Page 1

12 MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 6. APRÍL 2018

„Flotinn er að skreppa saman“ Víða er pottur brotinn í fyrirkomulagi smábátaveiða og fiskmarkaða og allt stefnir í að útgerð smábáta leggist nánast af innan fárra ára. Þetta segir Pétur Sigurðsson, framkvæmdastjóri útgerðarinnar Sólrúnar ehf. á Árskógssandi. Skúli Halldórsson sh@mbl.is

S

ólrún er rótgróið fjölskyldufyrirtæki, stofnað árið 1961. Í dag fæst fyrirtækið fyrst og fremst við útgerð en Sólrún rak líka fiskverkun fram til ársins 2006. Bátarnir um þessar mundir eru tveir: einn línubátur með beitningarvél, Særún EA 251, og grásleppu- og handfærabáturinn Ingibjörg EA 351. Fyrr á árinu barst 200 mílum til eyrna reikningur sem útgerðin fékk við löndun afla, þar sem 744 krónur fengust fyrir 62 kg af ufsa. Eftir að á upphæðina höfðu verið lögð Pétur hafnargjöld, Sigurðsson sölugjöld, móttökugjöld og veiðigjöld þurfti útgerðin þó að greiða 1.522 krónur, eða 778 krónum meira en fengist hafði fyrir aflann. „Auðvitað er þetta bara að gerast alla daga,“ segir Pétur, spurður um tilurð reikningsins. „Hvetur til brottkasts“ „Til dæmis vorum við með bátinn á Skagaströnd um daginn, en þaðan fórum við í nokkra róðra. Þá fór stærri þorskurinn og stærri ýsan til Samherja í föstum viðskiptum, og afgangurinn, til dæmis smáýsa og undirmálsýsa, var seldur á markaði. Við lönduðum fimm sinnum en tvisvar kom fyrir að við

Eltak sérhæfir sig í sölu og þjónustu á vogum

Morgunblaðið/Hari

Ísfilma í smábátahöfn Pétur segir smábátaveiðar og fiskmarkaði standa höllum fæti í dag. Framtíðarhorfur séu dökkar.

Landað í mínus Seldur afli Heildartekjur

62 kg

12,00 kr./kg

744,00 kr. 744,00 kr.

Hafnargjöld Sölugjöld Móttökugjöld Veiðigjöld Heildarútgjöld

1,6% 3,0%

0,19 kr./kg 0,36 kr./kg 7,00 kr./kg 17,00 kr./kg

11,90 kr. 22,32 kr. 434,00 kr. 1.054,00 kr. 1.522,22 kr.

Samtals

fengum ekki krónu fyrir undirmálsýsuna. Hún seldist ekki,“ segir Pétur. „Meðalverðið á þessum aukategundum þessa daga var í kringum sextíu til áttatíu krónur. Meðalveiðigjald á sama tíma nemur 22 krónum á þorsk og 26 krónum á undirmálsýsu. Og hún selst alla jafna ekki fyrir nema fimmtíu til hundrað krónur. Þetta er því gríðarlega hátt hlutfall veiðigjalda á þessum aukategundum,“ segir hann og bætir við að þetta hljóti að hafa skýr áhrif. „Þetta náttúrlega hvetur beinlínis til brottkasts. Þegar menn sitja uppi með það að koma með aflann í land, vigta þetta, greiða veiðigjald og svo borga af þessu laun; þegar upp er staðið koma menn út í margföldum mínus.“ Fyrirkomulagið fjandsamlegt Hann segir smábátasjómenn hafa gagnrýnt mikið þær aðferðir sem notaðar eru við útreikning veiðigjaldsins. „Að það skuli vera föst krónutala en ekki tala sem tengd er að vissu leyti söluverðinu. Ef til vill gæti talan meira að segja verið föst í ákveðinni upphæð, en svo færi hún samt ekki yfir ákveðið hlutfall af söluverðinu. Ef fiskverð lækkar mikið gæti veiðigjaldið þannig tekið mið af því og gefið sjómönnum svigrúm svo þeir hreinlega leggi ekki upp laupana vegna endalausra gjalda.“ Hann segir þetta sérlega slæmt þegar línuveiðar séu annars vegar. „Þetta er afar bagalegt, og í raun er margt í fyrirkomulagi veiðigjalda sem er okkur í smábátaútgerðinni afar fjandsamlegt,“ segir Pétur. „Til dæmis að gjaldstofn veiðigjaldsins skuli vera landaður afli en ekki seldur afli. Ef því yrði breytt myndi það muna ansi miklu fyrir okkur. Með sama hætti erum við í krókaaflamarkskerfinu bundnir þessum veiðarfæratakmörkunum, en greiðum samt sama veiðigjald og aðrir sem

-778,22 kr.

