Issuu on Google+

ATATÜRK KİTAPLIĞI SÜRELİ YAYINLARI SAYISALLAŞTIRMA ÇALIŞMALARININ TEKNİK VE YÖNETİMSEL ANALİZİ

SELÇUK AYDIN

İSTANBUL 2011

I


İÇİNDEKİLER İÇİNDEKİLER .............................................................................................................. II ŞEKİL LİSTESİ............................................................................................................ VI ÖNSÖZ ........................................................................................................................ VII ÖZET ............................................................................................................................. IX ABSTRACT.................................................................................................................... X KISALTMALAR .......................................................................................................... XI GİRİŞ .......................................................................................................................... XIII I. BÖLÜM SAYISALLAŞTIRMA KAVRAMI TEKNİK VE STANDARTLARI ...................... 1 1.

SAYISALLAŞTIRMA KAVRAMI ....................................................................... 1

2.

SAYISALLAŞTIRMANIN AMAÇLARI.............................................................. 2 2.1. Belgenin Aslının Korunması ............................................................................ 2 2.2. Bilgi Kaynağına Erişimin Hızlı ve Kolay Olması ............................................ 2 2.3. Tasarruf ............................................................................................................ 3 2.4. Uzun Vadede Karlılık....................................................................................... 3 2.5. Bilginin Yaygınlaşması .................................................................................... 3

3.

SAYISALLAŞTIRMANIN PLANLANMASI ...................................................... 4

4.

SAYISALLAŞTIRMANIN GEREKSİNİMLERİ ................................................ 5 4.1. Personel ............................................................................................................ 5 4.2. Yazılım ............................................................................................................. 5 4.3. Saklama Üniteleri ............................................................................................. 6 4.4. Ağ Alt Yapısı ................................................................................................... 6 4.5. Sarf Malzemeleri .............................................................................................. 6 4.6. Proje Yönetimi ................................................................................................. 6

5.

SAYISALLAŞTIRMANIN AŞAMALARI ........................................................... 6 5.1. Seçme ............................................................................................................... 7 5.2. Dönüştürme / Oluşturma .................................................................................. 8 5.3. Kalite Kontrol ................................................................................................... 9 5.4. Metadata/ Üstveri ........................................................................................... 11

II


5.4.1. Üstveri Türleri .................................................................................... 11 5.4.1.1.

Tanıtımsal Üstveri .............................................................. 11

5.4.1.2.

Yapısal Üstveri................................................................... 12

5.4.1.3.

Yönetimsel Üstveri ............................................................ 12

5.4.2. Dublin Core Üstveri Standardı ........................................................... 12 5.4.2.1.

Teknik Altyapı Sistemi ...................................................... 14

5.5. Yararlandırma - Sunum .................................................................................. 15 5.6. Saklama/Sayısal Koruma ............................................................................... 15 6.

SAYISALLAŞTIRMA TEKNİKLERİ................................................................ 16 6.1. Sayısal Fotoğraf Makineleri ve Sayısal Kameralar ile Sayısallaştırma ......... 17 6.2. Tarayıcılar ile Sayısallaştırma ........................................................................ 17

7.

SAYISAL GÖRÜNTÜLEME FORMATLARI .................................................. 19 7.1. Bmp ................................................................................................................ 19 7.2. Jpeg................................................................................................................. 19 7.3. Jpeg2000......................................................................................................... 20 7.4. Gif................................................................................................................... 20 7.5. Tiff .................................................................................................................. 21 7.6. Png .................................................................................................................. 21 7.7. Pcx .................................................................................................................. 21 7.8. Pict .................................................................................................................. 22 7.9. Targa (TGA) ................................................................................................... 22 7.10. Raw................................................................................................................. 22 7.11. Pdf .................................................................................................................. 23

8.

SAYISALLAŞTIRMADA KARŞILAŞILAN SORUNLAR .............................. 23 8.1. Teknik Sorunlar .............................................................................................. 23 8.2. OCR ve Kataloglama Sorunları...................................................................... 24 8.3. Maliyet Sorunları............................................................................................ 25 8.4. Koruma Sorunları ........................................................................................... 28 8.5. Erişim Sorunları ............................................................................................. 29 8.6. Saklama Sorunları .......................................................................................... 30

9.

DÜNYADAKİ SÜRELİ YAYIN SAYISALLAŞTIRMA PROJELERİ........... 32 9.1. British Library (İngiltere ) Burnley Newspaper Collection ........................... 33 9.2. Avustralya Gazeteleri Sayısallaştırma Programı............................................ 33

III


II. BÖLÜM ATATÜRK KİTAPLIĞI TARİHÇESİ VE KOLEKSİYONLARI ......................... 34 1.

ATATÜRK KİTAPLIĞI’NIN TARİHÇESİ....................................................... 34

2.

ATATÜRK KİTAPLIĞI’NIN BÖLÜMLERİ .................................................... 35 2.1. Giriş Bölümü .................................................................................................. 35 2.2. Okuma Salonu ................................................................................................ 35 2.3. Süreli Yayınlar Bölümü ................................................................................. 36 2.4. Süreli Yayın Teknik Hizmetler Bölümü ........................................................ 36 2.5. Nadir Eserler Bölümü..................................................................................... 36 2.6. Bilgi-İşlem Bölümü ........................................................................................ 37 2.7. Teknik Hizmetler Bölümü .............................................................................. 37 2.8. Restorasyon ve Cilthane Bölümü ................................................................... 37 2.9. Kitap Deposu .................................................................................................. 38 2.10. Sağlama Bölümü ............................................................................................ 38

3. ATATÜRK KİTAPLIĞI KOLEKSİYONLARI ................................................... 38 III. BÖLÜM ATATÜRK KİTAPLIĞI DİJİTAL ARŞİV SİSTEMİ ............................................. 41 1.

AKDAS (ATATÜRK KİTAPLIĞI SAYISAL ARŞİV SİSTEMİ) TARİHÇESİ ........................................................................................................... 41 1.2. Projenin Amaçları .......................................................................................... 41 1.3. Projenin Aşamaları ......................................................................................... 42 1.4. Projenin Hedefleri .......................................................................................... 42

2.

AKSAS (Atatürk Kitaplığı Arşivleme Sistemi) İş Akışı..................................... 43 2.1. Seçim Kriterleri .............................................................................................. 43 2.2. Çekim Öncesi Kontrol ve Hazırlıklar............................................................. 44 2.3. Tarama İşlemleri ............................................................................................ 44 2.4. Tarama Çözünürlüğü ...................................................................................... 45 2.5. Görüntü Kalite Kontrolü ................................................................................ 45 2.6. Dosya İsimlendirme ve Saklama .................................................................... 46 2.7. Katalog ve İndeksleme ................................................................................... 47 2.8. Saklama / Depolama....................................................................................... 48

IV


2.9. Erişim ve Yararlandırma ................................................................................ 48 2.9.1. Kütüphane İçinde Erişim ve Yararlandırma ....................................... 48 2.9.2. Internet Üzerinden Erişim ve Yararlandırma ..................................... 49 DEĞERLENDİRME ve SONUÇ ................................................................................ 51 KAYNAKÇA ................................................................................................................. 54

EKLER .......................................................................................................................... 59

V


ŞEKİL LİSTESİ Şekil 1.

AKSAS İş Akış Şeması .............................................................................. 43

Şekil 2.

Arşivlik Açısından Uygun Olan Çekim ...................................................... 44

Şekil 3.

Arşivlik Açısından Uygun Olmayan Çekim ............................................... 46

Şekil 4.

Süreli Yayın Arşivi Intranet Tarama Yüzü ................................................. 49

Şekil 5.

Süreli Yayın Arşivi İnternet Tarama Yüzü ................................................. 50

VI


ÖNSÖZ

Atatürk Kitaplığı, sahip olduğu koleksiyondaki yayınların tarihi önemi ve çeşitliliği nedeniyle yerli ve yabancı araştırmacılar için önemli bir bilgi merkezi konumundadır. Satınalma ve bağış ağırlıklı olarak geliştirilen kütüphane dermesinin en önemli özelliği, ülkemizin önde gelen araştırmacı ve yazarları tarafından bağışlanan kişisel kütüphanelerle zenginleşmiş olmasıdır. Farklı meslek ve bilim dallarından bir çok bağışcının farklı yayınları kitaplık koleksiyonuna dahil edilmiş ve bir çoğu nadir nüsha kabul edilen bu tarihi yayınlar ile kütüphane dermesi önemli bir yayın çeşitliliğine sahip olmuştur. Günümüz araştırmacıları tarafından yoğun bir şekilde kullanılan kütüphane koleksiyonları bu yoğunluğa bağlı olarak, kullanımdan kaynaklanan yıpranma ve çeşitli zararlara uğramakta, zamanla önüne geçilemeyecek kayıplara sebebiyet vermektedir. Hem bu kayıpların önüne geçebilmek hem de günümüz teknolojik imkânları ışığında araştırmacılara daha iyi hizmet verebilmek için Kütüphande bulunan yayınların sayısal ortama aktarılması konusunda gereklilik baş göstermiştir. Atatürk Kitaplığı’ndaki yayınlar sayısal ortama aktarıldığı takdirde eserlerin kullanımından kaynaklanan yıpranmalar ortadan kalkacak ve dijital ortama aktarılan yayınlar web ortamına da açılarak bu yayınlara mekâna ve zamana bağlı kalmadan erişim sağlanabilecektir. Bu düşünce doğrultusunda Atatürk Kitaplığı süreli yayınlar koleksiyonunda bulunan tarihi gazete ve dergilerin sayısal ortama aktarılması gündeme gelmiş ve 1998 yılında bu yönde çalışmalara başlanmıştır, 2004 yılında teknik altyapı ve donanım olarak yenilenen sistem ile sayısallaştırma çalışmalarına devam edilmektedir. Yaptığımız bu çalışmada, sahip olduğu koleksiyon ile ülkemizin önemli kütüphanelerinden biri olan Atatürk Kitaplığı’ndaki sayısallaştırma sürecinin aşamaları, izlenen politika ve karşılaştığı sorunlar ile bu sorunlar için üretilen çözüm yollarının incelenmiş bu incelemeden elde edilen verilerle bundan sonraki süreç için geliştirilmesi gereken yaklaşımların ortaya çıkarılması amaçlanmıştır. Bu çalışmada danışmanlığı üstlenen ve çalışmamın her aşamasında bilgi ve deneyimleriyle bana yol gösteren hocam,

sayın Prof. Dr. Hamza KANDUR’a

teşekkürlerimi sunarım. VII


Değerli görüşleri ile tezime katkı sağlayan hocalarım, Sayın Doç. Dr. A. Oğuz İcimsoy’a ve Sayın Doç. Dr. Niyazi Çiçek’e Tez çalışmam sırasında değerli bilgilerinden yararlandığım Sayın Dr. Burçak Şentürk’e, AKSAS ile bilgilerini benimle paylaşarak tezime zenginlik katan Sayın Hüseyin Türkmen’e, çeviri ve düzeltmeler konusunda yardımlarını esirgemeyen Sayın Sinan Sümbül’e, her konuda olduğu gibi tez çalışmam süresince de sabır ve sevgileri ile beni destekleyerek işlerimi kolaylaştıran sevgili eşim Nazire Aydın’a çok teşekkür ederim.

VIII


ÖZET

“Atatürk Kitaplığı Süreli Yayınları Sayısallaştırma Çalışmalarının Teknik ve Yönetimsel Analizi” adlı bu çalışmada, Türkiye’nin en zengin süreli yayın koleksiyonlarından birisine sahip olan Atatürk Kitaplığı’ndaki süreli yayınların sayısallaştırılması projesi incelenmiştir. Bu araştırma ile genel olarak sayısallaştırma hakkında bilgiler verilerek, sayısallaştırma çalışmalarının gereksinimleri, aşamaları, teknik ve standartları incelenmiştir. Çalışma kapsamında ayrıca, ülkemizin alanındaki ilk sayısallaştırma çalışmalarının başında gelen Atatürk Kitaplığı’nda bulunan süreli yayınların sayısallaştırılması için kurulan sistemin yapısı; sayısallaştırma işlemleri esnasında dikkate alınan hususları, sayısallaştırma aşamaları anlatılmış ve sistemin başarılı ve başarısız yönleri belirlenmeye çalışılmıştır. Araştırma, Atatürk Kitaplığı örneğinde sayısallaştırma projelerinin gelişen bilişim teknolojilerinin imkânları ışığında daha sağlıklı yürütülmesi için yapılan teklif ve değerlendirmelerle tamamlanmıştır.

Anahtar Kelimeler Sayısallaştırma, Atatürk Kitaplığı, Süreli Yayınlar, Sayısallaştırma Teknikleri, Atatürk Kitaplığı Sayısallaştırma Sistemi, Süreli Yayınların Sayısallaştırılması, Sayısal Kütüphaneler, Sayısal Arşivleme

IX


ABSTRACT

This study which is titled “The Technical and Administrative Analysis of process of Digitisation of Periodicals in Ataturk Library” a examines the digitisation project involving the periodicals available in Atatürk Library (located in Istanbul) with one of the richest collections of periodicals in Turkey. Providing general information on digitisation, the research here analyses digitisation studies in terms of their requirements, steps, techniques and standards. Following this part, the study addresses the structural system established for the digitisation of periodicals in Atatürk Library, as the leading project of its field among others in Turkey, and the points taken into account over the processes of digitisation together with its related steps. By doing so, the study aims to determine the successful and unsuccessful aspects of the system. Finally, departing from the case study in Ataturk Library, the research here concludes with comments and suggestions for the implementation of such digitisation projects under better conditions in the light of the opportunities of increasingly advanced information technologies.

Keywords Digitisation, Ataturk Library, Periodical, Digitisation Techniques, Atatürk Library Digitisation System, Digitisation of Periodicals, Digital Libraries, Digital Archiving.

X


KISALTMALAR

a.g.e.

: Adı geçen eser

AKSAS

: Atatürk Kitaplığı Sayısal Arşiv Sistemi

ANDP

: Australian Newspaper Digitization Program

ANSI

: American National Standart Institute

ARMS

: Archives and Records Management Section

BMP

: Bitmap

CCD

: Charged - Couple Device

CD

: Compact Disk

çev.

: Çeviren

CIS

: Contact Image Sensor

CMYK

: Cyan Magenta Yellow Key

CRT

: Cathode Ray Tube

DC

: Dublin Core

DLO

: Document Like Objects

DPI

: Dot Per Inch

DVD

: Digital Versatile Disc

GIF

: Graphics Interchange Format

ICR

: Intelligent Character Recognition

JPG

: Joint Photographics Experts Group

LCD

: Liquid Crystal Display

LZW

: Lengel Zev Welch

MARC

: Machine Readable Cataloguing

NCSA

: National Center for Supercomputing Applications

OCLC

: Online Computer Library Center

XI


OCR

: Optical Character Recognition

OMR

: Optical Marc Recognition

PDF

: Portable Document Format

PNG

: Portable Network Graphics

RLE

: Run Lenght Enconding

RGB

: Red, Gren, Blue

TIFF

: Tagged Image File Format

URL

: Uniform Resoruce Locator

XII


GİRİŞ

Bilgi teknolojilerinde yaşanan gelişmeler, eğitim, iletişim ve çalışma hayatı başta olmak üzere, hayatımızın birçok alanını etkilemektedir. Bu etkileşmenin en fazla yaşandığı alanlardan biri de kütüphaneler, arşivler ve benzeri bilgi kurumlarıdır. Internet ve web uygulamalarındaki hızlı gelişmeler, bu kurumların rol ve sorumluluklarında değişim yaşanmasına neden olmaktadır. Günümüzde insanoğlu çok daha fazla oranda bilgisayara dayalı hizmetlerle karşı karşıya kalmakta ve bu durum, kurum ve kullanıcı arasındaki iletişimde de değişiklikler yaşanmasına sebebiyet vermektedir. Kurum ve kullanıcı arasındaki birebir iletişim yerini, insan-bilgisayar ilişkisine; basılı kaynaklar üzerindeki bilgi ise yerini, sanal ortamda depolanan sayısal bilgiye bırakmaya başlamıştır. Sayısallaştırma işlemleri, var olan kağıt tabanlı işlemlerin, elektronik ortamda gerçekleştirilmesini sağladığı için sayısal ortamda üretilen belge sayısı artmakta ve sayısal ortamda bulunan bu belgelerin dağıtılması postalama, taşıma, arşivleme ve koruma gibi önemli hizmet aşamalarında maliyet anlamında büyük kazanımlar sağlanmaktadır. Ayrıca dokümanlara hızlı ve kolay ulaşabilmeyi mümkün kılmaktadır. Değişen bilgi ortamları, bilginin korunması ve çoklu paylaşıma sunulması gibi alanlarda sağladığı kolaylıklar nedeniyle dünya olduğu gibi ülkemizdeki sayısallaştırma çalışmalarını da hızlandırmıştır. Atatürk Kitaplığı, uzun tarihi geçmişin birikimini yansıtan zengin bir dermeye sahiptir. Bu dermenin önemli koleksiyonlarından biri de Osmanlı döneminde yayınlanmış dergi ve gazetelerden oluşan süreli yayın koleksiyonudur. Yerli ve yabancı araştırmacı, akademisyen ve öğrenciler tarafından yoğun olarak kullanılan bu yayınlar, kullanıma bağlı olarak yıpranmakta ve bu nedenle hizmete sunulma aşamasında büyük sorunlar yaşanmaktadır. Bu çalışma ile Atatürk Kitaplığı Süreli Yayınlar koleksiyonunda bulunan tarihi gazete ve dergilerin sayısal ortama aktarılması için hayata geçirilen sayısallaştırma projesinden hareketle; ülkemizde bundan sonra yapılacak benzer çalışmalara rehberlik etmek amaçlanmıştır. Bunun için de; sayısallaştırma nedir ve sayısallaştırma hangi aşamalardan oluşur, süreç nasıl işlemelidir, sayısallaştırma sürecinde yaşanabilecek sorunlar ve çözüm yolları nelerdir? Atatürk Kitaplığı’nda uygulanan sayısallaştırma

XIII


sistemi nedir? güçlü ve zayıf yanları nelerdir? ve başarılı bir sayısallaştırma projesi için neler yapılmalıdır? gibi sorulara cevaplar aranmıştır. Çalışmamız için gereken verileri toplamak ve tanımları yapabilmek amacıyla belgesel tarama yapılmış ve gözlem yöntemi uygulanmıştır. Belgesel tarama ile araştırma sırasında kullanılacak kaynaklar belirlenmiştir. Gözlem yöntemi ile halen sürmekte olan projenin durumu, uygulama aşamaları ve sonuçları hakkında bilgiler elde edilmiştir. Söz konusu b proje sürecinde kurumda yazılı ve kayıtlı belge üretilmemiş olması yapılan sayısallaştırma projesi hakkında çok fazla ayrıntıya girilmesine engel olmuştur. Sayısal ortama aktarılan yayınlar için Dublin Core Standartlarına göre tablo oluşturulmuştur. Yayınların künye bilgileri oluşturulan bu tabloda belirlenen başlıklara göre düzenlenmiştir. Künye bilgilerinin girişinde dönemin dili ve yazım şekli dikkate alınmış; yayın adı, sorumlu kişi kaydı ve yer adları gibi isimlendirmeler bu düzene göre yapılmıştır. Dönemim süreli yayınlarında genelde üç ayrı tarih de kullanılmakla birlikte, çalışmamızda miladi tarih dikkate alınmış, miladi tarih verilmediği yerlerde Rumi tarih kullanılarak, bu durum tarih hanesindeki yılı belirten rakamlardan hemen sonra kullanılan “R” harfi ile ifade edilmiştir. Hicri tarihin esas alındığı durumlarda yıl hanesindeki rakamların hemen sonuna “H” harfi eklenmiştir. Bu çalışma üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Sayısallaştırma kavramının tanımları yapılmış, sayısallaştırmanın amaçları, planlanması, aşamaları ve teknikleri üzerinde durulmuştur. Ayrıca sayısal görüntüleme formatları hakkında bilgi verilerek, sayısallaştırma işlemlerinde karşılaşılan sorunlara yer verilmiştir. İkinci bölümde Atatürk Kitaplığı’nın tarihçesi, yapısı, hizmet birimleri ile sahip olduğu koleksiyonlar hakkında bilgiler verilmiştir. Üçüncü bölümde ise Atatürk Kitaplığı Sayısal Arşiv Sistemi üzerinde durularak, Projenin tarihçesi; amaçları, hedefleri ve AKSAS iş akışı ve uygulamaları incelenmiştir.

