Issuu on Google+

GRENZELOOS BEGRENSD


GRENZELOOS BEGRENSD SJOERD DEN BESTEN LIFESTYLE & DESIGN


OVER VERWACHTINGEN VAN DE GRENZELOZE GENERATIE AFSTUDEERSCRIPTIE MEI 2013


DON’T FEEL SORRY FOR YOURSELF.


ONLY ASSHOLES DO THAT. Haruki Murakami


1. William Hank Thomas - I’m the greatest (2012)

5


VOORWOORD Hoewel ik met mijn twintig jaar besef dat ik nog ontzettend jong ben, ben ik me zeer bewust van de levensfase waarin ik me nu bevind. Bij mijzelf en om mij heen zie ik het overal: avonden zorgeloos voor de televisie hangen worden verruild voor het energievretende stellen van existentiële levensvragen. Wie ben ik, wat wil ik en wat verwacht ik? Het lijken vragen die te maken hebben met de levensfase waarin mijn generatie zich op dit moment bevindt. Zonder direct deze scriptie zwaarmoedig te willen beginnen heb ik de afgelopen tijd steeds meer het idee gekregen dat er iets bijzonders aan de hand is met mijn generatie in de ontwikkeling van deze levensfase, die afwijkt van voorgaande generaties. Ik signaleer een prestatiedruk die als een waas over mijn generatie heen lijkt te hangen en waar de één beter mee overweg lijkt te kunnen dan de ander. Ik ben als bijna afgestudeerd ontwerper zeer geïnteresseerd in dergelijke maatschappelijke ontwikkelingen om juist op deze manier bij te kunnen dragen aan het besef hiervan. Voor mijn scriptieonderwerp zag ik dan ook de kans schoon dit gebied diepgaander te onderzoeken; is deze druk en onrust die ik signaleer ook daadwerkelijk aanwezig en wat is daar de oorzaak van? Dat resulteerde in deze scriptie over mijn generatie, een generatie die op zijn eigen manier zich een weg baant door een nieuwe en veranderende tijd. Als allround concept-designer wil ik ogen openen en onderwerpen van een andere kant belichten. Ik hoop dat ook te doen met deze scriptie en daarnaast een helder beeld te kunnen geven van deze generatie. Rotterdam, mei 2013

Sjoerd den Besten 6


2. Richard Serra - Slab for the Ruhr (1998)

7


INHOUDSOPGAVE

Voorwoord

6

Inhoudsopgave

8

Inleiding

9

1. Introductie van generaties 1.1 Betekenis van het begrip generatie 1.2 Kenmerken van generaties tussen 1910 - 1985 1.3 Keerpunt: De protestgeneratie

14 14 14 16

2. Kenmerken van de grenzeloze generatie 2.1 Ontstaan en kenmerken van de grenzeloze generatie 2.2 Verschillen tussen de grenzeloze generatie en voorgaande generaties

20 20 24

3. De grenzen van de grenzeloze generatie 3.1 De grenzen van maakbaarheid 3.2 De grenzen van geluk 3.3 De grenzen van succes 3.4 De grenzen van je profiel 3.5 De grenzen van authenticiteit 3.6 De grenzen van het IK

30 30 30 32 32 32 34

4. Conclusie

40

Bronnenlijst Afbeeldingenlijst

43 45

8


INLEIDING Deze scriptie omvat een onderzoek naar de verwachtingen van de grenzeloze generatie. De grenzeloze generatie is de groep jongeren die tussen 1985 en 2000 geboren is. De reden van dit onderzoek is mijn persoonlijke fascinatie voor de tijdsgeest en hoe deze groep mensen daarop reageert. Het lijkt erop dat deze jongeren van nu met onrust en prestatiedruk leven door verwachtingen die ze van zichzelf en hun omgeving hebben. Deze verwachtingen zijn wellicht onrealistisch en daarmee de oorzaak voor dit gevoel van onrust. Daarom is de centrale vraag van deze scriptie: Hoe realistisch zijn de verwachtingen van de grenzeloze generatie? Om deze vraag te kunnen beantwoorden zal eerst het begrip generatie gedefinieerd worden. Een korte geschiedenis van voorgaande generaties geeft daarna een breder beeld op de evolutie van generaties. Dit gebeurt in hoofdstuk 1 met de vraag: Wat kenmerkt generaties? In hoofdstuk 2 wordt de grenzeloze generatie ge誰ntroduceerd: Wat zijn de kenmerken van de grenzeloze generatie? Hierin wordt dieper ingegaan op de kenmerken van deze generatie en de verschillen met voorgaande generaties. Tenslotte komen voorgaande hoofdstukken samen in hoofdstuk 3, waarin antwoord wordt gegeven op de vraag: Waar loopt de grenzeloze generatie tegenaan? Uiteindelijk wordt in hoofdstuk 4 de hoofdvraag beantwoord in de conclusie. Deze scriptie heeft een heel duidelijke onderzoeksgroep, de grenzeloze generatie (1985-2000). De beschreven situatie geldt echter niet mondiaal. Dit onderzoek is gericht op de situatie in Nederland, waar de literatuur ook op is uitgezocht. 9


Daarbij bleek dat de literatuur voornamelijk gaat over de hoogopgeleide jongeren (Hoger Beroeps Onderwijs en Universitair onderwijs) in Nederland. Daar ligt dan ook de focus op in deze scriptie. Deze scriptie is een betogend onderzoek, waarbij gebruik is gemaakt van literatuur en enkele krantenartikelen. Deze literatuur is veelal gebaseerd op ondervragingen binnen deze generatie. De verschillende visies zijn in deze scriptie naast elkaar gelegd tot een samenhangend geheel en uitgekozen op het betogende karakter van deze scriptie. Voor deze methodologie is gekozen omdat er veel actueel materiaal te vinden was, waarin uitkomsten van eerder uitgevoerde onderzoeken al verwerkt zijn.

De doelstelling van dit onderzoek was om de oorzaak van het heersende gevoel van onrust van de grenzeloze generatie beter te kunnen duiden aan de hand van verwachtingen die deze generatie heeft. Dit is geslaagd, waarbij in de conclusie een verhelderend beeld naar voren komt. Wel nodigt dit onderzoek uit tot een groter en genuanceerder onderzoek. Uiteindelijk geeft deze scriptie een voorzet aan waarin de grote lijnen zijn uitgezet.

