Venster 2022-2

Page 1

Kwartaalblad, jaargang 20, 2022, nummer 2

Voorjaarsexcursie in Noord-Brabant Als een feniks uit de as: de Grote Kerk van Apeldoorn


Van de redactie

Colofon

Beste lezer, De Rijksdienst voor het Cultureel

gebouwen in stand gehouden, herin­

Met hart en ziel, inmiddels alweer num­

religieus gebruik kunnen blijven. Kerken

Erfgoed (RCE) geeft het magazine uit mer 3. Religieus erfgoed staat daarin

centraal. Jonge teams van ontwerpers presenteren hun onorthodoxe ideeën

voor het verduurzamen van kerkgebou­ wen.

Partners van het programma Toekomst

Religieus Erfgoed hebben zich met hart en ziel ingezet om heel Nederland te

laten nadenken over een toekomst voor onze kerken en kloosters. Op heel veel plekken in Nederland worden inmid­

dels concrete plannen ontwikkeld op dat religieus erfgoed. Om precies te zijn worden in 240 gemeenten kerk­

Groenlo

Wageningen

Hoog-Keppel

gericht of verduurzaamd, zodat ze in krijgen een herbestemming of kerk­

gebouwen worden zodanig ingericht

dat ze multifunctioneel gebruikt kunnen. In dit magazine wordt een indruk gege­ ven van wat de afgelopen jaren bereikt

is. Maar vooral wordt een stem gegeven aan het belang en de betekenis van

onze kerken en kloosters. Het uitermate interessante 64 pagina's omvattende

magazine is gratis te downloaden via www.cultureelerfgoed.nl, zoekbegrip Met hart en ziel.

Ben Verheij

Bronkhorst

Zutphen

Aerdt

Inhoud 3

Rariteiten

4

Nieuws Gelderse Kerken

Tien geboden in Rijswijk

6 8

2

Berichten van het bestuur

Van Pruisen tot Marokko Interview

Kerkenverzekeraar Donatus

10

Venster is het kwartaalblad van Gelderse Kerken en wordt toegestuurd aan dona­ teurs, leden van Provinciale Staten en Gedeputeerde Staten van de provincie Gelderland, ­colleges van burgemeester en wet­houders van Gelderse gemeenten, ­externe relaties, openbare bibliotheken, notarissen, gezondheidscentra, wijk­ centra en dorpshuizen in Gelderland. Gelderse Kerken Postbus 7005, 6801 HA Arnhem Telefoon (026) 355 25 55 (ma. t/m vr. 9.00 – 17.00 uur) info@geldersekerken.nl www.geldersekerken.nl Redactie: Ben Verheij, hoofdredacteur; Ceciel Bremer, ­eindredacteur; drs. Jeroen Krijnen en dr. Herman Wesselink, weten­schappelijk ­redacteuren Redactieadres: venster@geldersekerken.nl Vaste medewerker: dr. Ineke Pey Fotografen: Carel van Gestel, Ton Rothengatter, ten­ zij anders vermeld. Zo veel mogelijk is ­geprobeerd de eventuele rechthebben­ den van overige ­gebruikte afbeeldingen te achter­halen. Zij die in dit verband niet konden ­worden achterhaald of benaderd, ­kunnen zich wenden tot de redactie. Grafisch ontwerp: Henk-Jan Panneman, Arnhem Druk: Drukkerij Hendrix, Peer (B) issn 1571 – 5957 Venster wordt gedrukt op FSC-­ gecertificeerd papier en verpakt in composteer­bare folie. Oplage: 2.400 exemplaren.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveel­voudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevens­bestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door foto­ kopieën, opnamen of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de ­redactie. © Gelderse Kerken, 2022 Afbeelding voorzijde: Afbeelding ­voorzijde: St.-Jan de Doper Waalwijk. Foto Jan Dekkers, 2021. Zie pagina 18.

Hoofdartikel

Grote Kerk van Apeldoorn

17 18 20 23 24

Mijn kerk Voorjaarsexcursie

Professionele Organisatie voor Monumentenbehoud

Vondst in Zutphen Agenda Werk aan de kerk

Culturele ANBI-status


Rariteiten in onze kerkgebouwen

Herman Wesselink

Tiengebodenbord in Rijswijk In de Witte Kerk van Rijswijk bevindt

zich een bijzonder tiengebodenbord op een pontificale plaats: bovenop de kan­ sel tussen het schip en het koor, waar

het kunstwerk een beetje lijkt te zweven. Dergelijke tiengebodenborden komen

veel voor in de oudere protestantse ker­ ken. Voor de Gelderse kerkgebouwen is dit exemplaar bijzonder, vooral van­

wege de centrale positie in het interieur. Het wetsbord stamt uit 1658 en werd

gemaakt door een zekere Jan Joosten van Cothen, een wagenmaker uit

Rijswijk. De kosten bedroegen destijds ruim 33 gulden, een bedrag dat door

de collecte bij het heilig avondmaal bij elkaar was gebracht. De kosten vielen

uiteindelijk lager uit dan de kerkenraad

eerder had begroot. De kerkenraad was tevreden over Van Cothens werk.

Het is een fraai en opmerkelijk staaltje

Het tiengebodenbord in de kerk van Rijswijk. Foto’s: Ton Rothengatter, 2022

kerkelijke inrichting uit de periode van de reformatie. Het eikenhouten bord

bevat aan de zijde van het schip de tek­ sten van Mozes op een afbeelding van de stenen tafelen. In de bijbel komen deze teksten voor in Exodus 20: 3-17 en Deuteronomium 5: 7-21. Mozes

staat hier afgebeeld met een pikzwarte baard in plaats van met een witte. Men koos naar verluidt voor zwart omdat

men dat mooier vond staan bij de witte mantel. In zijn hand houdt hij een staf

vast, waarmee hij het water uit de rots

sloeg. Aan de achterkant, de koorzijde, staan de teksten van het Onze Vader, de geloofsbelijdenis en woorden bij de doop en het heilig avondmaal.

Bovenaan, in het timpaan, staat een duif

Het interieur van de kerk in Rijswijk met rechts het tiengebodenbord op de kansel.

Geest.

overgeschilderd. Geldgebrek was de

Het tiengebodenbord in Rijswijk

voerd dan tegenwoordig. Zo waren

van een restauratie. Rond 1860 zijn de

zeventiende-eeuwse kerkobjecten in

afgebeeld, het symbool van de Heilige In het begin was het bord rijker uitge­ de randen uitgevoerd in geblokt

bladgoud. Later zijn die randen zwart

vermoedelijke reden voor het uitblijven bewerkte vleugelstukken aan het bord toegevoegd.

behoort niettemin tot de opmerkelijkste Gelderland.

3


Nieuws van Gelderse Kerken Na corona

Een schitterende kerststallen­

Bestuursleden van Gelderse Kerken

plaatsgevonden in de monumentale

een paar weken kwam het bericht dat

jaar een vergadering van de Plaatselijke

Twee jaar hebben er weinig activiteiten gebouwen van de Gelderse Kerken.

Plaatselijke Commissies en exploitatie­ stichtingen hebben plannen gemaakt, maar elke keer kwamen er corona­

beperkingen, waardoor de activiteiten niet door konden gaan. Dat gold ook

voor de tentoonstellingen in de Heilige

Antonius van Paduakerk in Kranenburg.

tentoonstelling was ingericht en na

musea niet meer open mochten en ook in Kranenburg konden geen bezoekers

bezoeken meestal een of twee keer per Commissies. Hoe inspirerend is dat: als

voorzitter mocht ik de afgelopen maan­

meer worden ontvangen. Dat was een

den een paar van die vergaderingen

het zag er schitterend uit en dan kun je

vrijwilligers vol ideeën. Activiteiten,

teleurstelling: er was veel werk verzet, het niet delen met bezoekers.

Teleurstelling maar ook begrip: we zijn verantwoordelijk voor elkaar.

Deze grote kerst­ stal, gemaakt door Fred Wiemers, zou in december 2021 ­worden tentoon­ gesteld. Foto: Ton Rutting

bijwonen. Ik ontmoette enthousiaste passend bij de waardigheid van het

gebouw en bij de samenleving, worden op de kalender van 2022 ingevuld en

dan volgen de afspraken wie wat doet en wanneer. Elk lid in de Plaatselijke

Commissie heeft een verantwoordelijk­

heid die bij zijn of haar kwaliteiten past: verslag maken, folders ontwerpen en

drukken, maar ook folders rondbrengen in het dorp en samen het kerkgebouw schoonmaken. Wat een enthousiasme

en samenwerking. Onze complimenten en dank voor alle inzet!

