփոխությունը հանգեցնում է նաև աշխատանքի մեթոդի փոփոխության, ոճի նորոգման: Նկարիչը ուղևորություններ է կատարում Հայաստանի տարբեր շրջաններ, ստեղծում իր աշխատանքները բնության գրկում: Նա դիտում է բնությունը, ձգտում է,կարծես, որսալ արևի ներգործությամբ հարափոփոխ գույների բազմազանությունը: Բնության և ժողովրդի կյանքի իրական, առարկայական պատկերման ցանկությունը նկարչին բերում է յուղաներկով արագ, էտյուդային գրելաոճի: Կարծես, կադրից – կադր մեր առջև հառնում են արևով այրված հովիտները («Հայաստան: էտյուդ») և ցածր, կավաշեն տնակները՝ տափակ կտուրներով («Երևան: էտյուդ»), ամառային տապը («Արագածը ամռանը») և սաղարթախիտ այգիների հաճելի զովությունը («Երևանյան բակ»): Շրջանցելով իմպրեսիոնիստական մեթոդին բնորոշ առարկայի փոխակերպումը գունա-լուսային սուբստանցիա` Սարյանը ձգտում էր յուրահատուկ ուրվանկարով միացնել գույնն ու գիծը, ստեղծել լիարյուն կերպար՝ իր նյութեղեն և ծավալային ամբողջականությամբ: Սակայն սա տեսածի անգործուն վերարտադրում չէր, այլ ակտիվ երևակայությամբ մեկ կանգնեցված կադրում, կյանքի և ժամանակի տարածության մեջ իրապես զարգացող երևույթի ներքին էության ստեղծման կարողություն: 1924 թվականների աշխատանքներում նորից սկսում է գերիշխել Սարյանին բնորոշ վերստեղծվող աշխարհի ընդհանրական կերպարը, որը չի

Martiros Sarian սահմանափակվում տվյալ երկրով, այլ ակտիվացնում է կյանքի ամբողջական, հուզական և բանական ընկալումները («Երևան», «Կեսօրյա անդորր», «Երփներանգ բնանկար», «Ե. Չարենցի դիմանկարը»): Իր նոր աշխատանքները Սարյանը ներկայացնում է Վենետիկի 14-րդ միջազգային ցուցահանդեսում (Bienalle di Venetija): Նրա նկարները մեծ հաջողություն են ունենում և վերատպվում են: Այդ տարիներին Իտալիայում ապրող հայ մեծբ անաստեղծ Ավետիք Իսահակյանը, որը հետագայում դառնում է Սարյանի մտերիմ ընկերը, «Հայրենիք» թերթում (Փարիզ, 5 օգոստոսի, 1924թ.) տպագրում է մի հոդված, որտեղ նկարչի արվեստը գնահատում է, որպես հայ մշակույթի զարգացման համար պատմական խոշոր նշանակության երևույթ: «Նա գիտական հիմքեր է ստեղծում մեր կերպարվեստի համար – գրում է պոետը, - կամ ավելի ճիշտ վերածնում ու զարգացնում է հինը, քանի որ այդ նոր արվեստի տարրերը ապրում են մեր մայր հայրենիքի դարերի խորքում»: Իտալական մամուլը նույնպես բարձր է գնահատում հայ Վարպետի նկարները: «Սարյանի նկարները հանդիսանում են այնպիսի ուժեղ ու ինքնատիպ խառնվածքի վառ արտահայտություն, որ չեն կարող դիտողի վրա չթողնել ուժեղագույն տպավորություն: Նրա և գույները, և ուրվանկարները ժամանակակից արվեստի որոնումների տեսակետից արժանի են մեծ ուշադրության» - գրել է իտալացի քննադատ Ջ. Սպրովիերին: («Սարյան», էջ 9): 1925 թվականին սովետական տարիներին առաջին անգամ Սարյանի նկարները ցուցադրվում են Մոսկվայում` «Չորս արվեստ» ցուցահանդեսում: Հայ Վարպետի նկարները բարձր է գնահատում մայրաքաղաքի մամուլը: Նույն այդ տարվա ամռանը ռուս նկարիչ և արվեստաբան Ի. Գրաբարը 1914 թվականի ցուցահանդեսից հետո Մալմյոյում մնացած նկարները ուղարկում է Լոս Անջելեսի թանգարան` ռուսական արվեստի ցուցահանդեսին: Տարվա վերջին Մարտիրոս Սարյանին շնորհվում է Հայաստանի ժողովրդական նկարչի կոչում:

Martiros Sarian 1926 - 1928 ՓԱՐԻԶՈՒՄ Մոսկվայում ունեցած հաջողությունից հետո Սարյանին հնարավորություն է ընձեռվում գնալ Փարիզ: «Ես անպայման ուզում էի լինել նկարիչների մայրաքաղաքում` Փարիզում» , - խոստովանում է Սարյանը: Գալով Ֆրանսիայի մայրաքաղաք, Ռուսաստանի և Հայաստանի ժամանակակից կերպարվեստում արդեն հաստատուն և նշանակալից տեղ գրաված նկարիչը, գիտակցորեն աշխատում էր իր վարպետության կատարելագործման վրա: Արդեն ձևավորված իր սեփական ոճի սկզբունքներին, նա նորից համադրում էր ֆրանսիական իմպրեսիոնիզմի դասերը, զուգակցելով Արևելքի և Արևմուտքի կերպարվեստի ավանդները: Փարիզից իր ընկեր նկարիչ Ն. Ուլյանովին Սարյանը գրում է. « Այստեղ նկարիչները հետաքրքիր են աշխատում, ինչ ասես, որ չկա այստեղ: Բայց ամենակարևորն այն է, որ այստեղ գեղանկարչությամբ է բուրում… Պատերազմի (առաջին համաշխարհային) սկզբից ի վեր, զանազան ցնցումների (ռուսական հեղափոխություն) հետևանքով, մենք շատ բան ենք կորցրել, և ես այժմ զբաղված եմ ինքնավերականգնումով, հանրագումարի բերելով այն ամենը, ինչ ես արել եմ երկար տարիների ընթացքում»: («Մարտիրոս Սարյան: Նամակներ», էջ 381): Հանդիպելով Սարյանին Փարիզում, ռուս հայտնի քննադատ Ա. Էֆրոսը գրում է. «Նա չէր հայցում փարիզեցի դառնալ, չէր հոգում փառքի մասին … Նա այստեղ ապրում էր ինքն իր համար և… սովորում էր: Իր արվեստանոցի նկարակալի վրա, պատերի մոտ դրված էին էտյուդներ, ինչպիսիք անում էին Փարիզի սկսնակները …Ստեղծագործական քաղաքականությունը պարզ էր. նա նորից ճանապարհ էր հարթում դեպի լավագույնն իր մեջ» («Սարյանի մասին», էջ 127): Փարիզում Սարյանը երկու անգամ ցուցադրում է իր աշխատանքները ռուսական և հայկական արվեստի ցուցահանդեսներում, բայց գլխավորը նրա անհատական ցուցահանդեսն էր, բացված 1928 թվականի հունվարին Շառլ-Օգյուստ Ժիրար պատկերասրահում: Ցուցահանդեսի գրացուցակի տեքստը գրել էր հայտնի քննադատ Լուի Վոկսելը: Ցուցադրվել էր Փարիզում ստեղծված նկարչի մոտ 40