Deze scriptie heeft maatschappelijke en praktische relevantie. De maatschappelijke relevantie is dat dit onderwerp op dit moment steeds meer in het nieuws is en dus een actueel thema genoemd kan worden. Onderzoek hiernaar kan het probleem verhelderen; de generatie een spiegel voorhouden en andere generaties bewustmaken. Op deze manier ontstaat er meer begrip voor zichzelf en de ander, in tijden waarin onderling begrip steeds meer lijkt te vervagen. De praktische relevantie van deze scriptie hangt samen met bovenstaande. Door een beter beeld te hebben van de grenzeloze generatie zouden commerciĂŤle partijen beter kunnen inspelen op de wensen en behoeften van deze groep. De generatie is jong en daarmee een gewilde doelgroep, aangezien zij steeds meer in beeld zullen komen.

10


HOE REALISTISCH ZIJN DE

VERWACHTINGEN


VAN DE GRENZELOZE GENERATIE?


3. Michael Baumgarten - For Casa Vogue

13


INTRODUCTIE VAN GENERATIES Om een duidelijk beeld te kunnen geven van de grenzeloze generatie moet eerst worden ingegaan op de betekenis van het begrip generatie. Iedere generatie heeft specifieke kenmerken, die afgezet kunnen worden tegen de achtergrond van andere generaties. Daarom biedt dit hoofdstuk een overzicht van de generaties die voorafgaan aan de grenzeloze generatie. Daarbij wordt begonnen bij 1910, naar de generatietelling van Mannheim. 1.1 Betekenis van het begrip generatie Karl Mannheim (1928) wordt gezien als de grondlegger van de generatietheorie. Hij onderscheidt de generatiepositie, generatie-eenheden en de generatiesamenhang (Righart, 1995). De generatiepositie omvat enkel absolute geboortecijfers, wat mensen laat behoren tot een bepaalde groep. Deze groep staat op hetzelfde moment bloot aan dezelfde maatschappelijke ontwikkelingen. De generatie-eenheden zijn georganiseerde groepen die op bepaalde wijze hun generatie willen uitdragen. De generatiesamenhang verbindt mensen uit een generatie die een collectieve ervaring hebben opgedaan, zoals oorlog, crises of rampen. In deze scriptie gaat het vooral om de generatiepositie en de generatiesamenhang. Kenmerkend voor een generatie is dat de leden het verleden, heden en toekomst op hetzelfde moment met elkaar delen. Een generatie bestaat uit mensen die geboren worden in een periode van ongeveer vijftien jaar. Daardoor hebben zij een collectieve ervaring van de tijdsgeest, waardoor zij gelijksoortige meningen, voorkeuren, normen en waarden ontwikkelen. (Boschma & Groen, 2006). Iedereen behoort tot een generatie,

hoewel dat niet altijd zo ervaren wordt. Tachtig procent van de Nederlandse bevolking rekent zich tot een generatie (Van den Broek, 2010). Het begrip generatie is in het boek ‘De Generatiecrisis’ als volgt samengevat (Van Dijk, Tielen & Crul, 2010, p.14): “Een generatie omvat een serie van ongeveer vijftien jaargangen van alle nieuwgeborenen in een samenleving, die in de eerste vijftien jaar van hun leven een gedeeld en door de tijd(geest) bepaald kader ontwikkelen en die dat collectieve kader laten doorklinken in de manier waarop zij hun verdere leven vormgeven.” 1.2 Kenmerken generaties tussen 1910 en 1985 Vooroorlogse generatie (geboren tussen 1910 – 1928) De vooroorlogse generatie groeide op in een relatief kleine wereld. De nadruk lag op de directe omgeving: het dorp, de buurt, de kerk en de familie (Van Dijk, Tielen, Crul, 2010). Geloof was erg belangrijk en er was groot aanzien voor autoriteit. Deze generatie is erg ingetogen en plichtsgetrouw (Spangenberg, Lampert, 2009). De stille generatie (geboren tussen 1928 – 1940) De stille generatie wordt gekenmerkt door de wederopbouw, wat heeft gezorgd voor een groot groepsgevoel (Van Dijk, Tielen, Crul, 2010). Er werd hard gewerkt en de cultuur werd ietwat vrijer. De materiële vooruitgang was enorm, maar daar moest wel hard voor gewerkt worden. Deze generatie berustte daarin, was trouw aan gezag en wordt daarom ‘stil’ genoemd (Spangenberg, Lampert, 2009). 14


4. Duane Michals - Andy Warhol (1972)

15


De protestgeneratie (geboren tussen 1940 – 1955) De manier van leven tijdens de opvoeding van de protestgeneratie was vooroorlogs: sober en gestructureerd. Onder invloed van wereldwijde politieke onrust groeide de onvrede onder jongeren, wat resulteerde in een groot protest waarbij vrijheid, individualiteit en medezeggenschap hoog in het vaandel stonden (Spangenberg, Lampert, 2009). Het verbeteren van de samenleving was erg belangrijk. Generatie X (geboren tussen 1955 – 1970) Generatie X zijn meestal de kinderen van de traditionele stille generatie en ouders van de grenzeloze generatie. Deze generatie wordt ook wel generatie Nix genoemd, omdat ze niet het revolutionaire karakter bezit van de voorgaande protestgeneratie; er was er al veel werk voor ze gedaan. In de jeugdperiode van generatie X werd de onrust van de protestgeneratie minder en werd de maatschappij een stuk vrijer. De generatie kreeg echter te maken met grote jeugdwerkloosheid, angst voor de bom en de keerzijdes van de verworven vrijheden (Spangenberg, Lampert, 2009). Later steeg de welvaart snel, ouders kregen meer tijd en de nadruk verschoof naar (vrije) tijd voor de opvoeding. De generatie geloofde in en omarmde de wereld vol ‘nieuwe’ mogelijkheden en zette hierdoor de levenskwaliteit hoog in het vaandel (Van Dijk, Tielen, Crul, 2010). Dit betekende vaak: niet leven om te werken, maar werken om te leven. Men ging vaker parttime werken, tweeverdienen en nam meer vrij. Nederland veranderde van een arbeidssamenleving in een dienstverlenende samenleving. Spangenberg en Lampert kenmerken deze generatie als: praktisch, zelfredzaam, relativerend en no-nonsense (2009).

