Page 1

Lytting, lek,  læring   Lyd  som  kunst,  teknologi  som  verktøy    

Av Notto  J.  W.  Thelle   NOTAM  

Norsk senter for teknologi i musikk og kunst

    NOTAMs  programvare  DSP  er  et  lydbehandlingsverktøy  for  barn  og  unge  som   kombinerer  digital  signalbehandling,  komposisjonsverktøy  og  lærematerialer.   Programmet  er  designet  til  pedagogisk  bruk  i  klasserommet,  og  retter  seg  inn  mot   grunnskolen  fra  5.  klasse  og  oppover.    

  Følgende  tekst  er  innledningen  til  en  demonstrasjon  av  programmet  –  med  en  kort   presentasjon  av  NOTAM,  en  utredning  av  begrepene  musikk,  lyd  og  støy,  en   gjennomgang  av  den  nyere  musikkteknologiens  historie,  et  blikk  på  forskjellen   mellom  syntetisk  og  konkret  lyd,  og  en  oversikt  over  NOTAMs  læringsmodell  for   DSP.  

1


NOTAM ble  opprettet  i  1993  og  lagt  til  Universitetet  i  Oslo  som  vertskapsinstitusjon.   Det  ble  en  selvstendig  stiftelse  i  2001,  og  flyttet  til  egne  lokaler.  NOTAM  er  drevet  i   hovedsak  med  midler  fra  Kulturdepartementet.     NOTAM  var  tidlig  ute  på  90-­‐tallet  med  en  rekke  databaserte  lydbehandlingsverktøy.   Dette  skjedde  samtidig  som  lanseringen  av  verdensveven  (www).  Kombinasjonen   av  pionervirksomhet  innen  lydprogramvare  og  en  hjemmeside  der  programmene   var  tilgjenglig  satte  NOTAM  på  kartet  internasjonalt.     NOTAM  er  først  og  fremst  et  brukersenter:  komponister,  musikkutøvere,  kunstnere,   produsenter,  programvareutviklere,  studenter,  lærere,  m.m.  bruker  NOTAMs   ressurser  til  sine  prosjekter.     NOTAMs  virksomhet  er  definert  inn  i  fire  kjerneområder:     -­‐ Hjelp  til  skapende  arbeid   -­‐ Forskning  og  utvikling   -­‐ Utdanning   -­‐ Formidling    

1.1 Eksempler  på  hjelp  til  skapende  arbeid    

Isrosa av  Peder  Istad  og  Jon  Balke  

http://www.notam02.no/index.php?/nor/Musikk-­‐og-­‐kunst/Fremfoeringer/Isrosa    

2

Norsk senter for teknologi i musikk og kunst

1. Om  NOTAM  


Marble Surplus  av  Gisle  Kverndokk  

Norsk senter for teknologi i musikk og kunst

http://www.notam02.no/index.php?/nor/Musikk-­‐og-­‐kunst/Verk/Artist/Marble-­‐Surplus  

1.2 Eksempel  på  FoU-­‐prosjekt    

Bowsense ved  Hans  Wilmers  

http://www.notam02.no/projects/index.php?title=Bowsense  

3


1.3 Eksempler  på  utdanningstilbud    

-­‐ -­‐ -­‐ -­‐ -­‐ -­‐ -­‐

Norsk senter for teknologi i musikk og kunst

Grunnkurs i  studioteknikk   Innføring  i  musikk-­‐  og  lydprogramvare   Programmeringskurs   Signalbehandling  for  musikere   Musikk  for  realfagsstudenter   Elektronikkverksteder   Pedagogiske  verksteder  om  lyd  for  barn  og  unge  (DSP)  

1.4 Eksempel  på  formidling    

Stone Piece  av  Øystein  Wyller  Odden   Installasjon  på  Henie  Onstad  Kunstsenter  2008–2009  

http://www.notam02.no/index.php?/nor/Musikk-­‐og-­‐kunst/Verk/Artist/Stone-­‐Piece  