Martiros Sarian աշխատանք: Փարիզյան շրջանի նկարներում գերակշռում էր որակական նոր զարգացում ստացած հայկական թեման: Միայն մի քանի էտյուդներում Սարյանն անդրադառնում է Սենա, Մառն գետի ափերին, ստեղծում է տեսարան արվեստանոցից: Այս էտյուդներն առանձնանում են ոչ շատ ուժեղ, բայց մաքուր գույների մեղմ անցումների հարաբերակցությամբ: Այս շրջանում նկարիչը նաև ձևավորում է Կ. Գոցիի «Զուլեյկա» մնջախաղը՝ Ն. Բալիևի «Չղջիկ»թատրոնի համար: Սարյանի արվեստը Փարիզում վայելում էր օտարերկրացու համար հազվադեպ հաջողություն, նկարչի խոսքերով ասած` «քննությունը» հանձնված էր: Սակայն այսօր դժվար է դատել նկարչի ստեղծագործական առաջընթացի այս կարևոր շրջանի մասին: Հայաստան վերադարձի ճանապարհին Սարյանի նկարները այրվեցին: «Իմ նկարները տանող Ֆրանսիական «Ֆրիժի» նավը Նովոռոսիյսկի նավահանգստում պետք է ձու բարձեր և այդ նպատակով փայտե սղոցուք էր վերցրել: Իմ նկարներով արկղերը դրված էին հենց այդ սղոցուքների վրա… Կոստանդնուպոլսի նավահանգստում նավի վրա պատահականորեն, թե մտածված, հրդեհ է բռնկվում, այրվում են – սղոցուքները և… իմ 40 նկարից մնում է կտավի մի փոքրիկ պատառիկ, ցավով հիշում էր նկարիչը («Գրառումներ իմ կյանքից», էջ 267): Փրկվել են միայն այն նկարները, որոնք Սարյանը վաճառել կամ նվիրել էր Փարիզում և իր հետ վերցրած մի քանի էտյուդ: Դրանց մեջ են «Լեռներ: Կոտայք», «Դեպի աղբյուր», «Մառնի ափին», «Կովկասյան քաղաքի անկյուն», «Արվեստանոցի պատուհանից», «Գազելներ»:

Martiros Sarian 1929 - 1945 ՆՈՐԻՑ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ Ճակատագիրը նկարչին ծանր փորձություն էր նախանշել: Բայց ինչպես դա բնորոշ էր զարմանալի կենսահաստատ արվեստի արարչին, Սարյանը, հավաքելով իր բոլոր ուժերը, աստիճանաբար վերադառնում է աշխատանքին: Ինչպես գրում է Ա. Էֆրոսը «…Քիչ էր, իր հետ բերել ուժերի պաշար և վարպետության հմտացում, պետք էր նաև համապատասխանեցնել դրանք այն ամենին, ինչ կատարվում էր շուրջը: Սարյանը պետք է վերգտներ իր երկիրը, բայց վերգտներ ոչ որպես հարմարվող, այլ որպես ճշմարիտ և ինքն իր նկատմամբ խիստ նկարիչ, ինչպիսին նա միշտ եղել էր: («Սարյանի մասին», էջ 128): Իսկ շուջը կառուցվում էր նոր Երևանը, որը մինչ այդ կազմված էր իրար վրա անկարգ կուտակված ցածր կավաշեն տնակներից: «Բայց երբ աշխույժ ռիթմով մուրճերը զարկեցին, երբ միտքը և ջլապատ բազուկները գործի անցան, ամեն ինչ փոխվեց: - գրում է Սարյանը: - ...Փոքրիկ, տխուր Երևանը սկսեց ժպտալ, ապա արևի նման պայծառանալ» («Գրառումներ իմ կյանքից», էջ189): Այդ շրջանում Սարյանի նախասիրած ժանրն է դառնում քաղաքային բնանկարը: Սյուժետային հիմքի լակոնիզմ, իրենց տիպական շարժումներում մարդկային կերպարների ծայրահեղ պարզեցված, ուրվանկարային լուծումներ. այդպիսին էր Սարյանի այս տարիների ոճը: Մեկը մյուսի հետևից երևան են գալիս նոր նկարներ. «Երևանյան բակ գարնանը», «Հին Երևան», «Հինը և ամենանորը», «Զանգվի ափերը Երևանում», «Անկյուն Հին Երևանում», «Կամրջի կառուցումը»: 1928–1929 թվականներին Սարյանը մասնակցում է տարբեր ցուցահանդեսների Երևանում և Մոսկվայում: 1930 թվականից ժամանակակից կերպարվեստի առաջավոր որոնումներ արտացոլող Վարպետի կտավները մշտապես ներկայացվում են Եվրոպայում կազմակերպվող սովետական արվեստի ցուցահանդեսներում (Ստոկհոլմ, Վիեննա, Բեռլին, Վենետիկ, Ցյուրիխ և այլն): 1930 թվականին Օդեսայի օպերային թատրոնում տեղի ունեցավ Ա. Սպենդիարյանի «Ալմաստ» օպերայի պրեմիերան Սարյանի ձևավորմամբ: Իսկ 1932 թվականին Ստանիսլավսկու անվան մոսկովյան թատրոնում բեմադրվեց Ռիմսկի–Կորսակովի «Ոսկե աքաղաղ» օպերան, որի II գործողությունը ձևավորել

