Issuu on Google+

FÉLAGSVÍSINDASVIÐ

Áskoranir og tækifæri sem fylgja aukinni fjölmenningu í íslenskum skólum Misserisverkefni Vorönn 2014

Misserishópur L Ása María H. Guðmundsdóttir Gauti Skúlason Gunnhildur Lilja Guðmundsdóttir Helga Margrét Friðriksdóttir Hlynur Guðmundsson Sigurður Kaiser


Staðfesting skólans Í lok haust- og vorannar vinna nemendur Háskólans á Bifröst umfangsmikið verkefni, misserisverkefni, oft í tengslum við aðila í atvinnulífinu, til að hagnýta þá þekkingu og þjálfun sem þeir hafa öðlast í námi sínu. Misserisverkefni er sjálfstætt hópverkefni og ákveður hver nemendahópur viðfangsefni sitt. Misserisverkefni er unnið samkvæmt ákveðnum leiðbeiningum og reglum og því er ætlað að standast kröfur skólans. Háskólinn á Bifröst þakkar öllum þeim sem greiða götu nemenda við undirbúning og vinnslu verkefna og vonar að hvert verkefni sé skerfur til úrbóta og framþróunar fyrir alla þá sem málið varðar hverju sinni. Kennarar Háskólans á Bifröst hafa fjallað um lokaverkefnið og metið það samkvæmt reglum hans.

Misserishópur L Vorönn 2014

Áskoranir og tækifæri sem fylgja aukinni fjölmenningu í íslenskum skólum Verkefninu var skilað 22. apríl 2014

Einkunn

_______________________________ Stimpill skólans 1


Áskoranir og tækifæri sem fylgja aukinni fjölmenningu í íslenskum skólum

Misserishópur L Ása María H. Guðmundsdóttir Gauti Skúlason Gunnhildur Lilja Guðmundsdóttir Helga Margrét Friðriksdóttir Hlynur Guðmundsson Sigurður Kaiser

Misserisverkefni Vorönn 2014 2


Ágrip Í þessu misserisverkefni er leitast við að skoða hvernig skólakerfið á Íslandi er í stakk búið til að taka á móti auknum fjölda innflytjenda og hvaða áskoranir, en ekki síður tækifæri, fylgja aukinni fjölmenningu í íslenskum skólum. Í greinargerðinni er farið yfir meginstefnu stjórnvalda, ríkis og sveitarfélaga í málefnum innflytjenda, hvaða breytingar skólakerfið á Íslandi hefur þurft að takast á hendur síðustu ár og hvaða aðgerðir eru fyrirhugaðar á komandi misserum. Áhugi höfunda beinist m.a. að því að kanna hvað betur megi fara við móttöku grunn- og framhaldsskólanemenda með annað móðurmál en íslensku. Niðurstöður höfunda eru að með því að takast á við þær áskoranir sem aukinn fjölbreytileiki hefur í för með sér, forgangsraða í þágu menntamála, ekki síst með því að styrkja móðurmálskennslu nemenda sem hafa íslensku sem annað mál, vænkist hagur samfélagsins í heild sinni. Enda séu tækifærin í fjölmenningarsamfélagi framtíðarinnar á Íslandi fjölmörg og þau beri að nýta. Rannsóknarspurningin sem leitast verður við að svara með verkefninu er: Hvaða áskoranir og tækifæri fylgja aukinni fjölmenningu í íslenskum skólum? Leitarorð: Innflytjendur, erlendir ríkisborgarar, fjölmenning, brotthvarf, móðurmál, tvítyngi, virkt tvítyngi, gagnkvæm aðlögun, sérkennsla, menningarauður, þátttaka, fjölmenningarleg menntun, fjölmenningarfræði, fjölmenningarhyggja, móðurmálskennsla, fjölmenningarlegt samfélag.

3


Yfirlýsing höfunda Við undirrituð höfum unnið misserisverkefni þetta saman og er framlag okkar jafnt. Verkefni þetta er að öllu leyti okkar eigið verk og skilmerkilega er vísað til heimilda þar sem vitnað er til verka annarra. Í því efni höfum við fylgt reglum skólans eftir bestu getu.

Bifröst, 22. apríl 2014,

Ása María H. Guðmundsdóttir

Gauti Skúlason

Gunnhildur Lilja Guðmundsdóttir

Helga Margrét Friðriksdóttir

Hlynur Guðmundsson

Sigurður Kaiser

4


Þakkir Höfundar vilja koma á framfæri þökkum til þeirra sem aðstoðuðu við gerð verkefnisins á einn eða annan hátt. Fyrst og fremst viljum við þakka Höllu Tinnu Arnardóttur, meistaranema við Háskóla Íslands, fyrir mjög greinargóða yfirferð og bæði efnislegar og málfræðilegar ábendingar. Við viljum þakka Margréti Steinarsdóttur framkvæmdastjóra Mannréttindaskrifstofu Íslands, fyrir að gefa sér tíma fyrir ítarlegt viðtal vegna verkefnisins. Magnúsi Árna Magnússyni, prófessor við Háskólann á Bifröst, Herdísi Á. Sæmundardóttur, fræðslustjóra í Skagafirði, Írisi Björg Kristjánsdóttur, fyrrum formanni innflytjendaráðs, Andreu Jóhannsdóttur, bókasafnsfræðingi við Háskólann á Bifröst og Stellu Sif Jónsdóttur, HHS-nema við Háskólann á Bifröst, viljum við þakka fyrir góðar ábendingar við úrlausn verkefnisins. Jafnframt viljum við þakka kennurum, Ragnari Stefáni Rögnvaldssyni og öðru starfsfólki Háskólans á Bifröst.

5


Efnisyfirlit Ágrip ............................................................................................................................................... 3 Yfirlýsing höfunda......................................................................................................................... 4 Þakkir .............................................................................................................................................. 5 1. Inngangur ............................................................................................................................... 8 2. Aðferðafræði........................................................................................................................ 10 2.1 Viðtal og viðmælandi ............................................................................................... 10 3. Fræðileg nálgun ................................................................................................................... 11 3.1 Innflytjendur ............................................................................................................. 11 3.2 Móðurmál, tvítyngi og virkt tvítyngi ...................................................................... 12 3.3 Skóli án aðgreiningar ................................................................................................ 13 3.4 Gagnkvæm aðlögun ................................................................................................. 14 3.5 Menningarauður ....................................................................................................... 14 3.6 Þátttaka ...................................................................................................................... 15 3.7 Fjölmenningarleg menntun ..................................................................................... 15 3.8 Fjölmenningarfræði .................................................................................................. 17 4. Fjölmenning á Íslandi ......................................................................................................... 18 4.1 Mannfjöldaþróun ...................................................................................................... 19 4.2 Móðurmálið er aðalmálið ........................................................................................ 23 5. Stefna stjórnvalda í málefnum innflytjenda..................................................................... 26 5.1 Stefnumótun Sambands íslenskra sveitarfélaga í málefnum innflytjenda......... 26 5.2 Stefna ríkisstjórnarinnar um aðlögun innflytjenda .............................................. 28 5.3 Nýleg löggjöf í málefnum innflytjenda .................................................................. 31 5.4 Reykjavík sem fjölmenningarborg ......................................................................... 35 6. Staða innflytjenda innan íslenska skólakerfisins ............................................................. 39 6.1 Staða innflytjenda í grunnskólum........................................................................... 39 6.2 Staða innflytjenda í framhaldsskólum ................................................................... 44 6.3 Samantekt um stöðu innflytjenda innan skólakerfisins....................................... 48 7. Hringþing 2012 ................................................................................................................... 50 8. Niðurstöður ......................................................................................................................... 53 9. Lokaorð ................................................................................................................................ 55 10. Heimildaskrá ........................................................................................................................ 57 11. Hugtaka- og efnisorðalisti .................................................................................................. 64 12. Viðaukar ............................................................................................................................... 65

6


Myndaskrá Mynd 1: Samanburður á fjölda innflytjenda og erlendra ríkisborgara 1950–2013 ........................... 12 Mynd 2: Hlutfall erlendra ríkisborgara af mannfjölda 1950–2013...................................................... 18 Mynd 3: Fjöldi erlendra ríkisborgara eftir kyni og árum 2001–2013 .................................................. 20 Mynd 4: Fjölmennustu þjóðernin eftir fæðingarlandi í byrjun árs 2013 ............................................ 20 Mynd 5: Málefni innflytjenda á fjárlögum 2007–2013 miðað við fjölda erlendra ríkisborgara ...... 21 Mynd 6: Heildarfjöldi innflytjenda sem fengu íslenskan ríkisborgararétt 1991–2011 ..................... 22 Mynd 7: Hlutfall barna með erlent móðurmál í grunnskólum landsins frá 1997–2012 .................. 39 Mynd 8: Hæfniviðmið nemenda í íslenskunámi .................................................................................... 42 Mynd 9: Hlutfall nemenda í framhaldsskóla – Samanburður á fjölda á fyrsta ári og á fjórða ári .. 44

7


1. Inngangur Í þessu misserisverkefni er leitast við að skoða hvernig skólakerfið á Íslandi er í stakk búið til að taka á móti auknum fjölda innflytjenda og hvaða áskoranir, en ekki síður tækifæri, fylgja aukinni fjölmenningu í íslenskum skólum. Í greinargerðinni er farið yfir stöðu fjölmenningar á Íslandi, hver meginstefna ríkis og sveitarfélaga er í málefnum innflytjenda, hvaða breytingar skólakerfið á Íslandi hefur þurft að takast á hendur síðustu ár og hvaða aðgerðir eru fyrirhugaðar á komandi misserum. Jafnframt er leitast við að kanna hvernig móttöku grunn- og framhaldsskólanemenda með annað móðurmál en íslensku er háttað. Bæði þegar námið hefst en jafnframt hvernig þessum nemendum hefur gengið í skólanum þrátt fyrir að námsefnið sé ekki á þeirra móðurmáli. Áskoranir skólakerfisins í heild eru fjölmargar ef takast á við aukinn fjölda nemenda með annað móðurmál en íslensku með fullnægjandi hætti. Í verkefninu er leitast við að svara því hvort skólakerfið sé í stakk búið til að takast á við verkefnið og hvaða umbætur eru nauðsynlegar á næstu árum. Jafnrétti til náms sem og alþjóðasáttmálar sem Ísland er aðili að og fjalla um grunndvallarmannréttindi og réttindi barnsins eru leiðarljós viðfangsefnisins sem og skólayfirvalda. Svo takast megi á við þessar áskoranir er mikilvægt að nemendur á leik-, grunn- og framhaldsskólastigi fái kennslu á móðurmáli sínu. Ein forsenda samfélagslæsis, sem og skilnings á öðrum námsgreinum, er kennsla á móðurmáli barna með annað móðurmál en íslensku, enda grundvallast samfélagsþroski og virkni, á færni í móðurmáli hvers og eins. Verkefni stjórnvalda er að tryggja öllum sambærilegt aðgengi að skyldunámi í skóla án aðgreiningar, sem og nauðsynlega aðstoð, ef þörf krefur, á einstaklingsgrunni. Markmiðið er að skapa samfélag fyrir alla, án mismununar vegna uppruna og þjóðernis, litarháttar, kyns eða kynþáttar. Fræðsla í jákvæðum hliðum fjölmenningar sem fyrst á námsferlinum er það sem helst kemur í veg fyrir kynþáttahyggju og fordóma og því þarf að hefja fjölmenningarlega menntun sem fyrst, helst í leikskóla. Stjórnvöld verða að veita auknum fjárframlögum til málaflokksins, viðurkenna mikilvægi og rétt innflytjenda, sem og fagna framlagi þeirra til samfélagsins. Bætt staða innflytjenda er því ekki eingöngu réttlætismál, heldur liður í að byggja upp fjölmenningarlegt og heilbrigt nútímasamfélag. Greinargerð þessi er uppbyggð með hefðbundnum hætti í samræmi við þau vinnubrögð sem tíðkast í misserisverkefnum við Háskólann á Bifröst og er verkefnið 8


unnið að mestu leyti í samræmi rannsóknaráætlun höfunda. Í 2. kafla greinargerðarinnar er farið yfir þá aðferðafræði sem höfundar styðjast við og fjallað stuttlega um viðmælanda viðtals sem tekið var í þágu rannsóknarinnar. Í 3. kafla er fjallað um fræðilegan bakgrunn verkefnisins og helstu hugtök sem tengjast umfjöllunarefninu og koma víða við sögu síðar í verkefninu. Fjölmenning á Íslandi er umfjöllunarefni 4. kafla, en þar er m.a. fjallað um mannfjöldaþróun, mikilvægi móðurmálskennslu/kennslu á móðurmáli og stuttlega um austurstækkun Evrópusambandsins, en hún hefur haft allmikil óbein áhrif á íslenska skólakerfið og samfélagið í heild sinni. Fjallað er um þróun stefnu stjórnvalda í málefnum innflytjenda síðustu ár, stefnumótun Sambands íslenskra sveitarfélaga, nýlega löggjöf, framkvæmdaáætlun og reglugerðir í málaflokknum, sem og stefnu Reykjavíkurborgar sem fjölmenningarborgar í 5. kafla. Í 6. kafla er fjallað um stöðu innflytjenda innan íslenska skólakerfisins, áskoranir og tækifæri grunnskólans annars vegar og framhaldsskólans hinsvegar, aðalnámskrá grunn- og framhaldsskóla, sem og lög um grunn- og framhaldsskóla frá árinu 2008. Loks er, í 7. kafla, fjallað um Hringþing, ráðstefnu sem haldin var árið 2012 um menntamál innflytjenda á vegum Mennta- og menningarmálaráðuneytisins og Velferðarráðuneytisins. Í viðaukum II og III er spurningarlisti og viðtal birt í heild sinni. Með tilliti til þessara heimilda munu höfundar takast á við og svara með skýrum hætti rannsóknarspurningu verkefnisins; Hvaða áskoranir og tækifæri fylgja aukinni fjölmenningu í íslenskum skólum?

9


2. Aðferðafræði Við vinnslu verkefnisins styðjast höfundar við ritaðar heimildir úr fræðibókum, öðrum rannsóknarverkefnum og ritrýndum greinum er varða málefnið, sem og gögn af ýmsum upplýsingasíðum á veraldarvefnum. Einnig nýta höfundar sér gögn opinberra stofnana, m.a. frá Alþingi, Menntamálaráðuneytinu, Velferðarráðuneytinu, Hagstofu Íslands, Háskóla Íslands, Reykjavíkurborg og Sambandi íslenskra sveitafélaga. Enn fremur skoða höfundar hvaða réttindi innflytjendum eru tryggð í lögum um grunn- og framhaldsskóla. Þá framkvæmdu höfundar eigindlega rannsókn í formi viðtals en höfundum þótti mikilvægt að afla ítarlegri svara um stöðu málaflokksins og telja að þekking viðmælanda nýtist vel við úrlausn verkefnisins. Höfundar völdu þá aðferð fremur en megindlega, þar sem eigindlegar aðferðir samræmast markmiðum höfunda um mikilvægi þess að öðlast dýpri innsýn í umgjörð og stöðu fjölmenningar í íslensku skólakerfi svo svara megi rannsóknarspurningu verkefnisins (Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands, 2014).

2.1

Viðtal og viðmælandi

Höfundar völdu að taka viðtal við Margréti Steinarsdóttur, framkvæmdastjóra Mannréttindaskrifstofu Íslands. Margrét er lögfræðimenntuð og hefur gegnt starfi framkvæmdastjóra Mannréttindaskrifstofunnar frá árinu 2010. Áður starfaði hún sem framkvæmdastjóri Alþjóðahúss í Reykjavík og síðar sem lögfræðingur stofnunarinnar (Mannréttindaskrifstofa Íslands, e.d.). Viðtalið við Margréti var tekið fimmtudaginn 3. apríl 2014. Margrét skrifaði undir samþykki þar sem hún gaf höfundum formlegt leyfi til að nýta þ��r upplýsingar sem fengust í viðtalinu við vinnslu verkefnisins. Samþykkið má sjá í viðauka I. Spurningalista viðtalsins, má einnig sjá í viðauka II, en hann innihélt alls átta spurningar. Spyrjendur lögðu fram fleiri spurningar í framhaldi af svörum viðmælanda. Viðtalið í heild má sjá í viðauka III. Höfundar skrifuðu viðtalið upp og greindu í eftirfarandi þemu: Áskoranir, tækifæri, menntun, gagnkvæm aðlögun, stefna stjórnvalda og trúarbrögð og menning. Eftir að viðtalið hafði verið þemagreint voru upplýsingarnar notaðar í þá kafla sem komu að hverju þema fyrir sig, en einnig komu fram upplýsingar sem ekki nýttust sérstaklega við úrlausn verkefnisins. Taka skal fram að skoðanir viðmælanda eru hennar eigin og þurfa ekki í öllum tilfellum að endurspegla stöðu í málaflokknum eins og hún er í raun. 10


3. Fræðileg nálgun Í þessum kafla er fjallað um þau hugtök og kenningar sem höfundar styðjast m.a. við, þegar tækifæri og áskoranir vegna aukinnar fjölmenningar í íslenska skólakerfinu eru skoðuð. Hugtökin og kenningarnar eru mikilvægur grunnur við úrlausn verkefnisins. Eftirfarandi fræðileg nálgun og bakgrunnur nýtist þannig við greiningu og túlkun á viðfangsefninu sem sett er fram síðar í greinargerðinni.

3.1

Innflytjendur

Hagstofa Íslands hefur það hlutverk að halda utan um þróun mannfjölda og fjölda innflytjenda í íslensku samfélagi. Samkvæmt Hagstofunni eru skilgreiningar á hugtakinu innflytjandi (e. immigrant) breytilegar milli sambærilegra stofnana í samanburðarlöndum. Samanburður á milli landa sé því nokkrum erfiðleikum bundinn. Hafa verði í huga að innflytjendur séu ekki einsleitur hópur, né búi innflytjendur við einsleitar aðstæður. Flestar alþjóðlegar skilgreiningar á hugtakinu innflytjandi séu samhljóða um, að um sé að ræða einstaklinga sem flytjist til tiltekins lands. Allmargir einstaklingar sem fæddir séu erlendis, hafi þó innlendan bakgrunn, til dæmis ef annað eða hvorugt foreldrið hafi fæðst erlendis. Því hafi ýmist verið gengið út frá því að annað eða bæði foreldri einstaklingsins hafi erlendan bakgrunn svo að viðkomandi sé skilgreindur sem innflytjandi (Hagstofa Íslands, 2009:1). Skilgreining Hagstofunnar á annarrar kynslóðar innflytjendum eru einstaklingar sem fæddir eru hér á landi, en eiga foreldra sem báðir eru fæddir erlendis auk þess sem afar og ömmur einstaklingsins eru fæddir erlendis. Flytjist einstaklingur sem fæddur er erlendis og hefur erlent ríkisfang til landsins á fullorðinsárum sé við tölfræðilega úrvinnslu gengið út frá því, að um fyrstu kynslóðar innflytjanda sé að ræða. Erlendir ríkisborgarar og innflytjendur séu ekki alveg sama mengið, þó allir erlendir ríkisborgarar séu innflytjendur en munurinn felist í þeim hluta sem hlotið hafi ríkisborgararétt á liðnum árum. Sjá mynd 1. Af um 26.000 innflytjendum í ársbyrjun 2013 hafi u.þ.b. 4500 þeirra verið erlendir ríkisborgarar (Hagstofa Íslands, 2009:1).

11


Mynd 1: Samanburður á fjölda innflytjenda og erlendra ríkisborgara 1950–2013 (Frumheimild Hagstofa Íslands; Fjölmenningarsetur, 2013)

3.2

Móðurmál, tvítyngi og virkt tvítyngi

Með móðurmáli (e. native language) er oftast átt við það tungumál sem barn lærir fyrst og talað er á heimili þess. Samkvæmt Elínu Þöll Þórðardóttur, er þó ekki alltaf um mál móður barnsins að ræða. Flestir hafi góð tök á móðurmáli sínu ævilangt og nái að viðhalda því, þrátt fyrir að þurfa að nota annað tungumál í meira mæli síðar á ævinni. Aðrir glati tökum á móðurmálinu. Það eigi helst við um þá sem flytjist til landa þar sem fá tækifæri bjóðist svo viðhalda megi málinu (Elín Þöll Þórðardóttir, 2007, bls. 103–104). Tvítyngi (e. bilingualism) er hugtak sem skilgreint hefur verið með ýmsum hætti. Algengasta skilgreiningin er; börn sem alist hafa upp við tvö tungumál frá unga aldri. Greinarmunur sé gerður á þeim sem læri tvö mál samtímis annars vegar og þeim sem hafi þegar náð tökum á einu máli og tileinki sér annað mál síðar, hinsvegar. Tvítyngi hafi einnig verið notað um þá sem noti tvö tungumál í daglegu lífi, mismikið þó, eða búi jafnvel yfir kunnáttu á tveimur málum, en nýti aðeins annað. Sumt tvítyngt fólk sé jafnvígt á bæði tungumálin og nýti þau bæði, þó oft við mismunandi aðstæður. Annað tungumálið nýtist t.d. við nám og störf, en hitt á heimilinu. Einnig skipti máli hvort tungumálið hafi verið lært í því umhverfi sem það er notað í, því málkunnátta litist af umhverfi viðkomandi. Námsmenn erlendis eigi t.d. oft auðveldara með að tileinka sér fag sitt og tjá sig um eigið fræðasvið á erlenda málinu, þrátt fyrir að nýta íslenskuna við leik og störf. Tvítyngd börn virðist, með svipuðum hætti, skipta notkun málanna eftir því um 12


hvað sé rætt og tengi það umhverfi sínu; þau eigi t.d. auðveldara með að tjá sig um hluti sem gerist heima á móðurmálinu, en um það sem gerist í skólanum á tungumáli sem talað sé þar. Börn læri það mál sem talað sé í umhverfi þeirra og í kringum þau og eigi oftast auðvelt með að tileinka sér tvö eða jafnvel fleiri tungumál á þeim aldri sem máltakan fari fram. Tvítyngi barna sé í flestum tilfellum tilkomið af nauðsyn, t.d. vegna flutninga fjölskyldu eða vegna uppeldis í umhverfi þar sem fleiri tungumál séu töluð. Tvítyngi þyki í auknum mæli verðmætur eiginleiki sem nýtist sífellt betur og betur síðar í lífinu (Elín Þöll Þórðardóttir, 2007, bls. 101–103). Ýmsar leiðir séu fyrir skóla til þess að sinna kennslu á tveimur tungumálum. Til að mynda geti kennslan farið fram samtímis á báðum tungumálum eða með þeim hætti að deginum sé skipt milli tungumála. Einnig hafi þær leiðir verið farnar að skipta önnum eða heilum skólaárum á milli tungumála eða starfrækja sérstakan móðurmálsskóla utan hefðbundins skólatíma, t.d. um helgar eða síðdegis. Umgjörð móðurmálskennslu og það hversu samofin hún sé öðru skólastarfi, fari eftir stærð málsamfélagssins sem viðkomandi nemandi tilheyri, sem og vilja og fjárhagslegri getu skólans til þess að halda úti slíku starfi. Kennsluaðferðir, námsgögn, sem og menntun, reynsla og færni kennara og skólans, skipti einnig miklu máli þegar komi að því að skipuleggja og áætla hvert umfang og gæði tvítyngdrar kennslu geti orðið (Elín Þöll Þórðardóttir, 2007, bls. 119). Birna Arnbjörnsdóttir útskýrir virkt tvítyngi þannig að átt sé við reglulega notkun tveggja tungumála samhliða, en einnig verði einstaklingurinn að fá nægilegt innlegg úr málumhverfinu. Virkt tvítyngi feli í sér málsviðbót (e. additive bilingualism), vegna þess að þá sé öðru tungumáli bætt við móðurmálið, en ekki séu höfð málskipti (e. subtractive bilingualism), þ.e. þegar nýtt mál komi í stað móðurmálsins (Birna Arnbjörnsdóttir, e.d.).

3.3

Skóli án aðgreiningar

Samkvæmt aðalnámskrá grunnskóla er markmiðið með skóla án aðgreiningar að allir geti gengið í skóla í eigin heimabyggð eða nærumhverfi og þar sem allir fá jöfn eða jafngild tækifæri til náms. Koma eigi til móts við þarfir hvers og eins með manngildi, lýðræðislegu og félagslegu réttlæti, hvort sem þarfir viðkomandi séu félagslegar eða námstengdar. Innan skóla án aðgreiningar ríki sú hugsun að allir nemendur eigi kröfu um að geta tekið virkan þátt í skólastarfinu, óháð atgervi og stöðu. Mismunun og aðgreining lýðist ekki innan hugmyndafræðinnar og með henni sé unnið markvisst að því að útrýma slíkum 13


ójöfnuði. Virðing sé ætíð borin fyrir sérstökum einkennum, mismunandi þörfum og fjölbreytileika nemenda (Mennta- og menningarmálaráðuneytið, bls. 106–108). Samkvæmt Ainscow og Tweddle á skóli án aðgreiningar að vera betri leið til þess að mennta nemendur með fjölbreyttan bakgrunn og viðurkenna margbreytileika þeirra. Innan kenningarinnar sé lögð sérstök áhersla á þann hóp nemenda sem teljist í hættu staddur hverju sinni vegna hverskonar jaðarstöðu eða vanmáttar (Ainscow og Tweddle, 2003, bls. 173–174).