4


Hva er  teknologiens  relevans  i  estetiske  fag?  Det  beste  svaret  på  det  er  kanskje  å  se   nærmere  på  opphavet  til  ordet  teknologi.  Ordet  stammer  fra  gresk  og  er  satt   sammen  av  ordene  techne  og  logia.  Det  kan  oversettes  med  læren  om  kunst,  eller   læren  om  håndverk.  I  den  greske  antikken  ble  det  ikke  satt  et  stort  skille  mellom   såkalt  kunst  og  andre  menneskeskapte  gjenstander.     Hvis  vi  går  med  på  at  teknologi  er  læren  om  kunst,  kan  man  kanskje  si  at  kunsten  er   verket  og  teknologien  er  verktøyet.  Det  relevante  med  teknologi  i  estetiske  fag  er  at   ny  teknologi  alltid  har  resultert  i  nye  musikksjangre  og  nye  kunstformer.  Skapende   arbeid  leter  alltid  etter  nye  ting  å  beskjeftige  seg  med,  og  nye  teknologier  er  et  viktig   redskap  i  denne  prosessen.    

  Hva  hadde  for  eksempel  17-­‐  og  1800-­‐tallets  store  klassiske  komponister  vært  uten   det  tempererte  tolvtonesystemet,  og  uten  instrumenter  med  mekaniske  ledd  som   gjorde  at  de  kunne  prøve  ut  komplekse  harmonier  og  melodier  –  uavhengig  av   andre  musikkutøvere?  Den  vestlige  musikkteorien  og  musikkinstrumenter  er  så   vanlige  at  vi  ikke  tenker  over  at  de  per  definisjon  er  musikkteknologi.    

  Et  annet  eksempel  på  teknologi  som  driver  av  nye  kunstuttrykk  er  film.   Oppdagelsen  av  metoder  for  å  vise  bilder  raskt  etter  hverandre  på  et  lerret  ga  oss   filmen,  og  stadig  nye  uttrykk  blir  dannet  på  grunnlag  av  teknologiske  nyvinninger   innen  dette  mediet.  

5

Norsk senter for teknologi i musikk og kunst

2. Teknologiens  relevans  i  estetiske  fag  


Nå har  vi  digital  teknologi,  som  er  en  måte  å  behandle  store  mengder  informasjon   på.  Det  har  ikke  minst  ført  til  revolusjonerende  måter  å  arbeide  med  lyd  og  bilde  på.   Som  senter  for  teknologi  i  musikk  og  kunst  er  NOTAM  opptatt  av  å  utforske  hvilke   nye  musikk-­‐  og  kunstuttrykk  som  kan  skapes  ved  hjelp  av  digital  teknologi.  DSP-­‐ verkstedene  er  en  måte  å  få  barn  og  unge  interesserte  i  arbeid  med  lyd.  Arbeid  med   lyd  på  datamaskiner  er  i  stor  grad  et  blankt  ark.  Det  har  bare  vært  en  praktisk   mulighet  i  to  tiår,  og  alle  kan  være  med  på  å  definere  den  videre  utviklingen.  I  vårt   arbeid  med  barn  og  unge  har  vi  et  rådende  prinsipp  om  å  sette  nysgjerrigheten  i   høysetet,  og  ikke  la  teorien  komme  i  veien  for  tidlig.     Viktige  spørsmål:     -­‐ Hvordan  skape  musikk  og  kunst  ved  hjelp  av  ny  teknologi?   -­‐ Hvordan  kan  dette  bli  en  klasseromsaktivitet?   -­‐ Hva  kan  lærere  gjøre  for  å  stimulere  barnas  lekelyst,  og  styre  denne  i  retning   av  læring?  

3. Hva  er  musikk?    

Er det  noter?    

Er det  representasjonen  av  lyden?    

Det  vi  hører?    

Eller det  vi  tenker  og  føler?  