Haarlo

Vorden

Kranenburg

Hummelo

Etten

Businesspartners Gelderse Kerken • Acel, Doetinchem

• B.F. van Tienen Aannemersbedrijf, Nijmegen

• Orgelmakerij Reil, Heerde

Bedrijven en organisaties kunnen

• Smederij Oldenhave, Vorden

Gelderse Kerken. Als tegenprestatie

• Rijkaart Elektrotechniek, Arnhem

• Bouwbedrijf Hoffman, Zutphen

• Timmer- en Aannemersbedrijf

• Dijkman Bouw, Warnsveld

• Tjepkema Medical Products, Lochem

• Van Hoogevest Architecten, Amersfoort

• Van Wely Loodgieters en

• Donatus Verzekeringen, Rosmalen • Koninklijke Woudenberg, Ameide

4

De Vries, Hummelo

• Van Dinther Bouwbedrijf, Schaijk Leidekkersbedrijf, Groessen

• Lakerveld ingenieurs- en

• Schildersbedrijf Hagen, Arnhem

• Leidekkersbedrijf D. Koenders, Neede

• Hampshire Hotel ’s-Gravenhof, Zutphen

architectuurbureau, Noordeloos

• Van Lierop, Boxtel

Rijswijk

Ook businesspartner worden?

• Boerman Kreek Architecten, Steenderen • Takkenkamp Gevelonderhoud, Zelhem • Conserduc-Renofors, Sliedrecht

Buren

• Oostveen meesterschilders, Velp

businesspartner worden van Oude

ontvangen ze informatie over onze activiteiten, kunnen ze onze kerk­

gebouwen huren en deelnemen aan onze jaarlijkse netwerkbijeenkomst.

Ook interesse om businesspartner te worden voor een jaarlijkse bijdrage van € 200? Neem dan contact op

met onze penningmeester Leo Uijl en stuur een mailtje naar

info@geldersekerken.nl onder

­vermelding van ‘businesspartner’.


Gevraagd: bestuursleden

Zowel het ondersteunen van lokale

van Gelderse Kerken, kort samengevat,

organisatie en het ondersteunen van

In de statuten wordt de doelstelling

als volgt verwoord: ‘het wekken van

belangstelling voor religieuze monu­ menten, het helpen beschermen van

religieuze monumenten en het onder bepaalde voorwaarden in eigendom

verwerven van religieuze monumenten met de bedoeling die monumenten te behouden en beschermen.’ In de pilot zetten we nog meer in op het helpen

beschermen van religieuze monumen­ ten waarvan Gelderse Kerken geen

eigenaar is. Lokale groepen zetten zich in voor behoud van het kerkgebouw

en willen daarin ook een ontmoetings­ plek creëren voor de hele bevolking.

Door subsidie van de provincie kan de

Gelderse Kerken zich ook hierop inzet­ ten (zie ook Venster 2021, nummer 1).

Zutphen

Leur

Steenderen

onderhouden, hoe we subsidie aan­

initiatieven, het versterken van onze

vragen, welke subsidies aangevraagd

de Plaatselijke Commissies zorgen voor

houdsplan maken, enzovoort. Heeft u

meer werk bij het bestuur van Gelderse Kerken. Daarom zijn we op zoek naar

een bestuurslid met een financiële en ondernemende achtergrond en een

kunnen worden, hoe we een onder­

interesse? Meld u zich dan bij ons aan.

Meer informatie kunt u vinden op onze website www.geldersekerken.nl.

bestuurslid met kennis van het onder­ houden, beheren en restaureren van monumenten. Een relevant netwerk

binnen Gelderland en kennis van en

affiniteit met monumentaal erfgoed is absoluut een pre. Leo Uijl is de pen­

ningmeester en Wim Rohaan is verant­ woordelijk voor beheer en onderhoud en blijven dat ook doen. Maar daarbij kunnen ze wel wat hulp gebruiken.

Vanuit lokale groepen worden namelijk veel vragen gesteld over onder andere hoe we het kerkgebouw beheren en

Hengelo

Drempt

Foto: Jolien Visser

Kerk-Avezaath

Lochem

Batenburg

Verduurzaming kerkgebouwen:

• 35% via het dak

Bij bewustwording van het gasverbruik

zen moeten we erg goed letten

• 30% via de ramen en deuren

ingrepen energie te besparen. Maar

Door de steeds hogere gasprij­

op het gas­verbruik in onze kerken.

Daarom hebben we vorig jaar voor de Walburgiskerk in Zutphen een

• 20% via de gevels • 5% via de vloer

• 10% via de naden

verduurzamings­advies laten maken dat

Bij een kerkgebouw is het mogelijk

Uitgangspunten bij dit onderzoek zijn:

maatregelen uit te voeren die zich­

is uitgevoerd door Buro Stiel uit Elburg. beperk de energievraag en gebruik zoveel mogelijk duurzame energie. Duurzaamheid gaat ook over het

gebruik van het kerkgebouw en de

installaties. We hebben gekozen voor

een praktische en pragmatische aanpak. Daarbij is het goed om te weten wat de bronnen van energieverlies zijn in de kerk:

een aantal eenvoudige besparings­ zelf relatief snel terugverdienen, de

zogenaamde quick wins. Denk daarbij aan de naden beter afdichten, de

temperatuur een graad lager, compar­ timentering, goede stookinstructie, de

gebruikte energie per week bijhouden, draadloze thermostaatknoppen en het

is het mogelijk om ook met kleine

een kerkgebouw is geen woonkamer, we zullen er genoegen mee moeten

nemen dat het minder behaaglijk is dan thuis. Een elektrisch oplaadbaar kussen

kan bijvoorbeeld ook een mooie oplos­ sing zijn tegen de kou. Het uitgangs­

punt moet zijn: verwarm de mensen en

niet het gebouw. In juni wordt dit advies nader toegelicht in de Walburgiskerk te Zutphen.

W.H. Rohaan

gebruik van de kerk in koude periodes beperken.

5


Van Pruisen tot Marokko

Zeldzaam voorbeeld van een neogotische lutherse kerk is nu hotel-restaurant Het kerkgebouw is inmiddels ruim honderdtwintig jaar mede beeld­ bepalend in de Arnhemse binnenstad: de voormalige Evangelisch-

Herman Wesselink

Lutherse Kerk, tot stand gekomen in 1897-1898 naar een ontwerp van

architect A.R. Freem (1853-1921). Het kerkgebouw staat aan de Spoor­ wegstraat, niet ver van station Velperpoort en de rooms-katholieke St.

Martinuskerk (1875) aan de Steenstraat, waarmee de kerk het aanzicht in dit deel van Arnhem bepaalt. Dat is vooral vanuit de trein goed te zien.

Aan het einde van de negentiende eeuw had de Lutherse gemeente van Arnhem, die tot dan toe in het voormalige pakhuis “De Bontenborch” aan de Korenmarkt kerkte, behoefte aan een groter kerkgebouw. Architect Freem maakte het ontwerp

Luther. In de vloer van het portaal staat

architect Freem was ontworpen.

kosten bedroegen 56.250 ­gulden en

huize Gods ingaat”. Het koor van de

architectuur leken te zijn beïnvloed

voor de nieuwe kerk in 1896. De bouw­ de bouw werd gegund aan de firma

Mulder & Van Wessem. Daarbij inbe­

grepen was een kosterswoning in neo­ renaissancestijl. Uiteindelijk kon de

toren gebouwd worden na een schen­ king door G.A. Swaving-Arriens. De

eerste dienst in de nieuwe kerk werd op 27 maart 1898 gehouden.

Het kerkgebouw is een eenbeukige, relatief brede, neogotische zaalkerk

kerk is op het zuiden gericht en bevat

een half-cirkelvorminge apsis. Het schip

in een neogotische stijl dienden te

geeft tot onder meer de orgelgalerij. Bij het betreden van de kerk valt de

blik op de reusachtige smeedijzeren

kroonluchter. De kerkzaal wordt gedekt door een veelkleurig beschilderd hou­

koor­banken, dateerde uit de bouwtijd.