3.4

Gagnkvæm aðlögun

Gagnkvæm aðlögun (e. integration) er hugtak sem notað er yfir það þegar aðlögun innflytjenda í nýju heimalandi er hvoru tveggja af hálfu samfélagsins og viðkomandi einstaklings. Samkvæmt Rauða krossinum þurfi innflytjandi að færa vissar fórnir til að aðlagast nýju samfélagi, t.d. að láta af iðkun ákveðinna hefða sem stangist á við lög og/eða reglur í nýju landi. Samfélagið þurfi jafnframt að aðlaga sig að þörfum innflytjandans, t.d. með mótun stefnu í málefnum innflytjenda, aðlögun skólakerfisins o.s.frv. Gagnkvæm aðlögun krefjist þess af samfélaginu að það sé tilbúið til að gera breytingar til að taka á slíkri samfélagslegri þróun (PERCO, 2004).

3.5

Menningarauður

Samkvæmt Bordieu byggist menningarauður (e. cultural capital) á menntun, þekkingu og færni einstaklings á tilteknu sviði. Grunnur að menningarauði einstaklings verði til á æskuheimili hans, þar sem hann kynnist tilteknum viðhorfum og fái stuðning til grunnmenntunar. Sá grunnur geti síðar ráðið úrslitum um hvaða möguleika viðkomandi hafi á framhaldsmenntun að lokinni skólaskyldu. Í kenningu Bourdieu um menningarauð er námsárangur metinn út frá misskiptingu menningarauðs. Með slíkri misskiptingu sé þó á vissan hátt verið að tryggja áframhaldandi misskiptingu. Bourdieu útskýrir þetta á þann hátt að fólk hafi misjafnan aðgang að gæðum samfélagsins eftir því hvaða stöðu það gegni. Mismunurinn komi fyrst og fremst fram í virðingu og viðurkenningu samfélagsins. Þessir þættir skili sér síðar í þann menningarheim sem einstaklingurinn lifi og hrærist í. Þannig megi sjá hvernig menningarauður fjölskyldunnar í heild hafi áhrif á námsárangur einstaklingsins (Bourdieu, 1997). Í þessu samhengi nefna Perreira o.fl. að foreldarar skipti lykilmáli; hvatning þeirra og metnaður varðandi þroska barna sinna sé mikilvægur þáttur í

14


velgengni og getu barnanna innan skólakerfisins. Menntun foreldranna skipti þannig jafnframt máli, sem og færni þeirra í tungumálinu til þess að þau eigi kost á því að veita börnunum þann stuðning sem börnin þarfnist heima fyrir (Perreira, Harris og Lee, 2006).

3.6

Þátttaka

Hugtakið þátttaka (e. participation) spilar lykilhlutverk varðandi aðlögun innflytjenda að nýju samfélagi. Eigin vitund einstaklingsins um að hann upplifi sig sem þátttakanda innan samfélags er forsenda samfélags (Dóra S. Bjarnason og Gretar L. Marinósson, 2007). Samkvæmt Williams og Downing er virk samfélagsþátttaka einstaklinga forsenda náms og þroska. Með henni sé stuðlað að sterkari sjálfsmynd viðkomandi. Svo hægt sé að tala um virka þátttöku þurfi að líta til flókinnar samhæfingar, bæði líkamlegrar og félagslegrar færni. Líklegra sé að einstaklingum sem séu virkir þátttakendur, vegni vel, heldur en einstaklingum sem séu félagslega utanveltu (Williams og Downing, 1998). Ef þátttaka innflytjenda er skoðuð út frá kenningum bandaríska sálfræðingsins Urie Bronfenbrenner, um það hvernig kerfi samfélagsins hafi áhrif á einstaklinginn og hans samskipti og líðan, má sjá að innflytjendur standa oft höllum fæti þegar félagsleg þátttaka þeirra er metin. Dæmi séu um, að íslenskukunnátta hafi lengi vel verið notuð sem aðalmælikvarði á styrkleika nemenda og þess vegna hafi niðurstaðan oftar en ekki orðið sú að börn innflytjenda hafi ekki verið metin að verðleikum (Hanna Ragnarsdóttir og Hildur Blöndal, 2007). Samkvæmt Ochocka o.fl. þurfa börn af erlendum uppruna aukna hvatningu til þátttöku svo að þau láti til sín taka í skólastarfi. Þetta sé mikilvægt til að virkja börn allra samfélagshópa og opna fyrir þeim fleiri tækifæri og möguleika á samfélagsþátttöku (Ochocka, Janzen, Westhues og Roderick, 2006).

3.7

Fjölmenningarleg menntun

Samkvæmt James A. Banks er fjölmenningarleg menntun (e. multicultural education) ein þeirra leiða sem bent hefur verið á, þegar fjallað er um lausnir á málum innflytjenda innan skólakerfisins (Banks, J. A., 2007). Börkur Hansen og Hanna Ragnarsdóttir telja að innflytjendur lendi oft í jaðarstöðu innan veggja skólanna og að þeir nái illa að samlagast nýju landi og menningu. Félagsleg einangrun af þessu tagi geti oft og tíðum leitt til þess að börnum vegni ekki nógu vel í námi (Börkur Hansen og Hanna Ragnarsdóttir, 2010). Guðrún Pétursdóttir segir fjölmenningarlega menntun snúast um að allir hafi jöfn

15


tækifæri til náms. Þá sé unnið markvisst gegn kynþáttafordómum og mismunun. Þannig verði tekist á við fjölbreytileika með jákvæðum hætti, með því að líta á hann sem kost, en ekki galla né vandamál. Nemendahóparnir séu alla jafna fjölbreyttir hvað varði félagslega stöðu, kynþætti og tungumál (Guðrún Pétursdóttir, 2003). Nieto telur að ein leið til þess að kalla fram fjölbreytileikann, sé með lærdómssamfélagi þar sem allir nemendur upplifi sig mikilvæga þátttakendur innan hópsins og þar sem allir hafi jafnan rétt til náms. Ekki sé síður mikilvægt að nemendur finni að kennarar hafi væntingar sem virki hvetjandi. Þetta sé í raun forsenda árangurs en algeng upplifun meðal innflytjenda sé að skortur á hvetjandi væntinginum komi í veg fyrir velgengni (Nieto, 2010). Hafdís Guðjónsdóttir segir að í hugmyndafræðinni um fjölmenningarlega menntun sé reglan sú að öllum nemendum skuli kennt í almennum bekk (Hafdís Guðjónsdóttir, 2000). Gunderson vill meina að markmiðið með sérkennslu þurfi að vera mjög skýrt og slík úrræði séu aðeins til skamms tíma, komi til þess að nemendur þarfnist frekari aðstoðar (Gunderson, 2000). Hanna Ragnarsdóttir segir þekkingu og skipulag til að mæta nemendum með ólíkan menningarbakgrunn vera víða af skornum skammti hér á landi. Hún telur að á síðustu áratugum hafi verið skortur á fjölbreytilegu námsefni á íslensku sem og á öðrum tungumálum og því hafi reynst flóknara að styðja við bakið á innflytjendum sem vilja mennta sig hér á landi. Þrátt fyrir þennan skort á námsefni hafi í gegnum tíðina verið lögð mikil áhersla á að kennarar leggi sig fram við að þekkja vel nemendahóp sinn til að geta sniðið námsefnið að fjölbreytileika hópsins, svo allir nemendur fái notið sín (Hanna Ragnarsdóttir, 2007a, bls. 249–270). Hanna Ragnarsdóttir telur jafnframt mikilvægt að þegar fjallað sé um fjölmenningarhyggju (e. multiculturalism) í menntun, sé haft í huga að menning sé samofin innihaldi menntunar. Erickson telur að menning móti nám og daglegt líf á sama tíma og menning mótist af námi og daglegu lífi. Kennarar þurfi því að takast á við fjölbreytileika menningarinnar við kennslu og í hvert skipti sem þeir hanni nýjar námskrár. Allt fólk tilheyri tiltekinni menningu, en sé jafnframt fjölmenningarlegt, því sé illmögulegt fyrir einstakling að alast upp í nútímasamfélagi, án þess að kynnast annarri menningu en sinni eigin. Sé þetta rétt, þ.e. að sérhver einstaklingur og hópur fólks séu hvoru tveggja menningarlegur og fjölmenningarlegur, hljóti fjölmenningarlegt sjónarmið varðandi kennslu og menntun að skipta meginmáli í nútímasamfélagi (Hanna Ragnarsdóttir, 2007b, bls. 17–40; Erickson, 2007, bls. 31–60). 16


3.8

Fjölmenningarfræði

Fjölmenningarfræði (e. multicultural studies) er fræðasvið sem hefur nýlega litið dagsins ljós og hefur verið að mótast síðustu árin vegna þess aukna margbreytileika sem flestöll samfélög víða um heim, búa í auknum mæli yfir. Samkvæmt Hönnu Ragnarsdóttur hafa verið stundaðar rannsóknir á sviði fjölmenningar og málefnum innflytjenda, m.a. á stöðu og reynslu einstaklinga og hópa. Einnig hvernig tungumál mismunandi hópa nýtist og hvernig innflytjendum gangi að fóta sig í samfélaginu, en ekki síst hvernig skólakerfin hafi tekist á við þær óumflýjanlegu breytingar sem orðið hafa með hnattvæðingu og mikilli fjölgun innflytjenda. Fjölmenningarfræði fjalli m.a. um félagslegt réttlæti og mannréttindi þeirra nýju Íslendinga sem setjist hér að og hvernig þeir blandist samfélaginu. Einnig ýmsa grundvallarþætti, m.a. hvernig stefna stjórnvalda; ríkis og sveitarfélaga þróist og hvaða úrræðum sé beitt til þess að takast á við breytt samfélagsmynstur (Hanna Ragnarsdóttir, 2007b, bls. 17–40). Ritzer segir fjölmenningarfræði að þessu leyti framsækið og gagnrýnið fræðasvið sem leitist við að byggja fræðilegan grunn fyrir umgjörð

og

þróun

fjölmenningarsamfélaga.

Fjölmenningarlegar

kenningar

í

félagsvísindum (e. multicultural social theory), sem komið hafi fram í kjölfar feminískrar félagsfræði á 8. áratug síðstu aldar, hafi jafnframt mótað umræðuna undanfarin ár. Femínistar hafi, á þeim árum, gagnrýnt kenningar í félagsfræði fyrir að hafa verið að mestu lokaðar fyrir röddum kvenna og í kjölfarið hafi margir minnihlutahópar endurtekið þá gagnrýni femínista (Ritzer, 1996). Í þessum kafla hefur verið farið yfir þá fræðilegu nálgun sem stuðst er við þegar áskoranir og tækifæri innan skólakerfisins með aukinni fjölmenningu eru skoðuð. Í næsta kafla er skoðað hvernig fjölmenning birtist í íslensku samfélagi, hvernig þróun mannfjölda hefur verið síðastliðin ár, sem og mikilvægi móðurmálskennslu.

17


4. Fjölmenning á Íslandi Samfélagið á Íslandi er í sífelldri þróun sem hluti af alþjóðasamfélaginu. Ný menning verður til, þjóðin vex og þroskast. Fjölbreytni og margbreytileiki samfélagsins1 hefur aukist jafnt og þétt ár frá ári sem stuðlað hefur að gróskumeira og öflugra samfélagi. Vinnumarkaður og mannlífið almennt, sem og skólastarf, hafa tekið miklum breytingum í átt til fjölþjóðlegra og nútímalegra samfélags. Samkeppnisforskot Íslands til framtíðar mun þ.a.l. ráðast af því hvernig til tekst við að nýta þessar samfélagsbreytingar og grípa þau tækifæri sem felast í fjölbreyttari mannauði. Í kjölfar þess að Íslendingar gerðust aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu (EES) árið 1994 hafa landamærin opnast fyrir erlendum áhrifum, m.a. í formi framandi menningarstrauma. Ísland tekur nú þátt í samkeppni um fólk og fyrirtæki á alþjóðlegum markaði og fjórfrelsi EES-samningsins, um frjálst flæði fjármagns, varnings, þjónustu og vinnuafls hefur orðið til þess að fjöldi innflytjenda hefur aukist. Sjá mynd 2. Nýjum Íslendingum hefur fjölgað verulega síðustu áratugi og eru nú um 8% af vinnuaflinu (Hagtíðindi, 2009:1, 2013:1).

Mynd 2: Hlutfall erlendra ríkisborgara af mannfjölda 1950–2013 (Frumheimild Hagstofa Íslands; Fjölmenningarsetur, 2013)

Atvinnulífið, stofnanir ríkisins og sveitarfélög hafa á síðustu árum reynt að takast á við þessa þróun, sem og skólakerfið og í raun samfélagið allt. Sumt hefur gengið vel, en 1

Sjá nánari umfjöllun um menningarauð í 3. kafla á bls. 14. 18


annað síður. Fyrir aldamótin síðustu má segja að stefnumörkun í málefnum innflytjenda hafi verið á byrjunarreit og fjölmenningarfræði2 var nánast óþekkt fræðigrein á Íslandi. Fjölmenning hefur því aukist jafnt og þétt samhliða opnun íslensks samfélags síðustu tvo áratugi, ekki síst í kjölfar austurstækkunar Evrópusambandsins (ESB) á síðasta áratug síðustu aldar og þeim fyrsta þessarar aldar, þegar sameiginlegur vinnumarkaður ESBríkjanna stækkaði til muna. Austurstækkun ESB er eitt stærsta verkefni og mesta áskorun sem sambandið hefur staðið frammi fyrir. Þjóðir Austur-Evrópu sóttu allflestar um aðild að sambandinu á síðustu tveimur áratugum, í kjölfar falls Berlínarmúrsins árið 1989. Flest samfélögin stóðu höllum fæti eftir hrun kommúnismans og voru í raun efnahagslega að þroti komin. Ljóst var að fyrst um sinn fæli stækkunin í sér aukinn straum innflytjenda úr lágum tekjuhópum og félagslegum stöðugleika yrði stefnt í voða. Ríkin í vestri fengu því heimild, sem þau nýttu sum, til þess að fresta frjálsri för launafólks, af ótta við mikið flæði vinnuafls frá fátækustu svæðum Evrópu. Nú, áratugum síðar, hefur þeim takmörkunum verið aflétt og fólksflutningar innan Evrópuríkja að mestu frjálsir. Menningarleg og félagsleg fjölbreytni hefur fyrir vikið aukist í löndunum. Skýrslur ESB sýna að umtalsverðar umbætur hafa orðið í öllum nýju aðildarríkjunum og lífsgæði íbúanna hafa víðast hvar aukist til muna (Eiríkur Bergmann, 2008). Með stækkun vinnumarkaðarins gátu íbúar innan EES-, EFTA- og ESB-ríkjanna starfað á Íslandi, en sú breyting hafði í för með sér aukið álag á allar stofnanir ríkisins, ekki síst skólakerfið. Ísland hefur á liðnum árum nýtt heimildir í EES-samningnum svo fresta mætti aukningu erlends vinnuafls í kjölfar austurstækkunarinnar, til að raska ekki jafnvægi á íslenskum vinnumarkaði. Aukningin hefur samt sem áður verið allnokkur, þó langt frá verstu spám og oftast í nokkru jafnvægi við efnahagslega stöðu landsins hverju sinni (Lög um frjálsan atvinnu- og búseturétt launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins nr. 47/1993).

4.1

Mannfjöldaþróun

Innflytjendum fjölgaði mikið á Íslandi frá aldamótum í tengslum við snarpan uppgang efnahagslífins, auknum umsvifum í byggingariðnaði og vegna stóriðjuframkvæmda; fjölgun sem náði hámarki árið 2009. Erlent vinnuafl hafði þá streymt til landsins í auknum mæli en mikil fjölgun varð á árunum 2005 til 2008, þegar fjöldi erlendra karlmanna þrefaldaðist og fjöldi erlendra kvenna tvöfaldaðist, en töluverðar sveiflur hafa 2

Sjá nánari umfjöllun um hugtakið fjölmenningarfræði í 3. kafla á bls. 17. 19


einkennt kynjahlutföll innflytjenda í gegnum tíðina, Kynjamunurinn hefur nú dregist saman og er fjöldi karla og kvenna orðinn allt að því jafn. Sjá mynd 3.

Mynd 3: Fjöldi erlendra ríkisborgara eftir kyni og árum 2001–2013 (Frumheimild Hagstofa Íslands; Fjölmenningarsetur, 2013)

Samkvæmt Hagstofunni voru 25.926 innflytjendur skráðir hérlendis 1. janúar 2013. Hlutfall innflytjenda af heildarmannfjölda var þá 8,1% en 9.1% ef börn sem fædd eru á Íslandi eru talin með eða alls 29.130 manns af fyrstu og annarri kynslóð innflytjenda. Pólverjar eru langfjölmennasti hópur innflytjenda hér á landi, eða um 3% landsmanna. Þann 1. janúar 2013 voru 9.371 einstaklingar upprunalega frá Póllandi eða 36,1% innflytjenda (Hagtíðindi, 2009:1; Hagtíðindi, 2013:1). Sjá mynd 4.

Mynd 4: Fjölmennustu þjóðernin eftir fæðingarlandi í byrjun árs 2013 (Frumheimild Hagstofa Íslands; Fjölmenningarsetur, 2013)

20


Börnum innflytjenda, sem fæðst hafa hér á landi hefur fjölgað mikið; sá hópur hefur tífaldast á 15 árum og telur nú um 1% landsmanna eða um 10% allra barna landsins. Ef horft er til þeirra sem hafa erlendan uppruna, þ.e. þeirra barna sem eiga a.m.k. annað foreldri, sem fætt er erlendis, hækkar þetta hlutfall í um 22%, sem merkir að rúmlega fimmta hvert barn er að hluta af erlendum uppruna. Frá aldamótum hefur fjöldi leikskólabarna með erlent ríkisfang sjöfaldast og nú tala um 11% leikskólabarna erlent móðurmál.3 Um 6% grunnskólabarna eru með annað móðurmál en íslensku og hefur fjöldi þeirra sjöfaldast frá árinu 2007. Í hópi innflytjenda eru útlendingar sem kosið hafa að flytja hingað til lands og viljað hefja nýtt líf; hafa því fest hér rætur og vilja gera Ísland að sínu heimalandi. Sumir hópar koma einungis í þeim tilgangi að vinna sér farborða tímabundið og fara þegar ráðningatímabili líkur. Stærstur hluti innflytjenda hefur þegar öðlast ríkisborgararétt eða stefnir að því. Þessir einstaklingar eru orðnir virkir samfélagsþegnar og þátttakendur í þjóðfélaginu sem leggja til samfélagsins í formi skatta og skyldna, en þiggja jafnframt þjónustu á öllum sviðum. Erlendir ríkisborgarar skila að jafnaði töluvert meira í ríkissjóð en þeir sækja þaðan, en skattgreiðslur erlendra ríkisborgara nema um 10 milljörðum árlega. Fjármagn sem sett hefur verið í málefni innflytjenda hefur þó verið skorið niður frá hruni og ekki fylgt auknum fjölda þeirra. Árið 2008 voru um 21.000 krónum varið af fjárlögum í hvern erlendan ríkisborgara, en um 9.000 krónur árið 2013, að núvirði. Sjá mynd 5 (Ari Klængur Jónsson, 2013; Hagtíðindi, 2009:1, 2013:1).

Mynd 5: Málefni innflytjenda á fjárlögum 2007–2013 miðað við fjölda erlendra ríkisborgara (Frumheimild fjárlög 2007–2013; Fjölmenningarsetur 2013) 3

Sjá nánari umfjöllun um hugtökin móðurmál, tvítyngi og virkt tvítyngi í 3. kafla á bls. 12. 21


Erlendum ríkisborgurum hefur á tveimur síðustu árum fjölgað á ný, hóflega þó, eftir að hafa fækkað í kjölfar hrunsins árið 2008. Þessari þjóðfélagsþróun fylgja áskoranir og aukið álag á stofnanir ríkisins, ekki síst á skóla- og menntakerfið en jafnframt fjölmörg tækifæri fyrir samfélagið. Sjá mynd 6 (Ari Klængur Jónsson, 2013).

Mynd 6: Heildarfjöldi innflytjenda sem fengu íslenskan ríkisborgararétt 1991–2011 (Frumheimild Hagstofa Íslands; Fjölmenningarsetur, 2013)

Réttindi þeirra útlendinga sem hingað koma og vilja vera þátttakendur í samfélaginu eru mjög misjöfn, eftir því hver uppruni þeirra er. Komi þeir frá löndum innan ESB, njóta þeir allflestra þeirra réttinda sem Íslendingar njóta. Þeir njóta þjónustu sem ríkið er skuldbundið til að veita samkvæmt EES-samningnum, alþjóðasáttmálum sem Ísland er aðili að, sem og íslenskum lögum (Utanríkisráðuneytið, 1960, 1994). Komi þeir hinsvegar frá löndum utan ESB og þeim löndum sem Ísland hefur ekki gert tvíhliða samninga við, bíður þeirra í flestum tilfellum alllangt ferli, ætli þeir að setjast hér að. Talsvert umstang fylgir því að afla dvalar- og/eða atvinnuleyfis og enn lengra ferli fylgir því að öðlast ríkisborgararétt. Strangar reglur gilda um innflytjendur og þá sem vilja flytjast hingað vegna atvinnu eða náms. Þannig getur það tekið einstaklinga utan Norðurlandanna og ESB töluverðan tíma að komast inn í kerfið og öðlast þau réttindi sem því fylgja, svo sem vegna skólagöngu og annarrar samfélagslegrar þjónustu. Í raun má segja að landið sé lokað að verulegu leyti öðrum en Norðurlandabúum og borgurum ríkja sem eru aðilar að samningum um EES og/eða EFTA. Ísland er því ekki sérstaklega opið samfélag og allnokkur áskorun er fyrir þá aðila sem flytjast hingað að aðlagast samfélaginu (Lög um íslenskan ríkisborgararétt nr. 100/1952; Útlendingastofnun, e.d.). 22


Segja má að skjót og hnökralaus móttaka nýrra Íslendinga sé ekki forgangsmál hjá stjórnvöldum á Íslandi. Kerfið er ekki hannað til þess að þjónusta innflytjendur sérstaklega og leysa þeirra vandamál, þrátt fyrir að verulegar umbætur hafi verið gerðar á síðustu árum. Þetta breytir því þó ekki að fjölmargir erlendir ríkisborgarar vilja setjast hér að og bæði tengjast og aðlagast þjóðinni, stofna heimili og hefja nýtt líf, nema, vinna og eignast fjölskyldu. Verkefni stjórnvalda er að bregðast við þessari þróun, en árangurinn hefur að mörgu leyti látið á sér standa og af reynslusögum að dæma, sem m.a. komu fram í viðtali við Margréti Steinarsdóttur, er enn langt í land svo Ísland geti talist fullburða fjölmenningarsamfélag (Margrét Steinarsdóttir, munnleg heimild, 3. apríl 2014).