6

Norsk senter for teknologi i musikk og kunst


I forrige  århundre  var  det  en  del  komponister  som  utfordret  musikkbegrepet.  Med   opptaksteknologi  og  muligheten  til  å  lage  lyd  med  maskiner  mente  noen   komponister  at  musikk  nå  kunne  frigjøres  fra  instrumenter  og  utøverne.  Lyden  ble   et  instrument  i  seg  selv.     Pierre  Schaeffer  er  et  godt  eksempel  på  en  slik  komponist.  Han  regnes  som  den   første  komponisten  som  skrev  stykker  bestående  kun  av  lydopptak.     Lytteeksempel  –  Etude  pathetique  fra  1948:   http://www.notam02.no/notam-­‐media/filer/Etude-­‐pathetique_Schaeffer.mp3  

I  forbindelse  med  eksperimenteringen  av  nye  uttrykk  ble  musikkbegrepet  forsøkt   omdefinert.  Komponisten  Edgar  Varèse  kalte  sin  egen  musikk  for  organisert  lyd.   Men  heller  ikke  denne  romslige  definisjonen  kan  ta  høyde  for  John  Cages  4’33   (1952),  som  er  et  musikkstykke  i  tre  satser  der  utøverens  oppgave  er  å  ikke  spille  på   instrumentet  sitt  i  4  minutter  og  33  sekunder.    

Videoeksempel: http://www.youtube.com/watch?v=hUJagb7hL0E   BBC  Symphony  Orchestras  fremføring  av  stykket  i  2004  i  full  orkesterversjon.  

Stykket  er  ikke  stillhet.  Det  er  en  prosess  hvor  publikum  blir  oppmerksom  på  seg   selv,  og  har  dermed  en  meditativ  funksjon.     Man  trenger  ikke  nødvendigvis  tenke  på  musikk  som  noe  lineært  som  går  fra  A  til  B.   Med  programmet  DSP  behøver  man  ikke  innrette  seg  etter  tradisjonelle  musikalske   normer.  Det  er  kunst  med  lyd  –  eller  lydmaling.  Man  bruker  lydobjekter  til  å  male  et   lydlandskap  (soundscape).  Kunst  med  lyd  kan  sees  på  som  en  mellomting  mellom   musikk  og  billedkunst.   7  

Norsk senter for teknologi i musikk og kunst

3.1 Musikk,  lyd  og  støy  –  hva  er  forskjellen?  


I løpet  av  de  siste  drøye  100  årene  har  utviklingen  innen  musikkteknologi  vært   enorm.  Utviklingen  har  vært  drevet  frem  av  to  store  revolusjoner:     -­‐ Fra  slutten  av  1800-­‐tallet  fant  man  ut  hvordan  å  overføre  lydsignaler  med   elektrisitet   -­‐ Fra  1950-­‐tallet  og  utover  startet  den  digitale  revolusjonen,  som  muliggjorde   overføring  av  lyd-­‐  og  kontrolldata     Noen  eksempler  på  konsekvensen  av  disse  revolusjonene:    

4.1 Opptaksmedier     Selv  om  det  fantes  instrumenter  som  kunne  spille  automatisk,  var  det  først  med   opptaksteknologi  at  man  kunne  høre  musikk  uten  å  være  avhengig  av  utøvere  eller   instrumenter.     Det  første  utbredte  opptaksmediet  var  mekanisk.   Fonografen  ble  oppfunnet  av  Thomas  Edison  i   1877,  og  bestod  av  voksruller  som  kunne  sveives   rundt  –  ikke  så  ulikt  en  spilledåse.  Lyden  ble  spilt   av  gjennom  et  megafonlignende  rør.    

Voksrullene ble  erstattet  av  gramofonplaten,  der   materialet  etter  hvert  ble  det  velkjente   vinylformatet.  Avspillingsprosessen  forble   mekanisk  frem  til  1920-­‐tallet.    

Det første  elektriske  opptaksmediet  var   telegrafonen,  som  ble  oppfunnet  av  Valdemar   Poulsen  helt  på  tampen  av  det  19.  århundret.   Mediet  var  magnetisert  ståltråd,  og  var  en  forløper   til  magnetisk  bånd.  Til  tross  for  oppfinnelsen  av   magnetisk  bånd  i  1928,  forble  ståltrådmediet   forholdsvis  utbredt  som  et  konsumentprodukt   frem  mot  1950-­‐tallet.  