Foto's: Bizar Bazar

Regulativ uit 1861. Dat Pruisische regle­

een trappenhuis, welk laatste toegang

van de toren liggen een zijportaal en

toren ligt aan de Spoorwegstraat. In zwaan afgebeeld, het symbool van

door de zogenaamde Eisenacher

ment bepaalde onder meer dat kerk­

ten ton­gewelf dat rust op decoratieve

het tympaan boven de ingang is een

Zowel de liturgische inrichting als de

is zes traveeën diep. Ter weerszijden

met een fronttoren op de as van het

gebouw. De hoofdingang onder in de

6

de tekst “Bewaar uwen voet, als gij ten

­korbelen. Het meubilair, waaronder de In de kerk staat een orgel uit de bouw­ tijd, waarvan het front eveneens door

gebouwen voor de lutherse eredienst worden gebouwd, waarin werd verwe­ zen naar inheemse voorbeelden. Ook

moesten ze als een lengtebouw ontwor­ pen zijn, geënt op de middeleeuwen. Het Arnhemse kerkgebouw voldeed prima aan die eisen. De decoratieve toepassing van donker geglazuurde baksteen is bijvoorbeeld beïnvloed

door de Noord-Duitse baksteengotiek. Vanwege de architectuurhistorische


zeldzaamheidswaarde is het kerk­

Het werd een hotel-restaurant in

De herbestemming van de voormalige

geworden.

Voor de nieuwe inrichting en functie

restaurant is een gewaagd voorbeeld

gebouw in 2000 een rijksmonument Meer dan een eeuw na de ­inzegening

Moorse stijl met de naam Bizar-Bazar. was de neogotische kerk niet ontwor­

van de kerk was het kerkbezoek

pen, maar de toegevoegde elementen

de gemeente – die inmiddels was

architectuur van Freem. Volgens de

drastisch teruggelopen, waardoor opgegaan in de Protestantse Kerk

Nederland (PKN) – besloot om het

kerkgebouw af te stoten. Op 21 mei

2017 is de laatste dienst gehouden. De gemeente week voortaan uit naar de

oud-katholieke St. Willibrorduskerk in Arnhem.

Er werd snel een nieuwe bestemming gevonden, die vermoedelijk niemand

onverschillig laat. Door de grote ruim­

te, de statige neogotische architectuur

en de ligging in de binnenstad leende de kerk zich goed voor een horeca­

bestemming. “Groots en anders moest

het worden. On-Arnhems”, verwoordde De Gelderlander in 2018. De nieuwe

eigenaar Mirella Kreger streefde ernaar dat het voormalige kerkgebouw een

publieke functie bleef behouden voor de wijk.

lijken wonderwel aan te sluiten bij de Arnhemse burgemeester Marcouch

oogde het eindresultaat zelfs “als een

riad, een traditioneel Marokkaans huis”. Om de ruimtewerking in het neo­

gotische kerkgebouw zo veel mogelijk intact te laten besloot Kreger om de

acht hotelkamers op poten in twee rijen in de kerkruimte te plaatsen en los van de muren. De kamers rusten op een

zware stalen constructie en zijn voorzien

Lutherse Kerk in Arnhem tot hotel-

van een commerciële transformatie van een dergelijke monumentale

negentiende-eeuwse stadskerk. Daarom heeft het ingrijpende consequenties

voor de beleving van de ruimte en de samenhang van de diverse interieur­

onderdelen. Toch is ernaar gestreefd om het kerkinterieur zoveel mogelijk

intact te laten. De nieuwe bestemming voegt een nieuwe laag en daarmee

een hedendaagse betekenis toe aan het voormalige kerkgebouw. Het

kerk­gebouw heeft desondanks zijn

architectuur­historische zeldzaamheids­

van dik isolatieglas. Het indrukwek­

waarde en beeldbepalende functie

luchter zijn hierdoor nog steeds zicht­

In maart 2022 werd bekend dat de

kende houten tongewelf en de kroon­ baar. Het restaurant bevindt zich op de

begane grond en is toegankelijk via een nieuwe ingang aan de zuidzijde, aan

de Van Muijlwijkstraat. Delen van het

kerkmeubilair worden hergebruikt, zoals de preekstoel, waar een grote olijfboom in kwam te staan. Bij het orgel is een djtafel aangebracht.

behouden.

voormalige Lutherse Kerk weer in de

verkoop is gegaan. Het is nog ondui­

delijk wie de nieuwe eigenaar wordt en wat ermee gaat gebeuren. Geraadpleegde bronnen: Beschrijving kerkgebouw Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed via Reliwiki.nl “De Gelderlander”, 7 september 2018 via Reliwiki.nl

7


Interview

Ceciel Bremer

Kerkenverzekeraar Donatus ontwikkelt taxatietool ‘We gaan van kubieke meters naar vierkante meters’ Al vanaf 1852 is Donatus specialist in het verzekeren van kerken en

menten vindt nu plaats aan de hand

unieke bouwkundige kennis en gespecialiseerde verzekeringstechni­

het gebouw aan de buitenkant op en

sinds 2010 ook van monumenten. Die lange historie verklaart de

sche ervaring van de kerkenverzekeraar die in heel Nederland actief is. Een gesprek met taxateurs en schade-experts Nick Fortezza en Pieter

Dijksterhuis over hun werk en de ontwikkeling van een nieuwe taxatie­ tool die hen in staat stelt de waarde van een kerkgebouw straks nog nauwkeuriger te bepalen.

ventietips. Bijvoorbeeld: zorg in een

voor alles verzekeren. “Maar het gaat

ser of blusdeken. Of zorg voor een

erom welk risico je wilt lopen”, vat Pieter Dijksterhuis samen. Hij is taxateur en

schade-expert bij Donatus in het gebied dat van Zwolle, Amersfoort en Arnhem

doorloopt tot aan de Duitse grens. “We taxeren het gebouw en brengen de

risico’s in kaart op basis van de functie

bepaalde ruimte voor een brandblus­ gecertificeerd brandalarm of stevige

kandelaars die niet in brand vliegen als de kaars bijna op is. Met die informatie kunnen kerkbestuurders een goede

afweging maken welke risico’s ze willen verzekeren.” Elementen

voorkomen of beperken. Zo komen

waarde bepalend bij de uitkering. De

we tot een advies in de vorm van pre­

bedrag dat gekoppeld is aan de bouw­ stijl en afwerking van het gebouw. Zo

komen we uit op de herbouwwaarde. Natuurlijk zijn unieke elementen als

banken, een leien dak of preekstoel waardeverhogend, maar de waarde wordt grotendeels door de kube­

ringsmethode bepaald”, vertelt Nick

Fortezza, taxateur en schade-expert bij Donatus in het noorden van het land. Voor molens - die sinds een paar jaar ook tot het werkveld van Donatus

behoren - bleek deze methode van­

wege de vele technische onderdelen

niet te werken. Daarom ontwikkelde de

van het gebouw. Als je weet wat de

risico’s zijn, weet je ook hoe je ze kunt

vermenigvuldigen dat met een bepaald

gewelfschilderingen, glas in lood, kerk­

Brand, storm, waterschade, schade

door blikseminslag; een kerk kun je

van een kuberingsmethode. “We meten

Als er dan schade is, is de herbouw­

waardebepaling van kerken en monu­

kerkenverzekeraar hier een taxatietool voor waarbij aan alle onderdelen van

een molen apart een waarde kan wor­

den gegeven. Zo’n waardebepaling op

Pieter Dijksterhuis is taxateur en schade-expert bij Donatus in het gebied

8

dat van Zwolle, Amersfoort en Arnhem doorloopt tot aan de Duitse Taxateur en schade-expert Nick Fortezza. Foto’s: Donatus

grens.


bepaalde waarde aan vast. Maar als we

een kerk van die bouwstijl taxeren waar­

bij sprake is van een gemetseld gewelf,

dan is het met de huidige methode heel lastig om te bepalen hoeveel de waarde per kubieke meter verhoogd moet wor­ den, terwijl een gemetseld gewelf veel

duurder is. In de nieuwe tool kunnen we elementen zoals een gewelf apart mee­ nemen in de berekening. Dat maakt de

waarde nauwkeuriger”, licht de taxateur toe.

Nu kerken steeds vaker worden onttrok­ ken aan de eredienst en een nieuwe bestemming krijgen, verandert dat

wellicht ook het werk van de taxateurs van Donatus. “Herbestemd of niet, wij

kijken puur naar de bouwkundige staat

van een kerk”, verduidelijkt Dijksterhuis. “Soms is het gebouw door herbestem­ ming bouwkundig aangepast, dan is

dat bepalend voor de waarde. Neem

bijvoorbeeld de Broerenkerk in Zwolle.