4.2

Móðurmálið er aðalmálið

Með auknum fólksflutningum samhliða vaxandi alþjóðavæðingu hefur samfélögum almennt fækkað þar sem allir íbúar tala sama tungumálið. Á Íslandi hefur tvítyngi aukist hratt samhliða fjölda innflytjenda, ekki síst meðal barna á grunnskólaaldri.4 Elín Þöll Þórðardóttir telur að þannig hafi í raun nýr þjóðfélagshópur orðið til, þ.e. tvítyngd börn, sem þurfi sífellt á aukinni þjónustu skólakerfisins að halda. Á allra síðustu árum hafi viðbrögð stjórnvalda við auknum fjölda innflytjenda, og þar með aukinni fjölmenningu í íslenskum skólum, því færst frá útliti, uppruna eða þjóðernis viðkomandi einstaklinga og/eða hópa, yfir á móðurmálið; hvort viðkomandi hafi annað móðurmál en íslensku og/eða búi því yfir þeim kosti að vera tvítyngdur (Elín Þöll Þórðardóttir, 2007).5 Eitt verkefni innan grunnskólanna hvað þetta varðar, hefur verið að koma í veg fyrir fordóma sem ala á kynþáttahyggju í garð erlendra ríkisborgara og barna innflytjenda. Könnun sem gerð var árið 2000 meðal grunnskólabarna, sýndi að 28% nemenda í 9. og 10. bekk töldu að of margir nýbúar6 væru búsettir hér á landi og ljóst var að bregðast þyrfti við með aukinni fræðslu (Fræðslumiðstöð Reykjavíkur, 2000). Áður hafi áherslan verið á að bregðast við þegar nemendur litu öðruvísi út, með annan litarhátt og/eða af öðrum kynþætti en íslenskir jafnaldrar þeirra. Nú sé hinsvegar lögð mun meiri áhersla á að sérgreina ekki innflytjendur í allri stefnumótun varðandi móttöku barna af erlendum uppruna innan grunnskólanna, heldur bregðast við og gera áætlanir þegar um er að ræða nemendur með annað móðurmál en íslensku (Samband íslenskra sveitarfélaga, 2000). Sjá nánari umfjöllun um hugtökin móðurmál, tvítyngi og virkt tvítyngi í 3. kafla á bls. 12. Sjá nánari umfjöllun um hugtökin móðurmál, tvítyngi og virkt tvítyngi í 3. kafla á bls. 12. 6 Notkun orðsins hefur síðar að mestu verið hætt í opinberum gögnum. 4 5

23


Íslenskan sé nú þeirra annað tungumál en áður hafi verið talið að börn ættu í erfiðleikum með nám, þegar þau hafi þurft að tileinka sér tvö tungumál samhliða. Komið hafi aftur á móti í ljós að börn eigi mun auðveldara með að tileinka sér nýjar námsgreinar, þar með talið íslensku, fái þau jafnframt kennslu og aðstoð á sínu eigin móðurmáli og rannsóknir hafi sýnt að tvítyngi vefjist mun minna fyrir börnum en áður hafi verið talið. Máltaka á tveimur málum lúti í meginatriðum sömu lögmálum og máltaka á einu máli. Nú sé því litið svo á að eðlilegur málþroski barna bjóði upp á tvítyngi og því minnki þörfin á sérsniðnum aðgerðum í námi barna innflytjenda (Elín Þöll Þórðardóttir, 2007).7 Útlit, litarháttur og kynþáttur eru löngu úrelt viðmið, þegar meta skal getu eða þörf einstaklings, enda fæðast nú mörg íslensk börn af ólíkum kynþáttum og litarháttum. Mörg börn eru til að mynda af blönduðum kynþætti eða ættleidd frá löndum þar sem aðrir kynþættir eru ráðandi, en eru engu að síður jafngildir Íslendingar og aðrir innfæddir sem flestir eru hvítir á hörund. Móttaka barna með annað móðurmál hefur því þurft að taka töluverðum breytingum síðustu ár. Nú er svo komið að hlutfall barna með annað móðurmál en íslensku er orðið það hátt að ekki dugar annað en að bregðast heildstætt við þeirri þróun. Í dag eru um 100 móðurmál töluð á Íslandi og hefur löggjöf og stefnumótun tekið mið af því á allra síðustu árum (Þingsályktun um framkvæmdaráætlun í málefnum innflytjenda nr. 18/135).8 Um mikilvægi þess að tryggja góða kennslu á móðurmáli hvers og eins og hlúa að þeim sem eru tvítyngdir hefur Sabine Lebskopf, formaður kvenna af erlendum uppruna, sagt: „Tvítyngi er fjársjóður en hálftyngi er fötlun (Sabine Lebskopf, munnleg heimild, 29. mars 2014).“ Í tilefni af alþjóðadegi móðurmálsins, sem haldinn er árlega á vegum Menningarmálastofnunar Sameinuðu þjóðanna (UNESCO) var farið af stað með skráningu tungumálaforðans í skólum landsins. Í ljós kom að í þeim skólum sem skráðu tungumál sem töluð eru í skólunum, eru töluð frá einu upp í 36 tungumál. Jafnframt kom í ljós að heildarfjöldi tungumála í skólum landsins er yfir 90 (Tungumalatorg.is, 2014). Í setningarræðu á Hringþingi árið 20129 sagði Katrín Jakobsdóttir, þáverandi mennta- og menningarmálaráðherra, m.a. að takmarkið hlyti að vera að byggja upp samfélag fyrir alla, án aðgreiningar, þar sem tækifærin til samfélagsþátttöku10 stæðu öllum Sjá nánari umfjöllun um mikilvægi kennslu á móðurmáli í 6. kafla. Sjá nánari umfjöllun um stefnu stjórnvalda í málefnum innflytjenda í 5. kafla. 9 Sjá nánari umfjöllun um Hringþing 2012 í 7. kafla. 10 Sjá nánari umfjöllun um hugtakið þátttaka í 3. kafla á bls. 15. 7 8

24


til boða óháð uppruna og að allir geti tekið þátt á eigin forsendum. Katrín fjallaði um ástæður þess hvers vegna skólar væru yfirhöfuð starfræktir, að þeir væru hreyfilafl í samfélaginu og mikilvæg tæki fyrir þegna landsins, svo þeir geti tekið þátt í samfélaginu á jafnræðisgrundvelli.

Þetta

væri

samfélagslegt

hlutverk

skólakerfisins.

Sjálfstætt

menntakerfi væri jafnframt lykill að því að þegnarnir geti stundað gagnrýna hugsun. Skólinn væri þannig verkfæri til að búa til öflugt lýðræðissamfélag. Mikilvægt væri að þróa skólakerfið í takt við nútímann, efla velferð landsmanna og tryggja að þegnarnir gætu sjálfir stuðlað að heilbrigði og almennri velferð sinni. Markmiðið væri að gera nemendur gagnrýna, virka og hæfa til frekari náms og starfa. Tvítyngdir einstaklingar væru verðmætir fyrir samfélagið og góður grunnur í móðurmáli væri lykill að máltöku annars máls, sem og skilningi á öðrum námsgreinum. Ríkt málumhverfi skipti miklu máli til þess að nemendur öðlist færni og þrói og þroski málvitund jafnt og þétt í gegnum skólastarfið (Katrín Jakobsdóttir, 2012). Í þessum kafla hefur verið gert grein fyrir þeim miklu samfélagsbreytingum sem orðið hafa hér á landi síðustu tvo áratugi og hve stóran þátt innflytjendur spila í því samhengi. Innflytjendum hér á landi hefur fjölgað mikið á stuttum tíma og gerir það auknar kröfur til stofnana samfélagsins. Svo virðist vera að framundan séu spennandi en jafnframt ögrandi tímar hvað varðar samfélagsþróun á Íslandi. Áskoranir varðandi breytta lýðfræði samfélagsins kalla á nýja nálgun í málefnum innflytjenda. Mikilvægi móðurmálskennslu og kennslu á móðurmáli er rauður þráður hvað varðar framtíðalausnir vegna aukinnar samfélagsþátttöku og virkni nýrra íslendinga. Í því samhengi er í næsta kafla skoðað hvernig stefna stjórnvalda hefur þróast í málaflokknum.

25


5. Stefna stjórnvalda í málefnum innflytjenda Stjórnvöld hafa mótað stefnu varðandi málefni innflytjenda bæði almennt og innan skólakerfisins. Stefna dugar þó skammt ef ekki tekst að innleiða hana vegna utanaðkomandi og/eða kerfislægra aðstæðna. Í kaflanum hér að neðan er stefna stjórnvalda, sveitarfélaganna og ríkisvaldsins, skoðuð með það að leiðarljósi að meta hvar tekist hefur að innleiða hana og hvað mætti betur fara.

5.1

Stefnumótun Sambands íslenskra sveitarfélaga í málefnum innflytjenda

Mörg sveitarfélög hafa á síðustu árum hagað stefnumótun í samræmi við breytt landslag og uppfært mannréttindastefnu sína til þess að takast á við aukinn fjölda innflytjenda innan sinna þjónustusviða. Öll þjónusta sem einstaklingar njóta nú er veitt óháð uppruna. Sveitarfélög hafa auk þess þjónustufulltrúa sem sinna málefnum innflytjenda og flestir grunnskólar landsins vinna eftir móttökuáætlun11 sem mótuð hefur verið á vettvangi Sambands íslenskra sveitarfélaga (Samband íslenskra sveitarfélaga, 2009).12 Árið

2009 var sett fram skýrsla um stefnumótun Sambands íslenskra sveitarfélaga

í málefnum innflytjenda.13 Meginmarkmið stefnunnar eru að hagsmunir innflytjenda og fjölskyldna þeirra verði samfléttaðir í allri stefnumótun, stjórnsýslu og þjónustu sveitarfélaga. Opinber þjónusta á að birtast innflytjendum sem ein heild og án tillits til þess hvort ríki eða sveitarfélög beri ábyrgð á þjónustunni. Einnig skiptir miklu máli að innflytjendur öðlist sem fyrst sambærilega stöðu og aðrir íbúar og séu viðurkenndir og virkir þátttakendur í samfélaginu. Tekið er fram að skólar þurfi meiri stuðning til þess að gera kennara og starfsmenn skólanna hæfari í móttöku, kennslu og samskiptum við börn innflytjenda. Einnig skipti móðurmálskennsla miklu máli í öllu skólastarfi og þjónustu við innflytjendur (Samband íslenskra sveitarfélaga, 2009). Leiðir að umbótum í starfsemi sveitarfélaganna eru settar upp í eftirfarandi níu hlutum. Fyrsti hluti fjallar um lagasetningu, þar segir að í lögum um starfsemi sveitarfélaga eigi innflytjendur ekki að vera sérgreindir, nema sérstök rök séu færð fyrir slíku. Lagasetningin eigi að veita sveitarfélögum svigrúm til þess að laga þjónustu við

Sjá nánari umfjöllun um móttökuáætlun í 5. kafla. Sjá nánari umfjöllun um stefnumótun Sambands íslenskra sveitarfélaga í 5. kafla. 13 Sjá nánari umfjöllun um hugtakið innflytjendur í 3. kafla á bls. 11. 11 12

26


innflytjendur að staðbundnum aðstæðum og viðhorfum.14 Fyrst og fremst sé þörf á lagasetningu varðandi réttindi og skyldur innflytjenda eftir að þeir komi til landsins, verkaskiptingu milli ríkis, sveitarfélaga og atvinnurekenda, hvað varði móttöku þeirra og aðlögun í samfélaginu. Einnig þurfi heildstæðar upplýsingar og þjónusta að vera fyrir hendi gagnvart innflytjendum (Samband íslenskra sveitarfélaga, 2009). Annar hluti fjallar um stoðþjónustu vegna innflytjendamála. Sveitarfélög þurfi að hafa aðgang að sérhæfðri faglegri ráðgjöf um þjónustu við innflytjendur en jafnframt þurfi þau að hafa aðgang að ráðgjöf til þess að stuðla að gagnkvæmri aðlögun innflytjenda og þess samfélagsins sem tekur á móti viðkomandi. Fjölmenningasetri, sem tók til starfa árið 2000, sé ætlað miðlægt stuðningshlutverk varðandi aðlögun innflytjenda (Samband íslenskra sveitarfélaga, 2009). Þriðji hluti fjallar um verkaskiptingu og samstarf ríkis og sveitarfélaga um upplýsingagjöf og móttöku innflytjenda. Áður en innflytjendur komi til landsins og fyrst eftir komu þeirra beri ríkið ábyrgð á upplýsingagjöf. Hvað varði framsetningu upplýsinga um þjónustu sveitarfélaga þurfi ríkið að hafa samstarf við Samband íslenskra sveitarfélaga. Sveitarfélög fái fjárveitingar vegna málaflokksins þar sem þau sjái um aðlögun og móttöku innflytjenda í samstarfi við stofnanir ríkisins, atvinnurekendur og félagssamtök á svæðinu (Samband íslenskra sveitarfélaga, 2009). Fjórði hluti fjallar um lögheimilisskráningar. Tryggja þurfi að þær skili sér fljótt til sveitarfélaganna auk þess sem sveitarfélög fái nauðsynlegar upplýsingar varðandi tungumálaþekkingu og fjölskylduaðstæður innflytjenda, svo hægt verði að undirbúa móttöku þeirra (Samband íslenskra sveitarfélaga, 2009). Fimmti hluti stefnumótunarskýrslunnar fjallar um sérgreiningu upplýsinga um innflytjendur. Sveitarfélög þurfi að geta fylgst með breytingum og þróun innflytjendamála í sveitarfélögum. T.d. þurfi þau að geta fylgst með breytingum á fjölda innflytjenda, sem nú er hægt að skoða á Hagstofu Íslands. Einnig þurfi sveitarfélögin að geta fylgst með því hvernig innflytjendur nýti sér þjónustu þeirra og hvernig aðlögun þeirra gangi. Samkvæmt stefnumótuninni væri því hentugt ef til væri gagnagrunnur, í líkingu við gagnabanka Hagstofu Íslands, sem myndi gera sveitarfélögunum kleift að greina innflytjendur sem tilheyri sérhverju sveitarfélagi, eftir því hvort um fyrstu eða aðra

14

Sjá nánari umfjöllun um hugtakið gagnkvæm aðlögun í 3. kafla á bls. 14. 27


kynslóð sé að ræða, þar sem ýmsar eftirlitsstofnanir ríkisins, t.d. Barnaverndarstofa, geri kröfu um skil á upplýsingum um innflytjendur (Samband íslenskra sveitarfélaga, 2009). Sjötti hluti fjallar um túlkaþjónustu. Samband íslenskra sveitarfélaga þurfi að tryggja í samstarfi við ríkið að túlkaþjónusta sé til staðar fyrir innflytjendur (Samband íslenskra sveitarfélaga, 2009). Sjöundi hluti fjallar um aðgerðir gegn fordómum sem eigi að stuðla að samfélagslegri þátttöku innflytjenda (Samband íslenskra sveitarfélaga, 2009).15 Áttundi hluti fjallar um fjármögnun innflytjendamála sveitarfélaga. Í þingsályktun um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda16 segir að reglur um framlög frá Jöfnunarsjóði sveitarfélaga verði endurskoðaðar þannig að sveitarfélög eigi auðveldara með að sinna skyldum sínum varðandi aðlögun innflytjenda. Einnig gætu endurskoðaðar reglur um framlög Jöfnunarsjóðs efnt til samvinnu ríkis og sveitarfélaga þegar komi að fjármögnun nýrra verkefna (Samband íslenskra sveitarfélaga, 2009). Níundi hluti, sem er jafnframt sá síðasti, fjallar um börn innflytjenda. Samkvæmt stefnumótuninni er Sambandi íslenskra sveitarfélaga falið að vinna að því að sveitarfélög hafi meira samstarf um málefni barna innflytjenda og að skólar fái meiri stuðning, m.a. vegna aðgerða sem miði að því að gera starfsmenn skólanna hæfari til að eiga samskipti við börn og foreldra þeirra af erlendum uppruna. Tilgangur samstarfsins sé jafnframt að standa fyrir aðgerðum gegn fordómum í skólum og til að upplýsa starfsmenn um skyldur þeirra, s.s. í barnaverndarmálum. Gera þurfi kennara hæfari til að taka á móti og kenna börnum innflytjenda (Samband íslenskra sveitarfélaga, 2009).

5.2

Stefna ríkisstjórnarinnar um aðlögun innflytjenda

Árið 1994 samþykkti Ísland EES-samninginn og öðlaðist þar með aðgang að innri markaði Evrópusambandsins. Í EES-samningnum er ákvæði um frjálsa för launþega á milli aðildarríkja (Utanríkisráðuneytið, 1994). Þegar samningurinn var samþykktur voru innflytjendur á Íslandi 1,7% af heildarmannfjölda Íslands en síðan þá hefur fjöldinn aukist umtalsvert (Velferðarráðuneytið, 2007, bls. 2). Árið 2001 varð Ísland síðan þátttakandi

í

Schengen-samstarfinu

ásamt

24

öðrum

Evrópuríkjum.

Á

vef

Utanríkisráðuneytisins segir: „Kjarni Schengen-samstarfsins er annars vegar að tryggja

15 16

Sjá nánari umfjöllun um hugtakið þátttaka í 3. kafla á bls. 15. Sjá nánari umfjöllun um framkvæmdaráætlun í málefnum innflytjenda í 5. kafla. 28


frjálsa för einstaklinga um innri landamæri samstarfsríkjanna […]“ (Utanríkisráðuneytið, 2001). Árið 2006 var fjöldi innflytjenda orðinn 6% af heildarfjölda landsmanna svo að augljóst var að samfélagið væri að breytast. Fjöldi innflytjenda er nú rúmlega 8% af landsmönnum (Hagtíðindi, 2013:1). Árið 2007 brást þáverandi ríkisstjórn Íslands við aukinni fjölmenningu með því að setja fram stefnu er varðar málefni innflytjenda og var það í fyrsta skipti sem slík stefna var samþykkt hér á landi (Velferðarráðuneytið, 2007, bls. 2). Í inngangi stefnunnar er töluvert fjallað um tungumálið og hversu mikilvægt það sé að leggja áherslu á íslenskukennslu, til að hægt sé að tryggja innflytjendum sem best tækifæri hér á landi. Stefnan tekur til málefna er varða innflytjendur á sviðum atvinnumála, heilbrigðisþjónustu, menntamála, upplýsingaflæðis, félagsþjónustu o.s.frv. (Velferðarráðuneytið, 2007, bls. 5). Hér er fjallað um þann kafla stefnunnar sem fjallar um menntun barna á leik-, grunn- og framhaldsskólaaldri en í þeim hluta er leitast við að tryggja rétt þeirra nemenda sem hafa annað móðurmál, annað en íslensku17, til jafnra tækifæra á við þau börn sem hafa íslensku að móðurmáli. Fyrsta markmiðið sem sett var fram í stefnunni miðaði að því að tryggja að nemendur í leik-, grunn- og framhaldsskóla með annað móðurmál en íslensku fengju að stunda sitt íslenskunám, ásamt námi í erlendu tungumáli, á þann hátt sem hentar þeim og þeirra tungumálakunnáttu. Meðal leiða sem ríkisstjórnin taldi mögulegar til að ná þessu markmiði var að endurskoða aðalnámskrá þannig að hún innihéldi ákvæði um kennslu íslensku sem annað tungumál. Annað markmið stefnunnar var að tryggja nemendum í leik-, grunn- og framhaldsskóla með annað móðurmál en íslensku sem bestu tækifærin til að viðhalda sínu eigin móðurmáli. Leiðirnar sem fara átti að þessu markmiði voru m.a. að viðurkenna móðurmál grunn- og framhaldsskólanema í staðinn fyrir Norðurlandamál, hafi þeir dvalið utan Norðurlanda á grunnskólaaldri. Stefnan átti að miða að því að auðvelda nemendum í grunn- og framhaldsskólum, með annað móðurmál en íslensku, próftöku á íslensku, til dæmis með því að veita undanþágu frá samræmdum könnunarprófum í 4. og 7. bekk grunnskóla. Einnig var talin raunhæf leið til þess að veita nemendum í 10. bekk, sem höfðu annað móðurmál en íslensku, undanþágu frá

17

Sjá nánari umfjöllun um hugtökin móðurmál, tvítyngi og virkt tvítyngi í 3.kafla á bls. 12. 29


samræmdu könnunarprófi í íslensku, en í staðinn fengju þau að þreyta sérstakt lokapróf í íslensku sem annað mál (Velferðarráðuneytið, 2007, bls. 13-14). Ekki var aðeins fjallað um nemendurna sjálfa í þessum hluta stefnunnar heldur einnig samskipti skóla og heimilis. Upp geta komið vandamál ef ábyrgðarmenn nemanda skilja ekki íslensku vegna þess að þá er barnið komið í ákveðna stöðu milligöngumanns skóla og heimilis, sem ekki er ákjósanleg staða fyrir neinn aðila samskiptanna. Í stefnunni er talað um mikilvægi þess að skólar leitist við að auðvelda foreldrum eða forráðamönnum, sem hafa annað tungumál en íslensku að móðurmáli, þátttöku í skólastarfi barnsins18. Til dæmis mætti reyna að ná þessu takmarki með því að stöðluð samskipti á milli skóla og heimilis verði þýdd á sem flest tungumál. Skólinn ætti enn fremur að hvetja foreldra og forráðamenn eindregið til að sækja fundi er varða skólastarf barna sinna (Velferðarráðuneytið, 2007, bls. 15). Kennsla á íslensku sem annað mál er eðli málsins samkvæmt frábrugðin hefðbundinni íslenskukennslu og til að hægt sé að veita nemendum með erlent móðurmál sem bestu íslenskukennsluna er mikilvægt að kennarar séu í stakk búnir til að mæta þörfum þessa fjölbreytta hóps. Markmið ríkisstjórnarinnar var að auka framboð á kennurum sem væru sérstaklega þjálfaðir í kennslu íslensku sem annars máls. Til að ná því markmiði þyrfti að skilgreina lágmarkskröfur sem gerðar væru til kennara sem vilja kenna á þessu sviði. Þjálfun í að kenna íslensku sem annað tungumál ætti því að vera hluti af þeirri menntun sem kennarar fái í háskólastofnunum. Einnig var talið mikilvægt að þeir kennarar sem þegar höfðu lokið háskólanámi sínu hefðu aðgang að námskeiðum sem veittu lágmarksþjálfun í slíkri kennslu (Velferðarráðuneytið, 2007, bls. 16). Stefna í málefnum innflytjenda er mikilvæg bæði fyrir samfélagið í heild og fyrir innflytjendurna sjálfa. Í viðtalinu við Margréti Steinarsdóttur kom fram að gagnkvæm aðlögun19 sé mikilvæg fyrir alla hlutaðeigandi. Hún telur að það sé kostur fyrir samfélagið að búa yfir sem fjölbreyttustum menningarauði.20 Einnig að mikilvægt sé fyrir innflytjendur að aðlagast því samfélagi sem þeir búa í. Mikilvægt sé að innflytjendur fái að halda sínum séreinkennum og hefðum upp að því marki að þær hefðir skarist ekki á við landslög. Samfélagið þurfi að aðlagast innflytjendum til dæmis á þann hátt sem gert er í þessari stefnu stjórnvalda frá árinu 2007, með því að setja sér markmið sem miða að því Sjá nánari umfjöllun um hugtakið þátttaka í 3. kafla á bls. 15. Sjá nánari umfjöllun um gagnkvæma aðlögun í 3. kafla á bls. 14. 20 Sjá nánari umfjöllun um hugtakið menningarauður í 3. kafla á bls. 14. 18 19

30


að innflytjendur fái tækifæri til jafns við alla aðra íbúa landsins (Margrét Steinarsdóttir, munnleg heimild, 3. apríl 2014). Í þeim hluta aðalnámskrár grunnskóla sem fjallar um greinasvið frá árinu 2013, er gert ráð fyrir kennslu í íslensku sem öðru tungumáli. Sérstakir áfangar sem taka á kennslu nemenda með annað móðurmál en íslensku eru þó ekki í boði. Við athugun á endurskoðaðri greinasviðanámskrá kom í ljós að stefnu ríkisstjórnarinnar hafði verið framfylgt og í aðalnámskránni er nú kafli um kennslu íslensku sem annað mál (Menntaog menningarmálaráðuneytið, 2013). Athugun á uppbyggingu kennaranáms í Háskóla Íslands, leiddi í ljós að einn áfangi fjallar sérstaklega um skóla án aðgreiningar og er hann hluti af grunnnámi grunnskólakennslu. Áfanginn heitir Kennsla í skóla án aðgreiningar21 Í kennsluskrá er áfanganum lýst svona: „Fjallað verður um fjölmenningarkennslu og árangursríkar leiðir til að mæta margbreytilegum þörfum nemenda, þar á meðal nemenda með annað móðurmál en íslensku“ (Háskóli Íslands, e.d.).