8

Norsk senter for teknologi i musikk og kunst

4. Musikkteknologi  –  et  historisk  overblikk  


Komprimerte lydformater  som  mp3  ble  vanlig  på   1990-­‐tallet,  og  med  dagens  enorme   lagringskapasitet  selv  på  små  spillere  er  det  stadig   mindre  vanlig  å  lagre  lyd  fast  på  CDer  eller  andre   eksterne  medier.  Det  fysiske  mediet  er  mindre   viktig  nå  enn  før,  og  lydfiler  er  noe  som  enkelt   sjongleres  mellom  ulike  spillere  og  datamaskiner.  

4.2 Elektroniske  musikkinstrumenter     Med  elektroniske  musikkinstrumenter  menes  instrumenter  der  lyden  genereres  ved   hjelp  av  elektroniske  kretser.  Slike  instrumenter  begynte  å  dukke  opp  på  slutten  av   1800-­‐tallet.     Et  av  de  første  elektroniske  instrumentene  var   et  Telharmonium  fra  1897.  Den  delen  av   instrumentet  som  man  spilte  på  lignet  et  orgel   som  stod  opp  mot  en  vegg.  Bak  denne  veggen   var  maskinrommet,  og  selve  lydgeneratoren   var  17  meter  lang  og  veide  200  tonn  –  ikke   akkurat  lett  å  ta  med  på  turne!    

9

Norsk senter for teknologi i musikk og kunst

Men da  magnetisk  bånd  ble  rimelig  og  tilgjenglig   mot  slutten  av  1940-­‐tallet  tok  det  over  fullstendig.   Det  var  først  med  magnetisk  bånd  at  de  store   forandringene  innen  lydbehandling  begynte  å  skje.   Lyder  kunne  enkelt  klippes  opp  og  settes  sammen  i   nye  sammenhenger,  noe  som  var  vanskelig  å  få  til   tidligere.     Vinyl  og  magnetisk  bånd  var  standardmedier  helt   frem  til  CD-­‐platen  ble  introdusert  på  1980-­‐tallet.   CDens  klare  og  detaljrike  digitale  lyd   utkonkurrerte  de  analoge  alternativene  på  mange   områder,  og  CDen  ble  det  nye  standardformatet.  


Russeren Lev  Termen  oppfant  eterofonen  i   1919.  Instrumentet  har  senere  blitt  mest  kjent   som  thereminen  –  oppkalt  etter  oppfinneren.   Teknisk  sett  er  det  et  enkelt  instrument;  det   består  av  en  antenne  der  man  kan  bestemme   tonehøyde  ut  fra  hvor  langt  unna  man  holder   den  ene  hånden.  Lydens  volum  styrer  man  med   den  andre  hånden  ut  fra  samme  prinsipp  med   en  annen  antenne.  Selv  om  prinsippet  er  enkelt   er  det  slett  ikke  enkelt  å  spille  på  instrumentet   –  det  er  tvert  imot  svært  vanskelig  å  spille  rent   og  kontrollert.  Den  mest  kjente  bruken  av   instrumentet  er  kanskje  i  forbindelse  med   temamelodier  i  diverse  science  fiction-­‐filmer   og  krimserier.    

  Hammond-­orgelet  er  et  elektronisk  musikkinstrument  som  ble  svært  utbredt  innen   sjangre  som  blues  og  rock.    

    Andre  elektroniske  instrumenter  som  (analoge)  synthesizere  hadde  sin  storhetstid   på  60-­‐  og  70-­‐tallet.  Det  var  ikke  uvanlig  for  synth-­‐musikere  å  være  på  scenen  med   svære  vegger  av  ulike  synthesizere.  Dette  var  et  fenomen  som  falt  bort  med  inntoget   av  digitale  synthesizere  og  kontrollere,  da  alt  kunne  pakkes  sammen  i  mindre  skala   og  kontrolleres  fra  ett  sted.    

10

Norsk senter for teknologi i musikk og kunst


Selv om  innholdet  på  platene  som  blir  brukt  som  oftest  er  andre  artister,  er  bruken   av  musikken  så  kreativ  og  teknikkene  som  ligger  bak  så  avanserte  at  turntables  blir   regnet  som  ”fullverdige”  musikkinstrumenter.  Turntablisme  blir  i  dag  regnet  som  en   egen  kunstform.    