Van binnen was dat voorheen één grote ruimte. Sinds 2013 is de kerk echter in

gebruik als boekwinkel en zijn er extra vloeren, een trappenhuis en een lift in gemaakt. Die bouwkundige aanvul­

lingen zijn van invloed op de waarde, Elementen opmeten met moderne apparatuur. Foto’s: Donatus

maar de daadwerkelijk functie van het

basis van elementen bleek veel nauw­

slimme manier van alle informatie want

is op de waarde is de ligging. Fortezza:

idee om een dergelijke tool ook voor

nen we dit inzetten”, legt Dijksterhuis uit.

Samen met collega Dijksterhuis denkt

Bouwkundige staat

die tool eruit moet komen te zien.

menten, die naar verwachting eind van

keuriger. Zo ontstond bij Fortezza het

kerken en monumenten te ontwikkelen. hij in de projectgroep kritisch mee hoe “Straks gaan we een kerk dus taxeren

op basis van elementen; we gaan van

kubieke meters naar vierkante meters. We gaan de buitenmuren als het ware uittrekken, kijken hoe dik ze zijn en

van welk materiaal ze zijn gebouwd.

Daarvoor meten we het gebouw met een laser en daarnaast gebruiken we een tekenprogramma om alles in 3D

te kunnen berekenen. Als we in de tool een element aanklikken, geeft het pro­ gramma aan hoeveel vierkante meter het is. Zo voorziet de tool ons op een

ook bij risico-inspectie en schade kun­

De taxatietool voor kerken en monu­

dit jaar gereed is, dwingt Dijksterhuis, Fortezza en hun collega-taxateurs

ertoe een gebouw nog beter in kaart

te brengen. “Bouwkundig moeten we nog beter kijken hoe de kerk of het

monument is opgebouwd”, concludeert Fortezza. Wordt daarmee de waarde­ bepaling straks nauwkeuriger? “Op

bepaalde gebieden wel. Stel we taxeren een kerk van een bepaalde bouwstijl en een kenmerk van die bouwstijl is

bijvoorbeeld een gestuukt gewelf. Dan hangt daar in de huidige methode een

gebouw dus niet.” Wat wel van invloed “Staat de kerk op een eiland of juist

midden in een drukke stad, dan wordt het bij schade voor een aannemer

moeilijker om het gebouw te bereiken

of materiaal er in de buurt op te slaan.

Dat soort zaken, net als de kosten voor

een architect, constructeur of een ande­ re specialist, tellen mee bij de vaststel­ ling van de herbouwwaarde.”

Fortezza en Dijksterhuis kijken ernaar uit om de nieuwe tool te gebruiken. Maar

ook zonder dat hulpmiddel is hun werk leuk. “Wij komen in de mooiste gebou­ wen van Nederland. Dat is zo bijzon­

der”, vindt Fortezza. “En daar vertellen veelal vrijwilligers vol passie over het

pand en de soms lange historie. Van die verhalen krijg ik enorm veel energie”, voegt Dijksterhuis eraan toe.

9


Als een feniks uit de as:

de Grote Kerk van Apeldoorn Huub Ummels

Boven de ingang naar de consistoriekamer in de Grote Kerk aan de Loolaan bevindt zich een hardsteen waarin is gebeiteld: ’Gesticht door Koning Willem I. De eerste steen gelegd op den IIen Mei van het jaar mdcccxxxix, (1839)…’ Het is dit opschrift dat eraan herinnert dat de ­historie van deze kerk verder teruggaat dan de tijd waarin de huidige Grote Kerk is ontstaan. Koning Willem I. Foto: Collectie Nationaal Museum Paleis Het Loo

Op 4 juni 1842, acht dagen nadat de laatste hervormde

door gebrek aan plaatsruimte. De Oude Kerk, hoe groot

vond de inwijding van een nieuw kerkgebouw plaats. Deze

schap. Ook stelde het college voor om eventueel een geheel

gebouwd halverwege het toenmalige dorp en paleis Het

geen antwoord te zijn gekomen. Op maandag 20 mei 1833

dienst in de Oude Kerk van Apeldoorn gehouden was,

hervormde kerk, destijds de Nieuwe Kerk genoemd, was Loo voor rekening van koning Willem I. Bij de inwijding

was de inmiddels afgetreden stichter zelf aanwezig, Z.H.

Willem Frederik, de graaf van Nassau met zijn tweede echt­

genote gravin Henriette ’d Oultremont, alsmede zijn dochter Marianne en haar man, de prins en prinses van Pruissen.

Groeiende gemeenschap

Aan de bouw van de kerk ging een lange periode vooraf.

De geschiedenis voert zelfs terug naar de begintijd van het Koninkrijk der Nederlanden. Als in 1813 de Nederlandse

onafhankelijkheid wordt uitgeroepen en de oudste zoon van stadhouder prins Willen V als soeverein vorst de regering

aanvaardt, wordt hem al snel een verzoek gedaan door het

Apeldoornse college van kerkvoogden, nu zouden we zeg­

gen het college van kerkrentmeesters, om te voorzien in de 10

uitbreiding van de oude dorpskerk. Dikwijls was een aanzien­ lijk aantal kerkbezoekers genoodzaakt huiswaarts te keren

ook, was te klein geworden voor de groeiende gemeen­

­nieuwe kerk te bouwen. Op deze eerste verzoeken schijnt

ging er opnieuw een brief uit, een schrijven dat het verdere verloop van de historie zou bepalen.

Koning schenkt kerk uit eigen middelen

Twee jaar later, op 28 augustus 1835, ontving het college van kerkvoogden pas het antwoord. Het had de koning behaagd

uit eigen middelen een nieuwe kerk te bouwen, op een zoda­ nige plaats dat deze eveneens gemakkelijk te bereiken was voor de bewoners van de buurtschap Het Loo. De meeste

Apeldoorners vonden de beoogde plek absoluut ongeschikt

en te ver van het dorpscentrum. In het pakket van eisen werd gesteld, dat in de nieuw te bouwen kerk het aantal zitplaat­

sen ten opzichte van het oude gebouw met 868 zitplaatsen vermeerderd zou worden. Ook de koningsbank moest aan­ zienlijk worden uitgebreid. Tevens zouden de b ­ anken amfi­ theatersgewijs geplaatst moeten worden, waarbij als voor­ beeld de kerk van Warnsveld gold.


Het interieur van de Martinuskerk in Warnsveld met concentrisch bankenplan uit 1834. Tijdens de restauratie van de kerk 1954-1957 verwijderd. Foto: Collectie Erfgoedcentrum Zutphen

Zoals te verwachten was, werd de nieuwbouw van de kerk

namen kort daarop een aanvang, zodat de eerste steen in

van 5 septem­ber 1836 verscheen een bekendmaking aan

het bestek dat het werk op 1 augustus 1840 moest worden

op werkelijk ­vorstelijke wijze voorbereid. In de Staatscourant alle bouwkundigen, dat er een premie was uitgeloofd van

zeshonderd gulden voor degene die vóór of op de eerste

februari 1837 aan de griffier van de Staten van Gelderland het beste ontwerp indiende. Verlangd werd een ontwerp

voor een gebouw, waarin langs ruime gangpaden 1200 à

1400 personen plaats moesten vinden. Bijna zes maanden

mei van het volgende jaar kon worden gelegd. Bepaalde

opgeleverd, door een conflict tussen de hoofdingenieur van

Waterstaat, de heer Ferrand, en de aannemer werd die datum niet gehaald. Een onverkwikkelijk proces ontstond, dat tot

de Hoge Raad werd gevoerd. De aannemer staakte het werk op 3 oktober 1840, waarop de koning het door anderen liet

afmaken, zodat de ingebruikname op 5 juni 1842 kon plaats­

later bracht de Staatscourant — toen nog een erg gemoe­

vinden.