5.3

Nýleg löggjöf í málefnum innflytjenda

Þróun lagaumgjarðar í málefnum innflytjenda hefur verið nokkuð afgerandi á síðustu árum. Lög um málefni innflytjenda22 voru samþykkt 2012, Fjölmenningasetri var komið á laggirnar um aldamótin og innflytjendaráð hefur tvisvar verið skipað. Ný lög innanríkisráðherra

um

útlendinga

eru

til

meðferðar

hjá

allsherjar-

og

menntamálanefnd Alþingis sem leysa eiga af hólmi eldri lög um útlendinga frá árinu 2002, sem og lög um atvinnuréttindi útlendinga, einnig frá árinu 2002. Í frumvarpi til laga um breytingu á lögum um útlendinga, er m.a. kveðið á um:

21 22

Sjá nánari umfjöllun um hugtakið skóli án aðgreiningar í 3. kafla á bls. 13. Sjá nánari umfjöllun á hugtakinu innflytjendur í 3. kafla á bls. 11. 31


a)

að réttindi til dvalar og atvinnu séu samræmd þannig að útlendingur fái aðeins gefið út eitt dvalarleyfi og að skýrt sé hvort það veitir heimild til atvinnu eða ekki,

b)

endurskoðun flokka dvalarleyfa og að réttindi milli sambærilegra flokka séu samræmd, þar á meðal til fjölskyldusameiningar,

c)

að réttindasöfnun til búsetuleyfis fylgi einstaklingi, ekki dvalarleyfi,

d)

bætta meðferð hælisumsókna og að hætt verði að refsa hælisleitendum fyrir að framvísa fölsuðum skilríkjum,

e)

stofnun sjálfstæðrar úrskurðarnefndar í málaflokknum. (Frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 96/2002, um útlendinga, með síðari breytingum (EES-reglur, innleiðing, kærunefnd, hælismál))

) Í nóvember árið 2012 tóku gildi lög um málefni innflytjenda. Markmið laganna er

að stuðla að samfélagi sem allir gætu verið þátttakendur í, óháð þjóðerni og uppruna. Lagasetningin átti að tryggja að hagsmuna innflytjenda væri gætt í allri stefnumótun stjórnsýslu og hins opinbera. Einnig eiga lögin að stuðla gegn fordómum með því að efla fræðslu og miðlun um málefni innflytjenda (Lög um málefni innflytjenda nr. 116/2012).23 Markmiðinu skuli náð meðal annars með því að: a)

hagsmunir

innflytjenda séu samþættir allri stefnumótun,

stjórnsýslu og þjónustu hins opinbera, b)

stuðla að víðtæku samstarfi og samþættingu aðgerða og verkefna milli allra aðila sem koma að málefnum innflytjenda,

c)

efla fræðslu og miðlun upplýsinga um málefni innflytjenda og samfélag án fordóma,

d)

stuðla að og styðja við rannsóknir og þróunarverkefni í málefnum innflytjenda. (Lög um málefni innflytjenda nr. 116/2012)

Lögin mæla fyrir um rekstur Fjölmenningarseturs sem hefur það markmið að varpa ljósi á og rannsaka stöðu innflytjenda og koma á framfæri tillögum til umbóta. 23

Sjá nánari umfjöllun um nýlega löggjöf í málefnum innflytjenda í 5. kafla. 32


Hlutverk Fjölmenningarseturs er m.a. „að greiða fyrir samskiptum Íslendinga og erlendra ríkisborgara,24 vinna með stofnunum og sveitarstjórnum að eflingu þjónustu fyrir erlenda ríkisborgara,

fyrirbyggja

vandamál

í

samskiptum

fólks

af

margvíslegum

menningarsvæðum og auðvelda aðlögun erlends fólks að íslensku þjóðfélagi.25 Þá er það hlutverk þess að stuðla að því að upplýsingagjöf opinberra aðila til innflytjenda sé heildstæð, samhæfð og markviss og að opinberir aðilar hafi aðgang að fyrirmyndum um þjónustu og stuðning við innflytjendur“ (Lög um málefni innflytjenda nr. 116/2012). Verkefni Fjölmenningarseturs eru meðal annars að: a)

veita stjórnvöldum, stofnunum, fyrirtækjum, félögum og einstaklingum ráðgjöf og upplýsingar í tengslum við málefni innflytjenda,

b)

vera sveitarfélögum til ráðgjafar við að taka á móti innflytjendum sem flytjast í sveitarfélagið,

c)

taka saman og miðla upplýsingum um réttindi og skyldur innflytjenda,

d)

fylgjast með þróun innflytjendamála í þjóðfélaginu, meðal annars með upplýsingaöflun, greiningu og upplýsingamiðlun,

e)

koma á framfæri við ráðherra, innflytjendaráð og önnur stjórnvöld ábendingum og tillögum um aðgerðir sem hafa það að markmiði að allir einstaklingar geti verið virkir þátttakendur í samfélaginu óháð þjóðerni og uppruna,

f)

taka saman árlega skýrslu til ráðherra um málefni innflytjenda,

g)

hafa eftirlit með framgangi verkefna sem fram koma í þingsályktun um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda, sbr. 7. gr.,

h)

vinna önnur verkefni í samræmi við markmið laganna og þingsályktun um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda og einnig samkvæmt nánari ákvörðun ráðherra. (Lög um málefni innflytjenda nr. 116/2012)

Lögin kveða á um að ráðherra skuli skipa innflytjendaráð, en verkefni þess er „að fjalla um helstu atriði er snerta aðlögun útlendinga að íslensku samfélagi. Meðal annars 24 25

Sjá nánari umfjöllun um innflytjendur í 3. kafla á bls. 11. Sjá nánari umfjöllun um gagnkvæma aðlögun í 3. kafla á bls. 14. 33


skal ráðið vera stjórnvöldum, bæði á vettvangi ríkis og sveitarfélaga, til ráðgjafar við stefnumótun í málaflokknum, gera tillögu að framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar í innflytjendamálum og fylgjast með framkvæmd hennar. Innflytjendaráð myndar einnig stjórn þróunarsjóðs innflytjendamála“ (Lög um málefni innflytjenda nr. 116/2012). Hlutverk innflytjendaráðs er að: a) vera ráðherra til ráðgjafar við faglega stefnumótun í málefnum innflytjenda og hafa eftirlit með framkvæmd hennar, b) stuðla að samhæfingu og samráði milli ráðuneyta, sveitarfélaga og innan stjórnsýslunnar, c) stuðla að opnum umræðum um málefni innflytjenda með ráðstefnum og fundum með hagsmunaaðilum, d) gera árlega tillögu til ráðherra um hverjar áherslur þróunarsjóðs innflytjendamála skulu vera, e) gera árlega tillögu til ráðherra um veitingu styrkja úr þróunarsjóði innflytjendamála, f) skila ráðherra árlega skýrslu um störf sín, g) vinna önnur verkefni í samræmi við markmið laganna samkvæmt nánari ákvörðun ráðherra. (Lög um málefni innflytjenda nr. 116/2012)

Þessar stofnanir ríkisins hafa það verkefni að auðvelda innflytjendum að setjast hér að og aðlaga samfélagið26 að þeim breytingum sem aukinn fjöldi þeirra kallar á.27 Lögin um málefni innflytjenda, frá árinu 2012, kveða jafnframt á um að lögð skuli fram þingsályktunartillaga um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda þar sem kveðið skuli á um þær aðgerðir og verkefni sem sjórnvöld skuli grípa til, til að tryggja réttindi íbúa af erlendum uppruna og aðgang þeirra að opinberri þjónustu. Markmiðið er að betur verði tekið á móti erlendu fólki sem flyst til landsins og því auðveldað að verða virkir þátttakendur í íslensku samfélagi og rækta menningu sína. Í framkvæmdaáætluninni er m.a. kveðið á um samstarf ríkis og sveitarfélaga þar sem þau gegni lykilhlutverki við aðlögun innflytjenda að samfélaginu og hvatt er til frekara samstarfs við þriðja geirann; frjáls félagasamtök, símenntunarstöðvar og sjálfseignarstofnanir. Auk þess eru settar fram 26 27

Sjá nánari umfjöllun um hugtakið gagnkvæm aðlögun í 3. kafla á bls. 14. Sjá nánari umfjöllun um stefnu stjórnvalda í 5. kafla. 34


ábendingar til atvinnurekenda, stéttarfélaga, stjórnmálaflokka, íþróttahreyfinga, fjölmiðla og menningarstofnana, enda aðlögun innflytjenda samfélagslegt verkefni, sem snerti alla fleti þjóðlífsins. Í framkvæmdaáætluninni er: ...komið á framfæri ábendingum til fjölmargra aðila í samfélaginu sem gegna mikilvægu hlutverki í farsælli aðlögun innflytjenda að íslensku samfélagi og þeir hvattir til dáða. Greint er frá fyrirhuguðum og tímabærum breytingum á margskonar löggjöf sem taka mið af breyttu samfélagi. Lýst er ýmsum umbótaverkefnum sem lúta að öflun upplýsinga um innflytjendamál og miðlun upplýsinga til innflytjenda. Fjallað er um einföldun og samræmingu á veitingu dvalar- og atvinnuleyfa, túlkaþjónustu og móttöku nýrra íbúa við búsetuflutning. Þá er lýst aðgerðum til að bæta eftirlit og auka réttindavernd innflytjenda. Framkvæmdaáætlunin greinir einnig frá aðgerðum til að tryggja innflytjendum

aðgang

íslenskunámi,

almennri

menntun

og

velferðarþjónustu. Loks er í áætluninni kveðið á um samfélagsfræðslu og aðgerðir til að sporna við fordómum (Þingsályktun um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda nr. 18/135).

5.4

Reykjavík sem fjölmenningarborg

Reykjavíkurborg hefur á síðustu árum lagt ríka áherslu á að fjölmenning28 geti notið sín í borginni. Í Reykjavík starfar fjölmenningarráð, en hlutverk þess er að veita mannréttindaráði Reykjavíkur ráðgjöf í málefnum innflytjenda. Fjölmenningardagur er haldinn einu sinni á ári í borginni þar sem fjölbreytninni er fagnað. Námsefni í margbreytileikafræðslu hefur jafnframt verið þróað í grunnskólum borgarinnar.29 Fjölmenningarþing hefur verið haldið tvisvar, árin 2010 og 2012 og fyrirætlað er að það verði haldið annað hvert ár. Tilgangurinn með þinginu er að skapa vettvang þar sem innflytjendur í Reykjavík geti miðlað upplifun og reynslu af þjónustu borgarinnar og lagt fram tillögur að bættri þjónustu (Reykjavik.is, 2014). Árið 2000 skilaði starfshópur á vegum Fræðslumiðstöðvar Reykjavíkur tillögum að stefnu í málefnum barna með íslensku sem annað tungumál í grunnskólum Reykjavíkur. Verkefnið var unnið sem viðbrögð við auknum hluta barna af erlendum

28 29

Sjá nánari umfjöllun um hugtakið fjölmenningarfræði í 3. kafla á bls. 17. Sjá nánari umfjöllun um hugtakið fjölmenningarleg menntun í 3. kafla á bls. 15. 35


uppruna í grunnskólum Reykjavíkur og leitt af samstarfsnefnd um nýbúa.30 Nefndin óskaði eftir því við stofnanir borgarinnar að þær ynnu að slíkri stefnumótun út frá sameiginlegu leiðarljósi: „Að reykvískt samfélag fái notið fjölbreytni í mannlífi þar sem þekking, víðsýni, jafnrétti, gagnkvæm virðing einkenni samskipti fólks af ólíkum uppruna.“ Mikið vatn hefur runnið til sjávar síðan þessi fyrsta stefnumótun varðandi tvítyngd börn var unnin í borginni, en henni var m.a. hleypt af stokkunum þar sem talið var mikilvægt að bregðast við, áður en fordómar í garð barna innflytjenda gerðu vart við sig í auknum mæli (Fræðslumiðstöð Reykjavíkur, 2000). Á Mannréttindaskrifstofu Reykjavíkurborgar hefur ráðgjöf til innflytjenda verið aukin vegna áherslna núverandi borgarstjórnar á fjölmenningu og sérstökum ráðgjöfum hefur verið fjölgað. Mannréttindaskrifstofan veitir innflytjendum sem búa í Reykjavík upplýsingar og ráðgjöf í því skyni að tengja þá við borgarsamfélagið og auðvelda þeim aðgang að þjónustu borgarinnar á eigin tungumáli (Fjölmenningaráð Reykjavíkur, 2014). Um hlutverk Reykjavíkur sem fjölmenningarborgar segir: Eitt af leiðarljósum Reykjavíkurborgar er að reykvískt samfélag fái notið fjölbreytni í mannlífi og menningu þar sem þekking, víðsýni, jafnrétti og gagnkvæm virðing einkenni samskipti fólks af ólíkum uppruna. Allar stofnanir borgarinnar þurfa að laga sig að fjölmenningarlegu samfélagi31 og útfæra stefnu Reykjavíkurborgar um fjölmenningarlegt samfélag í starfsáætlunum sínum. Þær skulu gera ráð fyrir útlendingum bæði sem notendum og veitendum þjónustu, taka tillit til sérþarfa útlendinga, án þess að litið sé á þá sem einsleitan hóp. Þeir sem hingað flytjast þurfa að aðlagast íslensku samfélagi.32 Þeir sem fyrir eru þurfa að aðlagast íbúum af mismunandi uppruna. Í öllu starfi borgarinnar skal leitast við að nýta kosti fjölbreytninnar (Reykjavik.is, 2014).

Í mannréttindastefnu Reykjavíkur sem samþykkt var í borgarstjórn árið 2006 og endurskoðuð 2013, segir um skyldur borgarinnar sem veitanda þjónustu við innflytjendur og tvítyngd börn: „Allt uppeldis- og tómstundastarf, menntun og fræðsla á vegum borgarinnar taki mið af þörfum barna fólks af erlendum uppruna og veiti þeim sérstakan stuðning og íslenskukennslu til þess að þau fái notið þessa framboðs borgarinnar til jafns Notkun orðsins hefur síðar að mestu verið hætt í opinberum gögnum. Sjá nánari umfjöllun um hugtakið fjölmenningarfræði í 3. kafla á bls. 17. 32 Sjá nánari umfjöllun um hugtakið gagnkvæm aðlögun í 3. kafla á bls. 14. 30 31

36


á við önnur börn. Fjölbreytni og margbreytileiki samfélagsins hljóti kynningu í starfi með börnum og ungmennum og þeim gefið tækifæri til að kynna heimamenningu sína og móðurmál“ (Reykjavíkurborg, 2013). Í byrjun árs 2014 voru 11 milljónir veittar til þróunarverkefna í leik, grunn- og frístundastarfi og meðal umbótaverkefna í málefnum innflytjenda sem Reykjavíkurborg hefur staðið fyrir á allra síðustu misserum innan leik- og grunnskóla borgarinnar eru: Fyrsta stefna Reykjavíkurborgar um fjölmenningarlegt skóla- og frístundastarf mun líta dagsins ljós vorið 2014. Í stefnunni er félagsleg virkni og þátttaka höfð að leiðarljósi, sem og virkt tvítyngi og virðing fyrir heimamenningu barna. Einnig ákvæði um að líta beri á fjölbreyttan bakgrunn sem auðlind í skóla- og frístundastarfi og ákvæði um mikilvægi foreldra í skóla- og frístundastarfi barna (Fjölmenningaráð Reykjavíkur, 2014). Málkönnunarprófið Milli mála var tekið í notkun árið 2013. Prófið er verkfæri sem metur raunverulega stöðu barna með íslensku sem annað tungumál og til að koma til móts við börn af erlendum uppruna. Sérstakur kennsluráðgjafi var ráðinn til að aðstoða skólana við að meta börnin í skólum borgarinnar. Nýjar úthlutunarreglur vegna aðstoðar skólanna munu verða til á grunni prófsins (Fjölmenningaráð Reykjavíkur, 2014). Verkefnið 1, 2 og Fellaskóli sem hófst haustið 2012, er verkefni fyrir börn af erlendum uppruna í 1. og 2. bekk í Fellaskóla í Breiðholti. Börnin þar eru nú í samþættum skóla- og frístundadegi, markvissri málörvun, skapandi starfi, félagsþroska og hreyfingu. Börnin njóta þjónustu frístundaheimila ókeypis. Þátttaka barna í hverfinu í frístundastarfi hefur aukist í kjölfar verkefnisins (Fjölmenningaráð Reykjavíkur, 2014). Þróunarverkefnið Okkar mál í Fellahverfi er verkefni sem tengir saman leikskóla, grunnskóla og frístundaheimili í Fellahverfi en markmið þess er að auka félagslegan jöfnuð, námsárangur og vellíðan barna í hverfinu (Fjölmenningaráð Reykjavíkur, 2014). Meðal annarra verkefna sem skóla- og frístundasviðs Reykjavíkur hefur staðið fyrir á síðustu árum er t.d. samstarf við samtökin Móðurmál, Gaman saman fyrir pólskumælandi fjölskyldur, Við og börnin okkar á mörgum tungumálum, staða pólskumælandi ráðgjafa við leikskóla, þróunarverkefni til fræðslu foreldra af filippseyskum uppruna, Menningarmót til að börn kynnist heimamenningu hvers annars, handbók um móttöku barna sem fara úr leikskóla og byrja í frístund, fræðsla fyrir kennara og frístundaráðgjafa, samstarf við íþróttafélög um að auka þátttöku tvítyngdra barna í íþróttastarfi og verkefnið Heilahristingur sem er samstarfsverkefni skóla- og 37


frístundasviðs, Borgarbókasafns og Rauða krossins um heimanámsaðstoð sem veitt er af sjálfboðaliðum til barna og ungmenna (Fjölmenningaráð Reykjavíkur, 2014). Í þessum kafla var fjallað um stefnumótun Sambands íslenskra sveitafélaga í málefnum innflytjenda. Þá var fjallað um stefnu ríkisstjórnarinnar um aðlögun innflytjenda. Jafnframt var fjallað um nýlega löggjöf í málefnum innflytjenda sem og Reykjavík sem fjölmenningarsamfélag og sum þeirra umbótaverkefna sem borgin hefur sett á laggirnar. Árið 1994 voru samþykkt lög um frjálsan atvinnu- og búseturétt innan EES-svæðisins en það voru viðbrögð stjórnvalda í kjölfar austurstækkunar Evrópusambandsins og stækkunar evrópska vinnumarkaðarins. Þá um leið hefðu stjórnvöld mátt hefja stefnumótun í málefnum innflytjenda til þess að bregðast við þeirri alþjóðlegu þróun sem Ísland var þegar orðið þátttakandi í. Slík stefna leit þó ekki dagsins ljós fyrr en árið 2007. Þess ber þó að geta, líkt og fram kom í kaflanum, að á vettvangi Fræðslumiðstöðvar Reykjavíkur fór fram stefnumótun innan grunnskóla Reykjavíkur í málefnum barna með íslensku sem annað tungumál. Þessa stefnumótun hefði mátt yfirfæra á alla grunnskóla, sem fyrst uppfrá þeim tíma. Þrátt fyrir að seint hafi verið farið af stað, er öflugt starf nú unnið á vettvangi sveitarfélaga í því að taka á móti innflytjendum sem til landsins koma, t.d. með fjölmörgum umbótaverkefnum í grunnskólum. Næsti kafli tekur á þeim árangri sem náðst hefur í málefnum innflytjenda innan grunn- og framhaldsskólakerfisins ásamt því að fjallað er um þær áskoranir sem skapast hafa.

38


6. Staða innflytjenda innan íslenska skólakerfisins Í þessum kafla er fjallað um stöðu innflytjenda innan íslenska skólakerfisins. Fyrst verður staðan skoðuð innan grunnskólanna og síðan framhaldsskólanna, en ljóst er að staðan á grunnskólastiginu skiptir gríðarlega miklu máli þegar meta á ástæður brotthvarfs33 á milli þessara skólastiga. Einnig eru þetta mikilvægar upplýsingar til þess að skilja brotthvarf á framhaldsskólastigi, þ.e. þegar innflytjendur hætta alfarið skyldunámi.

6.1

Staða innflytjenda í grunnskólum

Árið 2013 voru grunnskólabörn sem höfðu annað móðurmál en íslensku 2.663 talsins sem er um 6% af heildarfjölda þeirra barna sem ganga í grunnskóla á Íslandi. Börnum sem hafa ekki íslensku að móðurmáli hefur fjölgað gríðarlega í byrjun 21. aldar, t.d. má nefna að fjöldi þeirra hefur sjöfaldast síðan árið 1997, en þá voru þeir nemendur 377 talsins eða 1% grunnskólanema. Frá árinu 1997 hefur fjöldi þessara barna farið nánast stigvaxandi. Sjá mynd 7. Þarna gætir fyrir áhrifum hnattvæðingar sem og stækkunar vinnumarkaðar ESB í kjölfar austurstækkunar ESB (Fjölmenningarsetur, 2013).34

Mynd 7: Hlutfall barna með erlent móðurmál í grunnskólum landsins frá 1997–2012 (Frumheimild Hagstofa Íslands; Fjölmenningarsetur, 2013)

33 34

Orðið brottfall var áður notað. Sjá nánari umfjöllun um austurstækkun ESB í 4. kafla. 39


Ljóst er að grunnskólakerfið og í raun allt menntakerfi landsins, hefur þurft að bregðast við þessum aukna fjölda barna sem hafa annað móðurmál en íslensku. Hér á eftir verður farið yfir hverjar þær ráðstafanir sem skólayfirvöld hafa gert eru. Í aðalnámskrá er kveðið á um jafnrétti til náms í grunnskólum. Þar segir að tækifæri einstaklinga eigi að vera jöfn, óháð aðstæðum viðkomandi og atgervi hans. Nemendur eigi að geta og hafi rétt á því, að stunda skyldunám við hæfi og í skóla án aðgreiningar.35 Mikilvægt hlutverk grunnskóla sé að efla virkni og færni nemenda og skilning þeirra á íslensku samfélagi. Jafnframt beri grunnskólum að styrkja færni nemenda í íslensku (Mennta- og menningarmálaráðuneytið, 2011, bls. 32, 106). Samkvæmt íslenskum lögum um grunnskóla skulu skólarnir taka á móti nemendum með annað móðurmál en íslensku, enda gildi sérstök móttökuáætlun í sveitarfélögunum, sem grunnskólum beri að starfa eftir.36 Við móttöku skuli miða við bakgrunn nemenda, tungumálahæfni þeirra og færni á öðrum sviðum námsins. Nemendur eigi rétt að því að þeim sé kennd íslenska, sem og önnur tungumál en með þeirri kennslu sé stefnt að virku tvítyngi37 hjá nemendum (Lög um grunnskóla nr. 91/2008). Samkvæmt rannsóknum sem gerðar hafa verið þá bendir allt til þess að málsviðbót eða virkt tvítyngi styrki og hafi góð áhrif á námsárangur. Málskipti38 eru talin hafa neikvæð áhrif. Einnig hefur verið gerð rannsókn á gengi þeirra erlendu nemenda sem fá enga aðstoð, eða eru í einangraðri sérkennslu annars vegar og á gengi þeirra erlendu nemenda sem fá kennslu sem miðar að virku tvítyngi, hinsvegar. Í ljós kom að þeir erlendu nemendur sem fá tvítyngiskennslu, standa yfirleitt jafnfætis innfæddum nemendum áður en grunnskóla lýkur. Í þeim hópi var minnst brotthvarf að lokinni skólaskyldu. Aftur á móti var staða erlendra nemenda sem ekki fengu sérstaka aðstoð, eða voru í einangraðri sérkennslu sú, að þeir stóðu verr að vígi en innfæddir jafnaldrar þeirra um miðbik grunnskóla. Í þessum hópi var mest brotthvarf síðar á skólagöngunni (Birna Arnbjörnsdóttir, 2007, bls. 65; Nína V. Magnúsdóttir, 2012, bls. 22). Í viðtali við Margréti Steinarsdóttur, kom þó fram að sérkennslu megi ekki sleppa þó vissulega ætti að láta erlenda nemendur sitja í sem flestum tímum með bekkjarsystkinum sínum. Aftur á móti væri mikilvægt, sérstaklega til að byrja með í námi Sjá nánari umfjöllun um hugtakið skóli án aðgreiningar í 3. kafla á bls. 13. Sjá nánari umfjöllun um móttökuáætlun í 5. kafla.. 37 Sjá nánari umfjöllun um hugtökin móðurmál, tvítyngi og virkt tvítyngi í 3. kafla á bls. 12. 38 Sjá nánari umfjöllun um hugtakið málskipti í 3. kafla á bls. 12. 35 36

40


einstaklingsins, að skólarnir veittu nemendum aðstoð utan hefðbundins skólatíma, bæði við íslenskunám og annað nám sem fram færi á íslensku (Margrét Steinarsdóttir, munnleg heimild, 3. apríl 2014). Aðalnámskrá grunnskóla miðast við málsviðbót og virkt tvítyngi. Í henni segir að mikilvægt sé að nemendum sé boðið upp á kennslu í sínu eigin tungumáli þar sem þeir eigi kost að læra m.a. bókmenntir, menningu og málrækt; þannig fái þeir þjálfun í málnotkun. Álitið sé mikilvægt að nemendur og foreldrar viðhaldi eigin móðurmáli vegna þess að sterk tengsl fólks við eigið móðurmál komi ekki einungis til með að styrkja tengsl þeirra við menningarlega arfleið, heldur styrki það einnig bönd nemenda við fjölskyldu. Móðurmál nemenda sé góður grunnur og stuðningur þegar nemendum sé kennd íslenska, en hægt sé að nota þeirra eigin tungumál til þess að útskýra ýmis atriði er varða kennsluna. Í aðalnámskrá er lögð áhersla á að þeir einstaklingar sem hafi annað móðurmál en íslensku, bæti kunnáttu sína og hæfni í íslenskunni. Slíkt nám skuli vera samtvinnað öllum öðrum námsgreinum skólans. Hér er t.d. átt við að erlendir nemendur geti lesið og ritað íslensku líkt og aðrir nemendur. Samkvæmt námskránni er grundvallarforsenda fyrir því að einstaklingur geti tekið virkan þátt í samfélaginu sem og stundað nám í íslenskum skólum sú, að nemendur geri íslensku að sínu öðru tungumáli (Mennta- og menningarmálaráðuneytið, 2011, bls. 106–108). Íslenskunámið sjálft virkar þannig að því er skipt upp í þrjú stig, hæfniviðmið, sem miða við hæfni nemenda í íslensku við lok hvers stigs. Sjá mynd 8. Þessi þrjú stig sem um er rætt miðast við byrjendur á fyrsta stigi, lengra komna á öðru stigi og lengst komna á þriðja stigi. Ekki er talið ráðlegt að notast við aldur þegar nemendur eru staðsettir innan þessara hæfniviðmiða, sökum þess að hæfni viðkomandi í íslensku þarf ekki að vera háð aldri og að nemendur hefja nám í íslensku sem annað tungumál á mismunandi aldri (Mennta- og menningarmálaráðuneytið, 2011, bls. 106–108).