4.3 Lydbehandling     Som  nevnt  tidligere  markerte  oppfinnelsen  av  båndspilleren  starten  på  store   forandringer  innen  lydbehandling.    

  Lyder  kunne  manipuleres:  klippes  opp  og  blandes  sammen  i  nye  sammenhenger,   vrenges,  forandre  hastighet  og  spilles  baklengs.  Måter  å  endre  lydens  karakterer  ved   å  filtrere  frekvensspekteret  ble  stadig  mer  sofistikerte  i  siste  halvdel  av  1900-­‐tallet.   Det  ble  i  tillegg  utviklet  mange  forskjellige  lydeffekter,  der  lyder  kunne  sendes  ut  til   effekter  og  blandes  inn  igjen  med  originallyden.    

11

Norsk senter for teknologi i musikk og kunst

På 70-­‐  og  80-­‐tallet  oppsto  det  en  helt  ny   type  musikere  som  spilte  på  vinylplater.   DJer  gikk  fra  å  være  rene  teknikere  som   spilte  plater  for  et  publikum  –  gjerne   mens  de  pratet  i  vei  over  og  mellom   sangene  –  til  å  bli  opphavet  til  helt  nye   former  for  musikk,  som  for  eksempel  hip   hop.    


Et eksempel  på  effekter  er  plateklang.   Lyden  sendes  inn  i  en  lydtett  boks  der   det  henger  en  metallplate,  lyden  får   platen  til  å  vibrere  og  gjengi  klangen  av   den  avspilte  lyden,  og  deretter  fanges   lyden  opp  av  mikrofoner  og  sendes  som   en  effekt  tilbake  inn  i  miksen.     For  å  oppnå  ekko-­effekter  kunne  man   sende  lyden  inn  i  en  maskin  som  tok  opp   originallyden  og  sendte  den  gjennom   flere  magnetiske  hoder  for  å  bli  avspilt   og  gjengitt  forsinket  i  forhold  til   originallyden  på  flere  ulike  måter.    

  Miksekonsoller  i  lydstudioer  fungerer  som  en  slags  sentral  der  lyder  blir  sendt  inn   via  et  antall  kanaler  og  behandlet  isolert  fra  hverandre  før  de  mikses  sammen  til  et   enkelt  masterlydspor  helt  til  slutt.    

  Da  digital  lydbehandling  ble  en  praktisk  mulighet  mot  slutten  av  80-­‐tallet  (før  det   var  datamaskiner  for  treige)  skjedde  det  igjen  store  forandringer.  Avanserte   operasjoner  på  lyden  som  tidligere  ble  sett  på  som  teoretisk  mulig,  men  uoppnåelig  i   praksis,  ble  nå  hverdagskost  i  musikkproduksjonen.  Dagens  digitale   musikkproduksjoner  kan  by  på  en  langt  større  grad  av  detaljrikdom  og  nyanser  enn   sine  analoge  forgjengere  (noen  vil  hevde  at  det  blir  for  mange  detaljer,  og  at   begrensningene  som  det  analoge  lydspekteret  satte,  og  hvordan  de  analoge  mediene   fargela  lyden,  var  positivt  for  musikken).     12  

Norsk senter for teknologi i musikk og kunst


De aller  største  forandringene  som   teknologi  har  drevet  frem  er   kanskje  måten  musikk  blir   kommunisert  på,  og  måten   mennesker  opplever  musikk  som   en  kollektiv  opplevelse.  Fra  å  være   noe  som  man  bare  kunne  oppleve  i   nærvær  av  utøvende  musikere  for   100  år  siden,  har  musikk  i  dag  blitt   en  vare  som  er  enkelt  tilgjenglig   fra  en  nærmest  utømmelig  kilde.  Å   få  tilgang  til  musikk  i  2010  er  som   å  tappe  vann  fra  kranen,  og  sosiale   nettsteder  har  lagt  til  en  ny   dimensjon  i  måten  musikk   oppleves  kollektivt  og  diskuteres   blant  lyttere  verden  over.     Også  for  musikere  har  verden   forandret  seg  stort.  Digital   overføring  av  musikalsk   kontrolldata  ble  standardisert  i   1982  i  en  protokoll  som  heter   MIDI  (Musical  Instrument  Digital   Interface).  