De pragmatische generatie (geboren tussen 1970 – 1985) De pragmatische generatie bestaat vooral uit kinderen van de protestgeneratie. Deze kinderen werden vrij gelaten en tot middelpunt van het gezin gemaakt. De wereld leek vol mogelijkheden (Van Dijk, Tielen, Crul, 2010). Vrijheid was erg belangrijk vanuit de opvoeding: veel was mogelijk, je moest gelukkig zijn en werk is niet het belangrijkste. Deze generatie neigt door de ontstane grote open wereld, met zijn keuzes en vrijheden tot het uitstellen van fundamentele keuzes (Spangenberg, Lampert, 2009). 1.3 Keerpunt: de protestgeneratie Een belangrijk keerpunt in de geschiedenis is de tijd van de protestgeneratie. Deze generatie was ervoor verantwoordelijk dat een totale cultuurverandering tot stand kwam. Oude gebruiken werden aan banden gelegd en er kwam ruimte voor een nieuwe cultuur. In deze cultuur lag de nadruk op vrijheid, vitaliteit en liefde. Dit gevoel is gebleven in de daaropvolgende generaties; oude structuren zoals de kerk verloren massaal aan macht en de nadruk kwam steeds meer op het individu. Van Dijk, Tielen en Crul stellen dat de vraag ‘wat wil ik met mijn leven en wat voel ik eigenlijk?’ centraal lijkt te staan. Houvast gaat verloren. Een belangrijk gevolg hiervan omschrijven zij als volgt (2010, p.17): “Individuele vrijheid die in hoge mate haar eigen grenzen kan bepalen heeft, samen met het verdwijnen van oude mechanismen van sociale beïnvloeding en controle, geleid tot het verlies van collectieve samenhang”

16


STOP BEING A CARTOGRAPHER


AND BECOME AN EXPLORER. Ray Ploshansky (HBO-serie GIRLS)


5. John Coplans - Back with arms above (1984)

19


KENMERKEN VAN DE GRENZELOZE GENERATIE De grenzeloze generatie (geboren tussen 1985 en 2000) kent vele gezichten en vele namen. Zo worden de aardbeigeneratie, generatie knip en plak, generatie Y, generatie Einstein, millenials en nog vele andere benamingen gegeven, allemaal vanuit een andere invalshoek. In elke benaming zit een specifiek kenmerk. Voor dit onderzoek is gekozen voor ‘de grenzeloze generatie’, een benaming die wordt gebruikt door het onderzoeksbureau Motivication. Motivication doet al jaren onderzoek naar deze generatie en legt met deze naam de nadruk op het gebrek aan sturing, beheersing en verantwoordelijkheid in de generatie (Van den Boek, 2010). In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de kenmerken van de grenzeloze generatie en geduid wat de grenzeloze generatie anders maakt dan de voorgaande generaties. 2.1 Ontstaan en kenmerken van de grenzeloze generatie De jeugd is een belangrijke periode voor de karakterisering van een generatie, omdat hierin de grootste vorming van de identiteit plaatsvindt. Tijdens de jeugd krijgt de generatie normen, waarden en ideeën mee van thuis, van school en op straat, waarmee zij later aan de slag kan: de bestaande patronen omarmen of doorbreken. Ook nieuwe ontwikkelingen in de jeugdperiode spelen een grote rol, waar de nieuwe generatie mee opgroeit en hiermee het meest vertrouwd zal raken. De grenzeloze generatie omvat de jongeren die zijn geboren vanaf 1985 tot 2000. Dit betekent dat het grootste deel van de generatie zich nu in

de ‘juniortijd’ bevindt, waarin vragen als: wat wil ik leren en wat wil ik gaan doen in het werk en leven, centraal staan (Bontekoning & Grondstra, 2012). Kortom: deze generatie is zich volop aan het ontplooien en probeert antwoorden te vinden op existentiële levensvragen. De grenzeloze generatie is meestal opgevoed door ouders uit generatie X en is van jongs af aan in grote mate gestimuleerd zelfredzaam en individueel te zijn en een eigen mening te hebben. De kinderen creëerden een eigen ‘leefwereld’ (Van Dijk, Tielen, Crul, 2010), wat vooral werd gestimuleerd door de ouders. Alles is mogelijk, de wereld ligt aan je voeten en als je iets écht wilt, kom je er wel, leek het motto te zijn (Schohaus, de Vries, 2013). Met andere woorden: het individu was maakbaar. Kinderen van de grenzeloze generatie stonden zij aan zij met hun ouders; het gezin was een samenstelling van gelijkwaardige individuen, waarbij ruimte was voor verschillende ideeën. Er was niet één waarheid, of één ideaalbeeld, zoals bij eerdere generaties. Een andere belangrijke invloed voor de grenzeloze generatie zijn de razendsnelle technologische ontwikkelingen. De televisie speelt een grote rol in de jeugd, waarmee de hele wereld toegankelijk lijkt te zijn. Belangrijker nog is de opkomst van internet, waarmee deze generatie al vroeg mee in aanraking kwam. Het internet creëerde een informatiemaatschappij. Je hoeft niet meer alles te weten, want alles is te vinden. Bovendien zorgde dit ervoor dat de generatie kritisch is: ze gelooft niet zomaar alles, omdat ze van jongs af aan is blootgesteld aan veel verschillende informatie en opinies. 20


6. Franz Erhard Walther - Work as action (1967)

21


Deze generatie heeft zich de vaardigheid informatie op internet te filteren en te beoordelen van jongs af aan eigen kunnen maken (Kramer & Launspach, 2012). Deze generatie groeide op in de welvarende tijden van de jaren negentig. De levensstandaard steeg en de ‘alles moet kunnen’-mentaliteit kwam sterk naar voren. De generatie ging geloven in de maakbaarheid van het leven, naast de maakbaarheid van het individu. De grenzeloze generatie wordt nog wel eens verweten verwend te zijn. Dit is wellicht niet geheel onterecht. Zelfredzaam en structuurzoekend Uit onderzoek van Motivication uit 2010 blijkt dat kenmerkend is voor de grenzeloze generatie dat het voor tachtig procent uit mensen onder de noemer zelfredzamen en structuurzoekers bestaat (Spangenberg, Lampert, 2011). Zelfredzamen worden gekenmerkt door hun individualistische instelling. Zij zijn gericht op status en authenticiteit, waarbij het eigenbelang voorop staat. De focus op zelfredzaamheid vanuit de opvoeding is in deze groep goed zichtbaar. Zij lijken zich niet te willen of kunnen vinden in een groep, omdat ze vooral ‘individu zijn’ en zich willen onderscheiden. De eigen mening komt naar voren in de kritische houding die ze hebben tegenover betutteling en de maatschappij (Spangenberg, Lampert, 2011). Zelfredzamen zijn zeer extravert en niet erg op zoek naar een autoriteit; zij kunnen hun weg beter vinden in een complexe wereld dan dat de structuurzoekers (zie hieronder) dat kunnen (Spangenberg, Lampert, 2011).