41


Mynd 8: Hæfniviðmið nemenda í íslenskunámi (Mennta- og menningarmálaráðuneytið, 2013)

Á meðan á íslenskunámi nemenda stendur er álitið mikilvægt að hafa í huga að erlendir nemendur fylgi sínum skólasystkinum á skólagöngunni og fái til þess þann stuðning sem þurfi, en þetta sé einnig talið ýta undir tvítyngi. Til að slíkur stuðningur fáist er nauðsynlegt að stuðlað sé að góðu samstarfi heimilis og skóla (Mennta- og menningarmálaráðuneytið, 2011, bls. 106–108). Cherry Banks, Brooker og Epstein segja að á síðustu árum hafi fólk innan menntageirans gert sér grein fyrir mikilvægi þess, að um leið og barnið hefji skólagöngu sína ættu heimili og skóli að leggja línurnar að farsælu samstarfi (Banks, C.A.M., 2007, bls. 446; Brooker, 2002, bls. 89; Epstein, 2002, bls. 7). Samkvæmt Cherry Banks þurfi skólarnir að hafa frumkvæði að því að skapa tengsl milli heimilis og skóla. Upplýsingar um skólann, námið og hvers sé ætlast til af foreldrum og 42


börnum séu mikilvægur þáttur í samskiptum heimilis og skóla (Banks, C.A.M., 2007, bls. 447). Í aðalnámskrá grunnskóla er einmitt greint frá því að nauðsynlegt sé, í tilvikum erlendra nemenda og foreldra sem hafa íslensku ekki að móðurmáli, að boðið sé upp á túlkaþjónustu til þess að tryggja að upplýsingar komist greinilega til skila á milli aðila. Skólanir eigi einnig að hvetja foreldra til þess að styðja við íslenskunám barna og er þátttaka39 þeirra í skólastarfinu álitin mikilvæg (Mennta- og menningamálaráðuneytið, 2011, bls 106–108). Cherry Banks telur aukna þátttöku foreldra kalla á viðurkenningu á mismunandi lífsgildum og skoðunum og stuðli að frekari kynnum við kennara. Þetta ýti undir að kennarar skilji betur hugarheim og bakgrunn nemenda. Þessir þættir geri það að verkum, að viðhorf barna til náms geti orðið jákvæðara og gengi þeirra betra (Banks, C.A.M., 2007, bls. 446–447). Ef heimili og skóli reyna að leggja grunn að góðu samstarfi sín á milli og samstilla markmið sín, er það líklegra til að stuðla að betri gengi barnsins í skóla (Ingibjörg Auðunsdóttir, 2007, bls. 35). Mikilvægt er að foreldrar og skólar geri tilslakanir varðandi kröfur sínar, en samt sem áður mega þær tilslakanir ekki vera þess eðils að ákveðnum hópi sé ýtt til hliðar og réttindi hans skert (Margrét Steinarsdóttir, munnleg heimild, 3. apríl 2014). Móttaka og meðferð nemenda sem hafa annað móðurmál en íslensku inn í grunnskóla er því sameiginlegt verkefni heimilis og skóla. Hér hafa verið taldar upp ráðstafanir sem gerðar hafa verið innan grunnskólakerfisins til þess að taka á móti auknum fjölda barna með annað móðurmál en íslensku. Vissulega er um að ræða viðamiklar breytingar á lögum og aðalnámskrá á síðustu árum. Nokkuð ljóst er að lögð hefur verið mikil vinna í að móta opinbera stefnu sem á að stuðla að skóla án aðgreiningar40. Í viðtalinu segir Margrét Steinarsdóttir að þrátt fyrir þetta, virðist votta fyrir ákveðnu reynsluleysi innan skólakerfisins þegar kemur að menntun barna sem ekki hafi íslensku sem móðurmál. Ekki megi þó gera lítið úr því að innan menntakerfisins og ráðuneytanna séu vissulega aðilar sem hafi greinagóða þekkingu á kennsluaðferðum fjölmenningarlegrar menntunar41 en það virðist ekki nægilega algengt. Skerpa þurfi á því að það verði sjálfsagður hlutur að nemendur fái kennslu við sitt hæfi. Viljastyrk skólayfirvalda vanti tvímælalaust ekki til þess að gera skóla fjölmenningarlegri en vegna Sjá nánari umfjöllun um hugtakið þátttaka í 3. kafla á bls. 15. Sjá nánari umfjöllun um hugtakið skóli án aðgreiningar í 3. kafla á bls. 13. 41 Sjá nánari umfjöllun um hugtakið fjölmenningarleg menntun í 3. kafla á bls. 15. 39 40

43


ákveðins skorts á þekkingu, sem og fjármagnsskorts, þá hafa hlutirnir ekki gengið upp eins og til var ætlast (Margrét Steinarsdóttir, munnleg heimild, 3. apríl 2014).

6.2

Staða innflytjenda í framhaldsskólum

Í þessum kafla er fjallað um þá þætti sem snerta framhaldsskólanám barna innflytjenda.42 Fjallað er m.a. um þá stefnu stjórnvalda sem miðar að því að auðvelda þessum hópi skólagöngu og einnig hvernig þeim hefur tekist að ná þeim markmiðum frá árinu 2008 sem fram komu í lögum um framhaldsskóla og breyttri aðalnámskrá. Staða nemenda með íslensku sem annað tungumál í framhaldsskólum hér á landi hefur farið batnandi síðustu árin. Nýlegar fréttir sýni þó að enn séu brotalamir í kerfinu og langt sé í land svo uppfylla megi þau ákvæði aðalnámskrár um að allir skuli njóta jafnra tækifæra til náms (RÚV, 2014). Framhaldsskólinn hefur glímt við áskoranir vegna brotthvarfs43 innflytjenda úr námi. Hagstofa Íslands mælir brotthvarf úr framhaldsskólum með því að skoða þann fjölda nemenda í framhaldsskólum hvert tiltekið skólaár og miðar svo við það hversu margir af nemendum þess árs, skrá sig í skóla árið eftir. Tölur um brotthvarf nemenda úr framhaldsskólum eru svo fengnar með því að sjá hversu mikill fjöldi nemenda er ekki skráður næsta skólaár og hefur ekki útskrifast í millitíðinni (Hagstofa Íslands, 2004:3). Árið 2010 voru um 20% barna innflytjenda ekki að skila sér beint úr grunnskólum inn í framhaldsskóla. Brotthvarf þeirra sem ekki ljúka framhaldsskólanámi er einnig um 20%, þ.e.a.s fimmtungur. Sjá mynd 9 (Ari Klængur Jónsson, 2013). Spurningar vakna því hvort þeir sem færast á milli skólastiga séu nægilega vel undirbúnir að loknu grunnskólaprófi.

Mynd 9: Hlutfall nemenda í framhaldsskóla – Samanburður á fjölda á fyrsta ári og á fjórða ári (Frumheimild Hagstofa Íslands og mennta- og menningarmálaráðuneytið; Fjölmenningarsetur, 2013) 42 43

Sjá nánari umfjöllun um hugtakið innflytjendur í 3. kafla á bls. 11. Orðið brottfall var áður notað. 44


Samkvæmt aðalnámskrá framhaldsskóla frá árinu 2011 er skólum landsins ætlað að koma til móts við þarfir og væntingar allra nemenda sinna, hvort sem þeir eru með íslensku sem móðurmál eða annað tungumál. Einnig felst ákveðinn sveigjanleiki í aðalnámskránni, þar sem stefnt er að fjölbreyttum umbótaverkefnum og nýjum starfsháttum til að mæta mismunandi námsþörfum ólíkra einstaklinga (Mennta- og menningarmálaráðuneytið, 2011). Í viðtalinu við Margréti Steinarsdóttur tekur hún fram að það eigi ekki að skipta máli hvort nemandi sért innflytjandi eða ekki. Hún hafi þó heyrt að í Fjölbrautarskólanum í Ármúla væri sérstök deild fyrir innflytjendur sem fyrir vikið blönduðust öðrum nemendum ekki nógu vel. Hún tekur fram að nemendur og kennarar eigi að fagna fjölbreytileikanum og að taka eigi vel á móti innflytjendum og hvetja þá til að taka þátt í félagslífinu (Margrét Steinarsdóttir, munnleg heimild, 3. apríl 2014). Í lögum um framhaldsskóla frá árinu 2008 myndaðist ákveðinn sveigjanleiki í kerfinu fyrir nemendur með íslensku sem annað tungumál, en þar segir að nemendur sem hafi annað móðurmál en íslensku eigi rétt á kennslu í íslensku sem öðru tungumáli. Samkvæmt 35. grein laga um framhaldsskóla er öllum skólum skylt að setja sér móttökuáætlun fyrir nemendur sem hafa íslensku sem annað tungumál. Þessi móttökuáætlun eigi að vera aðgengileg foreldrum og skuli hún einnig taka mið af bakgrunni nemenda, tungumálafærni og færni á öðrum námssviðum. Einnig eigi þeir að fá tækifæri til þess að viðhalda móðurmáli sínu sem valgrein, með fjarnámi eða með öðrum hætti. Í lögum um framhaldsskóla kemur jafnframt fram að hlutverk þessara stofnanna sé að stuðla að alhliða þroska einstaklinga og að búa þá undir virka þátttöku 44 í lýðræðisþjóðfélagi, með því að bjóða hverjum nemanda upp á nám við þeirra hæfi (Lög um framhaldsskóla nr. 93/2008). Þessi sveigjanleiki er staðfestur í aðalnámsskrá framhaldskóla frá 2011 en þar kemur fram að allir þeir sem lokið hafa grunnskólanámi og náð 16 ára aldri eigi rétt á námi í framhaldsskóla til 18 ára aldurs. Þó er framhaldsskólum gefið leyfi til þess setja ákveðnar lágmarkskröfur sem umsækjendur þurfi að standast til þess að hljóta inngöngu. Kröfurnar verði þó að hljóta samþykki menntamálaráðherra (Mennta- og menningarmálaráðuneytið, 2011). Þrátt fyrir þetta er lögð mikil áhersla á að kunnátta í íslensku geti ráðið úrslitum um aðlögun innflytjenda að íslensku samfélagi og

44

Sjá nánari umfjöllun um hugtakið þátttaka á í 3. kafla á bls. 15. 45


að íslenskan væri sameign þjóðarinnar sem yrði að standa dyggan vörð um, líkt og segir í stefnu ríkisstjórnainnar um aðlögun innflytjenda frá árinu 2007:45 Það er stefna íslenskra stjórnvalda – og um það ríkir þjóðarsátt – að standa dyggilega vörð um íslenska tungu. Hún er sameign þjóðarinnar og geymir sögu hennar, menningu og sjálfsvitund. Hún er einnig tæki til félagslegra samskipta og lykill að þátttöku í lífi þjóðarinnar. Með öflugum stuðningi við íslenskunám innflytjenda er þjónað því tvíþætta markmiði að flýta fyrir aðlögun þeirra að samfélaginu og styrkja stöðu íslenskunnar til framtíðar (Velferðarráðuneytið, 2007, bls. 6).

Einnig kemur fram í þessari stefnu ríkisstjórnarinnar að með öflugum stuðningi við íslenskunám innflytjenda sé hægt að flýta fyrir aðlögun þeirra að samfélaginu og á sama tíma styrkja stöðu þeirra í samfélaginu. Í stefnunni er ákveðnum vandamálum lýst og vakið máls á ákveðnum atriðum sem takast þurfi á við innan skólakerfisins. Settar eru fram tillögur um hugsanlegar leiðir til þess að greiða úr þessum vandamálum á sem skilvirkastan hátt (Velferðarráðuneytið, 2007). Stefnan lýsir vilja til þess að taka á móti sístækkandi hópi nemenda með íslensku sem annað tungumál og taka á þeim vandamálum sem upp gætu komið t.d. með því að auka framboð af vel menntuðum kennurum sem hafa lært að kenna íslensku sem annað tungumál. Einnig ber að nefna að kjarninn í stefnu stjórnvalda hefur breyst frá árinu 2007 og hefur áherslan færst frá því að íslenskan sé nánast eini lykilinn að náminu yfir í að gagnkvæm aðlögun46 eigi sér stað innan allra stiga skólakerfisins (Mennta- og menningarmálaráðuneytið, 2011, bls. 80). Tvítyngi sé jafnframt ekki lengur álitið hamlandi og að tvítyngdir nemendur séu jafnvel betur í stakk búnir til þess að takast á við hnattvæðingu nútímans (Elín Þöll Þórðardóttir, 2007, bls. 111–114). Í umfjöllun Gests Guðmundssonar um rannsókn Hönnu Ragnarsdóttur, frá árinu 2007, segir að íslenskan í náminu er stærsti þröskuldurinn fyrir börn innflytjenda í íslenskum skólum. Einnig virðist sem að ein meginástæða ófullnægjandi frammistöðu barna innflytjenda víðast hvar í heiminum, þar sé Ísland engin undantekning, vera efnahagsleg og samfélagsleg staða foreldra þeirra (Gestur Guðmundsson, 2013). Í rannsókn Hafdísar Garðarsdóttur frá árinu 2013, kemur fram að framhaldsskólar á Íslandi séu misvel í stakk búnir til þess að taka á móti nemendum með íslensku sem 45 46

Sjá nánari umfjöllun um stefnu ríkisstjórnarinnar um aðlögun innflytjenda í 5. kafla. Sjá nánari umfjöllun um hugtakið gagnkvæm aðlögun í 3. kafla á bls. 14. 46


annað tungumál. Þrátt fyrir að til séu lög um móttökuáætlanir hafni sumir skólanna enn nemendum inngöngu á þeim forsendum að þeir hafi ekki næga kunnáttu í íslensku. Svo virðist sem ákveðnir skólar séu því ekki tilbúnir að takast á við þær áskoranir sem fjölbreytileiki nemenda með ólíkan bakgrunn geti haft í för með sér. Þátttakendur í rannsókn Hafdísar voru ýmist nemendur sem hófu nám sitt í íslenskum grunnskólum eða nemendur sem komu að utan og fóru rakleiðis í framhaldsskóla. Í ljós kom að þeim nemendum sem hófu nám sitt hér í grunnskóla vegnaði betur í framhaldsskóla heldur en þeim sem komu beint inn í framhaldsskóla erlendis frá. Félagsleg staða þeirra var þó ekki jafn skýr því mjög mismunandi var hvort að nemendur héldu vinasamböndum sínum úr grunnskóla eða hvort þeir einangruðust. Þó voru dæmi um að þeir sem áttu engan bakgrunn hér á landi ættu auðvelt með að komast inn í íslenska vinahópa sem hjálpaði þeim að ná tökum á íslenskri tungu en ekki síður með námið og félagslega stöðu (Hafdís Garðarsdóttir, 2013). Svör Margrétar Steinarsdóttur voru á sömu nótum; helstu hindranir barna innflytjenda í námi hér á landi væru ekki einungis tengdar tungumálinu heldur jafnframt ýmsum öðrum þáttum s.s. vinahópum, fjölskyldulífi og hvötum eða skorti á hvötum. Fjölskyldur innflytjenda væru oft og tíðum lágtekjufólk og því væri ákveðinn hvati til staðar að fara beint út á vinnumarkaðinn eftir grunnskóla til þess að hjálpa við að draga björg í bú (Margrét Steinarsdóttir, munnleg heimild, 3. apríl 2014). Samkvæmt rannsókn Nínu V. Magnúsdóttur (2009), er félagslegur bakgrunnur innflytjenda mikilvægur þegar að kemur að aðlögun þeirra. Flestir innflytjendur sem eru í námi hér segjast allir eiga vinsamleg samskipti við íslenska skólafélaga sína en þó er vinahópur þeirra, í flestum tilfellum, að mestu leyti samansettur af öðrum innflytjendum. Paleman segir að þetta geti valdið einangrun sem hægi á framförum þeirra í tungumálinu og hægi á sama tíma á aðlögun þeirra að samfélaginu (Paleman, F., 2002). Gestur Guðmundsson segir að slíkur skortur á íslenskum vinskap valdi því að notkun íslenskunnar einskorðist að mestu við kennslustofuna þar sem umburðalyndi gagnvart beygingarvillum sé meira. Þetta leiðir til þess að íslenskunni sé vitlaust beitt. Áfangakerfið sem sé við lýði í mörgum framhaldsskólum virðist vera mörgum börnum innflytjenda til framdráttar. Sveigjanleiki þess valdi því að hægt sé að raða náminu á þann hátt að auðveldara verður fyrir þau að ná tökum á íslenskunni áður en náminu er fram haldið (Gestur Guðmundsson, 2013). 47


Þættirnir sem hér hafa komið fram lýsa heilsteyptu og sanngjörnu skólakerfi sem virðist einfalt og skilvirkt, en er raunin sú? Í viðtalinu við Margréti Steinarsdóttur kemur fram að víða sé pottur brotinn í málefnum innflytjenda í skólakerfinu, reglur og aðalnámskrá lýsi heilsteyptri umgjörð, en verkin sýni að staðan sé önnur. Ein helsta orsökin á þessu, að sögn Margrétar, sé reynsluleysi hér á landi og fjárskortur. Fjöldi innflytjenda í kerfinu hafi aukist svo hratt á svo stuttum tíma að erfitt kunni að reynast að bregðast við samfélagsbreytingunum með fullnægjandi hætti. Einnig megi rekja námserfiðleika barna innflytjenda til skorts á gagnkvæmri aðlögun þar sem þeim hafi hingað til nær einungis verið gert að aðlagast íslensku samfélagi en íslenska samfélagið hafi haldist svo til óbreytt. Þessi aðferð leiði til þess að hópar innflytjenda einangrist meira, en það hafi sýnt sig að ef innflytjendur nái að aðlagast félagslega verði auðveldara að aðlagast í náminu. Að eiga íslenska vini geti aukið hraðann á aðlögun barna innflytjenda að samfélaginu og náminu sem þeir stunda. Íslenskukennslan utan skólastofunnar sé alveg jafn mikilvæg og kennslan sem fram fari innan veggja skólans. Helsta lausnin sem Margrét sér er að leggja meiri fjármuni í kerfið til að mæta megi sérþörfum þessara nemenda en á sama tíma reyna að fá félagslífið til að opnast fyrir þeim svo gagnkvæm aðlögun geti átt sér stað. Einnig þurfi að gæta þess að öflugt samstarf sé á milli heimilis og skóla til að ýta undir almennan áhuga nemenda og til að fjölskylduböndin haldist sterk. Gæta þurfi þess að nemendur fjarlægist ekki fjölskyldu sína vegna náms- og verkefnaþunga. Einnig vísaði Margrét í að framhaldsskólar hafi sjálfir of mikil völd til að ákveða hver lágmarksinntökuskilyrðin séu, í fæstum tilfellum séu þau börnum innflytjenda í hag. Hún telji þó að þetta muni breytast með tímanum og að reglur um inntökuskilyrði í framhaldsskóla verði samstilltar í öllum skólum landsins til að gæta þess að allir hafi jöfn tækifæri til náms hvar sem er á Íslandi (Margrét Steinarsdóttir, munnleg heimild, 3. apríl 2014).

6.3

Samantekt um stöðu innflytjenda innan skólakerfisins

Hér hefur verið farið yfir málefni innflytjenda í grunn- og framhaldsskólum og hvernig skólayfirvöld hafa mótað stefnu og lög varðandi fjölgun innflytjenda. Nokkuð var fjallað um mikilvægi þess að skólar beri virðingu fyrir félagslegum bakgrunni nemenda, t.d. úr hvaða umhverfi og hverjar heimilisaðstæður nemenda eru. Vegna þessa eru góð og skýr samskipti skóla og heimilis nauðsynleg en þau ýta undir að nemendum gangi betur í 48


námi. Nemendur og foreldrar hafa á síðustu árum verið hvattir til þess að halda í móðurmál sitt. Þá var gert ráð fyrir að allir grunnskólar settu sér móttökuáætlun vegna nemenda með annað móðurmál en íslensku sem skuli taka mið af bakgrunni þeirra, tungumálafærni og færni á öðrum námssviðum. Áherslan hefur breyst varðandi íslenskunám nemenda með annað móðurmál en íslensku á síðustu tíu árum. Í aðalnámsskrá árið 2004 var gert ráð fyrir því að allir nemendur, óháð því hvaða móðurmál þeir hefðu, lærðu íslensku á sama hátt (Mennta- og menningarmálaráðuneytið, 2004, bls. 37). Breyting varð á þessu í endurskoðaðri aðalnámskrá árið 2008, en þá bættist við kafli um íslensku sem annað tungumál, ásamt því að nemendur með annað móðurmál en íslensku voru hvattir til að viðhalda sínu eigin móðurmáli. Þessum kafla var svo haldið í endurskoðun aðalnámskrár frá árinu 2011. Í þeirri útgáfu var einnig fjallað um að skólar hefðu heimild til að viðurkenna kunnáttu í móðurmáli nemenda með annað móðurmál en íslensku, í stað skyldunáms í erlendu tungumáli. Stefna og lög skólayfirvalda stuðla að skóla án aðgreiningar47 og jafnrétti til náms, því má segja að skólayfirvöld hafi aðeins góðar fyrirætlanir og séu á jákvæðri vegferð hvað varðar menntamál innflytjenda á Íslandi. Samt sem áður eru ekki nema sjö ár síðan að sérstök stefna ríkisstjórnarinnar um aðlögun innflytjenda var samþykkt. Þrátt fyrir að þessi stefna sé til staðar hefur gengið erfiðlega að innleiða hana að fullu. Ástæður þess hafa m.a. verið sagðar byggjast á reynslu- og þekkingarleysi innan skólakerfisins á málefnum innflytjenda ásamt því að fjármagn á fjárlögum til málaflokksins hefur verið naumt skammtað, ekki síst í kjölfar hrunsins. Í næsta kafla verður fjallað um ráðstefnu um menntamál innflytjenda sem skipulögð var af stjórnvöldum.

47

Sjá nánari umfjöllun um hugtakið skóli án aðgreiningar í 3. kafla á bls. 13. 49


7. Hringþing 2012 Árið 2012 var haldið málþing; Hringþing um menntamál innflytjenda48 á vegum Menntaog menningarmálaráðuneytisins og Velferðarráðuneytisins, sem og annarra stofnana sem starfa að málefninu. Um 200 manns sóttu þingið, en þar var leitað til þinggesta varðandi forgangsröðun verkefna við þróun menntamála innflytjenda. Þátttakendur voru virkir í umræðunum og fögnuðu tækifærum sem slíkir viðburðir opnuðu (Hringþing, 2012). Eitt af því sem rætt var á þinginu, var með hvaða hætti hægt væri að draga úr brotthvarfi nemenda af erlendum uppruna úr framhaldskóla en brotthvarf þessa hóps er óvenju hátt í samanburði við aðra hópa, líkt og fram kemur í 6. kafla. Niðurstaða þingsins var sú að nauðsynlegt sé fyrir íslensk stjórnvöld að greina það með rannsóknum hvernig standi á brotthvarfinu. Þegar niðurstöðurnar liggi fyrir verði hægt að grípa til aðgerða. Til samanburðar megi á tölum frá Mennta- og menningarmálaráðuneytinu sjá að 4% Íslendinga hefji ekki nám í framhaldsskóla við 16 ára aldur, en 20% innflytjenda á sama aldri hefji ekki nám. Vegna þessa mismunar sé nauðsynlegt að skoða hvað þurfi að bæta til svo dyr framhaldskólanna standi innflytjendum opnar líkt og öðrum ungmennum sem eru að ljúka grunnskólaprófi (Hringþing, 2012). Stjórnvöld hafa með markvissum hætti reynt að minnka þetta bil frá árinu 2008 með sértækum úrræðum og sérákvæðum í aðalnámskrá sem og með löggjöf (Ari Klængur Jónsson, 2013). Oft og tíðum virðist áherslan þegar fjallað er um stöðu innflytjenda innan skólakerfisins vera á móðurmálið og íslenskukunnáttu. Þó eru fleiri hlutir sem spila þarna inn í, líkt og landafræðikennsla og sögukennsla þar sem verið er að tengja saman þá þekkingu sem margir hverjir hafa að heiman og setja það í stærra og víðara samhengi. Í slíkum tilvikum lenda innflytjendur á öðrum vegg þar sem þeir búa ekki að sama menningarauði49 og íslenskir nemendur sem margir koma af heimilum sem hafa þekkingu á málefnum sem snerta íslensku þjóðina og sögu hennar. Gagnkvæm aðlögun50 myndi í þessum tilfellum nýtast vel þar sem innflytjendur geta bætt einhverju nýju við og þannig fundið fyrir því hvernig þeirra vera innan skólastofunnar skipti máli. Margrét Steinarsdóttir fjallar um hversu mikilvæg gagnkvæm aðlögun er, þ.e.a.s. að skólakerfið sé

Sjá nánari umfjöllun um hugtakið innflytjendur í 3. kafla á bls. 11. Sjá nánari umfjöllun um hugtakið menningarauður í 3. kafla á bls. 14. 50 Sjá nánari umfjöllun um hugtakið gagnkvæm aðlögun í 3. kafla á bls. 14. 48 49

50


samhliða að aðlaga sig að þessum einstaklingum líkt og þeir eru að aðlagast íslenskri menningu og samfélagi (Margrét Steinarsdóttir, munnleg heimild, 3. apríl, 2014). Mismunandi hugmyndafræði ríkir þegar fjallað er um fjölmenningu51 og hvernig eigi að nálgast hana. Deilt hefur verið um hvernig samfélagið eigi að bregðast við þessu, þ.e.a.s. hvort samfélagið eigi að taka við þessum einstaklingum og einungis einblína á það sem allt samfélagið á sameiginlegt eða leyfa hverjum og einum að halda í sína siði, venjur og annað sem viðgengst í þeirra heimalandi (Kymlicka, 2002). Skólakerfið á Íslandi virðist að hluta til hafa farið þá leið að einblína á þá þætti sem allir nemendur skólanna eiga sameiginlegt, t.d. með því að hafa breytt áherslum í kristinfræðikennslu yfir í almennari kennslu í trúarbragðafræðum. Þó koma oft fram gagnrýnisraddir þar sem bent er á að börnum er boðið í heimsókn í kirkjur landsins, oft í kringum hátíðisdaga, þar sem nemendur sem ekki tilheyra kristinni trú þurfa ekki að mæta. Bent hefur verið á að með þessu móti sé verið að búa til ákveðna aðgreiningu innan hópsins. Að sama skapi kom fram á Hringþinginu að um 65% nemenda sem tilheyra hópi innflytjenda í námi á grunnskólastigi sæki sérkennslu þar sem þeir eru ekki meðal annarra nemenda í bekknum (Hringþing, 2012). Þetta er líklegt til að aftra þessum hópi frá því að mynda tengsl við aðra nemendur innan bekkjar, þar sem stöðugt er verið að taka þá úr bekkjarumhverfinu. Nýlegar reglur um samskipti leikskóla, grunnskóla og frístundaheimila Reykjavíkurborgar við trúar- og lífsskoðunarfélög, árétta að hlutverk skóla borgarinnar sé að fræða nemendur um ólík trúarbrögð og lífsskoðanir samkvæmt aðalnámskrá og námsefni (Reykjavíkurborg, 2011). Samkvæmt því sem fram kom á Hringþinginu, virðist mikið hafa áunnist í íslensku skólakerfi síðastliðin ár hvað málefni nemenda af erlendu bergi brotnu varðar og í raun á mjög stuttum tíma. Samt sem áður þurfi að bæta marga þætti til þess að þeir nemendur sem um ræði verði í auknu mæli hluti af heildinni. Leiða má líkum að því að nemandi sem situr í bekk meðal jafningja en er svo kippt úr bekkjarumhverfi sínu til að fara í sérkennslu, myndi ekki jafn sterk tengsl meðal bekkjarfélaga sinna og aðrir í bekknum (Hringþing, 2012). Margrét Steinarsdóttir bendir á, í samhengi við sérkennsluna, að þrátt fyrir að nemendur sem komi til landsins hafi verið sterkir í ákveðnu fagi í sínu heimalandi, flæki það námið töluvert að læra það á nýju tungumáli og þess vegna sæki þessir nemendur gjarnan sérkennslu í mörgum fögum til að byrja með 51

Sjá nánari umfjöllun um hugtakið fjölmenningarfræði í 3. kafla á bls. 17. 51


(Margrét Steinarsdóttir, munnleg heimild, 3. apríl, 2014). Í þessum tilfellum er þó mikilvægt að hafa í huga að sérkennsla eigi aldrei að vera til langs tíma og mikilvægt að markmið kennslunnar séu skýr frá upphafi þannig að nemandinn hafi að einhverju að stefna (Hringþing, 2012). Í þessum kafla var fjallað um umræðu á Hringþingi, ráðstefnu um menntamál innflytjenda og helstu niðurstöður hennar. Út frá þeim má álykta að reynsluheimur kennara endurspegli ekki alltaf áætlanir stjórnvalda. Ekki er nægilegt að segja að allir eigi rétt á því að mennta sig heldur þarf fólki líka að gefast kostur á því. Skólakerfið þarf að sama skapi að gera sér grein fyrir jaðarhópum innan kerfisins sem hlúa þarf að með ákveðnum hætti. Í næsta kafla eru niðurstöður verkefnisins í heild sinni ræddar.