XIV


I. BÖLÜM SAYISALLAŞTIRMA KAVRAMI TEKNİK VE STANDARTLARI 1. SAYISALLAŞTIRMA KAVRAMI Basılı ortamdaki bilginin sayısal ortama aktarılması sürecini tanımlayan sayısallaştırma kavramını tanımlamak için literatürde birçok tanım yapılmıştır. En kısa ve basit tanımıyla sayısallaştırma işlemi, “herhangi bir verinin, 0’lar ve 1’ler ile ifade edilen ikili veriye belirli bir yapıda dönüştürülmesidir”. 1 Sayısallaştırma kavramı tanımlanırken genelde sayısallaştırmanın amacına vurgu yapılmıştır. Bu tanımlardan birinde sayısallaştırma işlemi “Belgenin sabitliğinin sağlanması, fiziksel özellikleri, içerik ve bütünlüğünün korunması, işlevlerinin ve kaynağının korunarak uzun vadeli depolanmasını sağlamak için yapılan işlemler bütünü olarak açıklanmaktadır”. 2 Bir başka tanıma göre sayısallaştırma işlemi bir analog dokümanın tarayıcı ile taranarak OCR işleminden sonra okunabilir, düzeltilebilir forma dönüştürülmesi süreci olarak ifade edilmektedir. 3 Sayısallaştırmanın amacını hedefe koyarak yapılan bir diğer tanıma göre sayısallaştırma işlemi; görsel ya da işitsel öğelerin, bilgisayarlar tarafından tanınabilir hale gelmesi, işlenebilmesi ve saklanabilmesi amacıyla sayısal kodlara dönüştürülmesi sürecidir. 4 Birleşmiş Milletler Arşivler ve Belge Yönetimi Birimi (Archives and Records Management Section, ARMS) tarafından yayınlanmış olan bilgi sayısallaştırma rehberinde, kağıt belge, fotoğraf, görüntü malzemeler gibi fiziksel/analog materyallerin elektronik ortama ya da elektronik ortamda depolanan imajlara dönüştürülmesi işlemi olarak tanımlanmıştır. 5 1

2

3

4

5

Nicholas Neproponte, “Sayısal Dünya”, Türk Henkel Dergisi Yayımları, çev. Zülfü Dicleli, İstanbul, 1995, s. 169. Alison Bullock, Preservation of Digital Information: Issues and Current Status, 1999, http://www.nlcbnc.ca/publications/1/p1-259-e.html, (Erişim: 22 Nisan 2011). Karen Coyle, Managing Technology (One World Digital), The Journal of Academic Librarianship, Vol. 32, No: 2, 2006, s. 206. A. S., Deren, Sanal Ortamda Kültürel Miras Enformasyon Sistemlerinin Kurulması ve Türkiye İçin Durum Analizi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, 2006, s. 28. United Nations Archives and Records Management Section-2006, Guideline on Records Digitisation, < http://archives.un.org/unarms/en/unrecordsmgmt/unrecordsresources/guideline.htm>, (Erişim: 6 Ocak 2011).

1


2. SAYISALLAŞTIRMANIN AMAÇLARI Sayısallaştırma çalışmaları ile başlangıçta kültürel mirasın korunması ve bilgiye kolay erişimin sağlanması gibi iki temel amaç hedeflenmişken teknolojik gelişmeler sayesinde bilginin yaygınlaşması, uzun vadede karlılık ve tasarruf gibi amaçlar da ortaya çıkmıştır.

2.1. Belgenin Aslının Korunması Kütüphane, arşiv ve müzeler gibi geçmişin kültürel mirasının korunup gelecek kuşaklara aktarıldığı bilgi ve kültür kurumlarında bilginin taşıyıcısı olan eserler kültürel mirasın en temel öğeleridirler. Bilgi kaynaklarının sayısallaştırılmasında hedeflenen amaçlardan biri de araştırmacılar

tarafından

çok

kullanılan

koleksiyonların

yıpranmasını

ortadan

kaldırmaya yönelik koruma amacıdır. 6 Sayısallaştırılan kopyanın hizmete sunulması ile bu kaynakların asıl kopyalarının elden ele dolaşarak zarar görmesi önlenmiş, kullanımdan kaynaklanan bozulmaların önüne geçilmiş olur.

2.2. Bilgi Kaynağına Erişimin Hızlı ve Kolay Olması Sayısallaştırma işleminde hedeflenen amaçlardan biri de tek kopya ya da aşırı fiziksel yıpranmışlık nedeniyle erişimi kısıtlı olan yayınların sayısallaştırılarak sayısal kopyalarının kullanıma sunulmasıdır. Tarihi değeri olan, fiziksel olarak hassas durumda olan bu yayınlar öncelikle sayısallaştırılmalı ve gerek internet, gerek intranet gerekse kurum içi diğer imkanlar kullanılarak hizmete sunulmalıdır. Zaman ve uzaklık gibi engelleri ortadan kaldırmak ve çok talep edilen bir materyalin aynı anda birden fazla kullanıcı tarafından kullanılmasına olanak sağlamak sayısallaştırma işleminin önemini ortaya koymaktadır. 7

6

7

Bekir Kemal Ataman, Arşivlerde ve Kütüphanelerde Sayısallaştırma-Aysel Yontar’a Armağan, İstanbul, Türk Kütüphaneciler Derneği İstanbul Şubesi, 2004, s. 86. S. D., Lee, Digital Imaging: A Practical Handbook, London, Library Association, 2001, s. 4.

2


2.3. Tasarruf Kütüphaneler ve arşivler vb. bilgi merkezlerinde bulunan yayınların büyük bir çoğunluğu basılı ortamda bulunan materyaller olması bu kurumlar için depolama açısından her zaman büyük bir sorun oluşturmaktadır. Bununla birlikte teknolojik gelişmelere paralel olarak klasik basılı materyallere alternatif olabilecek yeni bilgi üretim ve kullanım ortamları geliştirilmektedir. Sayısallaştırma işlemi de bu anlamda, bilgi teknolojisinde yaşanan hızlı gelişim ve değişimin sunduğu çözümlerden biri olarak karşımıza çıkmaktadır. Sayısallaştırılan yayınlar, depo için büyük fiziksel ortamlara ihtiyaç duyulmadan sayısal ortamda saklanmaktadır. Sayısallaştırma başta kurumların depolama alanı olmak üzere dağıtım ve yararlandırma işlemlerinde de fayda sağlamaktadır. Yayınların sayısallaştırılması ve kullanımının artması zamanla farklı bilgi kaynaklarının da paylaşımlarını kolaylaştıracağı için hem kurumsal anlamda hem de kullanıcılar açısından, zaman, emek ve para gibi konularda kolaylıklar getirmektedir.

2.4. Uzun Vadede Karlılık Sayısallaştırma işlemi kısa vadede pahalı bir yatırım gibi gözükse de, kullanım sıklığı, kolaylığı ve yaygınlığına paralel olarak maliyet açısından kazanç sağlar. Araştırmacıların istediği kaynağa kolay ve hızlı erişim sağlaması, mekan farklılığı ya da uzaklık gibi engellerin ortadan kalkması, yayınların yıpranmasının önüne geçilmesi, sayısallaştırma işlemini, kurum ve kişiler için uzun vadede karlı bir yatırım haline getirmektedir.

2.5. Bilginin Yaygınlaşması Bilişim ve iletişim teknolojilerinde yaşanan gelişmeler zincirleme olarak pek çok şeyi değiştirmektedir. Eskiden kitaplarda ve kitaplıklarda kalan bilgiler ve veriler teknolojik gelişmelerin sayesinde herkese açık hale gelmektedir. Gittikçe ucuzlayan teknolojiler ve artan sayısallaştırma teknikleri bilgiye erişim, bilginin sağlanması ve hizmete sunulması gibi konularda aradaki mesafeleri yok ederek araştırmacılara sanal dünyayı dolaşabilme ve sınırsız bilgiye ulaşabilme olanağı vermektedir. Ulaşılan bilginin artması, az bilinen ya da hiç bilinmeyen bilginin ortaya çıkarılması ve bilginin

3


daha çok kişi ile paylaşılması bilginin yaygınlaşmasında sayısallaştırmanın önemini göstermektedir.

3. SAYISALLAŞTIRMANIN PLANLANMASI Sayısallaştırma işlemi pek çok açıdan zor bir süreçtir. Bu sürecin en başında ihtiyaçların belirlenmesi ve izlenecek yol haritasının çizilmesi büyük önem taşımaktadır. Elektronik

ortamda

ve

belge

üretme

faaliyeti

her

geçen

gün

yaygınlaşmaktadır. Kamu kurumlarının bu konuyu stratejik bir yaklaşımla ele almaları ve gerekli planlamaları yapmaları gerekmektedir. Çünkü sayısal dünyaya dijital dünyaya yabancı kalmak hiçbir kurumun göze alabileceği bir risk değildir. 8 Her açıdan başarılı bir sayısallaştırma projesi için bu sürece başlamadan önce olumlu, ölçülebilir ve ulaşılabilir amaçların; nedenlerin, sayısallaştırılacak malzemenin kalitesinin, erişimde uygulanacak sınırlamaların, dağıtım ve çoğaltmanın nasıl yapılacağının, kullanım haklarının ne olacağının ve nerede saklanacağının belirlenmiş olması gerekmektedir. Planlama bir projenin ilk adımıdır. Bir projenin başarılı olması, aşağıdaki konuların açıklığa kavuşturulması ile gerçekleşecektir. 9 •

Hangi çalışmanın yapılması gerektiği,

Nasıl tamamlanacağı, (hangi standartlar, özellikler ve uygulamalar kullanılacak)

Çalışmayı kim veya kimlerin yürüteceği,

Projenin süresi,

Maliyetinin ne olacağı,

Büyük bir heves ve mali yatırımla girişilen projelerin sonunda istenilen sonuçların alınamaması gibi olumsuzluklar yaşanabilir. Bu tür olumsuz durumlar ile

8

9

Hamza Kandur, Türkiye’de Kamu Kurumlarında Elektronik Belge Yönetimi (Mevcut Durum Analizi ve Farkındalığın Artırılması Çalışmaları.), Bilgi Dünyası. c.12-1 2011, s.12 “University of Virginia Community Digitization Guidelines", Charlottesville, VA, University of Virginia, February 8, 2006. <http://www.lib.virginia.edu/digital/reports/uva_digitization_guidelines.html>, (Erişim: 17 Mart 2011).

4


karşılaşmamak için projenin planlanması aşamasında aşağıdaki soruları sormak gerekmektedir. 10 •

Elde edilecek materyaller hangi amaçla kullanılacak

Projenin amacına ulaşması için hangi kalite seviyesindeki ortama ihtiyaç duyulacak

Bu sayısal ortama kimler ihtiyaç duyacak

Bu ortama ulaşacak kişilere ne gibi imkanlar sunulacak

Sayısal ortamı saklama çeşitleri neler olacak

Sayısal ortamın telif hakları kime ait olacak

4. SAYISALLAŞTIRMANIN GEREKSİNİMLERİ Sayısallaştırma sürecinin başarısı, süreci oluşturan birtakım unsurların sağlanmasına bağlıdır. Bu unsurlar sayısallaştırmanın gereksinimlerini oluştururlar. Bu gereksinimlerin en başta belirlenmesi gerekir. Bunları altı ana grup altında biraya getirmek mümkündür.

4.1. Personel Proje hakkında karar vericiler, projenin yöneticileri, araştırmacılar, editörler, yazarlar, kataloglamacılar ve diğer teknik elemanlardır.

4.2. Yazılım İşletim sistemleri, imaj işleme programları, üst veri yazılımları, veri tabanı, indeks ve tarama sistemleri, web hizmet sunucuları, hizmet sunucuları, ağ kullanıcıları ve özel uygulamalardır.

10

A. S., Deren, Sanal Ortamda Kültürel Miras Enformasyon Sistemlerinin Kurulması ve Türkiye İçin Durum Analizi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, 2006, s. 39

5


4.3. Saklama Üniteleri Ağ saklama sunucuları (server), harici hard diskler, diskler, drumlar, optik (CD, DVD), sabit ve hareketli kafalara sahip diskler, manyetik teyplerdir. Yukarıda zikredilen ürünlerden CD-ROM’lar endüstri standardına (ANSI/ISO) sahip olmasına rağmen kapasite açısından her kurumun ihtiyacını karşılamayabilir. WORM (Write Once Read Many) disklerin kapasiteleri daha yüksektir. Ayrıca yukarıda belirtilen okuma-yazma başlıklarının veri kayıt bölgesine olan uzaklığı bu ürünlerin birden fazlasının aynı anda erişilebilir olmasına imkan tanımaktadır. Bu amaçla üretilmiş optik disk kütüphaneleri (jukebox) yüzlerce optik diski, disk değiştirme ihtiyacı olmadan kullanıma sunabilmektedir. Bu da veri saklama kapasitesini terabaytlara çıkarmaktadır. Bir başka deyişle milyonlarca doküman görüntüsü arasından aranılan belgeye birkaç saniye içerisinde ulaşma imkanı sağlamaktadır. 11

4.4. Ağ Alt Yapısı Kablolar, yönlendiriciler, devre anahtarları, ağ kartları ve ağ portlarıdır. 4.5. Sarf Malzemeleri Kırtasiye, yazıcı kartuşları, araçlar, lambaları, saklama ve yedekleme medyalarıdır. 4.6. Proje Yönetimi Önerilerde bulunmak, eleman alımı, tanıtım/dağıtım, tanıtıcı dokümanlar ve iş akış şemalarıdır. 12

5. SAYISALLAŞTIRMANIN AŞAMALARI Bir sayısallaştırma projesinde yapılması gereken işlem aşamaları en basit haliyle, tarama ve yakalama, işleme, depolama ve erişim olarak ifade edilebilir. 13 Bu

11

12

13

Hamza Kandur, “Arşivlerde Kullanıcı Hizmetleri ve Bilgisayar Kullanımı” , I. Milli Arşiv Şurası, 20-21 Nisan 1998, Tebliğler-Tartışmalar, Ankara 1998, s. 580 Canan Ergün, Kütüphanelerde Sayısallaştırma projesinin Planlanması, http://ab.org.tr/ab07/bildiri/60> (Erişim: 27 Nisan 2011) Mehmet Emin Küçük, İrem Soydal, “Sayısal Kütüphanelerde Standartlar ve Protokoller: Standart and Protocols for Digital Libraries” Türk Kütüphaneciliği, Sayı: 17-2, 2003, s. 124.

6


aşamaları biraz daha ayrıntılı olarak listelemek gerekirse karşımıza şöyle bir tablo çıkmaktadır.. 14 1. Seçme 2. Dönüştürme/ Oluşturma 3. Kalite Kontrol 4. Metadata (Üstveri) 5. Teknik Altyapı Sistemi 6. Dağıtım/ Sunum 7. Saklama/ Sayısal Koruma

5.1. Seçme Sayısallaştırma işleminde, sürecin verimliliği ve zaman yönetimi açısından materyal seçimi önem kazanmaktadır. Yayınların tarihi değeri, yıpranmışlık durumu, kullanım sıklığı gibi öncellikler materyal seçiminde önemli rol oynamaktadır. Kurumlar bu tür bir seçim işlemi için kendilerine ait politika geliştirmelidir. Sayısallaştırılacak yayın seçiminde konunun uzmanı olan kişiler, arşiv yöneticileri, koruma elemanları ve kurumun karar verici yöneticilerinden biri bulunmalıdır. Başarılı bir sayısallaştırmanın ilk basamağı olan seçme işlemi için bazı kriterleri göz önünde bulundurmak gerekmektedir. 15 •

Sayısallaştırılacak malzeme, artistik ya da tarihsel olarak bir değer taşıyor mu?

Bu malzemelerin sayısallaştırılmış hallerine şimdi ya da ileride gereksinim duyulmakta mıdır?

14 15

Kurumun amaç ve hedeflerine uygun mu?

Çoğaltma ile ilgili sorunlar var mı?

İçerik kaynaktan olduğu gibi alınabilir mi?

Canan Ergün, Kütüphanelerde Sayısallaştırma Projesinin Planlanması, 2007, s. 3 Youngs, Karla, Managing The Digitisation of Library, Archive and Museum Materials, Technical Advisory Service For Images (TASI), Bristol, 2001, s. 9-11, http://www.bl.uk/services/preservation/dig.pdf (Erişim: 07 Nisan 2011).