ontwerp was toegekend aan de heer Hendrik Springer

Eenvoudig ontwerp

Gouvernementsgebouw (Provinciehuis) in Arnhem de aanbe­

dig gebouw. Geheel passend bij de tijdsgeest sprak uit de

delijk blad — de mededeling dat de premie voor het beste (1805-1867) uit Amsterdam. In april 1838 vond in het

steding plaats bij inschrijving en opbod. Laagste inschrijver

voor een bedrag van fl. 120.000 was aannemer Rouwenhorst uit Apeldoorn, maar het werk werd hem niet gegund, zodat

op 29 juni van hetzelfde jaar een herbesteding werd gehou­

den en de bouw aan de heer G. van Berkum uit Arnhem voor

de som van fl 130.900 werd toegewezen. De werkzaamheden

De nieuwe kerk was qua uiterlijk een betrekkelijk eenvou­

bouwstijl de voorliefde voor het neoclassicisme. Dorische en Ionische zuilen en frontons (driehoekige gevelbekroningen)

kenmerkten het ontwerp. De hoofdingang bevond zich in de richting van Het Loo en bestond uit een portiek bekroond

door een timpaan, gedragen door vier Dorische zuilen. Het

dak werd in het midden door een houten dakruiter bekroond,

11


Tekening Westgevel Nieuwe Kerk. Bron: G. van Berkum, Een woord over

Plattegrond Nieuwe Kerk, Archief Nederlands Hervormde Gemeente van

de nieuwe Apeldoornse Kerk, Arnhem 1847. CODA Apeldoorn

Apeldoorn en het Loo. Bron: CODA Apeldoorn

Aquarel Oude- en Nieuwe Kerk uit 1842 door Arie Lieman, Ver. Oud Apeldoorn. Bron: CODA Exterieur Nieuwe Kerk omstreeks 1885. Foto: CODA Apeldoorn

waarin de klok was opgehangen. Over de constructie van

zijnde loodgieters. Aan blussen viel niet te denken, omdat op

ronde, dat het niet stevig genoeg zou zijn en bij het luiden

Het vuur greep zo snel om zich heen dat koster Geurts en een

dit torentje deden zich in Apeldoorn al gauw geruchten de van de klok of bij storm zou kunnen instorten. De zaak werd zelfs door Waterstaat niet vertrouwd, want de koster kreeg opdracht bij het luiden van de klok het torentje de eerste tijd in de gaten te houden. De kerk had een koel, helder

interieur met een indrukwekkende ruimtewerking. Vier maal vier Ionische zuilen vormden belangrijke constructieve en

architectonische elementen die enorme houten tongewelven droegen.

Een alles verwoestende brand

Zaterdagmiddag 29 maart 1890 kort na 13.00 uur werd in het 12

Apeldoorn

benedengedeelte van het dak van de kerk een beginnende

brand ontdekt, ontstaan door vuur van de daar aan het werk

deze hoogte niet snel genoeg water kon worden aangevoerd. loodgieter, die nog met emmers water hadden geprobeerd

het vuur te blussen, ingesloten raakten op het hoge kerkdak. Omdat de gehele kap al spoedig in lichterlaaie stond, was een vlucht via de binnentrap niet meer mogelijk. Slechts

door het aan elkaar binden van ladders, die in allerijl bij een aannemer en van paleis Het Loo waren gehaald, konden de

beide mannen gered worden. Bij de brand ging ook het veel geroemde Naberorgel verloren. Samen met het orgel van de Joriskerk van Amersfoort het chef d’oeuvre van de Deventer

orgelmaker C.F.A. Naber. Van het interieur bleef niets herken­

baars over. Van het gebouw zelf slechts enkele kale muren en pilaren, die vooral ’s avonds een spookachtige aanblik gaven.


Het interieur van de Nieuwe Kerk werd gedomineerd door classicistische zuilen en grote tongewelven. Foto: Collectie H. Ummels

Krachtdadig kerkbestuur en geharrewar

som de fl.170.000 niet te boven mocht gaan en waarbij de

den met voortvarendheid de ontstane problemen aan. Al

en van afbraakmaterialen van de afgebrande kerk. Hiervoor

Onmiddellijk na het onheil pakte het college van kerkvoog­ na twee dagen stond er een oproep in de Apeldoornsche

Courant voor de bouw van een noodkerk. Een houten kerk waarin alle banken zo waren geplaatst dat de kerkgangers zonder te vragen zich naar hun plaatsen konden begeven.

Ondertussen zouden er diensten worden gehouden in onder

andere de grote zaal van schouwburg Tivoli. Tevens werd een prijsvraag uitgeschreven voor het ontwerpen van een nieuw te bouwen Grote Kerk op dezelfde plaats.

Al direct nadat de prijsvraag was uitgeschreven, ontstond

architect gebruik mocht maken van de bestaande fundering had de plaatselijke aannemer Wegerif de restanten van

het oude kerkgebouw tot ongeveer twee meter boven de

kerkvloer afgebroken. De bouwstijl werd geheel vrijgelaten.

Uiteindelijk werd, na het nodige geharrewar en verontwaardi­ ging in de bouwkundige wereld en de jury, gekozen voor het talentvolle ontwerp dat onder motto was ingediend door de

Rotterdamse architect J. Verheul Dzn. Waarbij wel werd opge­

merkt dat de binnenordonnantie naar mening van de jury een weinig kerkelijk karakter vertoonde.

er een rel over de keuze van de architecten die door de

Als een feniks uit de as

ooit iets gepresteerd zou hebben op het gebied van de

elfjarige koningin Wilhelmina met licht bevende stem uitge­

vakjury waren uitgenodigd. Met name omdat geen van hen protestantse kerkbouw. De verontwaardiging in Apeldoorn

zelf gold bovendien vanwege het feit dat de jury de plaatse­ lijke architect J. Wijn niet had uitgenodigd. Hij had toch de

gemeente binnen de kortst mogelijke tijd aan een noodkerk

geholpen. Bovendien was hij een zeer vakbekwaam architect. Gevraagd werd een kerk te ontwerpen waarvan de bouw­

”God zegene het!” Deze bede werd op 16 juli 1891 door de sproken bij het leggen van de eerste steen voor de Grote

Kerk. De bouw vorderde boven verwachting en de kerk ver­ rees als het ware als een feniks uit de as van de vorige. De bouw was bij inschrijving aan de Apeldoornse aannemer

Chris Wegerif gegund. Al op de dag na de aanbesteding

op 24 april 1891 is men aan het werk begonnen. Op som­

13


Het interieur van de Nieuwe Kerk na de brand in 1890. Bron: CODA Apeldoorn

mige dagen waren er wel 140 man aan het werk. Verheul had

overige meubilair uitgevoerd naar ontwerp van architect

Hollandse bouwkunst van de zeventiende eeuw, de ’Hollandse

huidige lichtkronen zijn nog niet zolang geleden aangebracht

zich bij het ontwerpen van de kerk laten inspireren door de

renaissance’, de bouwkunst ten tijde van de reformatie. Maar hij paste ook andere stijlelementen toe. Zo zijn de roos­

vensters van de toren ontleend aan de gotische kathedralen

als replica’s van de oorspronkelijke. Tegen de achterwand van het liturgisch centrum, onder de orgelbalustrade, bevinden

zich predikantsborden. Hierop staan de namen van de predi­

in Frankrijk en de wijzerborden aan die van de Grote Kerk in

kanten van de Hervormde Gemeente van Apeldoorn vanaf de

Verheuls ontwerp voorzag in een meer brede dan diepe kruis­

af te stappen, vermelden wij nog dat de hoogte van vloer tot

Dordrecht.

kerk. Zo heeft de langere arm een binnenwerkse lengte van

49 meter bij een breedte van 19,20 meter, aan de uiteinden

Reformatie in 1595. Alvorens van het inwendige van de kerk zoldering 17 meter bedraagt.

afgesloten door een halve achthoekige vorm. Daarachter zijn

Exterieur

naar de gaanderijen. De korte arm heeft een afmeting van

buiten­ordonnantie. De slanke toren tegen de westgevel is

de hoofdtoegangsportalen met daarin ook de trapopgangen 32 meter met eveneens een breedte van 19,20 meter. Direct achter het torenportaal bevindt zich de zogenoemde hof- of

koninginnebank. Aan de tegenoverliggende zijde ligt het litur­ gisch centrum.

Bijzondere aandacht in het interieur van de kerk vormt de

machtige overspanning van de zoldering, die in het midden over het kruis van de beide armen gemeten maar liefst 28

meter bedraagt, en geheel uit hout is getimmerd. De in blank

eikenhout uitgevoerde, meer dan tieneneenhalve meter hoge preekstoel, en de met het Rijkswapen bekroonde hofbank

vormen samen met het orgel de voornaamste meubelstukken 14

Verheul. Dat gold ook voor de fraaie ijzeren kroonluchters. De

in deze kerk. De hofbank en de preekstoel zijn vervaardigd

door de firma Gebr. Van Malsen te Den Haag en evenals het

Zo sober als het interieur is gehouden, des te rijker is de tot op een hoogte van 29 meter in baksteen uitgevoerd, met natuurstenen versieringen. De totale hoogte van de

toren is 67 meter. Links en rechts van de toren bevinden zich eveneens nog ingangsportalen. Het torenportaal zelf is als

een vestibule met een achtkantige vorm. Vier zijden worden

gebruikt voor de diverse toegangsdeuren, de vier andere zij­

den worden ingenomen door zwart marmeren gedenkplaten waarop met vergulde letters inscripties zijn gebeiteld. Twee maken melding van de eerste steenlegging door koning

Willem I in 1839 van de vorige kerk en de andere de eerste

steenlegging door koningin Wilhelmina op 16 juli 1891 van de huidige kerk. Een derde plaat bevat de namen van kerk­

voogden, notabelen, de predikanten en de architect en aan­


Bouwtekening frontaanzicht (westgevel en toren). Bron: Archief Nederlands Hervormde Gemeente Apeldoorn

Plattegronden Grote Kerk. Bron:

en Het Loo, CODA Apeldoorn

CODA Apeldoorn

nemer. De vierde marmeren plaat laat twee strofen zien van het lied Wij danken allen God.