 

Det var  nå  mulig  å  sende   standardisert  informasjon  til   instrumenter  (synthesizere,   samplere,  datamaskiner)  om  hva   som  skal  spilles  og  hvordan  det   skal  spilles.  Dette  åpnet  opp  for   nye  måter  å  arrangere,  komponere   og  kommunisere  musikk  på.  Det   har  etter  hvert  kommet  flere   kontrolldata-­‐protokoller,  men   MIDI  er  den  eneste  universelle   protokollen  per  dags  dato.    

13

Norsk senter for teknologi i musikk og kunst

4.4 Kommunikasjon  


Den digitale  lydens  inntog  på  1980-­‐tallet  markerte  starten  på  en  ny  æra  innen   musikkdistribusjon.  Kopiering  og  overføring  av  lyd  medførte  ingen  vesentlige  tap  i   lydkvalitet.     Da  det  rundt  årtusenskiftet  i   tillegg  ble  oppfunnet  programmer   som  lot  millioner  av  brukere  dele   musikken  sin  med  hverandre   direkte  fra  maskin  til  maskin,   virket  det  destabiliserende  på  det   etablerte  makthierarkiet  innen                           musikkdistribusjon.     Plateselskapenes  regjeringstid  var  over,  og  de  som  forutså  dette  skiftet  forstod  at   det  gjaldt  å  etablere  seg  på  internett.  Streamingtjenester  for  musikk  i  kombinasjon   med  sosiale  nettsteder  er  en  stadig  mer  vanlig  måte  å  oppleve  musikk  på.  

14

Norsk senter for teknologi i musikk og kunst


5. Syntetisk  vs.  konkret  lyd  

Sample  kan  være  et  forvirrende  begrep,  for  det  refererer  til  både  enkeltverdier  og  til   lydopptak.  En  som  driver  med  sampling  tar  utgangspunkt  i  ferdige  ”lydpakker”   (opptak),  mens  en  som  utøver  digital  syntese  bruker  diverse  databaserte  metoder   (algoritmer)  for  å  generere  en  strøm  av  samples  (verdier).     Vanlige  syntesemetoder  er:   -­‐ Additiv  syntese   -­‐ Subtraktiv  syntese   -­‐ FM-­‐syntese   -­‐ Fysisk  modellering    

Norsk senter for teknologi i musikk og kunst

Når  man  arbeider  med  elektronisk  lyd,  er  det  to  hovedtilnærminger:  syntetisk  og   konkret  lyd.  Med  syntese  bygges  lydene  opp  fra  bunnen  ved  hjelp  av  ulike  metoder.   Med  konkret  lyd  tar  man  utgangspunkt  i  lydopptak  og  bearbeider  disse.  I  det  digitale   domenet  omtales  arbeidsmåtene  gjerne  som  syntese  vs.  sampling.     Begrepet  sampling  har  sin  opprinnelse  fra  prosessen  med  å  gjøre  om  analoge   lydsignaler  til  digitale  verdier  som  representerer  disse  lydsignalene.  Når  man  for   eksempel  sampler  et  lydsignal  som  skal  ha  CD-­‐oppløsning  måles  lydsignalet  44  100   ganger  i  sekundet  –  44.1  kHz.  For  hvert  av  disse  målepunktene  registreres   lydsignalets  lydstyrke,  og  resultatet  er  en  bølgeform  som  er  nesten  identisk  med   originallyden.  De  små  ”trappetrinnene”  som  den  digitale  bølgeformen  skaper  kan  vi   ikke  høre  –  forskjellene  er  altfor  små  og  dessuten  blir  kurven  jevnet  ut  fordi  det  er   fysisk  umulig  for  høyttalermembranene  å  etterligne  trappeformen  slavisk.  