7


Metadata/Üstveri oluşturulabilir mi? Bu konuda personel ek zaman ve güç harcayacak mı? Maliyeti ne olur?

Materyalin

fiziksel

durumu

nasıl?

Yıpranmışlık

durumu

sayısallaştırmaya engel mi? •

Hassas içeriğe sahip materyaller var mı? Genel erişime açılamayacak kadar hassas içerikli mi?

Bu sorulara verilecek cevaplar ışığında hazırlanacak seçme politikası kurumların sayısallaştırma sürecinde işlerini kolaylaştıracaktır.

5.2. Dönüştürme / Oluşturma Kurum amaç ve hedeflerine uygun seçme işleminden sonra sayısallaştırılacak materyalin durumu göz önünde bulundurularak bir tarama yöntemi belirlenmelidir. Dönüştürme

ve

oluşturma

standartları

materyalin

kullanım amaçlarına

göre

şekillendirilmelidir. 16 Dönüştürme ve oluşturma işleminde belge / doküman ebatlarına en yakın ebatlarda yapılmalıdır ve farklı amaçlara hizmet etmek üzere üç ayrı kopya halinde tutulmalıdır. Mastır Kopya: Malzemenin ana kopyası orijinaline en yakın şekilde (mastır) olarak görüntülenmelidir. Mastır kopya uzun süreli saklama ve değişik amaçlarla çoğaltmak üzere kullanılabilir. Mastır kopyada olması gereken bazı özellikler şunlardır: 17 1. Orijinaldeki bilgileri ve belgesel özelliklere en yakın kopyadır, 2. Herhangi bir sıkıştırma yapılmadan üretilir ve depolanır, 3. Üzerinde herhangi bir düzeltme yapılmaz, 4. Uzun dönemli saklama ve türevler üretmek amacına yöneliktir, 5. Orijinal kopyanın yerine veya yedeği olarak kullanılır, 6. Yüksek kaliteli bir görüntüdür, 16

17

Hamza Kandur, Elektronik Belge Yönetimi Sistem Kriterleri ve Referans Modeli, V.2.0, Ankara, T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, 2006, s.69 Hamza Kandur. a.g.e. s.70

8


7. Dosya boyutu büyüktür, 8. Röprodüksiyonlar için kullanılır, 9. Günümüz teknolojilerinde genelde sıkıştırmasız TIFF formatında saklanır. Kullanım Kopyası: Mastır kopyadan üretilmiş ya da çekim esnasında farklı bir şekilde kaydedilmiş günlük kullanım kopyasıdır. Kullanım kopyasının temel özellikleri şunlardır: 18 1. Genelde web sayfalarında mastır kopya yerine kullanılır, 2. Bilgisayar ekranlarına sığacak şekilde boyutlandırılmıştır, 3. Dosya boyutu büyük değildir, 4. Ağ üzerinden iletmek için uygundur, 5. Bilgi ve araştırma amaçlı görüntülemek için kabul edilebilir kalitedir, 6. Hızlı erişim için sıkıştırılmıştır. 7. Genelde JPEG formatında saklanır. Mini Kopya: Görüntünün küçültülmüş halidir. Aşağıdaki özellikleri taşır: 19 1. Genelde bibliyogörüntü amaçla kullanılır, 2. Kullanıcının görüntüyü açmadan ya da bilgisayarına indirmeden içeriği hakkında bilgi verir, 3. Genelde GIF ya da JPEG formatında saklanır, 4. Metin içeren belgeler için uygun değildir.

5.3. Kalite Kontrol Başarılı bir sayısallaştırma işleminin en önemli basamaklarından biri de kalite kontrol aşamasıdır. Taranmış görüntülerin listesini tutmak, dosya adları ve linklerinin doğruluk kontrolünü yapmak, sağlıklı bir sayısallaştırma işleminde yapılması gerekenlerin başında gelmektedir.

18 19

Kandur. a.g.e. s. 70 Kandur. a.g.e. s.70

9


Kalite kontrol; kalitenin denetlenmesi, kontrolü, doğruluğu ve sayısal ürünlerin devamlılığının

sağlanmasını

kapsar.

Kalite

kontrolün

doğru

bir

şekilde

gerçekleştirilebilmesi için; 1. Kalite kontrolünün yapılacağı örnek kopyaların, türetilmiş imajlar, yazıcı çıktıları, imaj veri tabanları ve beraberindeki üst veri kayıtlarının açık bir şekilde tespit edilmesi, 2. Kalite kontrolde esas alınacak temel özelliklerin önceden belirlenmesi, sayısal ürünlerin “kabul edilebilir” ve “kabul edilemez” kalite ölçümlerinin belirlenmesi, 3. Eserin aslına sadık kalınması amacıyla yapılan sayısallaştırma işleminde, kaliteyi korumak için renk, ton ve hatta kağıdın yumuşaklık derecesi gibi özelliklerinin de kontrolünün yapılması, 4. İmaj kalitesi kontrol edilirken, asıl ürünün mü, yoksa örnek kopyanın mı referans noktası olacağının belirlenmesi, 5. Kalite kontrol yapılırken tüm imajların tek tek mi yoksa seçilecek sınırlı sayıda örnek görüntülerin mi kontrol edileceğine karar verilmesi, 6. Orijinaline ekrandan birebir mi erişim sağlanacağının ya da orijinallerine bakmadan kişisel olarak mı değerlendirileceğinin belirlenmesi, 7. Kalite kontrolde çevre koşullarının dikkate alınması gerekliliğinin de dikkate alınarak uygun ortamın belirlenmesi, 8. İmajın incelenmesi için uygun donanım ve yazılımın seçilmesi, 9. Kontrolü

yapan

kişilerin

görsel

kültüre

sahip

olması,

öznel

değerlendirmelerinin de dikkate alınması, 10. Sistem performansının önceden değerlendirilmesi, gibi gerekli koşulların oluşturulması önemlidir. 20 Sayısallaştırma işlemlerinde yapılacak değişiklikler ile ilgili son basamak kalite kontroldür. Bu aşamada yapılan işlemler ile sayısallaştırılmanın temeli atılmış olur.

20

Moving Theory into Practice: Digital Imaging Tutorial-Quality Control, Cornell University Library/Research Department, 2000-2003, http://www.library.cornell.edu/preservation/tutorial/quality/quality-01.html (Erişim: 16 nisan 2011)

10


5.4. Metadata/ Üstveri Dilimize üstveri olarak çevrilen bu terim, çalışmamının bundan sonraki bölümlerinde Türkçe de yer aldığı gibi üstveri olarak kullanacaktır. Üstveri kavramı hakkında yerli ve yabancı konu uzmanlarınca yapılan değişik tanımlamalar vardır. Yapılan bu tanımların birinde üstveri için,

bilgi kaynağını tanımlayan,

açıklayan, yerini bildiren ya da onun kolayca bulunmasını, kullanılmasını ve yönetilmesini sağlayan planlanmış bilgidir." 21

denilmektedir. Üstverinin amacını

tanımlamak için yapılan başka bir tanımda ise, kaynağın nerede olduğunu bulmak; onun değerli olup olmadığına karar vermek, ne zaman, kim tarafından ve hangi amaçla üretildiğini göstermek, sayısal kaynağa erişimin nasıl sağlanacağı ve ne kadara mal olacağı ile ilgili bilgiler vermek 22

5.4.1. Üstveri Türleri Üstveri türlerinin ortaya çıkışındaki en önemli etkenin, farklı yapıya sahip bilgi türlerinin (html metin, coğrafik görüntü, hareketli görüntü, tıbbi görüntü, arşiv belgesi gibi) farklı şekillerde işlenmesi (sağlanması, saklanması, paketlenmesi gibi) ve hizmete sunulması olduğunu söylemek olanaklıdır. 23

5.4.1.1. Tanıtımsal Üstveri Tanıtımsal üstverinin amacı bir kaynağın bulunması ve tanımlanmasıdır. Yapıt adı, özet, yazar ve kimlik gibi öğeleri içerir. 24 Tanıtımsal üstverinin oluşturulmasındaki ana neden ilişkili bilginin bulunmasını sağlamaktır. Tanıtımsal üstveri, kaynağın bulunması ile birlikte elektronik kaynakların organize edilmesine yardım etmekte, uluslararası düzeyde erişilebilmesini sağlamakta, kalıcı kaynak bütünleşmesine yardım ederek, sayısal tanımlama, arşivleme ve korumayı desteklemektedir. 25

21 22

23 24 25

Hodge, G., Metadata Made Simpler (A Guide for Libraries), Bethesda, MD: NISO, 2001, s. 5. Paul Miller, Metadata (What It Means for Memory Institutions in Metadata Applications and Management), Hzl. G. E. Gorman, Daniel G. Dorner, Lanham, Scarecrow Press, 2006, s.14 Mehmet Emin Küçük, Umut Al, “Metadata Kavramı”, Bilgi Dünyası, Sayı: 2-2, 2001, s. 174. Hodge, G., a.g.e., s. 3 Hodge, G., a.g.e., s. 3

11


5.4.1.2. Yapısal Üstveri Yapısal

üstveri,

nesnelerin

birleştirilebileceğini göstermektedir.

26

bir

arada

nasıl

sunulabileceğini

ya

da

Yapısal üstveride elektronik kaynak için gerekli

donanım, yazılım ya da kaynağı kodlamada ve kullanmada gerekli olacak bilgiler yer almaktadır.

5.4.1.3. Yönetimsel Üstveri Yönetimsel üstveri ise telif durumu, iletişim bilgisi ve yayın tarihi gibi haklar ve yönetim bilgisini kapsamaktadır. Sayısal kaynakların durumunda güncelleme bilgisi ve sürüm (version) numarasını da içerebilmektedir.” 27 Bir kaynağın yönetimine yardım edecek bilgiyi sağlar. Üstverinin entellektüel mülkiyet haklarıyla ilgilenen türüdür.

5.4.2. Dublin Core Üstveri Standardı Dublin Core Metadata Element Set bir doküman tanımlama standardı olarak oluşturulmuştur. Bu standart kurumsallaştırılarak birbirini izleyen yıllık seminerler ve faal gruplarla devamlı olarak geliştirilmiş ve güncellenmiştir. Tüm üst veri terimlerinin uzmanlık tanımlaması Dublin Core Metadata İnsiyatifi tarafından yürütülür. 28 Dublin Core (DC) farklı tipteki bilgi kaynaklarını tanımlamak ve tek bir tarama işlemiyle bunlara erişim sağlamak amacıyla geliştirilmiştir. Konu ve kaynak tipi ayırımı gözetmemesinden dolayı en fazla tanınan ve kullanılan standarttır. 1-3 Mart 1995 tarihleri arasında OCLC ( Online Computer Library Center) ve NCSA (National Center for Supercomputing Applications)'ın sponsorluğunda Dublin'de kütüphaneci; arşivci, müzeci, yazar, yayıncı, yazılımcı, araştırmacı gibi farklı disiplinlerden çok sayıda uluslararası temsilcinin katılımıyla gerçekleşen çalıştay yapılmıştır. Bu çalıştayda "Dublin Core" ya da "DC" olarak bilinen " Dublin Core Metadata Element Set"i, "Belge Benzeri Nesneler" (Document Like Objects-DLOs)

26 27

28

Hodge, G., a.g.e., s. 3. Hanlon, A. A Brief Introduction to Metadata (Metadata Kavramına Kısa Bir Giriş), Bilgi Dünyası, çev. Mehmet Emin Küçük, 2001, Sayı: 2-2, s. 206-216. Introduction to Metadata, Getty Research Institute, http://www.getty.edu/research/conducting_research/standards/intrometadata (Erişim: 11 Şubat 2011)

12


olarak adlandırılan, ağ bilgi kaynaklarının tanımlanması ve erişimi için gerekli 15 üstveri öğesi belirlenmiştir. 29 DC kütüphaneciler tarafından kullanılmak amacıyla tasarlanmış olmasına rağmen zamanla internet ve diğer alanlarda da geniş olarak uygulanmıştır. DC resmi bir ANSI (Z39.85) standardıdır. Dublin Core element setinin 15 öğesi: 1. Başlık (Title): Kaynağın ismi 2. Yazar/Yaratıcı (Author/Creator): Kaynağı oluşturan kişi ya da kişiler 3. Konu (Subject): Kaynağın ne ile ilgili olduğu ve konusu hakkında düşünce veren belli başlı anahtar kelimeler 4. Tanım (Description): Kaynağın içeriğini tanımlamada yardımcı olması amacıyla kullanılır 5. Yayıncı (Publisher): Kaynağı yayınlayan 6. Diğer katkıda bulunanlar (Contributor): Yazar olarak adı geçmeyen, ama editör, çeviren vb gibi kaynağın içeriğine katkıda bulunan kişiler 7. Tarih (Date): Kaynağın yaratılış tarihi 8. Kaynak tipi (Type): Kaynağın türü (roman, şiir, rapor, sözlük vb) 9. Biçim (Format): Kaynağın formatının ne olduğu (html, pdf vb) 10. Kaynak Tanımlayıcı (Identifier): URL gibi kaynak adresi 11. Kaynak (Source ): Elektronik kopyanın dayandığı bilgi kaynağı 12. Dil (Language): Kaynağın hangi dilde olduğu 13. İlişki (Relation): Bilgi kaynağının diğer kaynaklarla ilişkisi 14. Kapsam (Coverage): Kaynağın kapsamı ve 15. Haklar (Rights): Telif ve kullanım hakları ile ilgili bilgiler

30

şeklinde

sıralanmaktadır.

29

30

Weibel, Stuart, "Metadata: The Foundations of Resource Description", D-Lib Magazine, July,199, http://www.dlib.org/dlib/july95/07/weibel.html (Erişim: 19 Mart 2011) Mehmet Emin Küçük ve Umut Al. “Metadata Kavramı”, Bilgi Dünyası, Sayı: 2-2, 2001, s.177.

13


5.4.2.1. Teknik Altyapı Sistemi Sayısallaştırma işleminde belirlenecek teknik alt yapının planlaması sırasında çok dikkatli hareket edilmelidir. Teknolojinin baş döndürücü hızı ve kurulması gereken sistemin de aksi bir durumda kısa zamanda vazgeçilebilecek kadar ucuz olmaması bu konuda oldukça titiz davranmayı gerektirmektedir. Sistemin, teknoloji eskimesi ve diğer standartların dışında kalması gibi istenmeyen durumlara karşı önlemler alınmalı, tek ve patentli ürünlerden uzak durulmalıdır. Teknolojik gelişmelerin takip edilerek, zamanın gereksinimlerine uygun kurum ve projenin beklentilerini karşılayacak seçimler yapılmalıdır. Donamım, yazılım ve ağlar sayısallaştırma projelerinin teknik alt yapısını oluşturmaktadır. Bu sistemin içine protokoller, standartlar, politikalar ve izlenecek yol ve yöntemler gibi başlıklar dahil edilerek konu genişletilebilir. 31 Donanım: Sistemde yer alacak bilgisayarlar, monitörler (LCD, CRT), tarayıcılar, fotoğraf makineleri, kameralar ile depolama ve sunum için gerekli ortamlardır. Yazılım: Sayısallaştırma işleminin yürümesini sağlayan, sistemin olmazsa olmaz

parçalarıdır.

Tarayıcı

yazılımları,

görüntü

düzeltme

yazılımları

ve

sayısallaştırılan materyali yönetmek için gerekli olan yazılım programları olarak karşımıza çıkarlar. Tarayıcı yazılımları genel olarak tarayıcılar ile birlikte gelirler ve kullanıcıya ayarları üzerinde gerekli düzeltmeleri yapma olanağı tanırlar. Görüntü

düzeltme

yazılımları,

sayısallaştırılan

materyallerin,

internette

yayınlanması, dağıtımı, basılması gibi durumlarda görüntü üzerinde yeniden düzenleme yapmak için gereklidir. Direk olarak tarayıcının programıyla birlikte çalışabilmesi, kullanılan dosya formatlarını desteklemesi, Renk aralıklarını (RGB, CMYK) dönüştürebilmesi, teknik desteğinin olması, görüntü işlemlerini otomatik yapabilmesi bu tür yazılımlarda aranan özelliklerdendir. Sayısal

materyal

yönetim

yazılımları

adından

da

anlaşılacağı

gibi

sayısallaştırılmış koleksiyonu yönetmek için oluşturulan ve kullanılan yazılım

31

Moving Theory into Practice: Digital Imaging Tutorial - Digitization Chain, Cornell University Library/Research Department, 2000-2003, <http://www.library.cornell.edu/preservation/tutorial/technical/technicalA-01.html> (Erişim: 21 Mart 2011)

14


programlarıdır. Metin görüntü, ses vb. gibi sayısallaştırılmış her türlü materyali bunlara ait tanımlama bilgilerini ve arama ve erişime olanak sağlayan program elemanlarını içermektedir. Ağlar: Yüksek hız, geniş taşıma kapasitesi ve yüksek güvenlikli ağ yapısı sayısallaştırma projeleri için hayati derecede önem taşır Planlanan ağın mevcut ağlarla geçirimlilik içinde çalışmasına dikkat edilmelidir. Mevcut TCP/IP protokolünü kullanmalıdır. Internet güvenliği, sağlamak için güvenlik duvarı, kullanımı takip eden yazılımlar,

kullanıcıların

şifreli

ve

izinli

girişlerini

destekleyen

yazılımların

uygulamaları tercih edilmelidir.

5.5. Yararlandırma - Sunum Günümüzde bilgiye hızlı ulaşmak, bilginin nicelik ve niteliğinden daha önemli bir duruma gelmiştir. Sayısallaştırılmış kaynakların uygun format ve gerekli hızda kullanıcıların erişimine açılması kurumlar için zorunluluk halini almıştır. Sayısallaştırılmış kaynakların istendiğinde aranabilmesi, görüntülenmesi ve gerekirse çıktı ve kopya alınabilmesini sağlamak için birçok indeks ve kataloglar bulunur. Bu indeksler ve kataloglar bağımsız olarak yönetilebilirler. Sayısal projelerin dağıtımı/sunumu için iki farklı ara yüze gereksinim vardır. Bunlardan ilki kullanıcı ara yüzü, diğeri ise sayısal kütüphanecilerin/sistem yöneticilerinin kullanacağı ara yüzüdür”. 32 Kullanıcı ara yüzünde kullanıcılar için kolay erişim sağlayabilecek arama, bulma, sayısal kaynaklar hakkında bilgi edinme işlemlerini gerçekleştirme olanağı sağlanmalı, sistem yöneticileri ara yüzünde ise daha ziyade sistem üzerindeki arka planda bilgi ekleme, çıkarma, gerekli düzeltme ve erişim gibi sorunları çözmeye yönelik olarak planlama yapılmalıdır.