Verdere lotgevallen

De inwijding van de Grote Kerk van de Hervormde Gemeente (nu PKN) van Apeldoorn en Het Loo vond plaats op zondag

25 september 1892 in tegenwoordigheid van koningin Emma en koningin Wilhelmina. Vier jaar later werd de kerk ver­

rijkt met een orgel vervaardigd door de firma Bätz-Witte uit

Utrecht. Het orgel telde toen dertig stemmen, verdeeld over twee manualen en vrij pedaal. In 1938 kreeg de Grote Kerk een gebrandschilderd raam geschonken als cadeau voor

koningin Wilhelmina bij haar veertigjarig regeringsjubileum. Het werd aangeboden door de studentenverenigingen van de verschillende universiteiten en hogescholen. Een zwarte

bladzijde in de kerkhistorie is als in 1959 ’onder architectuur’

Preekstoel en orgel in de Grote Kerk in Apeldoorn. Foto: Irma Heins

15


De koninginnebank in de Grote Kerk in Apeldoorn. Foto: Irma Heins

de moderniseringsdrang toeslaat en schier onherstelbare

vernie­lingen in het interieur van de kerk worden aangebracht. Maar het tij keert als in 1973 de Stichting Vrienden van de

Grote Kerk wordt opgericht. Inmiddels is de gehele vroegere ­situatie hersteld, inclusief een uitbreiding van het monu­

mentale orgel met een derde klavier en de bijbehorende

registers. Het telt nu 42 stemmen. In 2005 kreeg de kerk een tweede gebrandschilderd raam, aangeboden aan koningin

Beatrix ter gelegenheid van haar 25-jarig regeringsjubileum.

Literatuur en bronnen G. van Berkum, Een woord over de

op eenzelfde thema’, Publicatie SOGK van

CODA-archief, gedeponeerd archief

22 mei 1984, toelichting op de voorjaars­

van Apeldoorn en Het Loo. Diverse

excursie naar de Oost-Veluwe H.A.M. Ummels, De Grote Kerk van

stukken o.a. notulen kerkvoogdij en ker­

Apeldoorn ’een Koninklijk monument’.

kenraad.

Uitgave Stichting Vrienden van de Grote

N. van Neck, ’Een artikel over de ontwerpen voor de Grote Kerk’, in: Bulletin van de Koninklijke Nederlandse Oudheidkundige Bond (KNOB), 2012-3

Detail luchtopname Grote Kerk uit 1924. Bron: Archief CODA Apeldoorn

A.G. Schulte, ‘Vier Veluwse variaties

nieuwe Apeldoornse Kerk, Arnhem 1847 van de Nederlands Hervormde Gemeente

16

’s-­Gravenhage 1972

H.P.R. Rosenberg, De 19de eeuwse kerkelijke bouwkunst in Nederland,

Kerk in samenwerking met het Historisch Museum Marialust, Apeldoorn 1984 H.A.M. Ummels e.a., Een Vorstelijk monument ’De Grote Kerk te Apeldoorn 1892-1992, Jubileumuitgave 100 jaar Grote Kerk, Apeldoorn 1992


Mijn kerk

Tekst: Klaas Jellema

In 1998 zijn mijn vrouw en ik samen met onze jongste dochter verhuisd naar de

wijk Leesten-West in Zutphen. Kerkelijk hebben we ons toen ingeschreven bij

de Protestantse Gemeente WarnsveldLeesten. Bij deze keuze hoort de

Martinuskerk in Warnsveld, een hele oude kerk. En er is ook al veel over

geschreven, onder andere in de uitgave In en om de kerk uit 2006 onder redac­ tie van Jaap Riemens e.a. Bij het schrij­ ven van dit artikel put ik uit deze bron.

Het oudste deel van de nog bestaande kerk vormt de tufstenen toren die ver­ moedelijk rond 1100 werd gebouwd

met hieraan verbonden een eenbeukig tufstenen schip. In de late middel­

eeuwen volgde een verbouwing waarin de huidige vorm van de kerk zichtbaar werd. In de loop van de tijd volgden

De Martinuskerk in Warnsveld. Foto’s: Klaas Jellema, 2022

nog vele verbouwingen met een laatste restauratie van kerk en toren in 2002 (zie ook foto pagina 11).

Hoe het interieur er voor de Reformatie uitzag, is niet bekend. De Reformatie

bracht in ieder geval soberheid in het interieur en de preekstoel hoorde in

het midden. De huidige eikenhouten preekstoel dateert waarschijnlijk uit

1676. Op elk van de vijf zijden bevinden zich twee gebeeldhouwde kopjes. Bij

de verbouwing rond 1955 is de preek­ stoel op de huidige plek geplaatst. De

kerkbanken stammen uit 1970 maar een werkgroep is bezig met een ontwerp

om het interieur aan te passen aan de eisen van deze tijd, dat wil zeggen:

meer flexibiliteit om verschillende activi­ teiten in de kerk te laten plaatsvinden

zoals kerkdiensten en concerten. Ook

de binnenkant van deze historische kerk krijgt in dat ontwerp een ander gezicht. De Martinuskerk is al meer dan 1000

jaar een blijvende plek van inspiratie.

Op een bijzondere wijze hebben onze

voorouders dit gebouw een vorm gege­ ven waarin ik persoonlijk in deze tijd nog erg van kan genieten.

Het interieur van de Martinuskerk dat wordt aangepast aan de eisen van deze tijd.

17


Voorjaarsexcursie naar Noord-Brabantse kerken We wagen ons met de voorjaarsexcursie op 21 mei 2022 over de Maas, de ­zuidelijke provinciegrens, en bezoeken een vijftal opmerkelijke ker­ ken. De keuze is gevallen op kerken in Heusden, Waalwijk, Sprang en

Waspik. De lunch ­zullen we gebruiken in een etablissement dat onder­

Jean Gardeniers, Jan Dekkers en Frits van Lochem

deel uitmaakt van het door ­A.J. Kropholler ontworpen stadhuiscomplex in Waalwijk.

Heusden

De kern van de hervormde Sint-

Catharinakerk van deze aan de Maas

gelegen vestingstad is een driebeukige gotische basiliek uit het begin van de veertiende eeuw. Door het opblazen

van de toren in 1944 zijn drie traveeën van het schip verloren gegaan. Het

huidige monumentale gebouw bestaat uit het driebeukige schip met koor uit

de veertiende eeuw en een noordelijk

gelegen dwarsbeuk en zijbeuk uit mid­ den zestiende eeuw. Aan de zuidzijde

van het koor ligt een zestiende-eeuwse kapel, die in de zeventiende eeuw is

verbouwd. Samen met de aan de west­ zijde herbouwde delen uit de jaren

vijftig vormt het complex, dat ook al herbouwd is na een brand van eind

zestiende eeuw, een staalkaart aan ver­ schillende bouwvormen. De kerk heeft houten tongewelven.

In het interieur vinden we grafzerken en een grafmonument uit 1733 door Jan-

Baptist Xavery naar ontwerp van Jacob Marot. Het Lohman orgel uit 1828 is afkomstig van de Broederenkerk in Zutphen.