52


8. Niðurstöður Í verkefninu hafa höfundar leitast við að skoða hvernig skólakerfið á Íslandi er í stakk búið til að takast á við þær áskoranir sem aukin fjölmenning í íslenskum skólum hefur haft í för með sér á síðustu árum. Fjölmenningu fylgja þó ekki einungis áskoranir heldur einnig fjölmörg tækifæri til þess að þroska og efla mannlífið. Í margbreytileika samfélagsins felast tækifærin m.a. í því að allir borgarar taki þátt á eigin forsendum og séu virkir samfélagsþegnar. Í slíku umhverfi nýtist þekking og færni hvers og eins í þágu samfélagsins í heild sinni. Á þann hátt skapast fjölbreyttari menningarauður sem skilar sér í vinnuafli sem er samkeppnishæfara á alþjóðavettvangi. Í virku, opnu og upplýstu nútímasamfélagi eru fordómar á undanhaldi og almenn mannréttindi höfð að leiðarljósi. Innflytjendur eru nú um 8% þjóðarinnar, sem er gríðarleg aukning frá árinu 1994 þegar hlutfall innflytjenda í landinu var aðeins 1,7%. Þessi mikla fjölgun innflytjenda, og barna innflytjenda, er ein af þeim áskorunum sem íslenskt samfélag stendur frammi fyrir, þá ekki síst í skipulagi og uppbyggingu skólakerfisins. Börnum innflytjenda sem hafa fæðst hér á landi hefur fjölgað mjög mikið en sá hópur hefur tífaldast á fimmtán árum. Rúmlega fimmta hvert barn er nú af erlendum uppruna, þ.e. börn sem eiga a.m.k. annað foreldri sem fætt er erlendis, eða um 22% allra barna í landinu. Hlutfall barna með erlent móðurmál í grunnskólum landsins hefur sjöfaldast frá árinu 1997. Á fáeinum árum þurfti því að endurskoða skólakerfið svo það væri í stakk búið til að mæta þörfum þessara einstaklinga. Um 380 börn af erlendum uppruna voru í grunnskólum landsins árið 1997 en árið 2013 voru þau tæplega 2700 talsins. Ekki dugar að endurskoða skólakerfið heldur þurfa menntamálayfirvöld einnig að sjá til þess að kennarar séu nægilega vel undirbúnir til að takast á við þessar breytingar og hljóti viðeigandi fræðslu og menntun. Framhaldsskólinn hefur jafnframt glímt við áskoranir í þessum efnum. Að jafnaði eru um 20% barna innflytjenda ekki að skila sér beint úr grunnskólum inn í framhaldsskóla. Brotthvarf þessa hóps er um 20%, þ.e.a.s fimmtungur nemenda af erlendu bergi brotinn lýkur ekki framhaldsskólanámi. Í þessu sambandi er nauðsynlegt að rannsaka hvort þeir sem færast á upp á framhaldsskólastigið séu nægilega vel undirbúnir að loknu grunnskólaprófi.

53


Tvítyngi meðal barna á grunnskólastigi hefur aukist samhliða fjölgun innflytjenda og í raun hefur skapast hér nýr þjóðfélagshópur sem þarf á sífellt aukinni þjónustu skólakerfisins að halda. Komið hefur í ljós að börn eigi mun auðveldara með að tileinka sér nýja námsgreinar, þar með talið íslensku, fái þau jafnframt kennslu og aðstoð á sínu móðurmáli. Móðurmálskennsla virðist því vera lykilatriði við lausn á þessari áskorun skólakerfisins og rauður þráður í því að gera börn innflytjenda að gagnrýnum og skapandi nemendum og virkum samfélagsþegnum. Stefna stjórnvalda varðandi málefni innflytjenda á allra síðustu árum hefur batnað mikið og er nú tiltölulega skýr og vel meinandi í alla staði. Innleiðing stefnunnar í skólakerfinu hefur aftur á móti verið ábótavant, meðal annars vegna reynslu- og þekkingarleysis aðila innan menntakerfisins. Sveitarfélög hafa innleitt áætlanir varðandi móttöku barna með annað móðurmál en íslensku. Fjölmörg umbótaverkefni sem miða að bættum samskiptum skóla og heimilis eru nú þegar í gangi. Eitt af markmiðum þeirra er að gera alla þessa nýju Íslendinga að virkum þátttakendum innan samfélagsins. Frá hruni hafa fjárframlög á hvern innflytjanda lækkað úr 21 þúsund krónum árið 2008 niður í 9 þúsund krónur árið 2013. Fjárskortur virðist því vera einn meginvandi skólayfirvalda þegar kemur að því að koma til móts við hóp nemanda með ólíkar þarfir. Áskorunin er því gríðarleg, og álagið mikið, fyrir stofnanir samfélagsins og stjórnsýsluna, sem og stjórnendur, kennara og starfsfólk skólanna. Með auknum fjölbreytileika blómstrar mannauður samfélagsins og því má líta svo á að með því að takast á við þær áskoranir sem aukinn fjölbreytileiki hefur í för með sér vænkist hagur samfélagsins til framtíðar. Virðing skólakerfisins fyrir heimamenningu og fjölbreyttum bakgrunni barna er nauðsynleg í því að takast á við þær áskoranir sem aukin fjölmenning í íslenskum skólum hefur haft í för með sér. Félagsleg virkni og þátttaka allra þegnanna, sem og virkt tvítyngi eru auðlindir sem munu skila sér í heilbrigðara og litríkara lærdómssamfélagi fyrir alla og tryggja þar með jafnrétti til náms. Tækifærin í fjölmenningarsamfélagi framtíðarinnar á Íslandi eru fjölmörg og þau ber að nýta.

54


9. Lokaorð Í þessu verkefni leituðust höfundar við að greina þær áskoranir sem og þau tækifæri sem felast í aukinni fjölmenningu í íslenskum skólum. Í kjölfar uppgangs efnahagslífsins á fyrsta áratug nýs árþúsunds urðu breytingar á íslenska samfélaginu. Eftir hrunið vöknuðu Íslendingar upp við vondan draum: Efnahagur landsins stóð ekki á jafn traustum grunni og landsmönnum hafði verið talin trú um. Fjöldi erlendra ríkisborgara hafði á góðærisárunum valið Ísland sem framtíðarheimili með þá von í brjósti að hér gætu þeir lifað góðu lífi, en þau lífskjör sem samfélagið gat boðið upp á eftir hrun stóðust ekki væntingar. Sumir kusu samt sem áður að búa sér og sínum hér heimili á meðan aðrir fluttu aftur til síns heimalands. Stjórnvöld hafa á síðustu tuttugu árum reynt að takast á við þær áskoranir sem aukin fjölmenning hefur í för með sér en fjármagn í málaflokknum hefur verið af skornum skammti, sérstaklega eftir hrun fjármálakerfisins. Ísland á enn langt í land með það að verða fullmótað fjölmenningarsamfélag og svo virðist sem stefnumótun í málaflokknum hafi ekki fyllilega náð að elta þær breytingar sem samfélagið hefur verið að ganga í gegnum hvað þetta varðar. Vegna fjárskorts hefur mörgu verið ábótavant, m.a. hafa úrræði í sérkennslu barna með annað móðurmál en íslensku verið látin sitja á hakanum og ódýrar skyndilausnar oft valdar fram yfir þær ákjósanlegustu þegar til framtíðar er litið. Fjárskortur hefur einnig bitnað á menntun og færni kennara. Reynsluog þekkingarleysi hluta kennara varðandi fjölmenningarlega menntun virðist vera ein af ástæðum þess að innleiðing nýrrar stefnu hefur ekki gengið sem skyldi. Lærdómur höfunda af þessu verkefni er fyrst og fremst sá, að þegar takast á við miklar samfélagsbreytingar er ekki nægilegt að viljinn sé fyrir hendi, heldur þarf oft meira til, m.a. samstillt átak yfirvalda, stofnana og almennings svo að hlutirnir geti orðið að veruleika innan þeirra tímamarka sem nauðsynlegt er. Töluverð vitundarvakning varðandi fjölmenningu hefur átt sér stað á allra síðustu árum, svo nú horfir til betri vegar. Eitt af því sem höfundar horfa til í því sambandi eru breyttar áherslur stjórnvalda varðandi móðurmálskennslu barna innflytjenda og kennslu á móðurmáli þeirra sem hafa annað móðurmál en íslensku. Þetta er mikilvægt því góður málþroski barna er undirstaða læsis og áframhaldandi menntunar síðar á lífsleiðinni. Höfundar hafa einnig áttað sig á, við vinnslu verkefnisins, að jafnrétti til náms 55


snýst ekki einungis um að skólarnir séu opnir öllum, heldur þurfi allir einstaklingar að fá tækifæri til að þroska hæfileika sína á eigin forsendum innan skólakerfisins svo tryggja megi virka þátttöku, gagnrýna hugsun og félagslegt réttlæti í lýðræðissamfélagi. Höfundar hafa fulla trú á því að orðatiltækið „góðir hlutir gerast hægt“ eigi hér við og að eftir nokkur ár munu skólar á Íslandi hafa tækifæri, fjárhagslega getu og þekkingu til þess að þjónusta með fullnægjandi hætti alla nemendur, óháð uppruna, stétt og stöðu. Samfélagslegt hlutverk skólakerfisins er að vera hreyfiafl og skapandi vettvangur til þess að borgarar landsins geti tekið virkan þátt í samfélaginu. Engin fjárfesting skilar meiri arði til lengri tíma litið en menntun, með henni er verið að auka menningarauð, þekkingu og færni þjóðarinnar og því ætti framúrskarandi menntun allra samfélagshópa að vera forgangsatriði stjórnvalda. Að þessu sögðu er það einlæg ósk höfunda að sú vitundarvakning sem átt hefur sér stað hér á landi síðastliðin ár varðandi málefni innflytjenda staðni ekki, heldur verði áfram til hagsbóta fyrir samfélagið allt.

56


10. Heimildaskrá Ainscow, M. og Tweddle, D. (2003). Understanding the Changing Role of English Local Education Authorities in Promoting Inclusion. Í J. Allan (ritstjóri), Inclusion, Participation and Democracy: What is The Purpose? (bls. 173–174). London: Kulwer Academic Publishers. Ari Klængur Jónsson. (2013). Tölfræðilegar upplýsingar um erlenda ríkisborgara og innflytjendur á Íslandi. Ísafjörður: Fjölmenningarsetur. Sótt 12. apríl 2014 af http://www.mcc.is/media/frettir/Tolfraediskyrsla-2013.pdf Banks, C. A. M. (2007). Communities, Families, and Educators Working Together for School Improvement. Í J. A. Banks og C. A. M. Banks (ritstjórar), Multicultural Education – Issues and Perspectives (bls. 417–438). New York: John Wiley & Sons, Inc. Banks, J. A. (2007). Multicultural Education: Characteristics and Goals. Í J. A. Banks og C. A. M. Banks (ritstjórar), Multicultural Education – Issues and Perspectives (bls. 3–30). New York: John Wiley & Sons, Inc. Birna Arnbjörnsdóttir. (2007). Samfélag málnotenda: Íslendingar, innflytjendur og íslenskan. Ritið, 1, 63–81. Birna Arnbjörnsdóttir. (e.d.) Menntun tvítyngdra barna. Sótt 13. apríl 2014 af http://www.arnastofnun.is/solofile/1011087 Bourdieu, P. (1997). The Forms of Capital. Í A. H. Halsey, H. Lauder, P. Brown og A. S. Wells (ritstjórar). Education: Culture, Economy, Society (bls. 46–57). Oxford: Oxford University Press. Brooker, L. (2002). Starting School – Young Children Learning Cultures. Buckingham og Philadelphia: Open University Press. Börkur Hansen og Hanna Ragnarsdóttir. (2010). Fjölmenning og þróun skóla. Í Hanna Ragnarsdóttir og Elsa Sigríður Jónsdóttir (ritstjórar), Fjölmenning og skólastarf (bls.

57


17–37). Reykjavík: Rannsóknarstofa í fjölmenningarfræðum KHÍ og Háskólaútgáfan. Dóra S. Bjarnason og Gretar L. Marinósson. (2007). Kenningaleg sýn. Í Gretar L. Marinósson (ritstjóri), Tálmar og tækifæri – Menntun nemenda með þroskahömlun á Íslandi (bls. 47–58). Reykjavík: Háskólaútgáfan. Eiríkur Bergmann. (2009). Frá Evróvisjón til evru: Allt um Evrópusambandið. Reykjavík: Veröld. Elín Þöll Þórðardóttir. (2007). Móðurmál og tvítyngi. Í Hanna Ragnarsdóttir, Elsa Sigríður Jónsdóttir, Magnús Þorkell Bernharðsson (ritstjórar), Fjölmenning á Íslandi (bls. 101–128). Reykjavík: Rannsóknarstofa í fjölmenningarfræðum KHÍ og Háskólaútgáfan. Epstein, J. L. (2002). Caring for The Children We Share. Í J. L. Epstein, M. G. Sanders, B. S. Simon, K. C. Salinas, N. R. Jansorn og F. L. V. Voorhis (ritstjórar), School, Family and Communnity Partnerships: Your Handbook for Action. Thousand Oaks California: Corwin Press. Erickson, F. (2007). Culture in Society and Educational Practices. Í J. A. Banks og C. A. M. Banks (ritstjórar), Multicultural Education – Issues and Perspectives (bls. 31–60). New York: John Wiley & Sons, Inc. Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands. (2014). Aðferðir. Sótt 10. apríl 2014 af http://fel.hi.is/adferdir Fjölmenningaráð Reykjavíkur. (2014). Skipta atkvæði innflytjenda máli – Svör stjórnmálaflokka við spurningum fjölmenningaráðs. Reykjavík: Reykjavíkurborg. Sótt 12. apríl 2014 af http://reykjavik.is/sites/default/files/svor_stjornmalaflokka_vid_spurningum_fjo lmenningarrads.pdf Fjölmenningarsetur. (2013). Tölfræðilegar upplýsingar um erlenda ríkisborgara og innflytjendur á Íslandi. Sótt 12. apríl 2014 af http://www.mcc.is/media/frettir/Tolfraediskyrsla2013.pdf

58


Frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 96/2002, um útlendinga, með síðari breytingum (EESrgelur, innleiðing, kærunefnd, hælismál). Fræðslumiðstöð Reykjavíkur. (2000). Stefna í málefnum barna með íslensku sem annað tungumál í grunnskólum Reykjavíkur. Reykjavík: Fræðslumiðstöð Reykjavíkur. Sótt 16. apríl 2014 af http://reykjavik.is/sites/default/files/Stefna_Born_Annad_modurmal.pdf Gestur Guðmundsson. (2013). Innflytjendur í íslenskum framhaldsskólum. Netla – veftímarit um uppeldi og menntun. Reykjavík: Menntavísindasvið Háskóla Íslands. Sótt 14. apríl 2014 af http://netla.hi.is/serrit/2013/rannsoknir_og_skolastarf/003.pdf Guðrún Pétursdóttir. (2003). Allir geta eitthvað, enginn getur allt – Fjölmenningarleg kennsla frá leikskóla til framhaldsskóla. Reykjavík: Hólar. Gunderson, L. (2000). Voices of The Teenage Diasporas. Journal of Adolescent and Adult Literacy, 43(8), 692–706. Hafdís Garðarsdóttir. (2013). „Það þarf að læra íslensku til að geta klárað námið“. Sýn innflytjenda frá Asíu og Afríku sem hafa lokið framhaldsskóla á Íslandi á skólagöngu sína. Óbirt meistararitgerð: Uppeldis- og menntunarfræðideild, Menntavísindasvið Háskóla Íslands. Sótt 14. apríl 2014 af http://skemman.is/en/stream/get/1946/14125/33332/1/%C3%9Ea%C3%B0_ %C3%BEarf_a%C3%B0_l%C3%A6ra_%C3%ADslensku_til_a%C3%B0_geta_kl %C3%A1ra%C3%B0_n%C3%A1mi%C3%B0.pdf Hafdís Guðjónsdóttir. (2000). Responsive Professional Practice: Teachers Analyze The Theoretical and Ethical Dimensions of Their Work in Diverse Classrooms. Óbirt doktorsritgerð: University of Oregon, Eugene. Hagstofa Íslands. (2004:3). Hagtíðindi – Brottfall nemenda úr framhaldsskólum 2002–2003. Sótt 14. apríl 2014 af http://www.hagstofa.is/lisalib/getfile.aspx?ItemID=954 Hagstofa Íslands. (2009:1). Hagtíðindi – Mannfjöldi, Innflytjendur og einstaklingar með erlendan bakgrunn 1996–2008. Reykjavík: Hagstofa Íslands. Sótt 7. apríl 2014 af https://hagstofa.is/lisalib/getfile.aspx?ItemID=9077

59


Hagstofa Íslands. (2013:1). Hagtíðindi – Mannfjöldaþróun 2012. Reykjavík: Hagstofa Íslands. Sótt 7. apríl 2014 af https://hagstofa.is/lisalib/getfile.aspx?ItemID=14991 Hanna Ragnarsdóttir og Hildur Blöndal. (2007). Háskólastigið í ljósi hnattvæðingar: Rannsókn á stöðu og reynslu erlendra nemenda við Kennaraháskóla Íslands. Uppeldi og menntun, 16(1), 161–182. Hanna Ragnarsdóttir. (2007a). Börn og fjölskyldur í fjölmenningarlegu samfélagi og skólum. Í Hanna Ragnarsdóttir, Elsa Sigríður Jónsdóttir og Magnús Þorkell Bernhardsson (ritstjórar), Fjölmenning á Íslandi (bls. 249–270). Reykjavík: Rannsóknarstofa í fjölmenningarfræðum KHÍ og Háskólaútgáfan. Hanna Ragnarsdóttir. (2007b). Fjölmenningarfræði. Í Hanna Ragnarsdóttir, Elsa Sigríður Jónsdóttir, Magnús Þorkell Bernharðsson (ritstjórar), Fjölmenning á Íslandi (bls. 17– 40). Reykjavík: Rannsóknarstofa í fjölmenningarfræðum KHÍ og Háskólaútgáfan. Háskóli Íslands. (e.d.). Kennslufræði í grunnskóla. Sótt 12. apríl 2014 af https://ugla.hi.is/kennsluskra/index.php?tab=nam&chapter=namsleid&id=82011 4_20146&kennsluar=2014 Háskóli Íslands. (e.d.). Nám og kennsla í skóla án aðgreiningar. Sótt 12. apríl 2014 af https://ugla.hi.is/kennsluskra/index.php?tab=nam&chapter=namskeid&id=7041 6820146 Hringþing. (2012). Hringþing um menntamál innflytjenda. Reykjavík: Mennta- og menningarmálaráðuneytið og Velferðarráðuneytið. Sótt 16. apríl 2014 af http://tungumalatorg.is/hringthing Ingibjörg Auðunsdóttir. (2007). „Fannst ég geta sagt það sem mér lá á hjarta...“. Uppeldi og menntun, 16(1), 33–52. Katrín Jakobsdóttir. (2012). Setningarræða Hringþings um menntamál innflytjenda. Reykjavík: Mennta- og menningarmálaráðuneytið og Velferðarráðuneytið. Upptaka sótt 7. apríl 2014 af https://vimeo.com/49604722 Lög um framhaldsskóla nr. 92/2008. 60


Lög um frjálsan atvinnu- og búseturétt launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins nr. 47/1993. Lög um grunnskóla nr. 91/2008. Lög um íslenskan ríkisborgararétt nr. 100/1952. Lög um málefni innflytjenda nr. 116/2012. Mannréttindaskrifstofa Íslands. (e.d.). Starfsmenn. Sótt 10. apríl 2014 af http://www.humanrights.is/um-okkur/starfsmenn Mennta- og menningarmálaráðuneytið. (2004). Aðalnámsskrá framhaldsskóla: Almennur hluti. Sótt 19. apríl 2014 af http://www.menntamalaraduneyti.is/utgefidefni/namskrar/adalnamskra-framhaldsskola Mennta- og menningarmálaráðuneytið. (2011). Aðalnámskrá framhaldsskóla: Almennur hluti 2011. Sótt 14. apríl 2014 af http://www.menntamalaraduneyti.is/utgefidefni/namskrar/adalnamskra-framhaldsskola Mennta- og menningamálaráðuneytið. (2011). Aðalnámskrá grunnskóla: Almennur hluti 2011. Sótt 12. apríl 2014 af http://www.menntamalaraduneyti.is/utgefidefni/namskrar/adalnamskra-grunnskola Nieto, S. (2010). The Light in Their Eyes – Creating Multicultural Learning Communities. New York: Teachers College Press, Columbia University. Nína V. Magnúsdóttir. (2010). „Allir vilja eignast íslenskar vinir“ – Hverjar eru helstu hindranir á vegi erlendra grunn- og framhaldsskólanemenda í íslensku skólakerfi? Óbirt meistararitgerð: Menntavísindasvið Háskóla Íslands. Sótt 14. apríl 2014 af http://skemman.is/stream/get/1946/4576/12730/1/N%C3%ADna_V_master_f ixed.pdf Ochocka, J., Janzen, R., og Westhues, A. (2006). Pathways to Success: Immigrant Youth at High School. Kitchener, Canada: Centre for Research and Education in Human Services, Wilfrid Laurier University.