5.6. Saklama/Sayısal Koruma Bir sayısallaştırma projesinin en son basamağı, sayısal kaynakların depolanması ve saklanması aşamasıdır. Bu aşama sayısal koruma aşamasını da içermektedir.

32

Pandey, Richa, “Digital Library Architecture”, Paper B, DRTC Workshop on Digital Libraries, March 2003, s. 3.

15


Sayısallaştırma projelerinin başarısı, kurumların uzun vadeli saklama ve koruma planlarını oluşturması ve uygulaması ile doğru orantılıdır. Saklama sırasında dosya isimlendirme, karşılıklı işlerlik ve sayısal kaynakların sahipliğini göstermesi bakımından önemlidir. Her bir dosya içinde taranan her bir objenin karakteristik özellikleri taşıyan tek bir isme sahip olması ve üst veri kaydıyla uyumlu olması gerekir. 33 Sayısallaştırılma işleminde taranan her materyal bilgisayar ortamında yeniden isimlendirilir. Bu isimlendirme sayısal nesnenin tanınması, istendiğinde erişim sağlanmasını sağlar. Erişim kolaylığı için isimlendirme işlemlerinde sayı ve küçük harflerden işaretlerden yararlanılır. İsimlendirme işlemlerinde genel eğilim sekiz karakterli bir kod ile birlikte üç karakterden oluşan dosya formatı uzantısı yer alır. Sayısal korumanın üç temel amacı vardır. Bunlar kısaca, sayısal kaynakların kullanılması, erişim ve görülebilmesidir. Sayısal bilginin saklandığı taşıyıcıların doğru yerde depolanması, Sayısal bilginin üzerinde bulunduğu ortamların eskimeden yeni ortamlara göç ettirilmesi ve sayısal kopyalama süresince bilginin bütünlüğünün korunması da 34 sayısal korumanın amaçları arasındadır. Canlandırma, taşıma, teknolojik koruma, sayısal arkeoloji ve izleme gibi teknikler de sayısal korumanın destek unsurlarıdır.

6. SAYISALLAŞTIRMA TEKNİKLERİ Kağıt tabanlı olarak üretilmiş olan bilgi kaynaklarının elektronik ortama aktarılması için kullanılan bazı teknikler vardır. Bu tür belge ve dokümanlar sayısal fotoğraf makineleri, sayısal kameralar ve tarayıcılar aracılığı elektronik ortama aktarılırlar. Elektronik ortama aktarılan görüntüler OCR, ICR ve OMR gibi karakter ve işaret tanıma sistemleri ile bilgisayar sistemlerinde elektronik veri olarak kullanılabilir hale dönüştürülürler.

33

34

Reerink, Henriette, “Practice, Organisation and Quality Control of Digitization Project”, Liber Quarterly, No: 13, 2003, s. 160 Küçük, M. E., Alır, G., “Sayısal Koruma (Arşivleme) Stratejileri ve Bazı Uygulama Örnekleri”, Türk Kütüphaneciliği, Sayı: 17-4, 2003, s. 342.

16


6.1. Sayısal Fotoğraf Makineleri ve Sayısal Kameralar ile Sayısallaştırma Sayısal fotoğraf makinelerinin film kullanılan fotoğraf makinelerinden şekil olarak fazla farkları yoktur. Fakat, sistem olarak farklılıklar gösterirler. Aralarındaki en büyük farklılıklar filmin ortadan kaldırılıp yerine algılayıcı yonga kullanılması ve çekilen görüntüyü anında likit kristal ekrandan gösterebilme özelliğidir 35. Bu algılayıcılara alıcı, toplayıcı parça yani sensör denir. Sensörler yüzeylerine düsen ışığı, sayısal sinyallere çevirirler. Düşen ışık R-G-B filtreleri (kırmızı-yeşil-mavi süzgeçler) yardımı ile ana renk değerlerine ayrılırlar. Ana renkler için verilen değerler yazılımlar tarafından işlendiğinde, her rengin özgün değerini belirlemek mümkündür. Sayısal kameraların sensör üniteleri çekilen konunun resmini oluşturduklarında oluşan veriler, makinenin dahili elektronik devrelerine aktarılırlar. Devreler gelen bu verileri isleyerek resim haline getirirler. Bu düzenlemelerde genellikle JPEG gibi resim kayıt formatları kullanılır. Yeni nesil makinelerde resmi ham olarak kayıt eden RAW gibi formatlar vardır. Daha sonra düzenlenen bu veriler makinelerin kayıt depolama ünitelerinde hafızaya alınırlar. Sayısal makinelerin depolama üniteleri dâhili veya harici olabilmektedir. Ortak özellikleri makineler kapalı olsalar bile resimler hafızada kalır yani silinmezler. Sayısal kameralarda hafızaya alınma işlemi birkaç saniye sürer. Bu esnada kamera yeni bir çekim yapamaz. Sıkıştırma ve kayıt işlemleri makine çeşidine bağlı olarak yaklaşık 2–5 saniye tutar. Yeni kuşak gelişmiş özellikli makinelerde bu süre 1 saniyenin altına inmiştir. Son aşamada ise sıkıştırılmış görüntü ya makine ile bütünleşik olan sayısal kayıt biriminde saklanır ya bilgisayar bağlantısı ile sabit diske gönderilir ya da direkt olarak sunum ya da yazım cihazlarına ulaştırılır. 36

6.2. Tarayıcılar ile Sayısallaştırma Tarayıcılar içlerindeki özel düzenek yardımıyla herhangi bir nesneyi optik olarak tarayan, taranan bilgiyi sayısal bilgiye çeviren ve yazılım aracılığıyla elde edilen sayısal bilgiyi sıkıştırılmış resim türü olan JPEG ya da başka bir türe çeviren cihazlardır. Başlangıçta tarayıcılar, kendilerine özel yazılımlar yardımıyla taranan nesneyi dosyaya çevirmekte, bu durum tarayıcının başka bir bilgisayara bağlanması durumunda 35

36

Ali Fuat Altın. Sayısal Teknolojinin Günümüz Fotoğrafçılığına Etkileri, Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Fotoğraf Anasanat Dalı Yüksek Lisans Tezi, 2006, s. 23 Arif Levent İyicioğlu, Işık Algılama ve Görüntü Oluşturma Yöntemlerine Göre Dijital Fotoğraf Makinelerinin İncelenmesi, Marmara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. Matbaa Eğitimi Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, 2006, s.4

17


aynı yazılımın ilgili bilgisayara da kurulmasını gerektirmekteydi. Ayrıca her firma kendine göre resim düzenleme yazılımı geliştirdiğinden bu durum kullanıcılar açısından can sıkıcı bir sorun oluşturmaktaydı. Üreticiler arasındaki bu farklılığı gidermek, bilgisayarlarda kullanılan popüler resim işleme yazılımları yardımıyla da taranan bilgilerin dosyaya çevrilmesini sağlamak ve tarayıcı ile bilgisayar arasında ortak bir iletişim standardı

kurmak

amacıyla

TWAIN diye

adlandırılan bir

standart

geliştirilmiştir. TWAIN destekli bir tarayıcıyı bilgisayarınıza kurduktan sonra TWAIN desteğine sahip resim işleme yazılımlarıyla (Photoshop, Paint Shop Pro vb.) tarama işlemini başlatabilirsiniz. Düz yataklı bir tarayıcıda tarama işlemini gerçekleştirmek için taranacak belge tarayıcının cam yüzeyine yerleştirilir. TWAIN destekli bir resim işleme yazılımı üzerinden ya da tarayıcının kendi özel yazılımı üzerinden tarama işlemi başlatılır. Rengin elde edilmesinde farklı yöntem kullanılır. Yöntemlerden birinde tarayıcı her bir noktayı üç geçişte tarar. Her geçişlesin ve CCD’nin arasında yer alan farklı bir renk filtresi kullanır. Üç geçiş de tamamlandığında tarayıcı yazılımı üç resmi de birleştirir ve tek resim elde edilir. Diğer bir yöntemde, lens yardımıyla resmin daha küçük üç kopyası alınır. Her bir resim renk filtresi içinden geçer (kırmızı, yeşil ya da maviden biri) ve tarayıcı CCD’den gelen üç ayrı parçayı da birleştirir. Bu tarama işlemi tek geçişte gerçekleşir. Diğer bir resim algılama teknolojisi CIS’dır. CIS sistemiyle CCD, aynalar, filtreler, lamba ve mercek düzeneği ortadan kaldırılmış onun yerine kırmızı, yeşil ve mavi renklerde “ışık yayan diyot” LED satırları getirilmiştir. Tarama alanının genişliği boyunca yayılmış 300-600 kadar resim algılayıcısı vardır. Tarama işlemi başlatıldığında beyaz ışığın elde edilmesi için aynıanda bir satır boyunca dizilmiş kırmızı, yeşil ve mavi LEDler yakılır. Parlatılan resim algılayıcılar tarafından yakalanır. CIS tarayıcılar daha ucuz, hafif ve ince olmakla birlikte CCD tarayıcıların kalitesini vermemektedirler. 37 Düz yataklı (flatbed) tarayıcılar ciltli yayınlar için uygun değildir ve istenilen kalite de çekimler yapılması zordur. Bu gibi durumlarda yayının orijinalinin sayfalara ayrılarak taranması hem hız hem de kalite açısından oldukça avantajlıdır.

37

“Mesleki Eğitim Ve Öğretim Sisteminin Güçlendirilmesi Projesi Bilişim Teknolojileri. Görüntü İşleme Cihazları”, Ankara 2006

18


7. SAYISAL GÖRÜNTÜLEME FORMATLARI Sayısal

görüntü

formatları,

ilgili

literatürde

grafik

formatlar

olarak

bilinmektedir. Çalışmamızda bu kavramın yerine anlamı daha iyi vereceğini düşündüğümüz görüntü formatları terimini kullanmayı uygun bulduk. Günümüzde sayısal ortamlar için geliştirilmiş yüzden fazla görüntü formatı bulunmaktadır. Çok sayıda görüntü formatı olmasının temel nedeni, farklı amaçlar için tasarlanmış olmalarındandır. Sayısallaştırılmış görüntüler, internet uygulamalarında hızlı yükleme için insan gözü ile ayırt edilemeyecek seviyede bir kayıpla sıkıştırma ve dosyaları küçük ebatlara düşüren bir görüntü formatına ihtiyaç duyarken masaüstü yayıncılık için baskıda görüntü kalitesinden taviz vermeyen bir görüntü formatına ihtiyaç duymaktadır. Bu açıdan değişik sıkıştırma yöntemleri kullanan ya da renk derinliğine göre çeşitli formalara giren görüntü biçimleri geliştirilmiştir. Kodlama ve sıkıştırma algoritmaları gibi birbirlerine üstünlükleri ve farklı yanları bulunan bu formatların en bilinen ve en çok kullanılanları şunlardır:

7.1. Bmp Windows işletim sisteminden tanıdığımız bu görüntü formatı bilinen en yaygın ve en temel görüntü formatıdır. BMP'nin birbirinden farklı birkaç türü vardır. Özellikle bir X-Windows kullanıcısı ile MS-Windows ya da OS/2 kullanıcısı için farklar mevcuttur. X- Windows üzerindeki BMP formatı sadece 2 rengi desteklemektedir. MSWindows ya da OS/2 üzerindeki BMP formatının X-Windows'taki karşılığı XPM'tir. (pixmap). RGB Görüntü haritasını 1,4,8, veya 24 bitlik veriler şeklinde saklar. Veriyi 4bit veya 8-bit RLE (Run Lenght Enconding) sıkıştırma algoritmasına göre sıkıştırır ve saklar. Bu resim formatının tek dezavantajı görüntülerin boyutunu oldukça büyük tutmasıdır. BMP formatında bir grafiğin boyutunun büyük olmasındaki temel neden grafiğe ait ölçülere göre işlem yapmasından kaynaklanmaktadır.

7.2. Jpeg Dosya sıkıştırma özelliği oldukça geliştirilmiş bir görüntü formatıdır. Bu açıdan internette oldukça rağbet gören bir resim formatı olma özelliğini taşımaktadır. JPEG formatı, Windows işletim sisteminin yanı sıra MacOS işletim sisteminde de kullanılan bir resim formatıdır. JPEG sıkıştırması, görüntüleri sıkıştırırken insan gözünün kolayca 19


fark edemeyeceği küçük renk değişikliklerini ve parlaklıkları kullanır. Bu açıdan BMP formatında saklanan bir resim disk boyutunu küçük bir hale getirebilir. JPEG sıkıştırması, 16 milyon renk ya da doğal 256 gri ölçekli renk görüntüsüne göre sıkıştırma işlemleri için tasarlanmıştır. JPEG görüntü formatının en önemli özelliği ayarlanabilir sıkıştırma işlemini yapmasıdır. JPG, ISO standardı ile tanımlanmış bir formattır ve birçok değişik kodlama sistemleri içerir.

7.3. Jpeg2000 JPEG2000 de JPEG gibi 'Joint Photographic Experts Group' adlı komite tarafından geliştirilmiştir. Wavelet teknolojisini temel alarak, bilinen en iyi sıkıştırma teknolojilerinin kullanılmasıyla oluşturulmuş bir kodlama sistemidir. JPEG standardının kısıtlamalarını gidermek ve düşük bit-oranlarında yüksek kalitede görüntüler elde etmek amacıyla tasarlanmıştır. Wavelet teknolojisinin avantajı sayesinde, DCT’de olduğu gibi sadece kayıplı sıkıştırma değil, kayıpsız sıkıştırma da yapabilmektedir. Ayrıca JPEG2000, istemci/sunucu görüntü uygulamaları için ve sınırlı kaynağa sahip olan kablosuz cihazlar için ilave fonksiyonel özelliklere sahiptir.

7.4. Gif GIF, 256 renk desteğine sahip iyi bir sıkıştırma algoritması vardır. Farklı tiplerde görüntüler için oldukça güçlü bir görüntü formatıdır. Özellikle görüntüleme işleminde oldukça hızlıdır. Bu açıdan Internet'te de en az JPEG formatı kadar tercih edilmektedir. Arka arkaya gelen resim karelerini göstererek hareketli (animated) resimlerin oluşturulmasını sağlayabilir. GIF görüntü formatında renklerin sınırlı sayıda olmasından dolayı renklerin farklı ayırmaları mevcuttur. Bu açıdan görüntülerde oldukça faydalıdır. Özellikle bilgisayar ortamında yapılan çizimler ve şekiller için çok kullanışlıdır. GIF formatı, JPEG'den farklı olarak kayıpsız sıkıştırma algoritmasını kullanır. GIF, tescilli şifreleme yöntemini kullanır ve şifresini çözmek için LZW (Lengel zev welch ) diye adlandırılan sıkıştırma yöntemine göre işlem yapar. Ancak Photoshop gibi resim işleme programlarının çoğu GIF formatının tüm özelliklerini kullanamamaktadır. Bu nedenle bu format ile çalışırken sıklıkla başka programlara gereksinim duyulmaktadır. Gerçek renk desteği yoktur. 20


7.5. Tiff Aldus Corporation tarafından geliştirilen TIFF görüntüleme formatı, Aldus’un daha sonra Adobe Systems ile birleşmesi nedeniyle şu anda telif haklarına Adobe Systems şirketi sahiptir. 1988’de yayınlanan 5.0 sürümü ile RGB bitmap verilerini LZW algoritması kullanarak sıkıştırabilme yeteneğine kavuşmuştur. 1992’de yayınlanan 6.0 sürümü ile de JPEG sıkıştırması eklenmiştir. TIFF-LZW’nin de GIF gibi patent sorunlarına yol açması sonucunda bazı girişimciler tarafından TIFF altında ZIP sıkıştırması geliştirilmiştir. Bu yapı da PNG gibi ZLIB/DEFLATE sıkıştırma teknikleri ile sıkıştırma yapar. TIFF 24-bit renk derinliğini desteklemesi sayesinde fotoğrafların kayıpsız olarak sıkıştırılmasında kullanılır. TIFF, hemen hemen bütün işletim sistemleri tarafından kullanılabilir. JPEG'e göre daha az küçültme sağlasa da, hızı ile bu açığını kapatıyor.

7.6. Png PNG, kayıpsız sıkıştırma özelliği bulunan bir görüntü formatıdır. 48 bit gerçek renk veya 16 bit grayscale'yi (gri tonlama) destekleyen oldukça güçlü bir yapıya sahiptir. Görüntülerin sıkıştırılması için oldukça iyi bir format olduğu için Internet'te de kullanılmaktadır. Ancak yaygın olmayan tarayıcılar bu formatı desteklemez. Internet Explorer ve Netscape Navigator tarafından desteklenen bu format bu iki tarayıcı ile sorunsuz bir şekilde çalışmaktadır. PNG formatının yapısı GIF görüntü formatına oldukça benzer. PNG görüntü formatının önemli bir özelliği de, herhangi bir uygulamada kullanılan PNG görüntüsü, uygulamayı destekleyen başka bir PNG formatıyla okunabilmesidir. Network sistemlerinde PNG,

GIF'in üstünde bir performans

sağlamaktadır. Özellikle

değiştirilebilir şeffaflık (transparancy) ve görüntü parlaklığının platform kontrolü üzerinde oldukça etkilidir.

7.7. Pcx PCX, PC Paintbrush yazılımı için geliştirilmiş oldukça yaygın bir görüntü formatıdır. Zsoft tarafından geliştirilen bu format, görüntü dosyasına ait temel bilgileri dosyanın başında yer alan 128 byte'lik alanda saklar. Görüntü dosyasının geriye kalan 21


kısmında ise şifreli görüntü bilgileri yer alır. Şifreleme metodu olarak run-length tekniğini kullanır.

7.8. Pict Macintosh görüntü ve dizgi programcılarınca sık kullanılan PICT görüntü formatı 1984 yılında Apple Computer tarafından geliştirilmiştir. MacOs İşletim Sisteminde bütün programlar tarafından desteklenmektedir. Orijinal PICT resim formatı 8 (2 ) renk değerine sahiptir. Ancak geliştirilmiş versiyon diye bilinen PICT2, 32 bit renk uyumu ile 17 milyon rengi desteklemektedir. Aynı renkten oluşan büyük alanları etkili bir şekilde sıkıştırır. Renk ayrımında, bazı yazılımlarda sorun çıkardığı ve yapısı itibariyle çabuk bozulduğu için fazlaca kullanılmamaktadır

7.9. Targa (TGA) TGA görüntü formatı manzara üniteleri için Truevison tarafından geliştirilmiştir. Ms-Dos işletim sisteminde yer alan renk uygulamaları için tasarlanmış bir görüntü formatıdır. Ms-Dos tabanında çalışan C gibi programlama dillerine kaynak sağlamaktadır. 16 milyon tek renk görüntüleri destekleyebilen Targa yüksek kaliteli bir formattır. Sayısal ortamlar dışında baskı ve matbaa gibi endüstriyel alanlarda da kullanılmaktadır.