þó geta hagað sínum seglum eftir vindi og veitt í þau veiðarfæri sem skila þeim bestu tekjunum hverju sinni,“ segir Pétur. Njóta ekki hagnaðar af vinnslu „Raunverulega skil ég ekki hvernig færa má rök fyrir þessu fyrirkomulagi, því margir af þessum sömu smábátum eru að landa á fiskmarkaði og njóta þar af leiðandi ekki hagnaðarins af vinnslunni, en veiðigjald er þó að hluta til tilkomið vegna hagnaðar vinnslu.“ Þess vegna segir Pétur að mun skynsamlegra væri að tengja veiðigjaldið við sölu aflans. „Þá myndi vinnslan þurfa að taka tillit til þess við kaup á hráefninu á markaði, sem myndi þýða að vinnslan tæki gjaldið á sig í einhverjum tilvikum. Auðvitað spyrja margir: hvað með þá sem vinna aflann sinn sjálfir? Þetta á ekki að skipta neinu máli fyrir þá, enda kemur gjaldið bara á öðrum stað inn í framleiðsluferlið þeirra.“ Pétur nefnir annað dæmi um það sem hann segir vera misfellu í kerfinu. „Það er línuívilnunin, sem verið hefur í langan tíma og komið sér mjög vel fyrir þá sem eru að vinna línuna í landi. Nú er svo komið að hún er orðin algjör forynja, að því leytinu til að þeim bátum sem vinna með landbeitta og landunna línu fækkar mjög hratt vegna þess að kostnaður í landi hefur einfaldlega hækkað verulega á sama tíma og fiskverð hefur lækkað.“ Afkoman ekki beysin Landssamband smábátaeigenda greindi frá því í marsmánuði að 109 bátar hefðu fengið línuívilnun á yfirstandandi fiskveiðiári, en þeir voru 149 á fiskveiðiárinu 2016/ 2017. Felst ívilnunin í því að dagróðrabátar á línuveiðum geta í einstökum róðrum landað afla umfram aflamark í þorski, ýsu og steinbít. Til þess þarf að uppfylla fjölda skilyrða, en hafi línan verið

beitt í landi má landa 20% umfram þann afla sem reiknast til kvóta, og hafi línan verið stokkuð upp í landi má landa 15% umfram þann afla sem reiknast til kvóta. „En þeir sem senda línuna aldrei í land, þeir fá núll prósent,“ segir Pétur. „Þetta gerir það að verkum að víða eru bátar sem stokka upp í landi, sem eru með beitningarvél um borð og uppstokkara, en svo eru þeir með tvöfaldan skammt af línu og senda helminginn í land í hverjum róðri.“ Þeir útgerðarmenn sem ekki hafi ráð á þessu séu fljótir að yfirgefa greinina. „Flotinn er að skreppa saman og það gerist mjög hratt. Afkoman er ekki beysin og menn horfa þannig á þetta að þeir geti alveg eins selt. Og það gera þeir. Ef til vill finnst sumum það góð þróun en ég held ekki. Menn standa svo frammi fyrir því eftir tvö, þrjú, fjögur ár að það eru engir smábátar eftir, kvótinn ekki nægilega dreifður, og þá fara menn að velta fyrir sér hvernig eigi að dreifa honum aftur. Þannig hefur kerfið okkar þróast í gegnum tíðina.“ Lítið magn þarf til að verð falli Spurður hvernig hann meti stöðu fiskmarkaðanna segir Pétur að þeir standi mjög höllum fæti. „Ég held að meginorsök þess sé í raun fækkun fiskverkana og jafnframt samþjöppun veiðiheimilda á hendur aðila sem vinna aflann sjálfir. Út frá þessu hefur framboð á fiskmörkuðum minnkað jafnt og þétt, sem hefur svo aftur gert það að verkum að þeim verkunum sem treysta alfarið á markaðina hefur fækkað.“ Pétur segir sína útgerð jafnan hafa selt meginþorra aflans á fiskmarkaði. „En það er alltaf að verða lægra og lægra þetta þak,“ segir hann og útskýrir mál sitt: „Auðvitað er þetta þannig að ef það er lítið framboð, þá fáum við gott verð. Síðan er eitthvert jafnvægi, þar sem hægt er að segja að verðið sé nokkurn veginn eðlilegt. Loks er nokkuð sem heitir offramboð, einmitt þegar stóru verkanirnar koma inn og kaupa allt sem laust er, og þá tala menn gjarnan um verðfall. Og sá tonnafjöldi sem þarf til að þetta verðfall verði hefur farið minnkandi með hverju ári. Segjum að í dag komi yfir 100 tonn af þorski á markaðinn, þá fer verðið bara að síga hratt. En fyrir tveimur til þremur árum þurfti um það bil 200 til 250 tonn til að hið sama gerðist,“ segir Pétur. Allir eigi þá að hafa hag af því að