Martiros Sarian էր Սարյանը: 1932 թվականը Սարյանի կյանքում նշանակալից եղավ նաև մեկ այլ իրադարձությամբ. Երևանում ավարտվեց նրա տան և արվեստանոցի կառուցումը: Հայաստանի ժողկոմխորհը դեռ 1924 թվականին վենետիկյան ցուցահանդեսում նկարչի ունեցած հաջողությունից հետո որոշում էր կայացրել որպես խրախուսանք՝ հարմարավետ պայմաններ ստեղծել նրա ապրելու և աշխատելու համար: 1934 թվականին Սարյանը մեկնում է Թուրքմենիա, ստեղծում նկարների շարք` արտահայտելով իր վաղեմի սերը դեպի Արևելքը: Հայ անվանի բանաստեղծ Եղիշե Չարենցի խմբագրությամբ, Սարյանի ձևավորմամբ լույս է տեսնում պարսիկ բանաստեղծ Ֆիրդուսու «Ռոստամ և Սոհրաբ» պոեմը: Սակայն հենց 30–ական թվականների սկզբներից սկսում է իրագործվել ստալինյան գաղափարախոսության ճնշումը մշակույթի գործիչների նկատմամբ: Պետությունը, դառնալով արվեստի ստեղծագործությունների միանձնյա պատվիրատուն և գնորդը, նկարիչներից, գրողներից, երաժիշտներից պահանջում էր մատչելիություն (արվեստում անտեղյակ պետական պաշտոնյաների հասկացողություններով ժողովրդայնությունը նույնացվում էր պարզունակության հետ) և գաղափարայնություն (քաղաքական ուսմունքների լուսաբանում): 1932 թվականի պետական որոշումը լիովին սահմանափակում էր ստեղծագործական ազատությունը: «Երկաթյա վարագույրի» քաղաքականությունը թույլ չէր տալիս Սարյանին հաղորդակցվել արևմտաեվրոպական մշակույթի հետ` հեռացնելով նրա արվեստը համաշխարհային ժամանակակից գեղարվեստական կյանքի համատեքստից: Սարյանի աշխատանքները սուր քննադատության էին ենթարկվում դեկորատիվ և չափազանց վառ գույների պատճառով: Նկարչին անվանում էին «ֆորմալիստ», մեղադրում «իդեալիստական աշխարհայացք» ունենալու մեջ: Դիմադրելը դժվար էր: Երբեմն նկարիչը ստիպված էր լինում մեղմել իր կտավների գույները, փորձում էր «նկարել հասկանալի»: Բայց վարպետությունը իրենն էր անում, գեղանկարչությունը հաղթում էր: Վարպետի ստեղծած «Ինքնադիմանկար դիմակով» կտավը (1933 ) արտահայտում է ինքն իր հետ մնալու նրա ձգտումը` ինչ էլ , որ լինի պահպանել իր արվեստի սկզբունքները, հավատարիմ մնալ բարձր արվեստի մշտնջենական, մարդասիրական գաղափարներին: Իսկ երկրի ղեկավար Ի. Ստալինի փառաբանող պատկերը կերտելու պահանջին նկարիչը պատասխանում էր, որ դիմանկար ստեղծելու իր սկզբունքն է աչքի առջև բնորդին ունենալը: 1937 թվականին, պատկերասրահի բակում այրում են Սարյանի վրձնած հայ առաջավոր պետական գործիչների և մտավորականների 12 դիմանկար, քանի որ