7.10. Raw RAW, sayısal fotoğraf makinelerinin negatifi olarak tanımlanır. Renk bilgilerini ikilik (binary) ve on altılık sayı sistemine göre saklayabilen bir görüntü formatıdır. Bu görüntü formatında 0 (sıfır) koduna karşılık gelen renk siyah rengidir. Aynı şekilde 255 koduna karşılık gelen renk ise beyazdır. Sayısal fotoğraf makinesinin CCD'si üstünde bulunan her bir piksel gerçekte sadece gri renk ve onun tonlarını algılama yeteneğine sahiptir. Buna rağmen pikseller üzerinde bulunan renk süzgeçleri vasıtasıyla, renklerin yoğunluğu ölçümlenir ve elde edilen değerler görüntü işleme yazılımı ile birleşerek fotoğraf oluşturur. Bu biçimde kayıt edilmiş dosyalarda piksellerin okuduğu renk değerler bulunur. Söz konusu veriler cihazın görüntü işleme algoritmalarından geçmediği için üzerlerinde en ufak bir işlem 22


dahi yapılmamıştır. Bundan ötürü RAW biçiminde kayıt edilmiş görüntüler çekimden sonra da sanki çekimden önce ayar yapıyormuşçasına rahat hareket etmemize olanak verir. RAW formatı, kayıplı bir sıkıştırma olmadığından, disk ve dijital bellek üzerinde fazla yer tutar, kaydetmesi ve aktarması da fazla zaman alır. 5 milyon piksellik bir sayısal fotoğraf makinesinde yaklaşık her bir RAW görüntü yaklaşık 32 MB yer kaplar.

7.11. Pdf Macintosh, Windows, Unix ve DOS için Adobe firması tarafından geliştirilmiş bir formattır. Genellikle taranan metinlerin kaydedildiği format şeklidir. PDF formatında kaydedilen taranmış metinler, OCR adı verilen programlarda yeniden yazı haline dönüştürülmektedir. PDF dosyalarının en önemli özelliği oldukça az bir disk alanı kaplamasıdır. Bu açıdan Internet'te dokümanların dağıtılması için oldukça kullanışlıdır. Tarayıcılar tarafından doğrudan desteklenmese de eğer kullanıcının bilgisayarında Adobe Acrobat Reader yüklü ise doğrudan çalıştırma gibi bir şansa da sahip olunmaktadır.

8. SAYISALLAŞTIRMADA KARŞILAŞILAN SORUNLAR Gelişen teknolojinin sağladığı imkânlar sayısallaştırmayı cazip hale getirmesine rağmen bazı sorunları da içermektedir.

8.1. Teknik Sorunlar Sayısallaştırma işlemine başlayacak kurumların en büyük sıkıntılarından biri teknik ile ilgili konulardır. Bu konudaki ayrıntıların başında sabit görüntülerin hangi çözünürlükte taranacağı gelmektedir. Günümüzde en ucuz tarayıcıların bile binlerce dpi çözünürlüğe ve 24 bit renk derinliğiyle milyonlarca renk seviyesinde ayrıntı saptayabilme yeteneğine sahip olması, insanların kafasını fena halde karıştırmaktadır. Artan her çözünürlük ve renk derinliği seviyesi, taranan görüntü büyüklüğünün de geometrik olarak artmasına sebep olmaktadır. Görüntünün ne amaçla tarandığına bağlı olarak farklı çözünürlükler ve renk derinliklerine ihtiyaç olmaktadır. Taranan görüntü örneğin web üzerinden yayınlanacaksa 72 dpi çözünürlük yeterli olurken, bir lazer yazıcıdan çıkış alınması 23


düşünülüyorsa 150 dpi’ın, tercihen 300 dpi’ın üzerinde çözünürlüklere, matbaa baskısına gidecek görüntüler için ise 1200 dpi’ın, tercihan 2400 dpi’ın üzerinde çözünürlüklerde tarama yapılması gerekecektir. Sayısallaştırmanın aşırı derecede yüksek maliyetleri gözönüne alındığında, bu işin tek seferde yapılması neredeyse bir zorunluluk halindedir. Bu nedenle, ilerideki muhtemel kullanım şekline bağlı olarak en yüksek çözünürlük ile tarama yapılması ve daha düşük çözünürlükteki görüntülerin bu nüshadan üretilmesi (çünkü tersi mümkün değildir) en makul çözüm olarak karşımıza çıkmaktadır. Web üzerinden yayınlanacak görüntüler için 8 bit (256 renk); yazıcıdan çıkış alınacak görüntülerde siyah beyaz için 8 bit (256 ton gri), renkli görüntüler için 16 bit (binlerce renk) yeterli olurken, matbaaya gidecek görüntülerde 24 bit (milyonlarca renk) düzeyinde bir renk derinliği şart olmaktadır. 38 Benzer sorunlar ses kayıtlarında da mevcuttur. Ses kayıtlarının "kaliteli" kabul edilen bir seviyede sayısallaştırıldığı takdirde, ortaya çıkan ses dosyası, yukarıda sözü edilen görüntü dosyalarından kat be kat daha fazla yer kaplayacaktır. Bugün yaygın olarak kullanılan MP3 formatı ise kayıplı bir sıkıştırma algoritmasına dayanmaktadır. Sesin, insan kulağının duymadığı frekanslardaki kısmını atmak üzerine kurulu bu yöntem, arşivleme amaçları için yeterli kabul edilmemektedir. Sayısallaştırılmış görüntü dosyalarını saklamak için TIFF, ses dosyaları için AIFF endüstri standardı olarak kabul edilmiştir. 39

8.2. OCR ve Kataloglama Sorunları Sayısallaştırma işleminde taraması yapılan görüntüler genelde fotoğraf olarak elektronik ortama aktarılmaktadırlar. Bunların elektronik ortamda işlenebilmesi ve anlamlı veriler haline getirilmesi için OCR işlemine tabi tutulmaları gerekmektedir. Bu işlem taranan görüntü üzerindeki bağımsız her bir parçanın, yazılımın arşivinde kayıtlı şekillerle kıyaslanarak benzer olanların eşlenmesi ve bu sayede taranan görüntüye karşılık gelen harfin ya da karakterin tahmin edilmesi üzerine kuruludur. Bu nedenle Optical Character Recognition (Optik Karakter Tanıma) kelimelerinin baş harflerinden oluşan bu "sihirli" terim, pek çok kişinin gönlünde yatan bilgi açlığının/açgözlülüğünün ilacı gibi görünmektedir: "Kitapları tarayalım, OCR’dan 38

39

Bekir Kemal Ataman, “Arşivlerde ve Kütüphanelerde Sayısallaştırma-Aysel Yontar’a Armağan”, İstanbul, Türk Kütüphaneciler Derneği İstanbul Şubesi, 2004, s. 87. Bekir Kemal Ataman, a.g.m. s.88

24


geçirelim, bir sayısal kütüphanemiz olsun." Ne yazık ki mesele bu kadar basit değildir. Çünkü OCR yazılımlarının % 1 ila 2 arasında değişen hata oranları, amatör ya da şahsi kullanımlar için yeterli olsa da profesyonel amaçlar için hala kabul edilemez derecede yüksektir. Bu hataları daha aza indirebilecek teknolojiler elbette geliştirilmiş durumdadır. Pek çok yazım programının içinde bir imla denetçisi mevcuttur. Hatta bunların Türkçe imla denetimi yapanları dahi vardır. Ama hatalı yazılan kelimenin yerine, program tarafından önerilenler içinden bir tanesini seçmek için hala bir insana ihtiyaç duyulmaktadır. Bu soruna alternatif olarak geliştirilmiş, son derece yüksek teknoloji ürünü programlar da mevcuttur. Yapay zeka ve bulanık mantık gibi uç teknolojileri kullanarak cümle analizi yapan ve hatalı kelimenin yerine hangisinin geçmesi gerektiğine karar verebilen yazılımlar da geliştirilmiştir. Ama bunların içinde bu işi Türkçe yapabileni yoktur. Çünkü Türkçe dil çözümlemesi hala tam olarak yapılabilmiş değildir. Ayrıca bu tür yazılımların fiyatı o kadar yüksektir ki yazım denetimini insanların yapması çok daha ucuza gelmektedir. Dahası, Türkiye gibi emeğin sudan ucuz olduğu ülkelerde iyi on parmak yazan birisini tutup dizgi yaptırmak, OCR’dan hem daha hızlı hem daha hatasız sonuçlar vermektedir. 40

8.3. Maliyet Sorunları Sayısallaştırma ile ilgili olarak maliyete etki eden sorunları on ayrı başlık altında açıklamak mümkündür: 41 Malzemenin Miktarı: Doğal olarak maliyeti etkileyen faktörlerin başında malzemenin miktarı gelmektedir. Sayısallaştırılan malzeme miktarı ne kadar çoksa maliyet de o kadar artar. Malzemenin Boyutları: Maliyete etki eden ikinci temel faktör ise malzemenin boyutlarıdır. Ebatlar büyüdükçe sayısallaştırmanın maliyeti de artmaktadır. Çünkü standart dışı boyutlar için özel ekipman kullanma ihtiyacı ortaya çıkmaktadır. Örneğin A4 ebadındaki malzemeleri rotatif kamera kullanarak çok hızlı bir şekilde taramak mümkünken, A3 ebadına kadar olan malzemeler için düz yatak tarayıcılar kullanılması gerekecektir. A3’ten daha büyük malzemeler için ise mikrofilm kameralarına benzer kameralar kullanma ihtiyacı baş gösterir. İlginçtir ki çok büyük malzemeler kadar çok küçük malzemeler de maliyetin artmasına sebep olabilmektedir. Tarama işlemi sabit 40 41

Bekir Kemal Ataman, a.g.m. 89 Bekir Kemal Ataman, a.g.m. 95

25


kameralarla yapılıyorsa, çok küçük belgeleri taramak için makro çekim yapabilecek objektifler kullanmak gerekecektir. Düz yatak tarayıcı kullanılıyorsa, bu kez standart ayarların dışına çıkıp, belgeyi daha yüksek çözünürlükte taramak söz konusu olacaktır Orijinallerin Seçimi ve Hazırlanması: Sayısallaştırma ile ilgili bir başka maliyet unsuru, orijinallerin seçimi ve hazırlanmasıdır. Sayısallaştırmaya tabi olacak malzemenin hangileri olacağına karar vermek başlı başına entellektüel bir süreçtir. Dolayısıyla bu sürecin yarattığı bir eleman maliyeti söz konusudur.

Malzemenin,

seçildikten sonra sayısallaştırma işlemi için hazırlanması (örneğin zımbaların sökülmesi), gerekiyorsa belgenin diğerlerinden ayrılması (örneğin ayırtedici bir kimlik olarak barkod eklenmesi) yine benzer nitelikli maliyetlerdir. Bu tarzdaki son maliyet ise malzemenin eski haline getirilmesidir (örneğin yeniden zımbalanması, sökülmüşse yeniden ciltlenmesi, numaralandırılması vb.) Niteleme, Kataloglama, İndeksleme: Sayısallaştırmaya tabi olacak malzeme, sayısallaştırma işleminden önce nitelenip, katalog ve indeksleri hazırlanmış olsa dahi, sayısal nüshaya ait kimlik bilgilerinin ayrıca bir yerlere işlenmesi gerekecektir. Bu, mevcut araştırma araçlarına sayısal nüshanın kimlik bilgilerinin işlenmesi şeklinde olabileceği gibi, kendi başına bir araştırma aracı haline de dönüşebilir. Yukarıda dosya adları ile ilgili sorundan bahsederken söz ettiğimiz gibi, tek bir kitabın sayısallaştırılmış nüshası, kitapta yer alan sayfa sayısı kadar ayrı dosyadan oluşabilir. Bunların birbiriyle ilişkilerinin ve sıralarının kaydedilip korunması dahi başlı başına bir sorun haline gelebilir. Bu kadar yoğun entellektüel emek gerektiren bir işin belirli bir eleman maliyetinin olması da kaçınılmaz olacaktır. Restorasyon: Sayısallaştırma işlemlerinde karşılaşılan sorunlardan birisi de koleksiyonda bulunan hassas ve aşırı yıpranmış yayınların taranması sürecidir. Bu tür yayınların taranması veya kameraya alınması mümkün olmadığı gibi bazılarının sayısallaştırılmadan daha önce tamir edilmesi veya başka bir kısım koruma ve restorasyon önlemlerine tabi tutulması gerekebilir. Bütün bu işlemlerinde ayrıca bir maliyet getireceği hesaba katılmalıdır. Ara aşamalar ve ikamelerin üretimi yine koruma ve restorasyon önlemlerine bağlı olarak başvurulması gerekebilecek muhtemel bir yöntem, sayısallaştırmanın orijinal yerine, mikrofilm veya benzeri bir başka nüsha kullanılarak yapılması ya da

26


gerekiyorsa bir kısım başka ara aşamalardan geçirilmesidir. Tabii bunlar da ilave bir kısım maliyetler anlamına gelecektir. Sayısallaştırma Süreci: Bu kadar ilave maliyetten söz ederken işin asli maliyetlerini gözden kaçırmamak gerekir. Sayısallaştırma işleminin kendisinin de belirli bir maliyeti vardır. Kullanılan format ve çözünürlüğe bağlı olarak hem sayısallaştırma işleminin süresi hem de depolama maliyetleri farklılaşacaktır. Elde edilen sayısal nüsha üzerinde ayrıca bir kısım işlemler uygulanması (örneğin taranan görüntünün OCR’dan geçirilmesi, sayısallaştırılan sesin parazitlerinin filtre edilip temizlenmesi vb.) gerekiyorsa, bunlar da maliyete etki edecektir. Bütün bu işlemlerin kurum içinde ya da taşeron marifetiyle yapılıyor oluşuna bağlı olarak ödenmesi gereken rakamda farklılaşacaktır. Kalite Kontrol: Mikrofilm görüntülerinin kalite kontrolünden geçirilmesi zorunluluğu uzunca bir süredir bilinen bir gerçektir. Aynı zorunluluk sayısallaştırılmış görüntü, ses ya da hareketli görüntüler için de geçerlidir. Dahası, bu süreçte üretilen metadata, ya da OCR sonucunda elde edilen metin verilerinin kontrolü ve düzeltilmesi de ayrıca hesaba katılması gereken bir zorunluluktur. Çıktı ve Dağıtım: Bütün bu süreçlerden geçilip malzeme sayısallaştırıldıktan sonra eldeki sayısal nüshanın ne tür bir ortama kaydedileceği ve nasıl dağıtılacağı üzerine düşünülmesi ve bunların maliyetlerinin hesap edilmesi gerekmektedir. Elektronik nüsha CD’ler üzerinde mi, kurum içinde dahili bir network üzerinden mi, yoksa Internet üzerinden mi dağıtılacaktır? Kurumun network altyapısı bu işler için yeterli midir yoksa sayısallaştırılmış nüshaları dağıtırken tıkanıp başka işlerin yapılmasına engel mi olacaktır? Altyapının güçlendirilmesi ve kapasitesinin arttırılması gerekiyorsa bunun getireceği ilave maliyet ne kadar olacaktır? Aynı şekilde, Internet sunucuları ve mevcut bant genişliği bu kadar büyük dosyaların dağıtımını karşılayabilecek kapasitede midir? Çok sayıda kullanıcı talebi olduğunda çökmeden ayakta kalabilecek midir? Bunların kapasitesinin yükseltilmesi ne kadar ilave yük getirecektir? Bütçede bunun için ayrılmış bir pay var mıdır? Bu pay yeterli olacak mıdır? Sayısal nüshanın sürekli bakımı disket üzerine kaydedilip yedeklenen bir dosyanın bir süre sonra yeniden kullanılması gerektiğinde, disket bozulduğu için okunamadığı durumlar pek çok kişinin başına gelmiştir. Bunca sorun aşılıp bunca

27


paralar harcanarak sayısallaştırma yapıldıktan sonra, eldeki hazinenin bir kaç yıl içinde uçup gitmesi ya da durduğu yerde buharlaşması istenen bir durum değildir. Bu yüzden, kayıtlı dosyaların belirli aralıklarla kalite kontrolünden geçirilmesi ve taşıyıcı ortamın bozulması veya sistem eksimesi sorunlarına karşı önlem olarak, belirli aralıklarla başka ortamlara (gerekiyorsa farklı formatlara) aktarılması unutulmamalıdır. Bütün bunlar yapılırken, yapılan her işin ayrıntılı bir kaydı tutulması, olası saldırılara karşı sistem güvenliğinin sağlanması, sisteme yapılan tüm erişimlerin ve sistem üzerinde yapılan tüm işlemlerin tespit edilip güvenli bir log üzerine kaydedilmesi de ihmal edilmemelidir.

Çünkü

bunlar

yapılmadığı

takdirde

eldeki

sayısal

nüshanın

orijinalliğinden emin olabilmek mümkün değildir. Elbette bütün bunların da oldukça yüklü bir maliyeti vardır. Sayısallaştırmanın

toplam

maliyeti

üzerine

arşivler

bazında

yapılmış

araştırmalar, tüm kalemler içinde kaba bir hesapla yaklaşık üçte bir maliyetin sayısal dönüşüm işlemlerinin kendisine, üçte bir maliyetin niteleme, kataloglama ve benzeri üstveri oluşturma faaliyetlerine ve geri kalan üçte birin ise kalite kontrol ve diğer idari masraflara harcandığını ortaya koymaktadır.