fiskmarkaðirnir séu stórir og virkir, enda nái þeir að anna eftirspurn þegar henni er ekki svarað annars staðar. „Staðan er þannig í íslenskum sjávarútvegi að fiskmarkaðirnir stýra verði á öllum fiski, eftir síðustu kjarasamninga. Þá verður nú að viðurkennast að menn velta stundum fyrir sér réttmæti þess að stærstu útgerðir landsins eigi alla fiskmarkaðina en vilji svo ekki selja fiskinn sinn þar, heldur bara kaupa fisk af öðrum, sem stýrir svo fiskverðinu í landinu. Því það er staðreyndin.“ Hann gefur lítið fyrir það tal sem hann hefur heyrt um mögulegt samráð. „Ég held að þetta sé einfaldlega lögmálið um framboð og eftirspurn. Maður skilur það náttúrlega að þeir sem geta stýrt hráefnisöfluninni sinni algjörlega nýti sér þá stöðu sem skapast á fiskmarkaðnum, þegar þeir geta fengið hráefni á góðu verði og látið hægja aðeins á flotanum sínum á meðan. Svo leiðir þetta það af sér að þessir aðilar eru hugsanlega til í að kaupa fisk í föstum viðskiptum á ákveðnu verði og þá leita menn auðvitað í það öryggi sem í því felst. Um leið veikist markaðurinn ennþá meira.“ Aðgerðir stjórnvalda hafi áhrif Reksturinn verði á sama tíma erfiðari fyrir þær útgerðir sem róa bátum sínum þegar veður eru vond, í von um gott verð þegar í höfn er komið. „Verðið verður sjaldnar hátt nú til dags. Og verðfallið, þegar það er gott veður, er orðið svo mikið.“ Bendir hann á að þetta komi ekki eins illa við þá sem rói allan ársins hring. „Þá fáum við bæði háa og lága verðið. En þeir sem eru með litla báta og geta ekki róið nema bara þegar það er gott veður fá alltaf lægsta verðið. Þá fara þeir að reyna að komast í föst viðskipti, sem aftur dregur tennurnar úr markaðnum. Allt stefnir þetta í sömu áttina, en merkilegast af öllu finnst mér þó að nánast allt það sem veldur þessari einstefnu eru aðgerðir stjórnvalda.“ Meðalverðið nánast það sama Nefnir hann þá helst veiðigjöld og veiðarfæratakmarkanir. „Hvað það síðara varðar er ég þess fullviss að það myndi auðvelda mörgum útgerðum reksturinn til muna að fá að veiða hluta af sínum veiðiheimildum í önnur veiðarfæri en króka, til dæmis net. Vissulega er það þannig að krókafiskurinn gefur hærra verð, það er að segja sambærilegar stærðir,“ segir Pétur. „En við vorum nú að gera út tvo báta frá Árskógssandi í þrjú ár, annan á netum en hinn á línubeitningarvél. Staðreyndin var sú að meðalverð bátanna var nokkurn veginn nákvæmlega það sama. Netabáturinn fékk alltaf lægra verð fyrir fisk af sömu stærð, en hann var bara alltaf að landa stærri fiski. Þá var mikið minna af meðafla og þessum aukategundum, sem draga svo niður meðalverðið þegar upp er staðið. Kostnaðurinn var hins vegar margfalt minni og hægt að klára veiðarnar á miklu skemmri tíma,“ segir Pétur. „Og þegar smábátarnir eru orðnir svona lítill hluti af heildarveiðunum hefur það ekki sömu áhrif á flæðið í sjávarútveginum þótt einhverjir smábátar taki hluta af veiðiheimildum sínum í net á vertíðinni. Ef menn hafa einhvern áhuga á því að halda smábátaútgerð áfram þarf að gera helling, en fyrst og fremst þarf bara að laga hlutina aðeins til. Þá myndi umhverfið breytast til muna. Þá er ég ekki að tala um einhverjar sértækar aðgerðir heldur bara almennar aðgerðir gagnvart þessum bátaflokki, sem gera honum kleift að lifa af.“

Viðtal við Pétur Sigurðsson í 200 mílum Mbl.  

„Víða er pottur brotinn í fyrirkomulagi smábátaveiða og fiskmarkaða og allt stefnir í að útgerð smábáta leggist nánast af innan fárra ára. Þ...

Viðtal við Pétur Sigurðsson í 200 mílum Mbl.  

„Víða er pottur brotinn í fyrirkomulagi smábátaveiða og fiskmarkaða og allt stefnir í að útgerð smábáta leggist nánast af innan fárra ára. Þ...

Advertisement