Structuurzoekers voelen zich over het algemeen niet erg gehoord door de politiek en zijn daarom niet erg maatschappelijk betrokken. De eigen leefwereld is daarentegen erg belangrijk, waarin het vooral draait om het eigenbelang en het individu. Vanuit hun opvoeding is de waarde van genieten in het leven sterk ontwikkeld. Hierdoor zijn ze erg gericht op de directe eigen omgeving en minder op de maatschappij. Ook hechten zij veel waarde aan erkenning van buitenaf, waarschijnlijk vanuit de behoefte gehoord te worden (Spangenberg, Lampert, 2011). Deze zoektocht naar erkenning uit zich in de naam van deze groep: wanneer zij een autoriteit hebben gevonden waar zij zich in kunnen vinden zijn zij hier zeer aanhankelijk aan. Zij zoeken dus eigenlijk een groep, of een basis (Spangenberg, Lampert, 2011). Extravert ik-gericht Deze generatie is zeer individualistisch, maar tegelijkertijd zeer voyeuristisch en exhibitionistisch (Spangenberg, Lampert, 2011): het privéleven komt steeds meer op straat te liggen, maar dat van anderen wordt ook heel erg goed in de gaten gehouden. De functie hiervan is om zich te kunnen onderscheiden en aan de ander te laten zien hoe leuk, goed en succesvol het eigen leven is. Dit gebeurt veel op sociale media. Spangenberg en Lampert noemen dit “een extraverte ik-gerichte instelling” (2012, p.58). De grenzeloze generatie lijkt in de verwachting van zichzelf om individueel en zelfredzaam te zijn soms te vergeten dat identiteit een voortdurende interactie is tussen onze hersenen en onze omgeving (Verhaeghe, 2012). Dit komt neer op het onderscheid tussen nature en nurture: het aangeborene en de omgeving. Onze psychologische identiteit is een constructie waarin de omgeving een voorname rol speelt. 22


7. James Clar - You Me (2006)

23


Dit heeft te maken met onze spiegelneuronen: het vermogen om het gedrag van anderen te kunnen observeren en te imiteren. Op deze manier worden gebruiken, normen en waarden van de directe omgeving overgenomen (Verhaeghe, 2012). Dit zorgt er dan ook voor dat de identiteit van een kind in India volledig verschilt van een kind in Nederland, door het verschil in omgeving. Deze groep dient tegelijkertijd als rolmodel (Kramer, Launspach, 2012). Door naar anderen te kijken, kan er bepaald worden hoe, en of hiervan verschild moet worden. 2.2 Verschillen tussen de grenzeloze generatie en voorgaande generaties Uit onderzoek van het Sociaal Cultureel Planbureau blijkt dat de afgelopen ruim vijftig jaar meer dan tachtig procent van de generaties het eens is met de stelling ‘Mijn generatie is anders dan die van mijn ouders’ (Van den Broek, 2010, p. 478). Degenen die zich tot een generatie rekenen ervaren de verschillen tussen generaties voornamelijk in gezinsleven en cultuur en minder in politiek en arbeid (Van den Broek, 2012). Onder de grenzeloze generatie lijkt dit besef eveneens duidelijk aanwezig, wat tot uiting komt in de hierna te noemen trends. Wij - Ik Na de jaren zestig is het wij-gevoel langzamerhand steeds meer verschoven naar het ik-gevoel. In vergelijking met tien jaar geleden hechten jongeren minder waarde aan gemeenschapszin en grotere sociale verbanden. Zij zijn meer gericht op zichzelf en hun rol in eigen kleine sociale netwerken (Spangenberg, Lampert, 2011). Dit is een gevolg van hun opvoeding. Familiebanden zwakten af, de kerk speelde geen of een kleine rol en de politiek verwisselde zijn rol van autori-

taire naar integere (Van Dijk, Tielen, Crul, 2010). De welvarende jaren negentig zorgden ervoor dat er meer ruimte leek te zijn om over jezelf na te denken (Schohaus, de Vries, 2013). Het individu is in zekere zin bevrijd en wordt tegenwoordig gezien als iets wat persoonlijk, authentiek en autonoom is. Hierdoor verwacht de generatie ‘zichzelf te zijn’, wat hand in hand gaat met het ‘zichzelf maken’. Dit gaat vooral tegen de collectiviteit van een groep en de maatschappij in (Verhaeghe, 2012). Maakbaarheid van het individu Bij voorgaande generaties lag de nadruk vooral op de vooruitgang en maakbaarheid van de samenleving (Verhaeghe, 2012, p. 78-80). Vanaf de pragmatische generatie is dit verschoven naar de maakbaarheid van het individu. In de jaren negentig zagen de ouders de welvaart stijgen en leek alles mogelijk, vandaar de boodschap die alom klonk naar de kinderen: ‘doe wat je leuk vindt en doe je best’ (Mol, 2010). Tegenwoordig lijkt het idee van meritocratie van de Britse socioloog Michael Young meer aan de orde te zijn (Schohaus, de Vries, 2013). Dit is een samenleving waarin iedereen gelijke kansen heeft om zich te ontwikkelen, waarin prestaties leiden tot macht, status en middelen. Hierbij draait het om de beste combinatie van intelligentie en motivatie om zo het verst te kunnen komen. Dit idee draagt bij aan de verwachting van zichzelf dat het individu maakbaar is en moet zijn, om het ver te kunnen schoppen. De grenzeloze generatie is veel bezig met identiteit. Door het geloof in het maakbare individu is de generatie bezig de identiteit naar eigen ideaalbeeld te vormen. Van Dijk, Tielen en Crul stellen (2010, p. 83): 24


8. Phillip Toledano - Hope & Fear (2004)

25


“Het is de eerste generatie die nadrukkelijk op haar eigen spiegelbeeld lijkt te reageren. Er ligt een grote nadruk op zien en gezien worden, op uiterlijk; de (buiten)wereld lijkt voor deze generatie vooral een decor.” De generatie kijkt heel bewust naar zichzelf, om te zien wat wel en niet werkt. Het zelfbewustzijn is zo hoog, dat de meesten ook precies weten hoe zichzelf te presenteren: de sterke punten benadrukken en de zwakkere kanten verdoezelen. Technologische ontwikkelingen Deze ‘show van jezelf’ vindt heel duidelijk plaats op sociale media: de perfecte ik, met het perfecte leven. Hiervoor lijkt de grenzeloze generatie eindeloos in contact te zijn met het eigen sociale netwerk. Dit in de verwachting om zich blijvend te kunnen onderscheiden van de ander: voyeurisme versus exhibitionisme (Spangenberg, Lampert, 2011). Geen eerdere generatie is zo vergroeid met de technologische ontwikkelingen van de laatste jaren (Van den Broek, de Haan, Schols, et al. 2010). Het verschil tussen generatie X en de grenzeloze generatie is hierin aanzienlijk. Generatie X heeft de stormachtige opkomst van internet bewust meegemaakt (Boschma, Groen, 2007). De grenzeloze generatie wordt gezien als de generatie die tot nu toe het meest ‘mediasmart’ is. Voor de grenzeloze generatie is internet een dagelijkse realiteit en een levensbehoefte. Internet zorgt ervoor dat er altijd, overal informatie beschikbaar is en de grenzeloze generatie weet deze precies te vinden. Van jongs af aan kreeg de grenzeloze generatie met de komst van internet zoveel verschillende invloeden, nieuws en informatie mee. Keerzijde hiervan is dat er voor elke mening of stelling wel wat te zeggen valt en de samenleving ver weg van een universele waar-