8.4. Koruma Sorunları Sayısal koruma ya da arşivleme, sayısal olarak oluşturulmuş ya da sonradan sayısal ortama aktarılmış nesnenin uzun süreli depolanması ve erişimi sürecidir. Sayısal korumanın amacı; dokümanın sabitliğini sağlamak, fiziksel özelliklerini, içeriğini ve dokümanın bütünlüğünü korumak, fonksiyonlarının ve provenansının korunarak uzun dönemli depolamaktır. 42 Sayısal koruma üç temel işlevi içermektedir. 43 •

Sayısal bilginin depolandığı taşıyıcının doğru ortamda depolanması, depolama ve elde etme konusunda gerekli olan işlem ve süreçlerin uygulanması

Sayısal bilginin üzerinde bulunduğu taşıyıcı eskimeden yeni taşıyıcılara aktarılması (medya dönüştürülmesi ya da göçettirilmesi )

• 42

43

Kopyalama süreci boyunca bilginin bütünlüğünün korunması.

Allison Bullock, Preservation of Digital Information: Issues and Current Status, 1999, http://epe.lacbac.gc.ca/100/202/301/netnotes/netnotes-h/notes60.htm (Erişim: 27.Nisan 2011) K. Russell,, CEDARS: Long-term Access and Usability of Digital Resources, Ariadne, 1998, http://www.ariadne.ac.uk/issue18/cedars/> (Erişim: 12 Ocak 2011).

28


Sayısal koruma çalışmalarının temelinde kaynakların bütünlüğünün bozulmadan sürekli erişimini sağlamak yatmaktadır. Bunun sağlanabilmesi ise öncelikle teknik bazı sorunların çözümlenmesine bağlıdır. Bu amaçla gerçekleştirilen çok sayıda projenin temelinde koruma stratejilerinin test edilmesi, yeni stratejiler geliştirilmesi ya da mevcut stratejilerin iyileştirilmesi ile ilgili çalışmalar yatmaktadır. Ancak henüz hem depolama, hem koruma, hem de erişim fonksiyonlarını tam anlamıyla karşılayabilen bir strateji geliştirilememiş olduğu görülmektedir.44 Sayısallaştırma işleminde görüntülerle ilgili hakların korunması, örneğin izinsiz kullanımı engellemek, filigranlama ve şifreleme gibi teknikler kullanılmaktadır.

8.5. Erişim Sorunları Sayısallaştırma işlemlerindeki sorun oluşturabilecek başlıklardan biri de erişim konusudur. Erişimle politikalarının belirlenmesinde saptanması ihtiyacı çıkmaktadır. Oluşturulan sayısal nüshaya kimler hangi koşullarda erişebilecektir? Bu konuda, örneğin telif hakkı, kişi özel hayatının gizliliği vb. sebeplerle getirilecek herhangi bir sınırlama var mıdır? Var ise bunların hayat içinde uygulanabilir olması nasıl sağlanacaktır? Örneğin sayısal nüshanın hacker denilen zararlı ve saldırgan bilgisayar korsanlarına karşı korunması nasıl gerçekleştirilecektir? Bu gibi konular, sayısallaştırma sonrasında karşımıza çıkacak erişim politikaları meselesinin başlıca örnekleridir. Üstelik bu gibi politikalar, elektronik nüsha yaratılmazdan önce belirlenmek zorundadır. Çünkü sonra çok geç olabilir. Erişimde karşımıza çıkabilecek sorunlardan birisi de dosya isimleri konusudur. DOS işletim sistemi kullanan bilgisayarlarda sekiz karakterlik dosya adları ve ilave olarak dosyanın türünü ve yaratıcısını belirten üç karakterlik uzantılar kullanılmaktaydı. Ancak bunlar içinde harf ve sayı dışındaki karakterlerin hemen hiçbiri kullanılamıyordu. Buna karşın aynı dönemde Macintosh bilgisayarlarda bu tür sınırlamaların hiçbirisi olmadığı gibi 32 karakter uzunluğa kadar dosya adları kullanılabiliyor, üstüne üstlük Türkçe karakterler de herhangi bir sorun yaratmıyordu. Ama söz konusu dosya DOS ortamına taşındığında sorunlar başlıyordu. Windows işletim sisteminin daha yeni sürümleri ile beraber dosya adlarının uzunluğu konusundaki sorun giderildi. Hatta çok daha uzun dosya adları mümkün kılındı. Ama bu 44

Mehmet Emin Küçük, “Sayısal Koruma (Arşivleme) Stratejileri ve Bazı Uygulama Örnekleri”, Türk Kütüphaneciliği, Sayı: 17-4, 2003, s. 348

29


kez aynı sorun tersine yaşanmaya başlandı. Platformlar arası dosya alış-verişlerinde yaşanan Türkçe karakterlerle ilgili sorun ise (karşılıklı olarak) hala giderilebilmiş değildir. 45 Dosya isimlendirme ile ilgili olarak karşımıza çıkan başka bir sorun da, çok sayıda dosyaya farklı isimler bulabilme ihtiyacıdır. Sayısallaştırılmış her bir sayfa farklı bir dosyada yer alacağı ve dolayısıyla farklı bir isimle anılacağı için, her sayfaya farklı dosya adı bulmak, dahası bu dosyaların hepsini bir arada tutup aralarındaki ilişkiyi ve sayfaların sırasını da kaybetmemek de halledilmesi gereken önemli bir erişim sorunudur. Hangi dosyada hangi belge ya da bilgilerin bulunduğu ve bunlar arasındaki ilişki ve öncelik sıralarının bilinmesi için dosya adı ile içeriği eşleştirebilecek bir araştırma aracı sisteminin üstveri tespit edilip bir yerlere kaydedilebilmesi gerekmektedir. 46

8.6. Saklama Sorunları Sayısallaştırmanın önemli sorunlarından biri de saklama konusunda karşımıza çıkmaktadır.

Kullanıcıların

sayısallaştırılmış

yayınlardan

sağlıklı

bir

şekilde

yararlanmasını sağlamak için öncelikle bu yayınların en uygun fiziki koşullarda ve uygun şekillerde depolanmasını temin etmek gerekmektedir. Bilginin kaydedildiği fiziksel ortamların herhangi bir zarar görmeden saklanabilmesi ve gelecek nesillere aktarılabilmesi önemlidir. Bu anlamda kayıt ortamı kadar depolandığı alandaki fiziksel koşulları da dikkate almak gerekmektedir. Teknolojinin hızlı gelişimi bilgisayar dünyasında da hemen her şeyi birkaç yıl içinde bütünüyle değiştirmektedir. Bundan bir süre önce bilgisayarlarla uğraşmaya başlayanlar, o dönemde bütün bilgileri delikli kartlar üzerine kaydetmekteydi. Sonra mucizevi bir ortam icat edildi: 8 inch’lik disketler. Yaklaşık bir dosya kağıdı boyutundaki bu manyetik ortama binlerce kartın alabileceği bilgiyi kaydetmek mümkün olabiliyordu. Sonra bunların boyutları ufaldı ve önce 5 1/4 inch’lik ardından 3.5 inch’lik disketler çıktı. CD’lerin yaygınlaşmasıyla beraber, küçük dosyaların transferi için disket yerine Internet kullanılmaya başlandı. DVD’lerin yaygınlaşmasıyla beraber CD’ler yavaş yavaş 45 46

Ataman, a.g.m., s.92 Ataman, a.g.m., s.93

30


ortalıktan çekilmeye başlamış bunların yerini yeni teknolojik ürünler almaya başlamıştır. 47

Blu-Ray (mavi ışın) teknolojisi diye tanınan ve tek bir diske 27 GB bilgi depolamaya imkan tanıyan bu teknoloji, her aşamada kendisinden önce gelenden çok daha yüksek kapasiteli depolama imkanı sunan gelişme çizgisinin, yalnızca bugün gelinen noktadaki son örneğidir. 48 Bütün bu süreç, çok uzun bir zaman diliminde değil son 25 yıllık dönemde yaşanılan gelişmelerdir ve bu süreç bir kitap ve ya arşiv belgesinin ömrüne göre son derece kısa bir süredir. Donanım ve saklama ortamlarına paralel olarak işletim sistemleri de aynı hızda değişmektedir. Bir zamanlar en yaygın sistem olan DOS’un yerini önce Windows 3.1, sonra Windows 95, Windows 98, Windows 2000, Windows XP almıştır. Macintosh ya da Linux dünyasında da durum farklı değildir. Başlangıçtan bu yana tek bir sistemde karar kılarak platformlar arası geçişle ilgili sorunlar ortadan kaldırılmaya çalışılmış olunsa dahi, aynı sistemin yeni versiyonları ile eski sürümleri arasındaki uyum sorunlarından kurtulmak mümkün değildir. 49 Sayısallaştırılan yayınlar ve bunların kayıtlı bulunduğu ortamların çeşitliliğinin artması ve her birinin ayrı yazılım ve donanıma ihtiyaç duyması, kütüphaneleri zor bir durumla karşı karşıya bırakmaktadır. Yayınların farklı formatlarda bulunması, bunlara ait yazılım ve donanımların da depolanmasını gerektirmektedir. Bu durum yayınların ve bu yayınlara ait yazılım ve donanımın hem depolanmasında hem de uzun dönem korunmasında zorluklar oluşturmaktadır. Bu sorunu çözmek için yayınların bir veya birkaç standart formata dönüştürülmesi uygun bir yol olarak öngörülmektedir. Sayısallaştırılmış yayınların ve bunların kayıtlı olduğu materyalin depolandığı ortamın yangın, sel, fırtına riski gibi doğal afetlerden etkilenme olasılığının da en aza indirilmiş olması gerekmektedir. 50

47 48 49 50

Ataman, a.g.m., s.94 B. Bozdoğan, Blu-Ray: Optik Teknolojide Renk Değişimi, Byte, 2004, s. 88-89. Bekir Kemal Ataman, a.g.m. 94 M. Roper, “Koruma ve Konservasyon Servisinin Planlanması, Teçhizatlandırılması ve Personel İstihdam”, Bir RAMP Çalışması, çev. N. İlemin, N. Büyükkırcalı, Ankara, T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Cumhuriyet Arşivi Daire Başkanlığı, Yayın No:21, 1994, s.43

31


Sayısal ortama aktarılmış olan bu yayınlar istikrarlı bir ortamda depolanmalıdır. Tercih edilen ısı ve nem oranları aşağıdaki gibidir. •

Manyetik ortam: sıcaklık: 18 C - Nem oranı: 35-40%

Optik ortam: sıcaklık: 18-22 C - Nem oranı: 40-45 % 51

Negatif çevresel faktörlerin etkisine maruz kalan veya uygun olmayan ortamlarda depolanan materyalin eski haline geri dönüştürülmesi için kullanılan bazı teknikler vardır. Bu teknikler yardımıyla verilerin yenilenerek düzenlenmesi, iyileştirilmesi söz konusu olabilmektedir. Söz konusu teknikler; ısı tedavileri, kimyasal tedavileri ve ikili sayı sistemindeki bilginin tekrar tanımlanması ile ilgili çalışmaları kapsamaktadır. Isı tedavileri; nemden etkilenen ortamı iyileştirerek bu bilgilerin tekrar okunmasını sağlarken kimyasal tedaviler ise; tozlanmış, kirlenmiş bilgi depolama ortamlarının temizlenerek tekrar kullanılabilir hale gelmesini sağlamaktadır. 52

9. DÜNYADAKİ SÜRELİ YAYIN SAYISALLAŞTIRMA PROJELERİ Yüzyıllar boyunca, dünya çapındaki her türden araştırmacı ihtiyaçlarıyla ilgili bilgiye ulaşmak için gazetelerden yararlanmıştır. Sosyal, kültürel, tarihi ve birçok konuda zengin bilgi kaynakları olarak öne çıkan gazete koleksiyonları hem yerel hem uluslararası araştırmacılar için büyük önem taşımaktadırlar. Bunların korunarak gelecek kuşaklara da aktarılması bu tür koleksiyona sahip kütüphanelerin en temel görevlerinden biridir. Son 20 yılda internet başta olmak üzere iletişim alanında yaşanan teknolojik gelişmelerle kazanılan imkânlar doğrultusunda bu tür koleksiyona sahip olan kütüphaneler bu koleksiyonlarını sayısallaştırma yoluyla koruma altına almak için çalışmalara başlamışlardır. Gerek her türlü yıpranmaya karşı yayınları koruma amacı gerekse kullanıcıların daimi ve çoklu erişimine açmak gibi değişik amaçları yerine getirmeyi hedefleyen bu çalışmalar ile koleksiyonlarını sayısal ortama aktarma yoluna gitmişlerdir. 1950’li yıllardan itibaren mikrofilm yöntemi ile yürütülen bu çalışmalar son 15 yılda yerini sayısallaştırma projelerine bırakmıştır.

51

52

The Legal Deposit of Electronic Publications, Hzl. Working Group of the Conference of Directors of National Libraries (CDNL), Beijing, UNESCO, Aralık 1996, <http://www.unesco.org.webworld/memory/ legaldep.htm> (Erişim: 03 Mayıs 2011) S. Ross, A. Gow, Digital Archaelogy: (The Recovery of Digital Material at Risk), London, British Library Reserch and Innovation Center, 1999, British Library Research and Innovation Report 108, s. 32

32


Genelde milli kütüphane veya ülkenin en büyük kütüphaneleri kanalıyla yürütülen bu çalışmalar arasında önemli gördüğümüz iki projeden aşağıda kısaca bahsettik.

9.1. British Library (İngiltere ) Burnley Newspaper Collection Biritsh Library yapmış olduğu bir proje ile 18. Yüzyıla ait tarihi gazeteleri sayısal ortama aktarmak için bir çalışma başlatmış ve Burney Koleksiyonunda bulunan ve daha önce mikrofilme alınmış olan yaklaşık 650,000 civarındaki görüntüyü taramaya başlamıştır. 1995 Mart’ında ekipman güncellenerek koleksiyonu taramak için tahmin edilen süre yaklaşık on yıldan on sekiz aya düşürülmüştür. Mart 1996’da proje sonlandığında yaklaşık 21 gb veri toplanmış ve aylık 6000 çerçevelik üretim/verim sağlanmıştı. Sonuçlara göre, erken dönemlere ait basılı metinlerin sayısallaştırılması ile kabul edilebilir bir sayısal kaynak oluşturulabileceği; ancak, uygun indeksleme araçları olmadan bu kaynak için erişim ya da kullanımın mümkün olmayacağı ortaya çıktı. Günümüzde ise taranmış görüntüleri işlemek ve bir web sitesi üzerinden metinlerin tümünü aramayla erişilebilir hale getirmek amacıyla kütüphane daha fazla fon arayışını sürdürmektedir.

9.2. Avustralya Gazeteleri Sayısallaştırma Programı Avustralya Milli Kütüphanesi, ülke kütüphanelerinde bulunan tarihi gazeteleri sayısal ortama aktarmak için 2007 yılı Mart ayında, Avustralya Eyalet ve Bölge kütüphaneleri ile işbirliği içinde bir program başlatmıştır. Kısaca ANDP (Australian Newspaper Digitization Program) olarak anılan bu proje kapsamında aralarında 1803 tarihli Sidney'de yayımlanan ilk Avustralya gazetesinin de bulunduğu 1800-1950 yılları arasında yayınlanmış ulusal ve bölgesel gazeteler taranarak ücretsiz olarak kullanıma açılmıştır. Avustralya Gazeteleri Sayısallaştırma Programı uzun vadeli devam eden bir program olup, 2010 yılı sonu itibarıyla 4 milyon sayfa sayısallaştırılmış, 40 milyon makale, haber, ilan vb türdeki başlıklar taranabilir hale getirilerek ve Avustralya tarihi ve kültürü hakkında araştırma yapacak araştırmacılar için online olarak kullanıma hazır hale getirilmiştir.

33


II. BÖLÜM ATATÜRK KİTAPLIĞI TARİHÇESİ VE KOLEKSİYONLARI

1. ATATÜRK KİTAPLIĞI’NIN TARİHÇESİ İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kütüphane ve Müzeler Müdürlüğü merkez Kütüphanesi olan Atatürk Kitaplığı’nın kuruluş çalışmaları cumhuriyetin ilk yıllarına kadar

uzanmaktadır.

1926

yılında

Mehmet

Halit

Bayrı’nın

Şehremaneti

Mecmuası’ndaki “Şehir Kütüphanesi” adlı makalesinde 1924 yılında “Şehremaneti Kütüphanesi” adıyla bir kütüphane açıldığı ve uzun süre faaliyetlerine devam ettiği bilgisi verilmektedir. 53 O yıllardaki Gazete haberlerine göre bu kütüphanenin sadece belediye mensuplarına hizmet edeceği haber verilmesine rağmen kütüphane koleksiyonunda yer alan “Şehir Kütüphanesi” damgalı kitaplar arasında belediye mevzuatı dışında, halka hitap edecek tarih, edebiyat, sanat kitaplarında dahi bu damganın olması, kütüphanenin sadece belediye personeline değil, halka da hizmet verdiği kanısını uyandırmaktadır. 54 Bugünkü Atatürk Kitaplığı’nı oluşturan Belediye Kütüphanesi kurma çalışmaları dönemin vali ve belediye başkanı olan Muhittin Üstündağ başkanlığında, Ord. Prof. Dr. Fuad Köprülü, Halil Etem, Dr. Süheyl Ünver, Osman Ergin, gibi her biri alanında uzman kişilerden oluşturulan, bir komisyon tarafından başlatılmıştır. 55 Komisyon ilk toplantısını 28 Şubat 1928’de Atatürk'ün Millî Mücadelenin başlangıcında Şişli'de kiraladığı tarihi evde şimdi Atatürk Müzesi olarak hizmet veren binada yapmıştır. 1929 yılında resmi olarak işe başlayan komisyon, sadece Atatürk döneminin değil,

Lale devrinden cumhuriyete kadar olan dönemdeki yapılan yenilikler veya

değişikliklerle ilgili her türlü resim, heykel, silah, kıyafet vs. eşyaların yanında, kitap ve süreli yayın toplamaya başlamıştır. Çok kısa zamanda genişleyen koleksiyon için Şişli’deki bina yetersiz hale gelince, burası Atatürk dönemine ait müze malzemelerinin sergilenmesi için ayrılmış, kitap ve gazete koleksiyonları ile diğer müzelik malzemeler,

53 54

55

Mehmet Halit, “Şehir Kütüphanesi”, Şehremaneti Mecmuası, C. 2, S. 2, 1926, s. 401 Hüseyin Türkmen , “Cumhuriyet Devrinin ilk Belediye Kütüphanesi, Atatürk Kitaplığı Tarihi ve İçerisinde Bulunan Değerli Eserler”, Notlar, S. 6, 2005, s.63 Nail Bayraktar, “Atatürk Kitaplığı”, Okumak. 1990, s.5

34


1931 yılında Beyazıt Meydanı’nda bulunan II. Bayezid Külliyesinin medrese kısmına taşınmıştır. Günümüzde Vakıf Hat Müzesi olarak kullanılan binanın bir koridoru ve o koridor üzerindeki odalar müze malzemeleri, diğer koridoru ile odalar da kitaplar için ayrılarak, ilgili hizmetler için düzenlenmiştir. Malzeme toplama işleri bu binada da devam etmiş nihayet 10 Temmuz 1939 tarihinde düzenlenen bir törenle "Şehir ve İnkılâp Vesikaları Müze ve Kütüphanesi" adıyla hizmete açılmıştır. Belediye tarafından yürütülen çalışmalar hem resmi kurumlardan hem de halktan büyük destek görmüş ve yapılan bağışlarla hem müze hem de kütüphane zengin bir koleksiyon çeşitliliğine kavuşmuştur. Kısa zamanda büyüyen kütüphane ve müze koleksiyonları nedeniyle yer sorunu baş göstermiş ve müze kısmı ayrılarak malzemeleri 1945 yılında Saraçhane’deki Gazanfer Ağa Medresesi'ne taşınmış ve kütüphanenin adı "İstanbul

Belediye

Kütüphanesi"

olarak

değiştirilmiştir.