Waalwijk

De in 1925 in gebruik genomen roomskatholieke kerk van St.-Jan de Doper

vormt het spectaculaire middelpunt

Bronzen baldakijn St.-Jan de Doper Waalwijk. Foto's: Jan Dekkers, 2021

Hendrik Willem Valk, die zijn inspiratie

hoge koepel, waaromheen kapellen en

steund door stalen constructies. De

tijnse voorbeelden. Het gebouw heeft

met groen uitgeslagen koper bedekt

een oosters aanzien. Voor de ingang

van de stad. De kerk is ontworpen door haalde uit vroegchristelijke en byzan­ 18

een ranke zeskantige toren en een

nevenruimten liggen met elk een eigen koepeltje. De koepels worden onder­

negentien koepels, geven het geheel van de toren is de oude ingang van de


en voorzien van houten ramen. Bij een

restauratie in 1959 kregen de koorven­

sters bakstenen traceringen. Het koor is door een wand van het schip geschei­

den en in verdiepingen verdeeld. Tegen deze wand staat de dooptuin van eiken­ houten panelen in rococostijl gemaakt door Petrus Verhoeven in 1771. Ook

psalmborden en de tochtportalen zijn

van hem. In de dooptuin staat de kansel met daaraan het doopbekken.

Het nog in originele staat zijnde orgel

is uit 1767 en gemaakt door Matthaeus

de Crane uit Culemborg. Het is versierd met beelden van houtsnijwerk van Petrus Verhoeven uit 1769. Nogmaals Waspik

De neoclassicistische rooms-katholieke St.-Bartholomeuskerk uit 1841 is een prachtvoorbeeld van een dergelijke

kerk, vaak onterecht waterstaatskerk genoemd. Bij uitzondering is deze

kerk wel door waterstaatsingenieurs, Interieur St.-Bartholomeuskerk Waspik naar het

Middeleeuwse muurschildering met Arma

oosten.

Christi in zuidertransept hervormde kerk

namelijk Jan de Kruijff en Arie de Geus, ontworpen. De klassieke ingangspartij

Sprang.

heeft Dorische zuilen die een fronton

vorige kerk uit 1837 gebruikt.

deel van het schip verbreed en naar

dige opbouw als een soort trapgevel.

voerd in meerkleurig schoonmetsel­

van het schip is ook hoger dan het

De majestueuze binnenruimte is uitge­ werk. Het altaar wordt overhuifd door een bronzen baldakijn (ciborium). De

in terracotta uitgevoerde polychrome

het westen toe verlengd. Dit deel

oudere deel. Toen is ook de forse toren gebouwd. De uitbreiding van de kerk

is hier gestopt. In het begin van de zes­

kruisweg uit 1941-1942 is van Charles

tiende eeuw kwam er nog een sacristie

komen uit België, maar hebben ook in

Ook de toren is onvoltooid gebleven,

Eyck. De vier barokke biechtstoelen de vorige kerk gestaan. Sprang

Het zeker voor een dorp grote kerk­ gebouw is het resultaat van een

aan de noordzijde van het koor bij.

waardoor deze vrij stomp oogt. Bij een restauratie in 1956, zijn middeleeuwse muurschilderingen ontdekt. De kansel is gemaakt rond 1660.

lange bouwgeschiedenis. Het oudste

Waspik

gebouwde koor. In het begin van de

gebouwd na de St. Elisabethsvloed van

nog zichtbare deel is het rond 1400

vijftiende eeuw is de zuiderdwarsbeuk gebouwd, waarna in het midden van

die eeuw het driebeukige schip volgde. Daarna is de rechtgesloten noorder­

dwarsbeuk tot stand gekomen. Later in de vijftiende eeuw is het westelijk

De laatgotische hervormde kerk is

1421. De kerk heeft nooit een toren

gehad. Het oudste deel is het koor uit

het midden van de vijftiende eeuw, het

schip en de dwarsbeuken zijn kort daar­ na tot stand gekomen. In de negen­

tiende eeuw zijn de vensters vergroot

dragen. Daarboven staat een merkwaar­ Deze wordt bekroond door een acht­

kantige open lantaarn. De driebeukige

hallenkerk heeft Ionische zuilen en een

tongewelf over het schip en over de zij­ beuken kruisribgewelven van gestuukt

hout. Het fraaie, recent gerestaureerde

interieur dateert nog grotendeels uit de bouwtijd. De gebrandschilderde ramen dateren uit 1950-1951 en werden gemaakt door Max Weiss. Meer weten? Bertus Bakker, Zuilen zonder last, Hilversum 2021 Chris Kolman et al., Monumenten in Nederland. Noord-Brabant, Zeist/Zwolle 1997 Wies van Leeuwen, De 100 mooiste kerken van Noord-Brabant, Zwolle 2012 Wies van Leeuwen, De verdwenen kerken van NoordBrabant, Zwolle 2017 H.P.R. Rosenberg, De 19de-eeuwse kerkelijke bouwkunst in Nederland, 's-Gravenhage 1972 Jan M.M. Van der Vaart, Hendrik Willem Valk (18861973), Rotterdam 2007

19


Een God-de-Vaderfiguur uit Zutphen Elizabeth den Hartog

20

Detail van Gods hoofd met beugelkroon. Foto: Elizabeth den Hartog


In 2018 werd onder de vloer van de

en beschadigde stenen, in een van de

rend beeld van de gekroonde God-

perfect aantoont. Daarentegen is de

Walburgiskerk in Zutphen een intrige­ de-Vader gevonden, tegen de noord­ westelijke pijler van het koor. Het van

noordelijke zijkapellen van de kerk,

Zutphense God-de-Vaderfiguur, hoewel voorstellingen als deze door protes­

Baumberger steen vervaardigde reliëf

tantse gelovigen als zeer verwerpelijk

Vader is als driekwart figuur afgebeeld

lijke manier beschadigd. Sterker nog,

meet 43 cm bij 55 cm (afb. 1). God-detegen een rode achtergrond, oprijzend uit een wolk die de hemelse sfeer aan­ duidt. Hij draagt over zijn kleed een, onder de kin door een ronde fibula

gesloten, mantel. In zijn rechterhand houdt hij een globe en in zijn afge­ hakte linkerhand hield hij naar alle

waarschijnlijkheid een scepter. Aan de

linkerkant (vanuit het perspectief van de kijker) zijn overblijfselen van een vogel,

mogelijk een adelaar, met uitgespreide vleugels, en daarboven resten van een blad­rank of engelenvleugel. Deze res­

ten impliceren dat het reliëf ooit onder­ deel vormde van een groter geheel,

waarvan de precieze context niet langer is te reconstrueren.

Aanvankelijk dacht men dat het reliëf in de grond terecht was gekomen na ver­

minking door zestiende-eeuwse protes­ tantse beeldenstormers of in de perio­

de van Hervorming die daarop volgde. De Zutphense Walburgiskerk kreeg

tussen 1572 en 1598 herhaaldelijk met dergelijke vernielingen te maken. Echter, beeldenstormers en sol­ daten die tijdens de Reformatie beelden kapot sloegen, richt­ ten zich op de hoofden

werden beschouwd, niet op een derge­ hij is verrassend intact. Het enige dat ontbreekt is het puntje van zijn neus

en er is een kleine beschadiging onder zijn linkeroog. De kroon op zijn hoofd

is enigszins beschadigd, de bovenkant is verdwenen en de bovenste delen

van de fleurons zijn afgehakt. Zijn rech­ terarm, die waarschijnlijk een scepter

vasthield, is weg en de vogel aan Gods voeten is zwaar beschadigd. Dit alles

roept vragen op en nodigt uit het beeld eens wat beter te bekijken.

Allereerst valt de door God gedragen beugelkroon op. Deze heeft aan de

onderzijde een parelrand met daarbo­

ven een reeks fleurons, die grotendeels

München

van Wenzel I (rooms-koning van 1378

parelrandversiering, die samenkwamen

1433 tot 1437) en Albrecht II (rooms-

twee elkaar kruisende beugels met een in een bekroning die is afgehouwen.

Het gaat hier duidelijk om een Duitse

tot 1400), Sigismund (rooms-keizer van koning van 1438 tot 1439). Vanaf de

vijftiende eeuw wordt de dubbele beu­

koningskroon, zij het niet de vanaf

gelkroon langzaamaan een attribuut van

die terug zou gaan tot Karel de Grote

op de toenmalige rooms-koningen en

1424 in Nürnberg bewaarde rijkskroon en alleen voor kroningsplechtighe­

den tevoorschijn werd gehaald.