Martiros Sarian դրանց բնորդները դատապարտված էին` որպես «ժողովրդի թշնամի»: Այդ դիմանկարներից միայն մեկը, որ թաքցրել էին թանգարանի աշխատակիցները, փրկվել է: Դա բանաստեղծ Եղիշե Չարենցի դիմանկարն է (1923): Իսկ ինքը` Սարյանը, փրկվեց նրանով, որ այդ տարի Տրետյակովյան պատկերասրահի արվեստանոցում աշխատում էր Փարիզում սովետական արվեստի ցուցահանդեսի տաղավարի ձևավորման մեծ պաննոյի վրա: Վարպետորեն կատարված 46 քառակուսի մետրանոց պաննոն բարձր գնահատվեց Ֆրանսիայի կողմից և արժանացավ «Գրան պրի» մրցանակի: 1939 թվականին նկարիչը ստեղծում է ևս մեկ պաննո Մոսկվայի գյուղատնտեսական ցուցահանդեսի հայկական տաղավարի համար: Երկրի առաջնորդի պարտադիր դիմանկարը բացակայում էր Հայաստանի խոշոր բնանկարում: Ստիպված էին սարյանական պաննոյի դիմաց տեղադրել Գ. Կեպինովի կերտած Ի. Ստալինի քանդակը: Այդ տարիներին Սարյանը շատ քիչ է նկարել: Նրա աշխատանքներում գերակշռում էին թատերական և գրքային ձևավորումների էսքիզները: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին (1941 – 1945) նկարիչը ստեղծագործական հարաբերական ազատություն ստացավ: Սարյանը ստեղծեց մշակույթի գործիչների սքանչելի դիմանկարների շարք (Գ. Աճառյան, Ի. Օրբելի, Ս. Մալխասյան, Ա. Խաչատրյան, Մ. Լոզինսկի, Ա. Էֆրոս): Իսկ նկարչի քաղաքացիական դիրքորոշումը հանդիսացավ այն փաստը, որ նրա կրտսեր որդին մեկնեց ռազմաճակատ: Չէ որ որոշվում էր նաև Հայաստանի ճակատագիրը: Այդ տարիների ապրումները իրենց արտահայտությունն են գտել «Նկարչի կյանքից: Լուսիկ Սարյանի դիմանկարը»աշխատանքում, ինչպես նաև նշանավոր «Երեք հասակ: Ինքնադիմանկար»-ում: Այս աշխատանքները նորարարական դարձան դիմանկարի ժանրում: Արևելյան գեղանկարչությանը բնորոշ տարաժամանակյա իրադարձությունների համադրման միջոցով նկարիչը բացահայտում է իր կերպարների ներքին ապրումներն ու հոգեբանական վիճակը: Այսպես, նկարչի կնոջ ձեռքին պատկերված պտուղը հայելում արտացոլվում է որպես որդուց սպասվող նամակ. վեց ամիս շարունակ ծնողները լուր չունեին Կիևում, առաջնային դիրքերում գտվող իրենց որդուց: Իսկ հարազատ՝ հազարամյա պատմություն ունեցող իր երկիրը, որը պետք էր պաշտպանել թշնամուց, նկարիչը համադրում է իր կյանքի պատմության հետ` ներկայացնելով այն երիտասարդ, միջին և ալեհեր տարիքների զուգակցմամբ: Նկարչի զենքն էլ իր վրձինն է, մատիտը, ներկապնակը: Իր երկիրը նա պաշտպանում է իր արվեստով: Պատերազմի հաղթանակի և որդու վերադարձի կապակցությամբ Սարյանը ստեղծեց նատյուրմորտի ժանրում իր ամենամեծ կտավը՝ «Հայրենական Մեծ պատերազմի հայ մարտիկներին: Ծաղիկներ»:

Martiros Sarian 1946 - 1972 ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐՋԻՆ ՇՐՋԱՆԸ Սարյանի վառ անհատական, նորարարական արվեստը առաջացնում էր իրար հակասող գնահատականներ: 1939 թվականին Մոսկվայում, հայ մշակույթի տասնօրյակին ցնցող հաջողությամբ ներկայացվեց Ա. Սպենդիարյանի «Ալմաստ» օպերայի նոր բեմադրությունը: Ձևավորման համար Սարյանը 1941 թվականին արժանացավ Պետական մրցանակի: 1947 թվականին, երբ ստեղծվեց ԽՍՀՄ գեղարվեստի ակադեմիան, առաջին իսկական անդամներից մեկը ընտրվեց Սարյանը: Միաժամանակ նկարչին ներկայացվում էր այդ տարիների ամենածանր մեղադրանքը՝ հակաժողովրդական ֆորմալիստ (1948): «Արվեստ» ամսագրի էջերում տեղեկացվում էր, որ Սարյանի արվեստը «ֆրանսիական բուրժուական ֆորմալիզմի հայկականացված տարբերակն է» և այդ պատճառով չի կարող համարվել ազգային: Սարյանը շատ ծանր էր տանում անհիմն քննադատության հարձակումները: Ցավի ու հիասթափության պահին նա կտրատում էր իր կտավներ: Դրանց թվում էր նաև 1910-ական թվականների հայտնի գործերից մեկը՝ «Եգիպտական դիմակներ»-ը: Բարեբախտաբար, երիտասարդ նկարիչները, որոնք մշտապես լինում էին նրա շուրջը, խլեցին Սարյանի ձեռքից կտրտված կտավի կտորները, որոնց ետևի կողմը նկարիչը որոշել էր օգտագործել նոր նկարների համար: Շնորհիվ Հ. Զարդարյանի, նկարի հատվածները սոսնձվեցին ստվարաթղթի վրա: Սակայն կտավի սպիները նկատելի են մինչև այսօր: 1951 թվականին Սարյանը մեկնում է մերձմոսկովյան առողջարան «Ուզկոյե»՝ սիրտը բուժելու նպատակով: Այստեղ նա աստիճանաբար վերականգնվում է: Նկարչին բնորոշ կենսասիրությունը և արվեստի նկատմամբ ունեցած հավատը նրան վերադարձնում են աշխատանքի: Այս տարիներին Սարյանի արվեստում շարունակում է զարգանալ, դեռևս 1933–1935 թվականներին դրսևորված, բայց մշտապես ընդհատվող հետաքրքրությունը դեպի դիմանկարային ժանրը: Վարպետի կերտած հայ և ռուս մշակույթի ու գիտության խոշոր գործիչների դիմանկարների մի մեծ պատկերասրահ այսօր ներկայանում է, որպես ժամանակի դիմանկար: Չնայած դժվարություններին, սովետական երկրում ստեղծագործում էին վառ անհատներ, իրենց արվեստով և գիտությամբ՝ նշանավորելով ժամանակակից մշակույթի ձեռքբերումները: Սարյանը նկարում է աստղաֆիզիկոս Վ. Համբարձումյանին, բանաստեղծուհիներ՝ Աննա Ախմատովային և Սիլվա Կապուտիկյանին, գրող՝ Ի. Էրենբուրգին, կոմպոզիտոր՝ Դ. Շոստակովիչին և այլոց:

Martiros Sarian 1950–60ական թվականներին Սարյանը նկարում է նաև այլ ժամանակակիցների, ոչ այնքան խոշոր, բայց մտածող և իրենց ժամանակի ողջ դրամատիզմը ապրող մտավորականների: Եթե hնարավոր է բնութագրել այդ դիմանկարները ստեղծագործական մեթոդի տեսանկյունից ապա դրանք դիմանկար–զրույցներ են: Սարյանը երբեք չէր ստիպում բնորդին անբնական, շուտ հոգնեցնող հատուկ կեցվածք ընդունել: Նա զրուցում էր նրանց հետ, բարձրացնելով ամենահուզող, ցավատանջ հարցերը և բնորդը ակամայից ընդունում էր իրեն բնորոշ կեցվածքն ու աչքերի արտահայտությունը: Որսալով այս ամենը, նկարիչն արագ` հաճախ ընդամենը երկու հանդիպմամբ, ավարտում էր դիմանկարը: Սարյանի դիմանկարները ոչ թե խոսքով, այլ վրձնով և գույներով գրված պատմություն են ժամանակի և իր մասին: Իր դիմանկարների առանձնահատկությունների մասին Սարյանը գրել է. «Մարդուն որպես օրենք ավելի շատ բնութագրում է նրա մտքի շարժումը, զգացմունքների զարգացումը… Բնավորության, դիմագծերի, ներաշխարհի ցուցադրման համար ես ընդհանրացված, խոշորացված և ցայտուն ներկայացնում եմ սովորականն ու ամենօրյան («Սարյանի մասին», էջ 472): Երբ սովետական երկրի ղեկավարությունն անցավ Ն. Խրուշչովին՝ իրավիճակը արվեստի ոլորտում համեմատաբար փոխվեց: Սարյանն ավելի ազատ դարձավ: Դեռ 1950–ական թվականների սկզբներին նոր զարգացում ստացած բնանկարի ժանրը հարստանում է բազմաթիվ աշխատանքներով: Նկարիչը վերադառնում է իր սիրած պլեներային մեթոդին, սկսում է նոր ուղևորություններ Հայաստանի տարբեր շրջաններ, աշխատում է Դվինում, Լոռիում (1952), Սևանում (1953), Բյուրականում (1957–1958): Նրա նկարներում նորից պատկերվում են գուրգուրված Արարատը, արևային գույների լույսով ողողված հայաստանյան լեռնաշղթաները: Նկարիչը չէր կորցրել տեսնելու և զարմանալու, յուրաքանչյուր օրով, կյանքի յուրաքանչյուր անկրկնելի պահով հիանալու և ուրախանալու ունակությունը: Այդ շրջանի մի քանի աշխատանք միավորվեցին «Իմ Հայրենիքը» շարքում, որի համար Սարյանը 1961 թվականին ստացավ Լենինյան մրցանակ: 1965 թվականին լայնորեն նշվեց նկարչի 85–ամյա հոբելյանը: Անհատական ցուցահանդեսներ տեղի ունեցան Մոսկվայում, Երևանում: Վարպետը արժանացավ Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի կոչման: «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում ստեղծվեց «Մարտիրոս Սարյան» վավերագրական ֆիլմը (ռեժ.` Լ. Վաղարշյան, տեքստի հեղինակ` Ի. Էրենբուրգ, երաժշտություն` Ղ. Սարյան):