Değerli

bağış

ve

koleksiyonlarla sürekli gelişme gösteren kütüphane, temeli 1973 yılında Cumhuriyet'in 50. kuruluş yıldönümü etkinlikleri kapsamında atılan ve 2 Kasım 1976'da Belediye'ye devredilen Taksim'deki binasındaki hizmetine ise 3 Mart 1981 tarihinde başlamıştır. Kütüphane hizmetlerine hâlen bu binada "Atatürk Kitaplığı" adıyla devam etmektedir.

2. ATATÜRK KİTAPLIĞI’NIN BÖLÜMLERİ 2.1. Giriş Bölümü Binada modern kütüphaneciliğin gerektirdiği bütün birimler düşünülmüş olup, binanın giriş katında konferans, seminer, film gösterimi, söyleşi ve benzeri etkinliklerin yapıldığı 75 kişilik bir konferans salonu, yerli-yabancı kültürel ve sanatsal zenginliklerin sergilendiği 75 m2’lik sergi salonu, kütüphaneye yeni satın alınan yayınlar ile kütüphane tarafından çıkarılan yayınların sergilendiği fuaye ve vestiyer bulunmaktadır.

2.2. Okuma Salonu Orta öğretim öğrencilerinden her yaşta yetişkine hizmet veren bu bölümde; tamamı açık rafta tutulan danışma kaynakları bölümü, Atatürk kitapları, İstanbul

35


kitapları bölümleri, Sanat Kitapları Bölümü, Ödünç verme birimi bu salonda bulunmaktadır. Fotokopi hizmetleri de burada verilmektedir.

2.3. Süreli Yayınlar Bölümü Atatürk Kitaplığı, 370 adet farklı gazeteye ait 9.000’in üzerinde gazete cildi ve 3.122 farklı dergiye ait 17.000’i aşan dergi cildi ile Süreli Yayınlar konusunda Türkiye’nin en sayılı kütüphanelerinden birisidir. Kütüphaneye gelen araştırmacılar bu kıymetli koleksiyonlardan sayısal tarama ve arşivleme işlemleri biten eserlere okuyucu bilgisayarlarından, henüz sayısal ortama aktarmaları yapılmayan eserlerden ise doğrudan yararlanabilmektedirler. Sayısal ortamda bulunan yayınlar okuyucu istekleri doğrultusunda CD ya da DVD’lere yazdırılarak okuyucuya verilmektedir.

2.4. Süreli Yayın Teknik Hizmetler Bölümü Kütüphane koleksiyonunda bulunan her türlü süreli yayının kataloglama ve satınalma ve yayın takip işlemlerinin yapıldığı bölümdür. Kart katalogların otomasyona gecirilmesi işlemi devam etmektedir.

2.5. Nadir Eserler Bölümü Kütüphanenin el yazma eserleri, Arap harfli (Arapça, Farsça ve Osmanlıca) ve Latin harfli (İngilizce, Almanca, Fransızca, İtalyanca) nadir eserleri, harita ve kartpostal koleksiyonu ile ilgili okuyucu ve teknik hizmetler bu birimde verilmektedir. Dermesinde bulunan İstanbul ile ilgili gravür, albüm, kartpostal, yabancı gezginlere ait seyahatnameler ve benzeri türdeki yayınlarla Türkiye’nin İstanbul konulu en kapsamlı kütüphanesi olan bu bölümde kitapların ve albümlerin tamamının kataloglama ve sınıflandırma işlemleri tamamlanmış ve ilgili datalar meraklısının hizmetine sunulmuş bulunmaktadır. Haritaların bilgisayar ortamında kataloglama işlemleri devam etmektedir. Yaklaşık 10.000’i bulan koleksiyonun büyük bir kısmı sayısal ortama aktarılmış ve kitap katalogları 4 cilt halinde yayınlanmış.

36


2.500’e yakını İstanbul’a dair 13.000’e yakın kartpostalın bulunduğu Kartpostal Koleksiyonu da aynı bölümde bulunmaktadır. Yazma eserlerin ise tamamının kataloglama ve sınıflandırma işlemleri bitmiş ve kitap katalogları yayınlanmıştır.

2.6. Bilgi-İşlem Bölümü 1998 senesi Kütüphane Haftası’nda hizmete açılmıştır. Kütüphanede bulunan başta Osmanlıca gazete ve dergiler olmak üzere nadir eserlerin sayısal ortama aktarılması amacıyla kurulmuştur. 2004 yılında “Atatürk Kitaplığı Sayısal Arşiv Sistemi” (AKSAS) projesi ile yeni bir yapıya kavuşmuş olan birimde halen hem A0 hem de masaüstü tarayıcılar ile her türlü tarama ve yayınların tarama işlemleri yapılmaktadır.

2.7. Teknik Hizmetler Bölümü Kütüphanedeki el yazması eserler ile Arap harfli eserler hariç her türlü kitabın kataloglama işlemleri bu birim tarafından yürütülmektedir. Kütüphane ve müzeler müdürlüğüne bağlı olarak çalışan ilçe kütüphanelerinin tüm teknik işlemleri de bu bölüm çalışanları tarafından yerine getirilmektedir.

2.8. Restorasyon ve Cilthane Bölümü Kütüphanelerdeki koleksiyonlarının temel unsuru olan kağıt; gerek fiziksel, gerek kimyasal ve gerekse biyolojik etkenlerden dolayı zaman içinde tahribata uğramakta. Bunun önüne geçilebilmesi için Atatürk Kitaplığı bünyesinde bir Restorasyon bölümü oluşturulmuştur. Çeşitli nedenlerle tahribata uğrayan eserlerin kimyasal yapıları ve tahribat dereceleri uzman personeller tarafından büyük bir titizlik ile incelenmekte. İnceleme sonucunda belirlenen tahribatın tür ve derecesine uygun restorasyon yöntemleri belirlenmekte, restorasyonun her bir adımı büyük bir dikkat ve titizlikle uygulanarak ve kültürel mirasının korunması ve gelecek nesillere aktarılmasına olanak sağlanmaktadır.

37


Kütüphane koleksiyonuna dahil edilen yeni gazete ve dergiler ile her hangi bir nedenle cildi bozulmuş ve zarar görmüş her tür kitap ve süreli yayın bu bölümde ciltlenmektedir.

2.9. Kitap Deposu Kütüphanenin ana kitap deposu zeminden üç kat aşağıdadır. Kitap deposu 500.000 cilt kitap alabilecek kapasitede olup Mayıs 2006 tarihi itibari ile yaklaşık 250.000 kitap ve süreli yayın cildi bulunmaktadır. Kütüphane dermesinin büyük bir kısmı başta Osman Ergin, Muallim Cevdet, Fahrettin Kerim Gökay, İsmail Habib Sevük, Kemal Salih Sel ve Muhsin Ertuğrul gibi 100’ün üzerinde hayırsever kişinin bağışladığı eserlerden oluşmaktadır. Kütüphane dermesini bağışlar teşkil etmekle birlikte son dönemde satın alma ağırlık kazanmıştır. Kütüphanedeki açık raflarda bulunan kitaplar dışındaki her türlü süreli yayın ve kitaplar bu depoda çelik raflarda koleksiyon adlarına göre aksesyon sistemiyle yerleştirilmekte, nadir eser kapsamında olan yazmalar, albümler ve değerli diğer materyal opac raflarda tutulmaktadır.

2.10. Sağlama Bölümü Kütüphanenin ihtiyacı olan her türden yayının temini ile bu bölüm ilgilenmektedir. Bağış, değişim ve satın alma gibi yöntemler ile kütüphane koleksiyonu zenginleştirilmekte ayrıca ülkenin çeşitli okul ve kütüphanelerinden gelen yayın bağışı ile ilgili istekler değerlendirilerek ilgili kurumlara yayın gönderilmektedir.

3. ATATÜRK KİTAPLIĞI KOLEKSİYONLARI 56 Atatürk Kitaplığı sahip olduğu derme yapısı ile hem ülkemizin hem de İstanbul’un en önemli kütüphanelerinden biridir. Kütüphane koleksiyonunun çeşitliliği ile yerli ve yabancı araştırmacıların tercih ettiği bir kütüphanedir. Atatürk Kitaplığı’nı önemli kılan özelliklerden birisi de bu kütüphaneye kitaplarını bağışlayan ilim, sanat, siyaset gibi alanlarda öne çıkmış bağışçılarının olmasıdır. Bir çok bağışçısı bulunan Kütüphanenin en önemli koleksiyonları, Başta Belediye Kitapları koleksiyonu olmak üzere, Muallim Cevdet, Ziya Emiroğlu, Talat 56

38


Bayrakçı, Osman Ergin, Yahya Recai Yok, Muhsin Ertuğrul, Seniha Bedri Göknil, Halit Fahri Ozansoy, Behçet Kemal Çağlar, İsmail Habib Sevük, Tarık Zafer Tunaya, Kemal Salih Sel, Fahrettin Kerim Gökay gibi ilim adamlarının bağışlamış oldukları koleksiyonlardır. Kütüphane dermesine temel teşkil eden, Belediye Kitapları koleksiyonunda bugün itibariyle, 8311 cilt Osmanlıca, 7605 Türkçe, 10286 cilt İngilizce, Fransızca, Almanca 160 cilt İtalyanca 91 cilt Lâtince 1722 cilt Ermenice 712 cilt Rumca 300 cilt Rusça, 1386 cilt Arapça 290 cilt Farsça ve 200 cilt diğer dillerde yayın bulunmaktadır. 546 cilt salname, 319 cilt takvim, 38 atlas, 252 harita,46 cilt Kur'an, 406 cilt albüm, 482 cilt yazma eser ile beraber koleksiyon toplamı 33152 cilttir. Ayrıca Osmanlıca ve yabancı dilde olmak üzere 2485 cilt gazete ile 5968 cilt dergi ve 6426 cilt mükerrer kitap bulunmaktadır. Bu koleksiyondaki süreli yayınların birçoğu nadir nüsha olup, Vakayı-ı Misriye, Takvim-i Vakayi, Tercüman-ı Ahval, Ceride-i Havadis gibi ilk Osmanlıca gazetelerin yanında dünyada sadece Atatürk Kitaplığı koleksiyonunda yer alan Enîn-i Mazlûm, Bâdiye ve Varlık gibi süreli yayınlar da bulunmaktadır. Söz konusu dergi ve gazeteler bile dikkate alındığında kütüphanenin Süreli yayınlar koleksiyonunun değeri bir kat daha artmaktadır. Osmanlı’nın son Cumhuriyetin ilk dönemlerinde yaşamış bir ilim adamı olan Muallim Cevdet ömrünün büyük bir bölümünü eğitim öğretim ve kitaplarla dolu olarak geçirmiştir. Muallim Cevdet hayatın bütün maddi ve mânevi zevkini yalnız kitapta bulmuş bir şahsiyet olduğundan, aç kalmak bahasına da olsa, bütün varım yoğunu kitaba vermiş ve hayatında sade onlar için yaşamış bir insandır, bırakmış olduğu koleksiyon bunun açık delili gibidir. Zengin bir koleksiyona sahip olan Muallim Cevdet, bu eserleri, yakın arkadaşları Osman Ergin, Dr. Süheyl Ünver ve Raif Yelkenci’ nin de destek ve yönlendirmeleri ile ölümünden üç ay önce, O zamanki adıyla Belediye Kütüphanesi’ne hediye etmiş ve henüz sağlığındayken kütüphaneye taşıtmıştır. M. Cevdet'in sahip olduğu kitapların yaklaşık 3 bin ciltlik bir bölümü Haydarpaşa lisesinde kalmış, Belediye Kütüphanesi ile Maarif vekaleti arasında yapılan

yazışmalara

rağmen

o

eserler

kütüphane

koleksiyonuna

dahil

edilememiştir. Atatürk Kitaplığı’nda önemli bir koleksiyon olarak yer alan

39


Muallim Cevdet Koleksiyonunda 4723 cilt yabancı dil, 2969 cilt Osmanlıca, 957 cilt yazma olmak üzere toplam 8649 cilt eser yer almaktadır. Kütüphanede bulunan önemli koleksiyonlardan biri de Ziya Emiroğlu koleksiyonudur. Geneli Fransızca olan tarih, sosyoloji ve felsefe konularını içeren kitaplarının toplam cildi 2118’dir. Orman ve Maadin Nezareti Orman Umum Müdürlüğü Teftiş heyeti Müdürlüğünden emekli Sıdkı Talat Bayrakçı, kitaplarının, ölümünden sonra dağılmasını önlemek için kitap, albüm ve tablolarını Prof. Dr. Süheyl Ünver ve Osman Ergin'in yönlendirmeleri ile kütüphaneye bağışlamıştır. Bayrakçı, hayatta iken bizzat bu eserleri Kütüphaneye naklettirdiği gibi tanzim etmiş olduğu resmî vasiyetnamesinde de bu hususları kayıt etmiştir. Kütüphanemize bağışlamış olduğu 2551 cilt kitabın büyük bir kısmı Ormancılığa ve Nebatata ait ise de bunların arasında tarihe, mezheplere ve bilhassa Bektaşiliğe ait kıymetli eserler de bulunmaktadır. Koleksiyonda ayrıca bazı nadir yabancı seyahatname ve albümlerle, Karagöz’e ait bir hayli kitap vardır.

40


III. BÖLÜM ATATÜRK KİTAPLIĞI DİJİTAL ARŞİV SİSTEMİ

1. AKDAS (ATATÜRK KİTAPLIĞI SAYISAL ARŞİV SİSTEMİ) TARİHÇESİ Atatürk Kitaplığı koleksiyonunda çok önemli bir yere sahip olan, gerek tarihi gerekse bilgi değeri olarak eşsiz hazine konumunda bulunan süreli yayın koleksiyonunu sayısal ortamda hizmete sunmak amacıyla tasarlanmıştır. 57 AKDAS, Atatürk Kitaplığı koleksiyonunda bulunan Osmanlıca ve yabancı süreli yayınlar ile tarihi değeri olan eserlerin sayısal ortama aktarılması, internet ve intranet üzerinden kullanıcı hizmetine sunulması için kurulan sistemdir. 1998 yılında sayısallaştırma projesi olarak planlanan ve hayata geçirilen sistem, 2004 yılında “Atatürk Kitaplığı Sayısal Arşiv Sistemi” (AKSAS) olarak yeni bir yapıya kavuşmuştur. Bu yeni proje ile şu ana kadar bilgisayar ortamına aktarılan Osmanlı dönemine ait yerli ve yabancı dildeki süreli yayınlar, kitaplar ayrıca yazma eserler, harita, kartpostal ve albüm gibi nadir eserler intranet üzerinden okuyucuların hizmetine sunulmaya başlanmıştır. Ayrıca deneme ve tanıtım amacıyle kartpostal koleksiyonu görüntülerine Internet üzerinden de ulaşılması sağlanmıştır.

1.2. Projenin Amaçları Bu projenin amacı; Atatürk Kitaplığı koleksiyonunda bulunan başta Osmanlıca süreli yayınlar olmak üzere yazma ve basma nadir kitaplar ile albüm, kartpostal, harita ve gravürleri sayısal ortama aktarmak ile üst veri bilgileri ile tanımlamak, sayısal ortamda hizmete sunmaktır. Böylece kütüphanenin zengin tarihi koleksiyonunu korumak, yıpranmalarını önlemek, çoklu erişime açarak bilginin hızlı dolaşımına katkı sunmak ve hizmet hacmini ve kalitesini arttırmak, hızlı yedekleme gibi amaçlar da yerine getirilmiş olmaktadır.

57

Hüseyin Türkmen., XXVIII. Melcom International European Association of Middle East Librarians, 28. Annual Meeting, 19-21 June 2006

41


1.3. Projenin Aşamaları Proje dört aşamada gerçekleştirilmiştir. Bu aşamalar •

Kütüphanede bulunan sayısallaştırılacak malzeme için gerekli olan donanımın alınması ve kurulması,

Sayısal ortama aktarılacak yayınlara ait bilgilerin görüntüleri ile birlikte aktarılacağı

veri

tabanının

oluşturulması

ve

gerekli

yazılımların

hazırlanması. •

Üstveri işlemleri biten materyalin çekimi/taranması işlemleri ve

Sayısal ortama aktarılan yayınların intranet ortamında hizmete sunulması şeklinde sıralanabilir.

1.4. Projenin Hedefleri Bu projenin tamamlanması ile; •

Yayınların, kullanım ve dolaşım kaynaklı bozulma ve yıpranmalarının önlenmesi

Oluşturulan ana kopyaların, her türlü tehlikeden -fiziki şartlar, savaş, doğal afetler, nükleer felaketler ve sabotaj gibi- uzak olarak farklı coğrafi bölgede ve yeraltı depolarda korunması ve gelecek nesillere en sağlıklı bir şekilde iletilmesinin sağlanması,

Kataloglama ve indeksleme işlemlerinin bilgisayar destekli olarak hızlandırılması; buna bağlı olarak da sınıflama çalışmaları ilerledikçe çıkabilecek problemleri anında çözme kabiliyetinin sağlanması,

Sayısal ortamdaki yayınların intranet ve internet üzerinden dağıtım ve sunumunun mümkün hale gelmesi ile bilginin daha hızlı ve daha etkin bir biçimde paylaşılması hedeflenmektedir.