heid lijkt te staan (Van Dijk, Tielen, Crul, 2010). Nu was deze er in voorgaande generaties ook niet per sé, maar leefden mensen meer in collectieven met duidelijke waarheden. Bij de grenzeloze generatie lijkt dit voorbij te zijn. Vooral de groep structuurzoekers lijkt hier moeite mee te hebben, door hun behoefte aan sturing en autoriteit (Spangenberg, Lampert, 2011). Ter illustratie van de invloed van internet: blogger Paul Miller van 27 jaar deed een groot experiment. Hij sloot zich voor een jaar lang af van het internet, vanuit zijn quarterlifecrisis. Hij leefde met het idee dat internet hem en zijn sociale leven steeds meer in de weg stond en hij steeds verder verwijderd raakte van zichzelf. Na een jaar zonder Internet zegt hij (Miller, 2013): “My plan was to leave the Internet and therefore find the “real” Paul and get in touch with the “real” world, but the real Paul and the real world are already inextricably linked to the Internet. Not to say that my life wasn’t different without the Internet, just that it wasn’t real life.” Met andere woorden: voor de grenzeloze generatie bestaat er geen onderscheid meer tussen de online en offline wereld. Beide werelden zijn samengesmolten tot een nieuwe hybride wereld. Dit is voor vorige generaties ondenkbaar.

26


IF YOU IMAGINE LESS,


LESS WILL BE WHAT YOU UNDOUBTLY DESERVE Debbie Millman


9. Daniel Arsham - Hiding figure (2012)

29


DE GRENZEN VAN DE GRENZELOZE GENERATIE Nu de kenmerken van de grenzeloze generatie duidelijk zijn geworden, en ook waarin deze generatie zich onderscheidt van de voorgaande, wordt in dit hoofdstuk ingegaan op de grenzen waar deze generatie tegenaan loopt. 3.1 De grenzen van maakbaarheid Jongeren van nu ervaren dat zijzelf verantwoordelijk zijn voor hun eigen succes, door de individuele vrijheid. Deze verantwoordelijkheid willen ze niet kwijt, individualisme is een voorrecht. Tegelijkertijd zorgt het voor onzekerheid: wanneer je er zo van bewust bent dat je moet ‘scoren’ en dit van jezelf verwacht, ligt teleurstelling op de loer; dit kan leiden tot ernstige twijfel, angstgevoelens en een negatief zelfbeeld (Kramer, Launspach, 2012). Hieruit zou je kunnen concluderen dat de grenzeloze generatie leeft met een (te) hoog of onrealistisch verwachtingspatroon van zichzelf. Het verwacht van zichzelf de beste te zijn; lukt dit niet, dan ga je af. Er geldt: ‘Je bent alleen maar verdienstelijk of succesvol in vergelijking met anderen’ (Damhuis, 2012, p. 45). Dit zorgt voor een blik die erg naar buiten is gericht en samen met het gevoel van maakbaarheid en de nadruk op individualisme zorgt voor een ratrace (Verhaeghe, 2012, p. 80). Allen in de race om ‘de beste’ te zijn. Vanuit de welvarende en misschien wel verwende jeugdperiode lijkt de generatie ook te verwachten dat zijn omgeving precies zo is als ze altijd voorgeschoteld heeft gekregen: gevormd naar hun wensen. Hierbij moet alles leuk zijn. Bijvoorbeeld: werk kies je, moet bijdragen aan een

innerlijke verrijking en je identiteit onderstrepen (Schohaus, de Vries, 2013). Deze grenzeloze verwachting lijkt tegenwoordig voor meer teleurstelling te zorgen, nu blijkt dat er grenzen zijn: de perfecte baan is niet zomaar te vinden en het is niet vanzelfsprekend dat je alles bereikt, als je maar je best doet. 3.2 De grenzen van geluk De Belgische psychiater Dirk de Wachter stelt dat we terecht zijn gekomen in een “citroenpersachtige wereld van groei en nog eens groei”, waarin een kloof ontstaat tussen de succesvolle types en verliezers (Welgraven, Trouw, 2013, p.10). Dit is te verbinden aan de analyse die De Wachter maakt dat we leven met “een obsessionele zucht naar geluk” (Welgraven, Trouw 2013, p.12). Wanneer er wordt bedacht dat succes op alle fronten in het leven de nieuwe pijler voor geluk is, (Verhaeghe, 2012) klinkt deze theorie niet onwaarschijnlijk. Door het wegvallen van kerk en geloof lijkt er een gat opgevuld te moeten worden. Hiermee lijkt geluk, net als de maatschappij en identiteit, maakbaar geworden, wat leidt tot een obsessieve zoektocht. Dit komt tot uiting in bijvoorbeeld de grote hoeveelheid zelfhulpboeken, maar ook in de vraag die de generatie constant aan zichzelf lijkt te stellen: “Ben ik gelukkig?” (Jensen, 2012). Deze tendens is al bij de vorige generaties begonnen. Echter is nu de zoektocht naar geluk een puur persoonlijke en individuele aangelegenheid geworden, welke leidt tot de eerder genoemde ratrace. In de zoektocht naar geluk is een strijd met het ongeluk ontstaan. De grote hang naar persoonlijke verrijking en dus geluk resulteert in een eindeloos gevoel beter te moeten presteren. 30


10. David Callow - Extremism

31


De lat hiervoor is de buitenwereld, voornamelijk op sociale media. De Wachter stelt dat het geluk in kleine dingen kan zitten, die we echter niet meer zien door de snelheid waarin we enkel nog maar verwachten vooruit te gaan. Dit lijkt onbegrensd: de jongere voelt zich nooit voldaan, omdat hij of zij de verwachting van zichzelf heeft altijd meer te krijgen. 3.3 De grenzen van succes De grenzeloze generatie lijkt eindeloos op zichzelf te reflecteren; de belangrijkste vraag lijkt te zijn of je gelukkig bent en je goed voelt. Kramer en Launspauch (2012) stellen dat immateriële zaken belangrijker lijken te worden, zoals erkenning en geestelijk welzijn, omdat de jongeren zijn opgegroeid in welvaart. Dit continue reflecteren resulteert samen met de drang naar presteren en individualisme in een gevoel van eindeloosheid. De jongere heeft het idee er alleen voor te staan: “Ik kan alles hebben op voorwaarde dat ik in de ‘struggle for life’ aan het langste eind trek en dat is mijn verantwoordelijkheid” (Verhaeghe, 2012, p. 79-80). Geluk is voor deze generatie onlosmakelijk verbonden met succes. Het succes is maakbaar en moet altijd meer en groter zijn dan dat van anderen. Hierin lijkt het erop dat de generatie de grens uit het oog verliest. In de continue drang naar meer, blijft er altijd iets te wensen over. Schohaus en de Vries verwoorden dit (2013, p.132) als volgt: “We zijn constant bezig met iets beters, zijn altijd op zoek naar wat we niet hebben. Hierdoor is het per definitie onmogelijk om tevreden te zijn met wat je hebt. Er is niet eens tijd om stil te staan bij wat je hebt, omdat je steeds verder moet. Het is natuurlijk een paradox: op zoek naar vastigheid en een positie houden we