15


5.1 Additiv  syntese  

Norsk senter for teknologi i musikk og kunst

Additiv  syntese  tar  utgangspunkt  i  Fouriers  lov  som  sier  at  ”ethvert  komplekst   periodisk  signal  (inkludert  lydbølger)  kan  beskrives  som  en  gitt  sum  av  ulike   sinusbølger.  Det  finnes  formler  som  kan  ta  ethvert  lydsignal  og  beskrive  det  som   separate  frekvenser  (Fourier  Transform).  Det  motsatte  av  en  slik  analyse  er  syntese   –  man  kan  bygge  opp  komplekse  lyder  ved  å  kombinere  sinustoner  med  ulike   tonehøyder  og  lydstyrker.  Bildet  nedenfor  viser  hva  som  skjer  når  man  legger   sinustoner  sammen.  Venstrekolonnen  viser  de  ulike  sinusbølgene,  midtkolonnen   viser  hvordan  de  summerte  bølgene  gir  en  stadig  mer  kompleks  bølge,  og   høyrekolonnen  viser  frekvensspekteret  som  øker  i  omfang.    

16


5.2 Subtraktiv  syntese  

  Denne  syntesemetoden  er  svært  utbredt,  og  er  vel  egnet  både  til  å  etterligne  lyder   som  oppstår  naturlig  og  til  å  lage  helt  nye  lyder.    

5.3 FM-­‐syntese  

Frekvensmodulasjon  (FM)  er  en  teknikk  kjent  fra  radioteknologi,  og  består  i  å  la  en   bølge  (bæreren)  bli  frekvensstyrt  av  en  annen  bølge  (modulatoren).  En  moderat   frekvensmodulasjon  av  en  sinustone  er  det  vi  kaller  vibrato  –  tonen  vibrerer  opp  og   ned  i  tonehøyde.  Når  hastigheten  på  denne  vibreringen  overstiger  20  ganger  i   sekunder  blir  det  ikke  lenger  oppfattet  som  vibrering,  men  vi  hører  to  nye  toner  på   hver  side  av  bærefrekvensen  –  dette  kalles  sidebånd.  Jo  mer  man  øker   modulasjonsfrekvensen    desto  større  blir  spredingen  mellom  bærefrekvensen  og   sidebåndene.  Man  kan  i  tillegg  øke  antall  sidebånd  ved  å  øke  modulasjonsdybden.   Ved  hjelp  av  denne  relativt  enkle  teknikken  kan  man  lage  forholdsvis  komplekse   lyder.     John  Chowing  ved  Stanford-­‐universitetet  utviklet  på  70-­‐tallet  en  patent  for  FM-­‐ teknikker  for  lydbølger  som  ble  kjøpt  opp  av  Yamaha.  Noen  år  senere  –  i  1983  –  kom   Yamaha  med  sin  DX-­‐7  synth  som  var  bygget  på  disse  prinsippene.  DX-­‐7  ble  svært   utbredt  og  definerende  for  mye  av  80-­‐tallsmusikken,  for  eksempel  innen  elektropop.    

17

Norsk senter for teknologi i musikk og kunst

Subtraktiv  syntese  er  betegnelsen  på  en  metode  der  utgangspunktet  er  en  bølgeform   med  et  rikt  spekter  med  overtoner,  og  der  man  former  klangen  ved  hjelp  av  diverse   filtre  som  tar  vekk  visse  frekvensområder  –  gjerne  med  variasjon  over  tid.  Vanlige   bølgeformer  man  begynner  med  er  firkant,  sagtann,  triangel  og  puls.    


5.4 Fysisk  modellering  

Norsk senter for teknologi i musikk og kunst

Med  fysisk  modellering  genereres  lyden  ved  hjelp  av  matematiske  modeller   bestående  av  utregninger  og  regler  som  beskriver  de  mekaniske  og  akustiske   prinsippene  av  en  lydkilde.  Modellene  fungerer  som  egne  ”naturlover”  inne  i   dataprogrammene  der  alt  er  lov.  Man  kan  for  eksempel  modellere  en  saksofon  for  så   å  strekke  den  til  å  være  sju  meter  lang  –  eller  variere  instrumentets  materiale  over   tid  slik  at  det  veksler  mellom  å  være  aluminium  og  bly.    