De kroon op het reliëf is eerder een Hauskrone of privékroon,

sculpturen met het

waarvan de opeenvolgende

Duitse koningen en keizers

er meerdere bezaten. Zij

doel de expres­

droegen deze privékro­

sieve kracht van

nen bij ceremoniële

de sculpturen,

bijeenkomsten om aan

hun 'agency', te

te geven dat de drager

verminderen. Op

koning dan wel keizer

zijn minst werden

was van het Heilige

neuzen afge­

Roomse Rijk. Een dub­

hakt en ogen

bele beugelkroon als op

uitgekrabd,

ling gebroken

Weltchronik. Foto: Bayerische Staatsbibliothek

getopt zijn. De kroon bestaat verder uit

en handen van de

zoals de verzame­

God-de-Vader, afgebeeld in de Schedelsche

God-de-Vader-reliëf gevonden in 2018. Foto: Archeologische dienst Zutphen

God-de-Vader (fig. 3), wat reflecteerde

keizers die aldus duidelijk maakten dat

ze hun macht rechtstreeks aan God ont­ leenden en dat ze optraden als Gods vertegenwoordiger op aarde. Vooral

tijdens het bewind van de Habsburgse keizer Frederik III (1415-1493) en zijn

zoon Maximiliaan, die in 1486 in Aken

tot koning van het Heilige Roomse Rijk werd gekroond en in 1508 tot keizer,

kwamen deze voorstellingen veel voor. Nu was er een directe relatie tussen

Zutphen, Frederik III en Maximiliaan.

Hoe dat zo kwam is een ingewikkeld verhaal.

het Zutphense reliëf

In 1423 volgde Arnold van Egmond

op in afbeeldingen

IV van Gelre, op als hertog van Gelre

duikt voor het eerst

zijn oudoom van moederszijde, Reinald

21


regentes benoemd. Kort daarna stierf Adolf voor de muren van Doornik.

Maria van Bourgondië ontfermde zich daarop over Adolfs twee, nog jonge kinderen, die aan haar hof zouden

worden opgevoed, maar ze trouwde

ook met Maximiliaan van Oostenrijk, de zoon van koning en keizer Frederik III.

Met de kinderen van Adolf als gijzelaars begon Maximiliaan vanaf 1479 zijn oog op Gelre te richten. Catharina, de zus­

ter en regentes van Adolf, werd al snel gedwongen de zuidelijke delen van

Gelre over te geven. Het noorden van

Gelre en Zutphen weigerden zich echter onder het Bourgondische juk te voegen en Zutphen koos zelfs de bisschop van Münster als heerser. Helaas bleek de

bisschop de Habsburgers niet te kun­ nen weerstaan en in 1481 gaf hij zich

aan hen over. Toen in 1482 Maria van

Bourgondië stierf, wist Maximiliaan zich

van de erfenis van zijn vrouw meester te maken. Maximiliaans heerschappij over Zutphen duurde tot 1492, toen de stad

besloot Karel van Egmond (de zoon van Adolf) te steunen, wat resulteerde in

een strijd die tientallen jaren zou duren. Het komt mij voor dat de Zutphense

burgers vanaf 1492 een afbeelding van God-de-Vader met een Duitse kroon

op het hoofd niet langer zullen hebben Dit fragment in de Walburgiskerk in Zutphen van een vrouwelijke martelares met palmtak geeft

overduidelijk Habsburgse propaganda.

en graaf van Zutphen. In 1465 werd hij

de titels van zijn vader. Karel de Stoute

nam de tegenpartij deze weg, zodra de

niemand minder dan zijn eigen zoon

Keizer Frederik III stelde hem in 1473

gevangen genomen en afgezet door

Adolf. De Bourgondische hertog Karel

de Stoute bevrijdde Arnold in 1471 uit deze gevangenschap en zette Adolf in

nam wraak door de stad in te nemen. formeel aan als hertog van Gelre en

Zutphen. De onverwachte dood van

Karel de Stoute in 1477 zorgde ech­

Vlaanderen gevangen. Om aan geld

ter voor een machtsvacuüm, want zijn

zijn bezittingen voor 300.000 gulden

dochter Maria. De inwoners van Gelre

te komen, verpandde Arnold in 1472 aan Karel de Stoute, reden waarom de

Bourgondiërs het hertogdom Gelre en het graafschap Zutphen als hun eigen­

dom konden claimen. Toen Arnold een 22

geaccepteerd; het betrof hier immers

aan hoe beeldenstormers over het algemeen toetakelden. Foto: Elizabeth den Hartog

jaar later stierf, erkende Zutphen de

aanspraak van Adolf van Egmond op

erfgenaam was zijn jonge ongehuwde en Zutphen kozen opnieuw Adolf als

hun heerser. Omdat Adolf merkwaar­ dig genoeg in Vlaanderen bleef om

Maria van Bourgondië te helpen haar

erfgoed vast te houden, werd zijn zus­ ter Catharina in Gelre en Zutphen tot

Zo die propaganda onwelgevallig was,

kans daar was. De beschadigingen van

het Zutphense beeld suggereren inder­ daad dat het niet de figuur van God

was die de toorn van degene die het

verminkte opwekte, maar de symbolen van het Duitse rijk; de scepter, kroon

en de vogel (mogelijk een adelaar). Dit alles wijst erop dat het destijds nog vrij nieuwe reliëf in 1492 of in de decen­

nia daarna, toen Zutphen in oorlog was met de Duitse koning en keizer, werd

vernietigd en in de grond verstopt. Het zou hier in dit geval om een soort van damnatio memoriae gaan.


Agenda Kijk op www.geldersekerken.nl/agenda/ voor de meest actuele informatie over openingstijden, reserveren en dergelijke.

Wageningen: concerten

• Messa di Gloria van Giacomo Puccini door Het Wagenings Symfonie

Orkest en Het Andere Koor. Zij voe­ ren al sinds 1969 ‘klassieke’ muziek uit in afgewogen combinaties van zelden uitgevoerd repertoire met

bekender werk, van barok tot heden­ daags.

Vrijdag 13 mei 2022, 20.00 uur

• Cantatekoor Wageningen zingt twee

requiems: het Requiem van Fauré en Goodalls Eternal Light. Meer informatie:

www.cantatekoorwageningen.nl

Zaterdag 14 mei 2022, 20.00 uur Zutphen: concerten

• Improvisatieconcert op het

Baderorgel en poëzie. Organist Klaas Stok in samenwerking met Zutphen Literair.

Zondag 29 mei 2022, 16.00 uur • Orgelconcert in samenwerking met Beethoven Festival. Evan Bogerd,

cantor-organist van de Amsterdamse

Westerkerk brengt Beethoven op het Baderorgel.

Zaterdag 11 juni 2022, 12.00 uur

Wishful Singing treedt op bij Canto Ostinato Immersive.

• Canto Ostinato Immersive voor orgel en vrouwenstemmen, met Wishful Singing en Aart Bergwerff. Canto

Ostinato van Simeon ten Holt is een klassieke hit. Bergwerff heeft de

compositie bewerkt voor orgel en

vrouwenstemmen en voegt hiermee

een heel andere dimensie toe aan dit wereldberoemde werk.

Zaterdag 18 juni 2022, 20.00 uur Haarlo: Kamermuziekfestival De eerste editie van het

Kamermuziekfestival Eibergen Ode

Evan Bogerd, cantor-organist van de Amsterdamse Westerkerk, speelt in Zutphen.

aan de muziek: 13 topmusici van natio­ nale en internationale faam komen in 4 dagen tijd maar liefst 9 concerten

geven, onder andere in de Kluntjespot in Haarlo. Met kamermuziekwerken uit

verschillende stijlperioden, voor bezet­

tingen met strijkers, piano, zang, klarinet en hoorn.

Meer informatie:

www.podiumeibergen.nl

Vrijdag 3 t/m maandag 6 juni 2022

23


Werk aan de kerk

Tekst: Frans Kegels, foto’s: Paul Ploegman

Verduurzaming Walburgiskerk Zutphen De Walburgiskerk is in 2018 geschikt

vinden. Daarom is er onlangs een duur­

systeem te verdelen in zones om het

banken zijn verwijderd, er is vloer­

Buro Stiel uit Elburg.

de vraag. Ook wordt er iets gedaan om

gemaakt voor breder gebruik. De

verwarming aangebracht en er zijn

plaatselijk infraroodstralers toegevoegd.

Op basis van dat onderzoek worden

bekend dat er in een volgend stadium

Zo wordt de aansturing van het ver­

Bij de keuzes die toen gemaakt zijn, was 24

zaamheidsonderzoek uitgevoerd door

verdere verduurzaming moest plaats­

er een aantal maatregelen genomen. warmingssysteem verbeterd door het

stookgedrag te kunnen aanpassen aan

de tocht en de toevoer van koude lucht in de kerk te verminderen. Daarnaast

wordt het verwarmingssysteem gemo­

derniseerd en wordt de afstelling van de automatische toegangsdeur verbeterd.