juist de onzekerheid in stand door steeds verder te zoeken.” 3.4 De grenzen van je profiel De grens van je profiel, van je IK wordt bepaald door de omgeving, welke zich voornamelijk manifesteert op sociale media, mogelijk gemaakt door de technologische ontwikkelingen waarmee de grenzeloze generatie is opgegroeid. Facebook is hét platform geworden waar vergeleken kan worden met anderen. Kramer en Launspach benoemen dit in hun boek ‘Quarterlife (2012, p. 102)’: “Veel quarterlifers hangen hun twijfels en onzekerheden het liefst niet aan de grote klok. Als ze profielen van vrienden op sociale media bekijken, krijgen ze de indruk dat hun leeftijdsgenoten het wél goed voor elkaar hebben, dat die precies weten wat ze willen met hun leven en dat ze gelukkig zijn” Met andere woorden: niet jijzelf, maar anderen bepalen de verwachting die jij van jezelf hebt; de lat waaraan jij moet voldoen. Altijd lijkt deze lat ook op te schuiven. Er is altijd iemand die het beter doet, het is altijd beter, mooier en meer bij een ander. Succes en daarmee geluk, heeft niet veel meer te maken met interne factoren, maar met externe. Hierdoor verliezen de jongeren op voorhand (Schohaus, de Vries, 2013). Kortweg zou je kunnen stellen dat de extraverte ik-gerichte instelling de oorzaak is van de onbegrensde en onvervulde verlangens van de grenzeloze generatie. 3.5 De grenzen van authenticiteit De grenzeloze generatie lijkt ‘geobsedeerd’ door authenticiteit. Dit heeft te maken met de obsessie voor identiteit en geluk (Schohaus, de Vries, 2013). Jongeren zijn slim genoeg om hun ‘intieme kapitaal’ (Schohaus, De vries, 2013) 32


11. Johan Rosenmunthe - Off (2009)

33


niet zomaar op het internet te delen. De grenzeloze generatie denkt heel gericht na wat ze deelt op sociale media, om eigen bijzonderheid te laten zien of te concurreren met andere leeftijdsgenoten. Bij elke post al is nagedacht over de beoogde reacties, de erkenning die ermee verkregen moet worden en het publiek. Hiermee ontstaat een grote paradox, die filosoof Maarten Doorman verwoordt (Schohaus, de Vries, 2013, p.51): “Het zoeken naar het perfecte of juist het normale leven lijkt authentiek, maar je hebt altijd het bewustzijn dat het niet echt is. Door te zoeken naar echtheid produceer je juist onechtheid en gemaaktheid”. Opvallend is dat veel jongeren zich hiervan bewust zijn, maar het streven naar authenticiteit niet los kunnen laten, aangezien dat zou betekenen dat ze niet authentiek zouden willen zijn. Dit is een zwaktebod, want elk individu moet zich kunnen onderscheiden: de B.V. IK bepaalt. Ondanks de vaardigheid goed informatie te kunnen filteren, heeft de grenzeloze generatie moeite het onderscheid tussen echt en nep te maken, terwijl het verlangen naar echtheid groot is. Het probleem hierbij is dat de grens tussen echt en onecht niet controleerbaar is. Dit verklaart bijvoorbeeld ook het succes van een ‘echt’ programma als ‘Boer zoekt vrouw’: gewone mensen in hun dagelijks leven (Schohaus, de Vries, 2013) en de grote belangstelling voor documentaires (Duits, 2012). MTV speelt hier bijvoorbeeld feilloos op in door vrijwel alleen nog maar realityprogramma’s en documentaires uit te zenden. Overigens komt hier juist vaak de vraag op wat nou echt is. In een programma als ‘The Hills’, waarin jongeren dag en nacht gevolgd worden, lijken zij een vrij normaal leven te leiden, maar tegelijk lijkt het toch geacteerd: het is eigenlijk

net iets te mooi. Dit roept vragen op bij jongeren. Keerzijde van dergelijke series is dat door de vervaagde grens tussen echt en nep er ook een ander ideaalbeeld of verwachtingspatroon van het individu ontstaat. Als al die mooie meisjes in The Hills echt zijn, betekent dat dat ‘ik ook zo zou moeten (kunnen) zijn’. Ook hier ontstaat dus een individuele verwachting naar meer en beter door de naar buiten gerichte blik van deze generatie. 3.6 De grenzen van het IK De grenzeloze generatie lijkt te vergeten dat er grenzen zijn aan het IK. Iedereen staat altijd in contact met zijn omgeving, omdat de persoonlijke identiteit een constructie is van nature en nurture (Verhaeghe, 2011). Zonder deze omgeving als groep zou er voor het individu ook geen referentiekader bestaan: er zou niemand zijn waaraan het zich kan spiegelen, maar ook niemand waartegen het zich kan afzetten. De omgeving is dus van essentieel belang voor de totstandkoming van de werkelijke identiteit van het individu. De grenzeloze generatie lijkt echter niet altijd in te zien dat het individu een constructie is in een groter geheel en wil zich graag afzetten tegen het groepsgevoel, omdat ze leeft in de opvatting dat dit afbreuk zou doen aan de individualiteit (Schohaus, de Vries, 2013). Tegelijk is de behoefte om betekenisvol deel uit te maken van een groepsgeest groot (Schohaus, de Vries, 2013), vooral onder de groep ‘structuurzoekers’ (Spangenberg, Lampert, 2011). De generatie raakt in een tweestrijd tussen de behoefte bevestiging en rust te vinden in een groepsgeest en de verwachting van zichzelf individueel, onafhankelijk, autonoom en authentiek te zijn (Verhaeghe, 2012). 34


12, Misha Gordin - The New Crowd #62 (2004)