Realistiske  fysiske  modeller  er  den  syntesemetoden  som  er  aller  best  egnet  til  å   etterligne  musikkinstrumenters  særpreg.    

18


6. Læringsmodell  

Norsk senter for teknologi i musikk og kunst

Hvis  det  skal  gi  mening  i  skolesammenheng  må  verktøyet  være  designet  slik  at  det   kan  lære  bort  noe.  Det  finnes  mange  fantastiske  programmer  som  kan  gjøre  mange   avanserte  ting,  men  svært  få  som  er  egnet  til  å  brukes  til  undervisning  for  barn  og   unge.    

  Bildet  over  viser  et  skjermbilde  fra  Logic.  Dette  er  et  eksempel  på  et  program  som  er   bra  for  profesjonelle  studioteknikere,  men  som  er  håpløst  for  noen  som  ikke  har   flere  års  erfaring  med  lydteknikk.  Det  blir  for  mye  å  forholde  seg  til,  og  det  kommer  i   veien  for  den  kreative  impulsen.  Dessuten  er  det  dyrt  for  skoler  å  kjøpe  inn  lisenser   til  slike  programmer.     Til  sammenligning  er  DSP  helt  elementært,  men  i  ungdomsskolesammenheng  er  en   stor  fordel:     -­‐ Enkelt  å  lære  seg,  og  har  få  elementer   -­‐ Ikke-­‐lineær  tilnærming   -­‐ Elevsentrert  læringsperspektiv   -­‐ Ingen  estetisk  standardisering  eller  ensretting  i  programmet   -­‐ Ingen  ”riktige”  svar  

19


En ekstra  bonus  er  at  det  gir  en  åpning  mot  tverrfaglig  arbeid.     Lytting,  lek,  læring  –  i  den  rekkefølgen!     NOTAMs  arbeidsmåte  er  å  sette  den  kreative  impulsen  øverst,  la  elevene  lete  seg   frem  til  noe  de  synes  er  fint,  og  så  ta  det  derfra.  Men  før  de  kan  komponere  med  lyd,   så  må  de  først  lære  seg  å  lytte.     NOTAM  tilbyr  DSP-­‐verksteder  for  skoleklasser  der  lærere  ønsker  å  ta  programmet  i   bruk.  Som  regel  opereres  disse  verkstedene  med  følgende  oppsett:     -­‐ To  verkstedsledere   -­‐ To  barn  på  hver  maskin  –  man  lærer  like  mye  av  hverandre  som  av   programmet)   -­‐ Lytteøvelser  –  lytteeksempler  med  lyder  som  skal  identifiseres  og  diskuteres,   hva  var  dette,  hvor  var  det,  osv.  Dette  er  ikke  teknologi  i  seg  selv,  men  at  vi   kan  gjøre  det  er  en  konsekvens  av  teknologi   -­‐ Lek  med  lyd,  men  leken  skal  føre  til  læring   -­‐ Diskusjon   -­‐ Presentasjon  av  lydkomposisjonene  

20

Norsk senter for teknologi i musikk og kunst


7. Eget  nettsted  for  DSP  

Her  finnes  det  mye  informasjon,  blant  annet:     -­‐ Lærerressurser   -­‐ Tekster   -­‐ Lenker   -­‐ Nedlasting   -­‐ Dokumentasjon   -­‐ Lydarkiv   -­‐ Sidene  er  oversatt  til  mange  språk       Lærere  som  er  interesserte  i  å  ta  i  bruk  DSP,  eller  som  har  spørsmål  knyttet  til   programmet,  kan  sende  e-­‐post  til  admin@notam02.no  .  

21

Norsk senter for teknologi i musikk og kunst

NOTAM  har  laget  en  egen  hjemmeside  for  DSP:  www.notam02.no/DSP02    

Lytting, lek, læring – Lyd som kunst, teknologi som verktøy  

Presentasjon av Notto J. W. Thelle for Norsk senter for kunst og kultur i opplæringen

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you