Martiros Sarian 1966 թվականին Մ. Սարյանը ստացավ Հայաստանի ԽՍՀ Պետական մրցանակ: Լույս տեսավ նկարչի «Գրառումներ իմ կյանքից» հուշերի գիրքը (սկզբից հայերեն, ավելի ուշ հրատարակվեց 4 լեզվով): 1967 թվականի նոյեմբերի 26-ին Երևանում բացվեց Մարտիրոս Սարյանի տուն–թանգարանը: Անհատական ցուցահանդեսներ տեղի ունեցան Ռումինիայում, Չեխոսլովակիայում, Հունգարիայում, Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետությունում: Սարյանի մասին բազմաթիվ հոդվածների հեղինակ Ա. Կամենսկու դիպուկ դիտողությամբ «…և աղմկալի հաջողություններին, և ամենաանխոհեմ հարձակումներին Սարյանն արձագանքում էր միօրինակ. կանգնում էր նկարակալի առջև և նոր նկարներ ստեղծում»: 1969 թվականին Սարյանի արվեստում իր արտահայտությունն է գտնում աշխարհի նոր` տիեզերական ըմբռնումը (նկարչի արձագանքը մարդու առաջին թռիչքներին դեպի տիեզերք), փոխվում է նրա նկարների ոճականությունը: «Երկիրը» և «Հեքիաթ» նկարները հաղորդում են աշխարհի անսահմանության գիտակցումը: «Տեխնիկական առաջընթացի տիրապետումը այնքան է շշմեցրել որոշ մարդկանց, որ նրանք նույնիսկ խոսում են արվեստի անհայտացման մասին - ասում էր Սարյանը: - Իսկ իմ կարծիքով արվեստը հիմա պետք է ինչպես երբեք: Բացի արվեստից էլ ինչը կարող է մարդկայնացնել, մոտեցնել մարդկանց այն ամեն զարմանալին, որ ձեռք է բերել գիտությունը և տեխնիկան»: («Սարյանը արվեստի մասին», էջ 43):

ամիս առաջ:

1971–1972 թվականներին Սարյանը ստեղծեց գծանկարների ֆլոմաստերով շարք: Դրանցում առկա է վերադարձը դեպի վաղ շրջանի «Հեքիաթներ և անուրջներ» ջրաներկերի շարքին բնորոշ հարմոնիկ մեղեդայնությանը և գեղակերտությանը: Բայց այս աշխատանքներն առանձնանում են նկարչի հոգում ապրող հայկական բնության պատկերների մտահայեցողական խորությամբ: Գծանկարներից վերջինը Վարպետի կողմից թվագրված է 04/04/1972, այսինքն մահից մեկ

Մարտիրոս Սարյանը վախճանվեց 92 տարեկան հասակում, 1972 թվականի մայիսի 5-ին:

Arts world club # 15  
Arts world club # 15