35


Dit lijkt bijvoorbeeld tot uiting te zijn gekomen bij de inhuldiging van koning Willem-Alexander. Hoewel geschreven wordt dat de grenzeloze generatie (Spangenberg, Lampert, 2009) minder maatschappelijk betrokken is, was er een opvallend grote hoeveelheid jongeren ter plekke om dit historische moment bij te wonen (NOS, 2013)

36


ALL THAT SELF-EXPRESSION HAS JUST CREATED A GENERATION OF MORONS,


HOOKED ON AN ENDLESS APPETITE FOR RUBBISH. Vivienne Westwood


13. Jeppe Heijn - Why are you here and not somewhere else (2004)

39


CONCLUSIE Een generatie is een groep mensen die geboren is in een periode van ongeveer vijftien jaar, met een collectieve ervaring van de tijdsgeest. Hierdoor ontstaan gelijksoortige meningen, voorkeuren, normen en waarden. De grenzeloze generatie is geboren tussen 1985 en 2000 en wordt gekenmerkt door een grote mate van individualisme, geloof in maakbaarheid van individu en geluk en door vergroeid zijn met de technologie van de laatste jaren. Internet maakt een belangrijk deel uit van het leven van de grenzeloze generatie. De grenzeloze generatie is zeer op zichzelf gericht, maar heeft daarin een extraverte insteek. Dit houdt in dat om de eigen individualiteit en authenticiteit te waarborgen, de directe omgeving continu in de gaten gehouden wordt. De generatie lijkt hierbij in een eindeloze strijd met zichzelf terecht te zijn gekomen. Op deze manier klopt de benaming ‘grenzeloos’ uitstekend. De grenzeloze generatie leeft in een eindeloos streven naar geluk. Natuurlijk streeft ieder individu naar geluk en is dat niet kenmerkend voor één bepaalde generatie. Dit lijkt dit bij de grenzeloze generatie echter op een andere manier tot uiting te komen. Vanuit de opvoeding heeft de grenzeloze generatie meegekregen dat het individu en je eigen geluk maakbaar is: ‘Als je maar genoeg je best doet, dan kom je er wel’. Mede door de welvarende jaren negentig waarin de generatie is opgegroeid is dit gevoel versterkt, omdat ook daadwerkelijk alles mogelijk leek te zijn. Tevens is hierdoor meer ruimte gekomen voor naar binnen gerichte aandacht in de sfeer van: ben ik wel gelukkig?

Daarnaast is deze generatie van jongs af aan door de opvoeders gestimuleerd zelfredzaam te zijn. Ook dit hangt samen met de welvaart destijds. De maatschappij legde niks meer in de weg, het individu was bevrijd. De grenzeloze generatie is opgevoed met het idee er voor jezelf te zijn, en verwacht van zichzelf te zorgen dat niks het eigen succes - en daarmee geluk - in de weg staat. Succes lijkt voor deze generatie de graadmeter voor geluk te zijn geworden. Aan succes op alle fronten van het leven moet worden afgemeten hoe gelukkig je als individu bent. Ieder is zelf verantwoordelijk voor zijn of haar eigen geluk en er is geen groter collectief of maatschappelijk belang meer. Op deze manier is er een ratrace ontstaan, wat een collectieve simultaanstrijd lijkt te zijn. Hiermee wordt bedoeld dat de grenzeloze generatie met zijn extraverte blik eindeloos bezig is met het behalen van eigen succes. Hierin is het ieder voor zich. Tegelijkertijd is ieder in deze race of strijd wel continu verbonden met de buitenwereld. De buitenwereld dient als meetlat waaraan je moet voldoen, dit betreft veelal de directe omgeving op sociale media. De leden van de grenzeloze generatie lijken in de drang naar individualiteit en authenticiteit niet te beseffen dat ze altijd deel uitmaken van een groter geheel, waarin ieder zich spiegelt aan de ander. Deze omgeving is nodig en tekenend voor de tijdsgeest en de daarbij behoren voorkeuren, ideeën, normen en waarden.

40


14. Ketty La Rocca - Le mie parole e tu (1974)

41


Hier ligt dan ook de grootste onrealistische verwachting van de grenzeloze generatie. In de drang naar succes en dus geluk in de collectieve simultaanstrijd, lijkt het individu aan zichzelf voorbij te gaan. Dit komt door het eindeloos vergelijken met de ander: het gras is altijd groener aan de overkant. In deze obsessieve drang naar geluk lijkt het eigen leven nooit goed genoeg: er is altijd wel iemand die beter lijkt te zijn. De omgeving dient als meetlat in het geloof in het maakbare geluk. De generatie realiseert zich niet dat dit een subjectieve meetlat is, waarin ze zich onnodig onzeker, onrustig en ongelukkig maakt. Ze raakt hierdoor in een onbegrensde strijd tussen geluk en ongeluk. Samenvattend is het antwoord op de hoofdvraag van deze scriptie ‘Hoe realistisch zijn de verwachtingen van de grenzeloze generatie?’ dat de grenzeloze generatie leeft met onrealistische verwachtingen van zichzelf en haar omgeving. Het gevolg hiervan is dat grenzen van maakbaarheid, geluk, succes, authenticiteit en identiteit vervagen of verschoven worden voor de grenzeloze generatie. Als klein kind vond ik - lid van de grenzeloze generatie - het verhaal van rupsje Nooitgenoeg een prachtig verhaal. Het rupsje dat altijd honger heeft. Zo’n vijftien jaar later vraag ik mijzelf af of ik, en mijn generatie niet zelf dit rupsje zijn geworden. Ik pleit dan ook voor de naam: Generatie Nooitgenoeg. In het boek ontpopt de rups zich uiteindelijk tot vlinder. Een mooi voorbeeld voor mijn generatie; misschien geeft alle honger ons uiteindelijk vleugels.

42


BRONNENLIJST Literatuur Bontekoning, Aart & Grondstra, Marieke (2012). Ygenwijs, Generatie Y ontmoet pragmaten en babyboomers, Amsterdam: Business Contact Boschma, Jeroen & Groen, Inez (2006). Generatie Einstein: slimmer, sneller en socialer, Amsterdam: Pearson Education Benelux Damhuis, Koen (2012). De virtuele spiegel; waarom Facebook ons ongelukkig maakt, Utrecht: De Arbeiderspers Jensen, Stine (2012). Dus ik ben weer, Amsterdam: De Bezige Bij Kramer, Aik & Launspach, Thijs (2012). Quarterlife; Kansen, kopzorgen en keuzes van de twintigers van nu, Amsterdam: Bert Bakker Righart, Hans (1995). De eindeloze jaren zestig. Geschiedenis van een generatieconflict. Amsterdam: De arbeiderspers. Schohaus, Birte & de Vries, Marijke (2013). De wereld aan je voeten, Amsterdam: Bert Bakker. Spangenberg, Frits & Lampert, Martijn (2011). De grenzeloze generatie en de onstuitbare opmars van de B.V. IK, Amsterdam: Nieuw Amsterdam. Spangenberg, Frits & Lampert, Martijn (2009). De grenzeloze generatie en eeuwige jeugd van hun opvoeders, Amsterdam: Nieuw Amsterdam.