61


PERCO. (2004). Cultural Diversity in Your Organisation: Guidance for National Red Cross and Red Crescent Socities on Volunteering in Social Welfare Work. Genf: International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies. Sótt 14. apríl 2014 af http://www.ifrc.org/docs/pubs/perco/perco-diversity-en.pdf Perreira, K. M., Harris, K. M. og Lee, D. (2006). Making It in America – High School Completion by Immigrant and Native Youth. Demography, 43(3), 511–536. Reykjavik.is. (2014). Fjölmenning. Sótt 14. apríl 2014 af http://reykjavik.is/fjolmenning-0 Reykjavíkurborg. (2011). Reglur um samskipti leikskóla, grunnskóla og frístundaheimila Reykjavíkurborgar við trúar- og lífsskoðunarfélög. Reykjavík: Reykjavíkurborg. Sótt 16. apríl 2014 af http://reykjavik.is/sites/default/files/ymis_skjol/skjol_utgefid_efni/reglur.pdf Reykjavíkurborg. (2012). Fjölmenningarþing 2012 – Hvað segja innflytjendur í Reykjavík? Reykjavík: Reykjavíkurborg. Sótt 7. apríl 2014 af http://reykjavik.is/sites/default/files/ymis_skjol/skjol_utgefid_efni/hvad_segja_i nnflytjendur_-_nidurstodur_ur_fjolmenningarthingi_2012.pdf Reykjavíkurborg. (2013). Mannréttindastefna Reykjavíkur. Reykjavík: Reykjavíkurborg. Sótt 7. apríl 2014 af http://reykjavik.is/sites/default/files/islenska_0.pdf Ritzer, G. (1996). Modern Sociological Theory. New York: The McGraw-Hill Companies, Inc. RUV.is. (2014). Móðurmálskennsla mikilvæg fyrir tvítyngda. Frétt sótt 19. apríl 2014 af http://www.ruv.is/frett/modurmalskennsla-mikilvaeg-fyrir-tvityngda Samband íslenskra sveitarfélaga. (2009). Stefnumótun sambands íslenskra sveitarfélaga í málefnum innflytjenda. Sótt 4. apríl 2014 af http://www.samband.is/media/stefnumotunsambandsins/Stefnumotun_innflytjendur.pdf Tungumalatorg.is. (2014). Alþjóðadagur móðurmálsins. Sótt 7. apríl 2014 af http://tungumalatorg.is/21feb 62


Utanríkisráðuneytið. (1960). Stofnsamningur EFTA. Sótt 16. apríl 2014 af http://www.utanrikisraduneyti.is/samningar/stofnsamn-efta Utanríkisráðuneytið. (1994). Samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið. Sótt 16. apríl 2014 af http://www.utanrikisraduneyti.is/samningar/ees/EESSamningur/nr/32 Utanríkisráðuneytið. (2001). Schengen. Sótt 16. apríl 2014 af http://www.utanrikisraduneyti.is/samningar/schengen Útlendingastofnun. (e.d.). Íslenskur ríkisborgararéttur. Sótt 16. apríl 2014 af http://utl.is/index.php?option=com_content&view=article&id=108&Itemid=110 &lang=is Velferðarráðuneytið. (2007). Stefna ríkisstjórnarinnar um aðlögun innflytjenda. Reykjavík: Höfundur. Sótt 14. apríl 2014 af http://www.velferdarraduneyti.is/media/acrobatskjol/Stefna_um_adlogun_innflytjenda.pdf Kymlicka, W. (2002). Contemporary Political Philosophy: An inroduction. New York: Oxford. Williams, L. J., og Downing, J. E. (1998). Membership and Belonging in Inclusive Classrooms: What do Middle School Students Have to Say? Research and Practice for Persons with Severe Disabilities, 23(2), 98–110. Þingsályktun um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda nr. 18/135.

63


11. Hugtaka- og efnisorðalisti Brotthvarf Erlendir ríkisborgarar Fjölmenning Fjölmenningarfræði Fjölmenningarhyggja Fjölmenningarleg menntun Fjölmenningarlegt samfélag Gagnkvæm aðlögun Innflytjendur Menningarauður Móðurmál Móðurmálskennsla Sérkennsla Tvítyngi Virkt tvítyngi Þátttaka

64


12. Viðaukar I. Eyðublað um samþykki vegna viðtals

65


II. Spurningalisti fyrir viðtal 1. Hvaða áskoranir og tækifæri fylgja aukinni fjölmenningu í íslenskum skólum 2. Þurfti skólakerfið að ganga í gegnum miklar breytingar til að takast á við aukningu innflytjenda á Íslandi? 3. Nú hafa stjórnvöld ákveðna stefnu varðandi menntamál innflytjenda. Veist þú til þess að henni sé framfylgt sem skyldi? a. Hvað mætti bæta? 4. Hafa sveitarfélögin sérstaka áætlun varðandi menntun innflytjenda? a. Hvað mætti bæta þar? 5. Er aðalnámskrá grunnskóla nægilega aðlöguð að þörfum innflytjenda í námi? a. Hvað mætti bæta þar? 6. Hvaða áskoranir telur þú að standi frammi fyrir grunnskólastiginu varðandi aukinn fjölda innflytjenda. a. En tækifæri? 7. Telur þú að nemendur með annað móðurmál en íslensku séu jafn vel undirbúnir eftir grunnskólanám til að fara í framhaldssnám og þeir nemendur með íslensku að móðurmáli? 8. Er eitthvað annað sem þú vilt koma á framfæri?

66


III. Viðtal við Margréti Steinarsdóttur HELGA MARGRÉT FRIÐRIKSDÓTTIR (H): Kannski ef við byrjum út frá rannsóknarspurningunni okkar, hvaða svona áskoranir og tækifæri? MARGRÉT STEINARSDÓTTIR (M): Sko, ef við kannski tökum fyrst áskoranirnar að þá eru þær sko auðvitað fjölmargar og ef við tökum sko… þið talið um fjölmenningu, eruð þið þá að tala fyrst og fremst um innflytjendur? H: Já fókusinn er á það. M: Það sem að ég sé fyrst og fremst er það að það er auðvitað ákveðið reynsluleysi hjá okkur þannig að við þurfum... það eru ákveðnir, auðvitað, aðilar sem að hafa mjög góða þekkingu á fjölmenningu og svona kennsluaðferðum og svoleiðis en þetta er ekki svona alhliða í skólakerfinu þannig að það þarf einhvernveginn að svona gera þetta bara að sjálfsögðum hluta af sko hérna í rauninni náminu... að þú fáir sko þá kennslu við hæfi sem hentar þér t.d. sem nemandi með íslensku að öðru tungumáli, ekki fyrsta tungumáli. Það eru ekki nema örfá ár síðan að innflytjendabörn sem voru í framhaldsskóla þurftu að læra íslensku bara eins og fyrsta tungumál þannig að það hefur til allra lukku hefur ýmislegt breyst varðandi það þannig að það þarf að sko auðvitað fyrst og fremst að reyna að nota sér kennsluaðferðir sem eru þegar til og viðurkenndar þannig að þarna, að það megi aðstoða fólk við að læra sko á þessu framandi tungumáli. Svo er líka annað sko að það er, það er þetta að reyna að sko gera starfið í skólanum þannig úr garði gert að það sé bara ein heild svo að það skipti ekki máli hvort þú sért innflytjandi eða ekki, þú ert bara einn af krökkunum og getur boðið þig fram í nemendaráð eða hvað sem er. Það sem hefur verið svolítið þannig, hef ég heyrt til dæmis, það voru krakkar sem voru til dæmis, það var sérstök deild fyrir innflytjendabörn í Fjölbraut í Ármúla og þau voru bara sér, útaf fyrir sig, þau voru svona ekkert að blandast hinum og kynnast þeim sko en hérna... þannig að það þarf einhvernveginn að vera meðvitaður um að fá þau inn í félagslífið og svo framvegis. Auðvitað getur verið mikill menningarmunur, eins og margir íslenskir krakkar eru svo frjálsir, þau eru farin að hegða sér nánast eins og þeim sýnist strax upp úr fermingu á 67


meðan að hin börnin fylgja oft ákveðnum siðum og venjum og heimilnu o.s.frv. en það er eins og hægt er og eftir því sem vilji hvers og eins stendur til sko. En svo er auðvitað líka annað sem við þurfum að skoða, ég er nefnilega nýkomin frá Danmörku þar sem við vorum að kynna okkur þjónustu við hælisleitendur og flóttamenn og þar er mjög gott sko kerfi í gangi þar sem bara eitt tekur við af öðru o.s.frv., þessar ráðstafanir eru gerðar og allt það. En það er líka sko, við erum að tala um allt annan fjölda og líka auðvitað allt annan fjölda skattgreiðanda, að það sem að hamlar okkur líka svo mikið er að við erum kannski með einn, tvo nemendur í hverjum skóla og á þá að setja eitthvað stórt batterí í gang sko og líka hitt að fjármagnið er af skornum skammti en það er auðvitað alveg ljóst að það verður samt að reyna að tryggja eins og hægt er að nemendurnir fái sko... og það segir beinlínis í lögunum... að þeir fái kennslu við hæfi þannig að þeir njóti sömu eða jafnra tækifæra eins og aðrir nemendur og það hefur auðvitað skort á það hér, ekki fyrir viljaleysi heldur fyrst og fremst fyrir ákveðinn þekkingarskort og ákveðins reynsluleysi og svo auðvitað fjármagnskortinn. En hérna mér dettur ekkert annað í hug í bili. En sko ef ég tala líka um sko tækifærin að auðvitað því fjölbreyttara samfélag því betra það hlýtur að hérna... því betur sem þú kynnist fólki frá öðrum menningarheimum eða já eins og ég var að segja áðan fólki með fötlun. Þegar ég var krakki þá sá ég varla fatlað fólk vegna þess að því var bara haldið einhversstaðar annarsstaðar og það átti bara að vera á sínum stað sko, að því betri skilning fær maður bara á umhverfið sitt og ég myndi líka þá bara segja það að það dregur úr fordómum vegna þess að fordómar skapast aðallega af þekkingarleysi og hræðslu. Hræddur við það sem þú þekkir ekki eða margir eru það þannig að ég myndi segja það sko að ég... eins og slagorðið hefur verið hjá t.d. Reykjavíkurborg „fögnum fjölbreytninni“ og svo líka að sumir krakkanna koma sko hingað stálpaðir þannig að þau hafa kannski kynnst öðrum námsaðferðum og svoleiðis og þannig að það ætti að vera jafnvel jákvætt, hafa opinn huga fyrir því og þannig að hver og einn taki þá sem mestan þátt í sko skólastarfinu og hérna það hlýtur líka að vera gagnlegt fyrir okkur að vera með fólk sem er altalandi á þú veist mismunandi tungumál og svoleiðis þannig að þetta er allt svona... það eru eiginlega finnst mér win win situation að fá innsýn í aðra menningarheima, kynnast líka bara öðrum hugsunarhætti en svo hef ég sko þá í leiðinni að þá er það samt 68


þannig að þeir sem búa á Íslandi þurfa auðvitað að fara að íslenskum lögum þannig að ég er ekki að segja það að sko að þá eigi að sýna kannski hérna umburðarlyndi fyrir því að stelpur fái að fara í leikfimi eða sund af því að það tíðkast ekki í ákveðnum menningarheimum, það á það sama yfir alla að en þetta er svona kannski það sem mér dettur í hug varðandi fyrstu spurninguna, rannsóknarspurninguna. Þið viljið kannski...? H: Mig langar að spyrja þig hvort að nú er vandamál eitt af vandamálunum sem þeir eru að horfast í augun við, þeir eru með svo mikið meiri fjölmenningu og við þekkjum í sjálfu sér ekki fjölmenningu í þeirri mynd, þetta er nýtt fyrir okkur nú er vandamálið það t.d. með grunnskólana að börn geta valið sér grunnskóla, það eru ekki svona hverfaskólar eða þannig að... það er hérna sko að það eru skólar sem eru bara innflytjendur þannig að það virðist vera einhverskonar aðskilnaðar... M: Akkúrat, það er eins og það verði aðskilnaður. H: Þannig að sko það eru ákveðnir, það virðist vera að það séu ekki alveg nógu vel haldið utanum hlutina þarna... M: Sko það er auðvitað hagræðing og peningasparnaður í því að vera í þá... sko ákveðna skóla sem að sérhæfa sig sko þannig að maður skilur það alveg að vissu marki svo er líka hitt að sko börnin vilja kannski vera saman, þau sem eru frá sama landi og svo framvegis þannig að það getur verið jákvætt en það er samt bara upp að vissu marki. En svo kemur hitt sko að það verður einhvernveginn að reyna að passa að það verði þá ekki þannig að þetta sé svona eitthvað... maður sér og eins og við sjáum í Danmörku að það eru ákveðin hverfi sem eru innflytjendahverfi og þá er það sko... það getur skapað ákveðin vandamál sko, best af öllu væri ef fólk bara yrði hluti af samfélaginu og fengi að halda sínum séreinkennum með réttum formerkjum auðvitað þannig að það sé farið að landslögum og þannig... svo að þetta er nefnilega tvíbent og er örugglega erfitt líka að sko hamla á móti af því að viljinn er oft sá hjá krökkunum að vera í sama skóla eða þannig. H: En það er partur af þessu líka að af því að þú varst að tala um að þau séu partur af samfélaginu, ég var að lesa frá Hringþingi sem að... 2012, þar kemur fram að kennarar álíta að það séu 65% innflytjenda í sérkennslu, mestmegnis í sérkennslu þannig að það er ákveðin aðgreining samt sem áður.

69


M: Já og það þarf auðvitað oft til að byrja með... þannig að auðvitað eins og hægt væri, ætti að reyna að sko að kenna þeim í tíma með öðrum eins og kannski þyrftu þau svo utan kennslutímans eða vera þá í einhverjum sértímum en svo er það líka annað sko sem að er mjög mikilvægt að til að byrja með þá þarftu auðvitað intensive íslenskukennslu en svo þarf eiginlega líka að aðstoða þau í öllum fögum eins og til dæmis það að það er erfitt að læra landafræði á íslensku eða álíka. Kannski ertu vel að þér í landafræði frá skólanum sem þú komst frá en svo er allt á íslensku svo að kannski er ekki nóg að vera bara í einhverjum sér íslenskutímum. Svo hafa aðrir bent á að... það kom til mín litháenskur kennari og ég fór með honum á fund með menntamálaráðherra, það var í hitti í fyrra, og þá var hún einmitt að leggja það til sko að... og þau voru í raun að bjóðast til að einhverjir litháenskir kennarar fari á milli skóla og aðstoðuðu litháensk börn sko í náminu af því að þeir tala þá bæði íslenskuna og litháenskuna og geta hjálpað þér með fögin og allskonar þannig að það væri til dæmis sniðugt líka og sko ég held í rauninni að sko sem fjölbreyttasta aðferðin sem við notum og við erum bara opin fyrir öllum leiðum. Ein leið hentar þessum og önnur hinum o.s.frv. og reyna einhvernveginn bara alltaf að miða að því að, hérna allavega samfélagið sem er að taka við fólkinu, að það sé opið og jákvætt og sýni vilja til... eins og er alltaf talað um, gagnkvæm aðlögun, málið er nefnilega að íslenskt tungumál er í hópi þeirra sem eru að skoða hugtakanotkun varðandi [orð óskiljanlegt] af því að við erum í stórkostlegum vanda vegna þess að okkur vantar orð yfir allt, eins og bara integration... aðlögun? Jú, en við verðum þá að tala um gagnkvæma aðlögun vegna þess að við erum ekki að segja „já þið verðið bara að læra að vera eins og við“ af því að við eigum líka að venjast þeim og eitt af því sem hefur gengið rosalega vel sem Íslendingar hafa alveg bara gripið á lofti það eru sko, hérna... það er matarmenningin, nýju veitingastaðirnir með þú veist bara, nú getum við fengið sko brjálæðislega góðan mat hvar sem er, ég man nú fyrir tuttugu árum og auðvitað ennþá lengra síðan eins og fyrir fjörutíu árum þá var til hérna, Brauðbær, þar sem að maður fékk hamborgara og svo var Grillið á Hótel Sögu og Naustið þannig að þú veist... já að þetta er auðvitað... H: En það er einmitt einn vinkill á... það að við skoðum til dæmis hvernig skólamötuneyti eigi að taka á þessu. 70


M: Já svo er einmitt verið að tala um til dæmis, í sumum trúarbrögðum mega börn ekki borða svínakjöt o.s.frv. í sjálfu sér, meðan það er ekki einhver stórkostleg fjárútlát og eitthvað því um líkt þá sé ég ekki hvers vegna ekki megi bjóða upp á einhvern annan möguleika, grænmetisrétt eða bara einhverskonar öðruvísi rétt. Ég er ekki að segja að nú megi skólinn ekki vera með svínakjöt nokkurn tíman á boðstólum en svona bjóða upp á eitthvað svona annað, væri það svo mikið mál? Að hafa valmöguleika... sumir vilja bara borða grænmeti o.s.frv. sko og við erum alltaf að tala um peninga en alveg sama. Svo líka hitt að ég var að nefna áðan til dæmis eins og að fara í leikfimi og sund og svoleiðis að... segjum að það tíðkist ekki í heimalandi einhverrar stúlku að hún fái að fara í sund af því að það eru strákar líka og etthvað álíka en sko hún á í rauninni ekki að komast undan því en það væri þá kannski alveg hægt að komast til móts...t.d. að hún væri í einhverskonar heilgalla eða eitthvað svoleiðis, að gera tilslakanir á báða bóga en það má samt ekki verða þannig að við séum að stuðla að því að ýta ákveðnum hópi úr [orð óskiljanlegt] gera hann þannig í samfélaginu að hann geti ekki nýtt sér þau tækifæri sem samfélagið hefur upp á að bjóða, það þarf að tryggja það að allir fái sko jafna meðferð og að byggja þannig undir þá að þau geti nýtt tækifærin. H: Það er þessi... það er oft talað um svona tvo mismunandi póla varðandi hvernig á að byggja upp fjölmenningasamfélagið. Annars vegar þannig að innflytjandinn aðlagi sig að í samfélaginu eða samfélagið taki semsé vinkilinn að hann einbeiti sér að því sem að allir innan samfélagsins eiga sameiginlegt, það er að segja, sem að við erum kannski meira að hallast að á Íslandi, við erum svona að fara að kenna trúarbragðafræði í staðinn fyrir kristinfræði og annað slíkt þannig að þú sérð aukna þróun í þá átt? M: Jú og mér finnst það jákvæð þróun sko, Svíar nefnilega brenndu sig illilega, þeir bara [orð óskiljanlegt] menningu, þetta er ykkar menning og þannig. Þannig að meira að segja í Svíþjóð árið 2004 þegar ég fór á ráðstefnu um heiðurstengt ofbeldi þá voru lögin í Svíþjóð þannig að giftingaraldur var átján ár eins og er hérna en ef það tíðkaðist í þínum menningarheimi eða trúarbrögðum að börn giftust yngri þá máttu það bara alveg. þá var hún Mona Sahlin sem er með fræg fyrir að nota kreditkort ráðuneytisins

til

kaupa

bleyjur...

hún

sagði

einmitt

við

hefðum

innflytjendastelpurnar okkar þú veist og fékk mikla gagnrýni á sig fyrir það en Svíar voru einmitt að... þeir bara halda sínum sérkennum og sinni menningu, við þurfum ekkert að 71


segja þeim fyrir verkum við þurfum ekkert að skipta okkur af þeim en það bara sýnir sig að það bara gengur ekki, nú er búið að breyta lögunum í Svíþjóð þannig að lágmarksgiftingaraldurinn er bara átján ára yfir línuna, fólk bara getur ekkert verið þrettán ára gömul brúður í Svíþjóð lengur sko og þetta er auðvitað bara eitt dæmi það er svo margt annað líka varðandi svona heiðurstengt ofbeldi sem er auðvitað mjög erfitt að gera við en því að það er líka eins og að það magnist þegar þú ert kominn í landið þar sem að annað umhverfi er að þá er kannski þú veist fjölskyldan svona nokkuð líbó í heimalandinu verður allt í einu sko... þá verður þetta bara svona og líka sko mæðurnar oft og svoleiðis að reyna að halda... þetta er auðvitaðbara, alltaf bara stelpurnar, halda þeim í klemmu, að þær umgangist ekki aðra og það er alveg... hefur komið upp hér á landi. Ég man eftir stúlku sem að hérna... hún vildi vera með skólafélögunum og fór einhvertíman í bíó með þeim og var beitt ofbeldi af föður sínum og svo hérna var vandinn sá að þegar átti að flytja hana eða henni var boðið að fara inná fósturheimili eða eitthvað því um líkt en hún vildi það ekki vegna þess að þá yrði hún ein og einangruð og úr tengslum við alla sko þannig að þetta er auðvitað voða erfitt, það er erfitt að eiga við þetta en við verðum alltaf að fylgja bara því að mannréttindi eru algild, þau eiga að vera allsstaðar og þess vegna á sama hátt að við segjum ekki eins og forseti Úganda sagði og svo gott dæmi sem hann nefndi á málþingi sem ég var á um daginn hann Ragnar Aðalsteinsson hæstaréttarlögmaður hann sagði að forseti Úganda sagði að Vesturlöndin eiga ekkert að vera að skipta sér af okkar lögum. Við bara leggjum lífstíðarfangelsi við samkynhneigð, þetta er bara okkar afríska menning og Vesturlöndin eiga ekkert að vera að skipta sér af okkur, þeim kemur þetta ekkert við en bara afsakið, það gerir það vegna þess að mannréttindi eru algild og þau eru ekki sko... þau eru ekki hérna þannig að þess vegna auðvitað verðum við alltaf að reyna að leitast við að á allan átt að tryggja það að allir njóti sömu réttinda eins og bara óskert ferðafrelsi, skoðanafrelsi, tjáningarfrelsi, það er auðvitað þú veist einstaklingur sem býr við hömlur og skorður sem að gera honum ekki kleift að hérna já að bara í rauninni að þróa sína hæfileika og lifa sem frjáls manneskja. Einstaklingsfrelsi er auðvitað bara grundvöllur mannréttinda sko. H: Eigum við að halda áfram í spurningalistanum? Er skólakerfið að ganga í gegnu miklar breytingar þegar það er að takast á við aukningu innflytjenda á Íslandi? 72


M: Uhm sko... ég held að skólakerfið hafi í rauninni tekið... gengið í gegnum talsverðar breytingar. Eins og þú varst að nefna sjálf bara með trúarbragðafræðslu og það er auðvitað reynt að koma til móts við innflytjendabörn og hérna sinna sko þeirra í rauninni sérþörfum eins og sér íslenskukennslu og svoleiðis. En svo á sama tíma sko... af því að ég var í hérna stjórn verkefnis sem að heitir Framtíð í nýju landi, það var þriggja ára tilraunaverkefni sem var frá 2004 til 2007 og það miðaði að því að reyna að aðstoða ungmenni af víetnömskum uppruna við að stunda nám í framhaldsskóla og ástæðan fyrir því að það var víetnamskur uppruni er bara að semsagt... hún átti þessa hugmynd og hún er víetnömsk þannig að það var ákveðið að gera svona tilraunaverkefni og þá rákum við okkur einmitt á það að skólakerfið er svolítið ósveigjanlegt, það er svolítið erfitt eins og með eitt sko... að segjum að einhver vildi fara í nám í bifvélavirkjun þá áttirðu að vera svona mikið í skólanum, svo áttirðu að komast á samning eða eitthvað því um líkt en það sem að til dæmis við vildum að væri hægt að gera það væri til dæmis ef einhver fengi vinnu á bílaverkstæði og væri þar að læra og svona á allt og fengi þá einhverskonar jafnvel takmörkuð réttinda eða eitthvað þess háttar og svo gæti hann bætt við sig skóla þegar hann væri bara orðinn það sko vel á veg kominn en það er svona þú veist, það kallar auðvitað á talsverðar breytingar og það var einhvernveginn ekki sko... ég veit ekki hvort ég á að segja vilji fyrir því en kannski aðallega verið að það hafi ekki verið mannafli eða fjármagn til að takast á við einhverskonar nýjar... nýjan möguleika. H: En er það eitthvað sem að myndi koma til móts við innflytjendur? M: Já til dæmis... en svo ætti hver og einn að geta notað sér þetta líka. Af því að margir af þessum krökkum sko voru... að áttu kannski erfitt með bóknámið en vildu samt vinna sko og langaði... ég sagði bifvélavirkjun af því að það var einn strákur sem langaði svo að læra bifvélavirkjun sko þannig að hérna og svo var líka þetta með að fá aðstoð í öllum fögum að það var líka svona svolítið erfiðleikum bundið en til dæmis iðnskólinn var rosalega jákvæður og opinn fyrir þessu og það gekk í rauninni vel með þá sem voru í námi þar en svo auðvitað hætti þetta verkefni eftir þrjú ár... þetta var þriggja ára tilraunaverkefni og svo er staðan þannig í dag að þá er þetta svolítið mismunandi eftir skólum og svona erfitt líka eins og ég segi að það eru peningarnir að stoppa voða mikið en ég held nú samt að meðvitundin í sko skólunum og þekkingin semsagt sé alltaf að aukast en við verðum bara... bara til dæmis þegar ég byrjaði að vinna í Alþjóðahúsi 2004