43

Van Dijk, Pieter., Crul, Heleen & Tielen, Ger (2010). De generatiecrisis, Amsterdam: SWP. Verhaeghe, Paul (2012). Identiteit, Amsterdam: De Bezige Bij


Internetbronnen Duits, Linda (27-01-2012). ‘Generatie IK en de revolutie horen niet bij elkaar’. De volkskrant, geraadpleegd op 12-04-2013 <http://www.volkskrant.nl/vk/nl/7544/ DeJaap/article/detail/3140735/2012/01/27/ Generatie-IK-en-de-revolutie-horen-niet-bij-elkaar. dhtml> Duits, Linda (08-11-2012). Keeping it real: jagen op het echte. 609 – cultuur en media. Geraadpleegd op 12-04-2013 <http://www.mediafonds.nl/609> Haruki Murakami (datum onbekend). Don’t feel sorry for yourself, only assholes do that. Goodreads.com, geraadpleegd op 19-05-2013 <http://www.goodreads.com/ quotes/76651-don-t-feel-sorry-for-yourself-onlyassholes-do-that> Miller, Paul (01-05-2013). I’m still here: back online after a year without the internet. Theverge. com, geraadpleegd op 02-05-2013 < h t t p : / / w w w . t h e v e r g e . com/2013/5/1/4279674/im-still-here-back-online-after-a-year-without-the-internet>

Van den Broek, Andries (2010). Sociaal Cultureel Rapport Hoofdstuk 21: Talking ‘bout my generation’. Sociaal en Cultureel Planbureau, geraadpleegd op 03-05-2013 <http://www.scp.nl/dsresource?objectid=2 7248&type=org> Van den Broek, Andries, de Haan, Jos, Schols, Marjon, et al (2010). Sociaal Cultureel Rapport Hoofdstuk 16: Verschillen in vrijetijdsbesteding. Sociaal en Cultureel Planbureau, geraadpleegd op 03-05-2013 <http://www.scp.nl/dsresource?objectid=2 7242&type=org> Westwood, Vivienne (1995). All that self-expression has just created a generation of morons, hooked on an endless appetite for rubbish. Guardion.co.uk, geraadpleegd op 19-05-2013 <http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/2009/jul/19/vivienne-westwood-quotes>

Mol, Pieter (02-02-2012). ‘Verloren generatie schiep narcistische prinsjes en prinsesjes’. De Volkskrant, geraadpleegd op 12-04-2013 <http://www.volkskrant.nl/vk/nl/3184/ opinie/article/detail/3150060/2012/02/02/Verloren-Generatie-schiep-narcistische-prinsjes-enprinsesjes.dhtml> 44


Audiovisuele bronnen

Afbeeldingenlijst

NOS (30-04-2013). Nos Inhuldiging Koning Willem-Alexander. (Tv-uitzending) Uitzendinggemist. nl, geraadpleegd op 02-05-2013 <http://www.uitzendinggemist.nl/afleveringen/1340210>

Afbeelding 1 Thomas, William Hank (2012). Iâ&#x20AC;&#x2122;m the greatest, Gedownload op 19-05-2013, van <http://unakariim.com/story-archive/>

Millman, Debbie (15-05-2013) Debbie Millman: Fail Safe. (audio-opname speech) Soundcloud. com, Geraadpleegd op 19-05-2013 <https://soundcloud.com/brainpicker/ debbie-millman-fail-safe> HBO (2013) GIRLS. (serie) Seizoen 2, aflevering 8. Geraadpleegd op 19-05-2013

Afbeelding 2 Serra, Richard (1998). Slab for the Ruhr, gedownload op 20-05-2013, van <http://memorandum2c.blogspot.nl/2012/10/ slab-for-ruhr-by-richard-serra.html> Afbeelding 3 Baumgarten, Michael (jaartal onbekend). for Casa Vogue. Gedownload op 14-04-2013, van <http://www.trendtablet.com/8080-lastlook-for-casa-vogue-brasil-november/> Afbeelding 4 Michals, Duane (1972). Andy Warhol. Gedownload op 19-05-2013, van <http://lexmachina.tumblr.com/ post/29502075044/alecshao-duane-michals-andy-warhol-1972> Afbeelding 5 Coplans, John (1984) Back with arms above, gedownload op 19-05-2013, van <http://artblart.com/tag/john-coplans/> Afbeelding 6 Walther, Franz Erhard (1967). Work as action. Gedownload op 13-04-2013, van <http://bethlau.blogspot.nl/2012/03/border-granica-work-as-action.html>

45


Afbeelding 7 Clar, James (2006). You Me. Gedownload op 1805-2013, van <http://ichinichiichinin.blog45.fc2.com/ blog-entry-708.html> Afbeelding 8 Toledano, Phillip (2004). Hope & Fear. Gedownload op 18-05-2013, van <http://www.beautifullife.info/art-works/ creative-photos-by-phillip-toledano/>

Afbeelding 13 Jeppe Hein. (2004) Why are you here and not somewhere else. Gedownload op 18-05-2013, van <http://www.jeppehein.net/pages/project_id.php?path=works&id=134> Afbeelding 14 Rocca, Ketty de la (1974). Le mie parole e tu, gedownload op 19-05-2013, van <http://artblart.com/tag/john-coplans/>

Afbeelding 9 Arsham, Daniel (2012). Hiding figure. Gedownload op 18-05-2013, van <http://artcorejournal.net/2013/01/23/ its-confusion-guided-by-a-clear-sense-of-purposeworks-by-daniel-arsham-by-erin-dziedzic/> Afbeelding 10 Callow, David (jaartal onbekend). Extremism, Gedownload op 19-05-2013, van <http://www.davidcallow.co.uk/extremism. html#.UZjfMJUgxFs> Afbeelding 11 Rosenmunthe, Johan (2000). Off, Gedownload op 19-05-2013, van <http://www.rosenmunthe.com/work/off-2009/> Afbeelding 12 Gordin, Misha (2004). The New Crowd #62, Gedownload op 19-05-2013, van <http://pleasurephotoroom.wordpress. com/category/misha-gordin/> 46


Afstudeerscriptie Sjoerd den Besten sjoerd.db@hotmail.com Willem de Kooning Academie Lifestyle & Design Studentnummer 0819868 Scriptiebegeleider: CornĂŠe Jacobs Mei 2013


GRENZELOOS BEGRENSD


GRENZELOOS BEGRENSD