73


þá voru sirka 10 þúsund hér á landi með erlent ríkisfang, 2008 voru þau komin í 22 þúsund og í dag eru rúmlega 20 þúsund við erum að tala um allt annað veruleika sko. Hvort að stefnunni sé framfylgt sem skildi ég hef ekki í rauninni kannski skoðað það neitt í grunninn en mér finnst svona samt eins og að það sé ekki alveg nógu mikið markvisst unnið sko og allar ástæðurnar tel ég vera bæði hérna fámenni og hérna fjárhagsvandamál því að ég held að viljinn sé alveg tvímælalaust fyrir hendi og eins og ég segi það eru þegar það margir aðilar í menntakerfinu og líka dáldið um ráðuneytinu sem að hafa innsýn í og töluvert góða þekkingu á semsagt, í rauninni, því sem að við er að etja varðandi sko menntun fyrir innflytjendabörn þannig að ég hugsa að þetta sé þá fyrst og fremst það bara að við erum svo fá og við höfum takmarkað fé sko það er svona mín tilfinning eins og ég segi. Svo er það semsagt hvað mætti bæta, ég það er nú auðvitað hiklaust veita meiri fjármunum í þetta, nota fleiri og fjölbreyttari aðferðir og hérna auka almenna þekkingu í menntakerfinu á semsagt kennsluaðferðum og því sem að þarf að skoða og hafa til skoðunar og ekki síst þá líka sko að hérna semsagt til annarra nemenda sko í skólum og svo framvegis að reyna að hérna auka þeim við sín, auka móttækileika fyrir ég hef einhvernveginn líka haft það á tilfinningu að það fari líka dáldið eftir skólum hvernig móttökurnar er hversu einangraðir innflytjendakrakkarnir verða, ég man eftir einmitt í þessu framtíð í nýju landi að þá var stelpa sem hafði verið í Fjölbraut við Ármúla og henni fannst hún sko hún hætti í skólanum vegna þess að henni fannst hún alltaf ein og enginn vildi tala við hana og enginn vildi tala við hana og eitthvað svona sko þannig að sko þú veist það er líka bara auðvitað að krakkarnir eru feimnir, ég fór nú einu sinni með elsta barnabarninu mínu á svona foreldradag í skólanum af því að foreldrar hans komust ekki sko... voru bæði að vinna og þar voru foreldrar með börnunum sínum og þar var ein kona sem að reyndar hafði komið til mín í ráðgjöf í Alþjóðahús og hún er nú reyndar farin úr landi með börnin sín núna en ég man ekki hvar hún var, hvort hún var frá Egyptalandi eða eitthvað svoleiðis og hún sat með sín börn ein við borð og enginn skipti sér af henni og ekki neitt sko og svo þegar krakkarnir voru með skemmtiatriði svo þegar þau voru búin þá settist ég hjá henni og hún alveg kannaðist við mig og þá var fólk að horfa á mig líka sko þú veist að þetta er ekki af því að fólk er bara oj ég vil ekki tala við þessa konu... það er ekki það en það er eitthvað svona bara ákveðið óöryggi og feimni og eitthvað svoleiðis sko og fólk svona veit ekki alveg hvað það á að gera eða segja og finnst 74


kannski líka óþægilegt að sitja og tala ensku innan um alla hina og bara allskonar sko þannig að þetta er örugglega líka varðandi nemendurna annars held ég að það sé voða mikið að breytast, krakkar sko í framhaldsskólum í dag að ég held nú að stærsti hlutinn af þeim sé akkúrat bara mjög opinn og jákvæð fyrir því hvaðan þú kemur sko fyrirsögn sem að sagði það eru allir velkomnir en enginn segir komdu og sestu hér. Þetta hefur reyndar bara ég hef heyrt svo marga innflytjendur segja þetta með Íslendinga, þeir eru rosa næs og almennilegir við þig og í vinnunni og allt gengur vel og allir voða kammó og allt en þú ferð aldrei heim til neins og það var einmitt ein kona sem að hérna ég þekki að samstarfskona hennar hún sko er hjúkrunarfræðingur og samstarfskona hennar bauðst til þegar hún var að fara að halda uppá fimmtugsafmælið sitt að þá bauðst hún til að útbúa einhverja rétti fyrir hana og eitthvað svona og hún var rosa kát með það og svo kom hún sko heim til hennar og þær voru bara saman í að undirbúa og þú veist sú Filipeyska hún bjó til sína rétti og svona og hérna svo var henni auðvitað boðið í afmælið eins og allt samstarfsfólkið og allt en þá sagði hún við hana sko að það sem henni fannst svo frábært það var að vera koma heim til hennar og vera bara með henni og þær voru að gera eitthvað saman og þá fór hún að sko þá fattaði hún, já auðvitað þannig að svo fór hún að bjóða henni bara til sín og allt og þær urðu rosa góðar vinkonur sko en það er bara að hún vildi ekki bjóða henni heim til mín, það var ekkert það, þetta var bara svona einhver hugsunarleysi og svo auðvitað erum við með okkar tengslanet og fjölskyldu og maður á fullt af vinum eins og vinir mínir hittast miklu sjaldnar en ég vildi en á meðan þau eru kannski þau eru enga vini og enga fjölskyldu eða bara þau eru kannski gift Íslendinga og eiga þeirra fjölskyldu en eru svo svona smám saman að kynnast öðrum svo þetta er auðvitað allt annað. Þetta yrði eins ef við flyttum eitthvað til annars lands sko þannig að en þetta er eitthvað sem að mætti skoða, ég hef einmitt tekið eftir því einmitt með hérna Íslendinga sem hafa búið erlendis þeir hafa svo allt annan skilning á þessu og þeir eru svo oft í því að vera svona vinafjölskylda fyrir fjölskyldur og svoleiðis. H: Sveitarfélög hafa sérstaka áætlun varðandi menntun innflytjenda… M: Sko ég veit ekki alveg nógu vel um það en nú er auðvitað komin þessi nýja námsskrá sem að ætti nú að og ég bind miklar vonir við hana í rauninni og hún tekur svolítið svona allavega að vissu marki svona valdið af sveitarfélaginu og skólanum að ákveða hvað á að vera, skólarnir hafa verið bara svona hver og einn eins og lítið ríki eða eitthvað álíka 75


þannig að ég vona til þess að þessi nýja námsskrá skili einhverju sko en hvort að sveitarfélögin hafi almennt sko sett sér menntastefnu það finnst mér ólíklegt, það fer allt eftir því hvaða sveitarfélag það er. En ég veit að sko Reykjavíkurborg er með mann í þessa stefnu og þar einni er líka varðandi menntamál og Akranesbær er yfirleitt sko hvort það sé búið að samþykkja hana, var að semja mannréttindastefnu þannig að það eru ýmis sveitarfélög sem eru með stefnu sem að tekur þá gott ef að Reykjavík og Akranes eru ekki með sér menntastefnu, ég er ekki alveg viss en þið gætuð kannski bara athugað það sko. En sérðu sko þessi, finnst þér þetta vera að skila sér? þú veist, það er eitt það setja stefnu en annað að sýna það í verki en finnst þér eða veistu til þess að... það hefur ýmislegt orðið, ég hef ekki kynnt mér það mjög mikið en það hefur samt sko svona ýmislegt gerst og ýmislegt áunnist þó að þarna það þurfi tvímælalaust að bæta í og gera betur og hluti af þessu er örugglega eitthvað sem kemur með tímanum sko en hérna en svona almennt þeir sem ég hef sko bæði talað við á fundum og ráðstefnum eða verið á fundum með eða eitthvað þess háttar eins og í framtíð í nýju landi, fulltrúar menntamálaráðuneytisins í því verkefni voru alveg bara, eða það var fulltrúi, þann var alveg fullur eldmóðs og áhuga og allt það en þarna æji ég held sko að viljinn sé tvímælalaust fyrir hendi það er bara spurningin hvort að það sé bara nóg að fá almenn vitund eins og ég var að segja áðan sko og já og svo er þessar svona takmarkanir sem að við þurfum að búa við sko og líka auðvitað að hluta til vegna fæðarinnar mannfræði og hér er líka færði innflytjenda þannig að kannski svona kerfi sem er búið að þróa í öðrum löndum einmitt bara vegna þess að við erum að tala um 100 eða 1000 á meðan við erum kannski að tala um bara nokkra tugi eða bara einstaklinga hér sko. H: Ef við flettum bara fimmtu spurningunni inni í þetta, er eitthvað í þessum bæði varðandi sveitarfélögin og líka bara aðalnámskrá grunnskólanna sem þér finnst þurfa að breyta og bæta varðandi innflytjendur og hvernig þeir aðlagast? M: Já, ég var reyndar ekki búin að skoða það frá aðalnámskránni, ég skoðaði það á sínum tíma og hún mér finnst hún vera nokkuð góð en hún er líka almenn þannig að það mætti alveg vera með sér til dæmis sko finnst mér eftir því sem ég best man að mér fannst ekki alveg nógu mikil áhersla á móðurmálskennslu og það þarf einhvernveginn að tryggja það sko vegna þess að það hefur alveg sýnt sig að einstaklingur sem að lærir ekki eitt 76


tungumál nægilega vel í grunninn að það á erfiðara með að læra önnur sko og kann svo stundum kannski ekki neitt tungumál nógu vel. Ég er búin að skoða námsskrá og það er núna eitthvað verið að fókusa á að sko íslenskuna en samt sko að viðhalda móðurmálinu vegna þess að það má ekki gleymast og tengjast saman sko þú veist heimavið og í skólanum að passa að týna ekki þessu sem þau hafa lært heima sko í sínu heimalandi varðandi menningu og móðurmál og... það er reyndar rosalega gott sko en mér finnst það kannski ekki alveg nógu markvisst, það mætti kannski mæla fyrir um einhverskonar móðurmálkennslu og svoleiðis, mér finnst líka að það megi leggja meiri ábyrgð á skólana sko en svo er líka annað já að bíddu nú við, nú datt það út sem ég ætlaði að já að það er kannski auðvitað getur kannski stefna aldrei verið mjög ítarleg hún þarf auðvitað að vera svolítið almenn en mér fyndist samt alveg mega skerpa á nokkrum atriðum sko og eins og líka varðandi þetta sem þú varst að segja að halda sinni menningu en það er auðvitað samt alltaf með ákveðnum formerkjum. Við verðum að tryggja að hver og einn njóti mannréttinda þannig að það sem að við sjáum sem mannréttindabrot eins og bara einstaklingsskerðing og einstaklingsfrelsi, það getum við bara ekki liðið þó það sé til í þinni menningu sko... H: Já, hvaða áskoranir telur þú, ekki nema þú viljir bæta við eitthvað þarna aðalnámskrána, þá bara hvaða áskoranir telur þú að standi frammi fyrir grunnskólastiginu varðandi auknum fjölda innflytjenda? M: Í rauninni það eru auðvitað að finna sem fjölbreyttustu leiðir til þess að hérna og aðlaga kennsluna að þörfum hvers og eins og gleyma ekki félagslega þættinum og passa uppá það að sá sem að stundar námið í grunnskóla að það eigi ekki að skipta máli hvort að hann er sko innflytjandi, fatlaður eða bara innfæddur Íslendingur að þú fáir þá kennslu sem að eins og segir bara í lögunum við þitt hæfi þannig að þú eigir að geta alveg jafn settur og næsti maður að nýta þér þau tækifæri sem að þér bjóðast sko en svo er hérna já og hvaða tækifæri, ég tja það er ja menn auðvitað bara eins ég var að segja áðan með tækifæri, það er bara mjög gagnlegt að opna uga fólks og draga úr fordómum og hérna og líka bara gagn af því að fá innsýn í nýja hluti sko það getur verið atvinnuskapandi og alls konar nýjar hugmyndir og svo framvegis. Í dag eru nemendur með annað móðurmál þeir eru ekki jafn vel undir að fara í framhaldsnám ég myndi segja sko að krakkar sem að annað hvort fæðast á Íslandi eða 77


koma hingað mjög ung og byrja í leikskóla að þau séu í meiri hluta tilvika nokkuð vel sett en svo getur líka geta líka alveg verið börn sem að þrátt fyrir að hafa nánast alist upp hér að þá séu aðstæðurnar þannig sko mér dettur bara í hug eitt dæmi að það var kona sem kom til mín sem að átti sko tvö börn með íslenskum manni og hún var frá ákveðnu Asíulandi og hún talaði alltaf við börnin sitt tungumál og svo skildi hún semsagt við manninn og börnin voru semsagt viku heima hjá henni og viku heima hjá manninnum og hann giftist annarri konu frá öðru Asíulandi sem ekki talaði tungumál barnanna og þegar þau voru hjá pabba sínum og hann var alltaf að vinna og hann talaði nánast ekkert við börnin og hin konan gat ekki talað þeirra tungumál og ekki íslensku og ekki neitt þannig að hún gat ekki talað ensku og mamman sem að hafði þau aðra hverja viku, hún talaði sitt tungumál við þau þannig að þó að þetta væri sko annað þau voru bæði fædd og uppalin á Íslandi að þá voru þau í miklum vandræðum með íslenskuna í skóla þannig að þau geta það geta verið aðstæður en ég myndi samt segja auðvitað að því fyrr sem þú kemur til landsins ef þú ert fæddur á landinu að þá alla jafna ætti að vera auðvelt fyrir þig að en svo man ég líka eftir víetnömsku krökkunum sem að hérna voru mörg þeirra fædd á Íslandi en þau töluðu mjög litla íslensku en þau voru auðvitað að alast upp í grunnskólakerfi sem að var kannski ekki jafn vel undirbúið eins og kerfið er í dag en ég myndi samt halda að eins og ég segi að það að þau séu já allavega oft ekki nógu í sömu stöðu eins og íslensku krakkarnir. Ég þekki stelpu sem að kom til landsins ellefu ára og hún er greinilega svona algjör undantekning vegna þess að þú heyrir í rauninni ekkert á henni að hún sé frá. Svo er það tungumálaeyrað. Það er bara nafnið sem gefur til kynna... sumir krakkar fara í sko leikskóla og þau eru orðin altalandi á tungumáli eftir nokkra mánuði og svo jafnvel þá læra þau að lesa og þá læra þau að skrifa tungumálið en þetta er nefnilega líka sko já þetta er mjög góður punktur vegna þess að þetta er svo einstaklingsbundið, maður má ekki gleyma því heldur sko þannig að það er svona allur gangur á þessu sko. Mér dettur ekkert í hug annað sem ég vil koma á framfæri. Það er eitt hérna sem ég var að spá í, samkvæmt tölum sem komu fram á Hringþinginu þá voru sko fjögur prósent barna sem að eru að koma úr grunnskóla sem fara ekki bent í framhaldsskóla bara sextán ára börn þegar þau útskrifast fara ekki í framhaldsskóla. Tuttugu prósent af þessum hói af þessum hópi eru innflytjendur.

78


Það er miklu hærra hlutfall en hlutfall innflytjenda hérna sko. Sko hluti til skýrist það af því að í ákveðnum veit ekki hvort ég á að segja menningarheimum eða fjölskyldum að þá er í raun bara gert ráð fyrir því að um leið og grunnskólanámi lýkur þá ferð þú að vinna til þess að hjálpa til við að framfæra fjölskyldunni þannig að það getur alveg verð hluti af þessu og svo getur hitt alveg verið það að viðkomandi telji sig ekki nægilega undirbúinn eða vel að sér í íslenskunni að hann geti farið í framhaldsskóla og svo gæti líka verið sko ef við erum að tala um stelpur að það sé bara álitið að þær hafi bara ekki með meiri menntun að gera svo að það getur verið svona það geta verið ýmsar ástæður sko en mér detta svona sérstaklega í hug eða sko ég hef heyrt þetta. En þessir sem að telja sig ekki vera undirbúna fyrir námið, vað myndirðu áætla að þyrfti að gera þar til að þeir treysti sér til þess að halda áfram af því að það er klárlega okkar hagur að þetta fólk mennti sig og eins og staðan er í dag þá færðu varla vinnu án þess að vera með master það er nefnilega málið, þá þyrfti í rauninni myndi ég eins og ég segi að beita sem fjölbreyttustu aðferðum af því að þær henta einstaklingnum mismunandi hver aðferð og svo framvegis en þá sko að tryggja einstaklingnum þá kennslu sem að hann þarf til þess að hann geti þá farið í námið og hérna jafnvel líka bara byggja upp sjálfstraust og svo framvegis sko og stundum þarf að takast jafnvel á við í leiðinni á við fjölskyldu eða eitthvað svoleiðis sko hérna en á hérna á þessu þingi um daginn þá fjölluðu um aðeins um brautir eins og í Menntaskólanum við Hamrahlíð þar sem eru svona erlendar brautir, IB, en þær eru semsé beinast að sko fyrirmyndarnemendum sem að kannski sko eru þessir nemendur ekki flokkast ekki undir af í að eir hafa verið að lenda í vandræðum af því að þeir þrífast ekki í skólakerfinu. H: Heldur þú að það myndi breyta miklu fyrir framhaldsskólanna ef þeir myndu bara bjóða upp á nám á ensku bara án þess að þeir séu einhverjar einhverjir skilmálar? M: Sko sennilega er það fyrst og fremst spurning þá um peninga og mannafla en þetta er í rauninni angi af því sem við vorum að reyna að kynna í framtíð í nýju landi að þú fengir eitthvað svona eins og stuðningsnám eða sko þú værir að ávinna þér ákveðin réttindi á meðan þú værir svona að byggja þig þannig upp að þú gætir síðan lokið við þetta tiltekna nám þannig að ef þú fengir einhver svona takmörkuð réttindi þá gæti hitt líka verið sko að þú fengir svo kennslu sem að síðan myndi þá jafnvel skila þér jafnvel lokaprófi á endanum sko og eins og ég segi að hérna það er samt auðvitað alltaf mikilvægt að fólk 79


læri íslenskuna sko því að það eru ákveðnar hömlur sko það hefur alltaf verið sagt eða margir hafa sagt lykillinn af samfélaginu er íslenskukunnáttan það er auðvitað ekkert svona auðvelt og það er ekkert lykillinn að samfélaginu því að þú getur talað góða íslensku en samt ekki fengið góða vinnu við þitt hæfi og svo framvegis en allavega það að ef þú talar og skilur tungumálið mjög vel sko að þá er auðvitað miklu minni hætta á því að þú sko lendir í einhverskonar að vegna þess bara að því miður í mínu starfi frá 2004 sem ráðgjafi fyrir innflytjendur þá er ég alltaf að allavega að reyna að ráðleggja fólki sem að hefur verið farið illa með, bæði á vinnumarkaði og verið svindlað á því varðandi leigu og bara allskonar sko og það er ótrúlegt hvað eru margir til þess að notfæra sér bága ef einhver einstaklingur er í bágri stöðu það er alltaf virðist vera einhver sem er tilbúinn að nota sér það í eiginhagsmunaskyni það er bara svo ömurlega leiðinleg staðreynd en það er auðvitað líka til allrar lukku gott fólk sem að reynir svo að hjálpa þannig að það er hefur oft verið til dæmis það er Íslendingur samstarfsaðili eða eitthvað álíka sem að kemur með manneskjuna hingað sko eða af því að hann sér að það hefur að það er eitthvað í gangi sko þannig að þarna það er samt ótrúlegt hvað mörgum finnst allt í lagi að notfæra sér aðra borga þeim langt undir taxta og jafnvel ekkert og svo framvegis. H: Takið þið út einhverja tölfræðiupplýsingar varðandi, já ráðgjafaviðtölin? Já varðandi, nei bara varðandi menntun og annað slíkt hjá....? M: Nei við erum bara með lögfræðiráðgjöf sko og þannig að það sem við gerum er að við skráum bara fjölda tilvika, við skráum bara kynið og aldur, hjúaskapastöðu en ekki semsagt frá hvaða landi sko eða neitt af því að við viljum hafa þetta ópersónugreinanlegt þannig að við sko við skráum fjöldann og til dæmis í fyrra þá voru sifjamálin flest og sifjamálin það skiptist í sko bara reglur um skilnað eða eignaskipti, forsjá umgengni það er bara allt því viðkomandi og í talsvert mörgum tilvikum þá var hérna tilgreind ofbeldi sem ástæða skilnaðar og það voru í tveimur tilvikum karlmenn sem komu hingað sem sögðust verða fyrir ofbeldi en í restin sem að voru eitthvað sjötíu og eitthvað konur og hérna næst algengast eru einhverskonar vandkvæði varðandi dvalar- og atvinnuleyfi, mjög algengt að fólk komi líka til þess að vegna sko umsóknar um ríkisborgararétt og uppfylli ekki skilyrði laganna og vilji aðstoð við að skrifa bréf til Alþingis og óski eftir undanþágu. Ég er til dæmis alfarið á móti því að undanþáguheimildin verði tekin á Alþingi því eins og lögin eru í dag að þá geta til dæmis konur sem að hérna eru giftar mönnum sem að skila 80


ekki framtali eða borga ekki skatta að þá teljast þær líka skulda ríkissjóði og þá gæta þær aldrei fengið ríkisborgararétt þannig að sko þú veist sem dæmi eða ef einhver hefur fengið tvær hraðasektir að þá uppfyllir það aldrei skilyrði laganna því að það segir í lögunum að endað sé ekki um endurtekið brot að ræða þannig að þá hefur verið eina leiðin að fá undanþágu frá Alþingi og svo eru já svo eru vinnutengd mál og húsaleigu og líkamsárásarmál og bara allskonar það er mjög fjölbreytt. Það eru í raun og veru bara allt sem kemur upp á lögmannsstofum mætti segja sko og þannig að sko og líka að það hefur auðvitað líka komið fyrir að fólk er einmitt líka að leita sér að upplýsingum um það hvernig það geti mögulega fengið sína menntun viðurkennda, það er líka talsvert um það og það var alveg sko glatað hérna áður fyrr en núna er sko núna er sérstaklega sko í iðngreinum að það hefur nú rofað talsvert mikið til því að þeir eru með svokallað raunfærnimat svo að þá getur einstaklingurinn farið í mat ef að vantar eitthvað uppá þá er þeim bent á að já ef að þú tekur tvo kúrsa í þessu eða eitthvað svoleiðis að þá gætirðu fengið réttindin við viðurkennd þannig að það sko það auðveldar en sko heilbrigðisstéttin þar eru mjög stífar með þetta, ég veit til dæmis um íslenskan mann sem að lærði klíníska sálfræði í University of London sem er mjög virtur en hann fékk ekki sko hann strögllaði í þrjú ár til að fá viðurkennd réttindin því að sko leiðin sem að venjulega er farin hér er að klára hér, fara svo í cand psych á Norðurlöndunum og koma hingað heim í starfsþjálfun hjá öðrum sálfræðingum en af því að hann sko sleppti cand psych og fór beint í háskólann í London beint í klíníska sálfræði og var eflaust mjög, eflaust jafnvel betur að sér en margir hérna heima þá þurfti hann að berjast hér í þrjú á nánast þar til að umboðsmaður Alþingis að hann sagði nánast hvaða bull er í gangi, þessi maður getur starfað nánast hvar sem er innan EES nema á Íslandi. H: En þekkirðu eitthvað til að hvort að innflytjendur sem að klára nám hérna á Íslandi eiga auðveldara með að fá vinnu heldur en þeir sem að til dæmis klára hana erlendis? M: Já ég myndi örugglega halda að þær ættu auðveldara með að fá vinnu í sínu fagi en samt hef ég stundum heyrt að þeim gangi ekki eins vel að fá vinnu eins og Íslendingum sem að hafa útskrifast með sömu menntun. Ég hef heyrt það en þeim gengur auðvitað betur samt að fá vinnu heldur en einhverjum sem að er með einhverja tiltekna menntun erlendisfrá en hins vegar eiga að vísu EES-borgarar að vera jafnt settir og ég geri nú ráð fyrir því að það sé almennt þannig að það er alltaf þannig að ef þú ert EES-borgari þá 81


eigi þín menntun náð viðurkennast því að það eru í rauninni Evrópureglur sem að segja það sko að þú mátt kannski setja einhver skilyrði en þá verðuru að segja einstaklingnum hvað það er sem hann þarf að gera til þess að fá viðurkenningu ef þú getur ekki bent honum á neitt slíkt þá verðurðu að viðurkenna menntunina hans þannig að en þeir sem eru utan EES það er erfiðara fyrir þá sko. En maður hefur bara heyrt dæmi sko um fólk sem er mikið menntað og vinnur svo við ræstingar hérna heima og annað slíkt og það er einhvernveginn aldrei starf samkvæmt þeirra menntun. Já maðurinn minn er að vinna hjá Landsneti og allavega fyrir einhverjum árum síðan þá var hann einhvertímann að vinna frameftir og var sko að skoða teikningar í tölvunni hjá sér og það voru flippseysk hjón sem að ræstu alltaf þarna og svo tekur hann eftir því að maðurinn stendur og er að horfa með svo miklum áhuga á skjáinn hjá honum þá segir hann bara við hann og eitthvað spyr hann já veistu hvað þetta er og maðurinn segir já ég er rafmagnsverkfræðingur en þetta er alveg þetta er sko alveg eitthvað en svo á ég vinkonu sem að býr í Danmörku hún fékk hérna fólk frá hjón frá hérna hvort þau voru frá Kosovo eða voru frá einhverju fyrrum Júgóslavíuríki, höfðu flúið þaðan og þau gerðu bara unnu við það að gera hreint á húsum þannig að þau komast eitthvað óskýrt svo fór hún bara að tala við þau svona smám saman og þau fóru að tala meiri dönsku, þau höfðu ekkert talað neina ensku sko og þá komst hún að því að maðurinn hafði verið hæstaréttardómari í heimalandi sínu svo að það er allt til.

82


Áskoranir og tækifæri sem fylgja aukinni fjölmenningu í íslenskum skólum