42


2. AKSAS (Atatürk Kitaplığı Arşivleme Sistemi) İş Akışı Atatürk Kitaplığı’nda yapılacak olan sayılaştırma çalışmaları sırasında işlerin hangi sıra ve şekilde yürütüleceğinin belirlenmesi amacıyla bir iş akış şeması oluşturulmuştur. Oluşturulan bu iş akış şemasına göre AKSAS iş akışının işleyişi aşağıdaki şekildedir:

Şekil 1. AKSAS İş Akış Şeması

2.1. Seçim Kriterleri Atatürk Kitaplığı koleksiyonunda bulunan süreli yayınların hangilerinin sayısal ortama aktarılacağı kütüphane yönetimi ve projede yer alan uzman personel tarafından belirlenen bir yayın seçim politikasına göre yapılmıştır. Oluşturulan bu politikada öne çıkan üç temel başlık şu şekildedir. •

Yayının tarihsel değerinin ne olduğu (yayın ve dönem tarihi, tek kopya olup olmaması),

Kullanım sıklığı (okuyucular tarafından en çok kullanılan yayınlar olması)

Fiziki durumu (yıpranmışlık, tarama için uygun olup olmadığı).

43


2.2. Çekim Öncesi Kontrol ve Hazırlıklar Sayısallaştırılacak koleksiyonun tespitinden sonra belirlenen yayınlar tarama öncesi bir kez daha fiziki kontrolden geçirilirler, burada sayfa sayılarının karşılaştırılması, yıpranmış ve ya bir nedenle eksilmiş olan sayfa ve sayıların tespiti yapılır. Kat yeri açılamayan, yıpranmış veya hastalıklı malzemelerdeki olumsuzluklar tespit edilip, çekim öncesi bu şartlar giderilir. Sayfa halinde ya da ana yayının eki konumunda bulunan belgeler ile ilgili tanımlamalar yapılarak yayınların fiziki durumu ve yayınlar arasındaki ilişki belirtilir. Yapılan tanımlamalar bir tanım sayfasına rapor edilir ve bu sayfa sağlıklı bir tarama da süreci için ilk sayfa olarak kayıt altında tutulur.

2.3. Tarama İşlemleri Tarama işlemleri materyalin fiziki durumuna ve ebadına göre sayısal fotoğraf makinesi ya da mevcut tarayıcılar ile (A4, A3 ve A0) ile yapılmaktadır. Tarama işlemleri yapılırken yayınların tek seferde en iyi kalite ile yapılmasına ve hassas yayınlar için uygun tarayıcılar ile işlemlerin yapılmasına dikkat edilmektedir. Yayınların ısı ve ışıktan zarar görmemesi için soğuk ışıklı cihazlar ile tarama yapılmaktadır. Başlangıçta sadece jpeg formatta taranan ve sayısal ortama aktarılan yayınlar AKSAS projesi ile beraber Tiff olarak taranmaya başlanmış ve master kopya, kullanım kopyası ve mini kopya olarak kayda alınmıştır. Atatürk Kitaplığı koleksiyonunda bulunan süreli yayınların hemen hemen tümü ciltlidir ve bu yayınların sağlıklı taranması için kullanılan tarayıcıların tarama tablası denilen kısımları yükseklikleri ayarlanabilir iki platformdan oluşmaktadır. Taranacak yayınlar tarayıcı platformları üzerine konularak taranacak sayfanın bulunduğu kısım ile diğer kısmın yükseklikleri ayarlanarak her iki sayfanın da aynı yükseklikte olması sağlanmaktadır. Bu sayede hem kameranın gördüğü sayfalar arasında yükselti farkı olmaması sağlanmakta, hem de cilt sırtına bindirilen yük azaltılarak cildin zarar görmesi engellenmektedir.

44


2.4. Tarama Çözünürlüğü Sayısallaştırma işlemlerinde dikkat edilmesi gereken hususlardan biri de taramaların yüksek çözünürlükte yapılmasıdır. Atatürk Kitaplığı daha önce 200 dpi olarak belirlediği tarama çözünürlüğünü 2004’ten itibaren değiştirerek Akdas ile beraber bu konuda standart kabul edilen tarama modu ve çözünürlük ayarlarını kullanmaya başlamıştır. Buradan hareketle kütüphanede kullanılmaya başlanılan yeni değerler şunlardır: •

Basılı Metinler: 300 dpi/siyah beyaz

Fotoğraflar: 300 dpi/gri tonlama / renkli

Nadir Eserler: 300 dpi/gri tonlama / renkli

Haritalar: 300 dpi/gri tonlama / renkli

Görüntü ve Çizimler: 300 dpi/gri tonlama 58

Bu ayarlara bağlı olarak taranan süreli yayınların 300 dpi çözünürlükte ve tiff. formatında olması ve daha küçük çözünürlükteki görüntülerin çoğaltma işlemlerinin bu kopya üzerinden yapılması uygun görülmüştür.

2.5. Görüntü Kalite Kontrolü Sayısal ortama aktarılan yayınların tarama kalitesini kontrol etmek için gözden geçirilmeleri gerekmektedir. Kontrol işleminde görüntünün belirlenen standartlara göre daha koyu ya da daha açık tonda olması, görüntünün net olmaması, sayfa kenarlarında görüntü bozuklukları ya da metin kayıpları ve kesikler olup olmadığı test edilip, hatalı çekimler ve gerekli görülenler yeniden taranarak sisteme aktarılmaktadır. Görüntüler önceden belirlenmiş standartlara göre arşivlik açısından uygun olan (kabul edilebilir) ve ya arşivlik açısından uygun olmayan (kabul edilemez) olarak değerlendirilip, uygun olmayan görüntüler sistemden silinerek yeniden tarama yapılmaktadır.

58

Hamza Kandur, “Elektronik Belge Yönetimi Sistem Kriterleri ve Referans Modeli”, V.2.0, Ankara, T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, 2006, s. 71.

45


Şekil 2. Arşivlik açısından uygun olan çekim

Şekil 3. Arşivlik açısından uygun olmayan çekim

2.6. Dosya İsimlendirme ve Saklama Taranan görüntüler kalite kontrol aşamasından sonra isimlendirme işlemine tabi tutulmaktadır. Sistematik dosya isimlendirme, karşılıklı işlerlik ve sayısallaştırılan yayınların

sahipliğini

göstermesi

bakımından

önemlidir.

AKSAS

projesinde

kullanılacak isimlendirme düzeni için yayının en başta demirbaş numarası, sonra sayı numarası daha sonra sayfa numarası ve son olarak üç harfli dosya uzantısı ile bitecek bir

46


düzen oluşturulmuştur. Hasan Duman tarafından hazırlanmış olan Arap Harfli Osmanlı Dönemi Süreli Yayınlar Katalogu ulusal bir referans kabul edilerek, dosya isimlendirmedeki demirbaş numarası yerine sözkonusu bu katalogtaki künye sıra numarası kullanılmaya başlanmıştır. Sayısallaştırılan yayınlardan biri olan İkdam gazetesinin dosya isimlendirmesini örnekleyerek bu aşamadaki işlemleri açıklayabiliriz. Arap Harfli Osmanlı Dönemi Süreli Yayınlar Katalogunda 907. sırada bulunan “İkdam” gazetesi için serverda 00907 ismi ile bir klasör açılarak taranan görüntüler bu klasör içine aktarılmaktadır. Taranan her görüntü daha önceden belirlenmiş olan bu isimlendirme dizisine uygun olarak isimlendirilmektedir. Taranmış olan İkdam’a ait ilk sayının ilk sayfasının görüntü ismi “00907_00001_00001.Tiff”,

olarak

düzenlenip,

(İkdam

00907

)

dosyasına

kaydedilmektedir. Bu sayı dizisindeki ilk rakamlar “00907” İkdam gazetesini, dizinin ikinci kısmında yer alan “00001” rakamları İkdam’ın ilk sayısını, üçüncü kısımda yer alan “00001” rakamları da ilk sayının ilk sayfasını temsil etmektedir. İkdam’ın ilk sayısına ait diğer sayfaların isimlendirmesi de aynı mantık ile kodlanarak kaydedilmektedir. Sayıya ait sayfaların isimlendirmesi bitince bu görüntüler ilk sayıyı temsil eden 00907_00001 ismi ile pdf formatında kaydedip diğer sayıların isimlendirmesine geçilmektedir. Bu isimlendirmenin dışında yayınların özel durumları nedeniyle istisnai isimlendirmelerde mevcuttur. Sayı numarası her yıl yeniden “1” den başlayan süreli yayınların isimlendirilmelerinde “00907.1908.00001.0001.Tiff” şeklinde o yılı belirten rakamlarında yer aldığı bir isimlendirme kodu kullanılmamıştır.

2.7. Katalog ve İndeksleme Sayısal ortama aktarılan süreli yayınların orijinali çok özel durumlar dışında kullanıcı

hizmetine

sunulmamakta,

sayısal

kopyalar

üzerinden

erişime

izin

verilmektedir. Dolaşımdan kalkan yayınların yıpranması önlenerek, orijinalliği korunmakta ve hayatta kalma süresi uzatılmaktadır. Taraması ve dosya isimlendirmesi biten sayısal ortamdaki yayınları yönetmek amacıyla bir veritabanına ihtiyaç vardır. Atatürk Kitaplığı bu konuda bir File-Maker uygulaması olan Yordam programını kullanmaktadır. Sayısal görüntüsü hazır olan materyallerin intranet ve internet ortamında erişilebilir olması, bütünlüğünün sağlanması, bilgilerin tutarlılığı ve

47


korunması için o görüntülere ait künye bilgilerinin girişleri yapılmaktadır. Kullanılan indeks alanlarının zenginliği yapılacak sorgulamaların süresini kısaltmakta ve bilgiye hızlı bir şekilde erişmeyi sağlamaktadır.

2.8. Saklama / Depolama Sayısallaştırılan yayınların nasıl ve nerede saklanacağı çok önemli bir konudur. Atatürk Kitaplığı Koleksiyonunda bulunan yayınlar hem tarihi değer hem koleksiyon büyüklüğü hem de içerdiği bilgi açısından oldukça önemlidirler. Bu yayınları sayısal olarak arşivlemek için yüksek çözünürlükte taramak gerekmektedir. Yüksek çözünürlükte taranmış yayınlar sayısal ortamda büyük alan kaplamaktadırlar. Bu konuda çözüm olarak yayınların jpeg formatında taranarak daha küçük dosyalar halinde arşivlenmesi uygun görülmüştür.

Atatürk Kitaplığı bağlı bulunduğu Kurumun ağ yapısına dahil edilmiş olup, oluşturulan sayısal arşiv bu yapı içerisindeki serverda depolanarak, ağ bağlantılı olarak erişime açık tutulmaktadır.

2.9. Erişim ve Yararlandırma Her türlü işlemi bitmiş ve sayısal arşiv sistemi içine aktarılmış olan yayınların yaralandırılması iki türlüdür. Kütüphaneye gelen kullanıcılara kütüphane içinde, gelemeyenlere ise internet üzerinden yararlandırma hizmeti sunulmaktadır.

2.9.1. Kütüphane İçinde Erişim ve Yararlandırma Araştırmacılar, http://katalog.ibb.gov.tr/yordamarsiv.htm adresinde bulunan arayüz ile sayısallaştırılan kaynakların hem bibliyografik bilgilerine hem de görüntülerine erişim sağlamaktadırlar. Sistemin şu an kullanılmakta olan ara yüzü aşağıdaki gibidir. 59

59

http://katalog.ibb.gov.tr/yordamarsiv.htm

48


Şekil 4. Süreli Yayın Arşivi Intranet Tarama Yüzü

Tez çalışmamız sürerken kütüphanede, intranet ve internet üzerinden erişim sağlayan araştırmacıların sayısal kaynaklarla ilgili sorgulama ve diğer kullanıcı hizmetlerini daha verimli olarak kullanabilmeleri için ara yüz ile ilgili yenileme ve iyileştirme çalışmaları başlatılmıştır. Sayısal ortama aktarılan kaynaklar intranet ortamında hem bibliyografik bilgileriyle hem de görüntü olarak kurum içinde bulunan bilgisayarlar yardımıyla çevrimiçi olarak taranabilmekte, istenilen yayınlar formlar ile sipariş edilmektedir. İstek üzerine hazırlanan kopyalar CD ve DVD ortamında araştırmacılara verilmektedir.

2.9.2. Internet Üzerinden Erişim ve Yararlandırma Atatürk Kitaplığı sayısallaştırmış olduğu yayınları uzaktan erişim ile kullanıma açmıştır. Kullanıcılar internet üzerinde bulunan http://katalog.ibb.gov.tr/yordam.htm adresindeki ara yüz ile sayısallaştırılan kaynakların sadece bibliyografik bilgilerine erişim sağlanmaktadır. 60

60

http://katalog.ibb.gov.tr/yordamarsiv.htm

49


Şekil 5. Süreli Yayın Arşivi İnternet Tarama Yüzü

Araştırmacılar, tarama sonucu yayının sayısal ortamda olup olmadığını öğrenip bu kaynaklar için e-posta ile siparişte bulunmakta ve CD ve DVD ortamlarında elde etmektedirler.

50


DEĞERLENDİRME ve SONUÇ

Atatürk Kitaplığı Süreli Yayınlarının sayısallaştırma projesi, ülkemizde bu alanda hayata geçirilmiş ilk projelerinden biridir. Bu proje, bu alandaki çalışmalara öncülük yapmış ve daha sonra yapılacak olan sayısallaştırma projeleri için cesaretlendirici bir rol oynamıştır. Projenin başlangıcında yeterli Ar-Ge çalışmasının yapılmamış olması, teknik altyapı ve planlama konusunda bazı eksiklikler yaşanmasına neden olmuştur. Proje sürecine ilişkin yazılı belge üretilememiş olması da projenin zayıf yanlarından birisidir. O günün bilişim teknolojik imkanları ışığında başlanılan projede, zaman içinde değişen teknolojik gelişmelere ayak uydurmak için sayısallaştırma teknikleri, saklama formatları, sunum ve dağıtım konularında sık sık değişik uygulamalara gidilmiştir. Bu değişiklikler, oluşturulan sayısal arşive de yansımış ve sayısal koleksiyonda değişik format ve çözünürlükteki yayınlar bir arada yer almıştır. Yeniden yapılandırılan sayısallaştırma sistemi ile kabul edilebilir standartlarda tarama, tanımlama ve erişim uygulamaları yapılmaya başlanmasına rağmen eski sistemin getirmiş olduğu aksaklıklarla oluşturulan ürünler sistemde yer almaya devam etmektedir. Sayısal arşive aktarılmış olan bu tür yayınların iyileştirilmesi ya da yeniden taranarak sayısal ortama aktarılması gerekmektedir. Halen

devam

eden

sayısallaştırma

projesi

kapsamında,

koleksiyonda

sayısallaştırması düşünülen binlerce cilt tarihi gazete ve dergi bulunmaktadır. Bu sebeple böyle bir projenin çok uzun bir zaman dilimini kapsayacağı düşünülerek, Ar-Ge çalışmalarının gözden geçirilerek her aşamanın yeniden planlanması, teknik donanımın güncellenmesi, projenin sağlıklı yürütülmesi ve başarıya ulaşması için kurumun kararlı olması ve oluşturulan politikaya uygun hareket etmesi gerekmektedir. Maliyet analizleri yapılarak, gerekirse sayısallaştırma işlemlerinin hizmet alımı yolu ile yapılması düşünülmelidir. Sayısallaştırma projeleri, sağlanan teknolojik gelişmelere rağmen hala pahalı bir yatırım olma durumunu korumaktadırlar. Böylesine pahalı bir yatırım konusunda başarı sağlamak için kurumun daha önce yaşadığı olumsuz deneyimler de göz önünde bulundurularak, bu konuda daha önce yapılan veya günümüzde de devam eden benzer çalışmalar takip edilmeli, bu çalışmaları yapan kurum ve kişilerle iletişime geçilerek 51


onların tecrübelerinden yararlanılmalı, hem sayısallaştırılan kaynakların paylaşımı hem de mali anlamda tasarruf etmek için ortak çalışmalar ve sponsorluklar yoluyla projeye destek sağlanmalıdır. Atatürk Kitaplığı süreli yayın koleksiyonunun sayısal ortama aktarılması projesi, yerel bir proje olmakla birlikte hem ulusal hem de uluslararası alanda ses getirmesi beklenen proje olarak ortaya çıkmıştır.

Bu projenin uygulamaya konulması ile

oluşturulmuş olan sayısal arşivin paylaşıma sunularak hem tanıtım hem de gelir anlamında ülke ve kurum ekonomisine katkılar sağlayacağı düşünülmelidir. Günümüzde Avrupa Birliği bünyesinde kültürel mirasın korunması ile ilgili olarak çalışmalar başlatılmış ve sayısal ortama aktarılan kültürel mirasın uluslar arası paylaşıma açıldığı projeler hayata geçirilmiştir. Ülkemizde de bu tür çalışmalara olan ilgi artmaya başlamış, kurumlar koleksiyonlarında bulunan el yazması eserler başta olmak üzere tarihi arşiv belgeleri ve ilk basma kitaplar bazı kaynaklarını sayısal ortama aktarmaya başlamışlardır. Yapılan bu çalışmalar kurumların kendi olanakları ile yürütülen, kurumlar arası işbirliğine kapalı ve hukuki olarak altyapısı henüz tam oturtulmamış çalışmalar olarak gözükmektedir. Sayısallaştırılan materyaller için kullanılacak standartlar ve yönetimsel süreçler tanımlanmamıştır. Bu nedenle sayısallaştırılan materyaller, bilgiler, arşivler ve veri tabanlarının ortak bir platformda derlenmesi ve hizmete sunulması olanaklı değildir. Atatürk Kitaplığı’ndaki sayısallaştırma çalışmaları “AKSAS iş akış şemasına” göre yapılmaktadır. Atatürk Kitaplığı’nda gerçekleştirilen sayısallaştırma süreci sonrasında ortaya birtakım uygulama önerileri çıkmıştır. Bu öneriler genel başlıklar halinde şu şekilde sıralanabilir:  Ar-Ge çalışmaları başlatılmalıdır.  Sayısallaştırılacak yayınların toplu kataloğunun oluşturulması gerekmektedir. Sayısallaştırılacak yayınların verimli kullanımı ve ileride tekrar işler yapılmaması için bu çalışmanın acilen yerine getirilmesi büyük önem taşımaktadır.  Teknolojik gelişmeler takip edilmeli, tarayıcı ve bağlı donanım güncellenmeli, sistem devamlılığı sağlanmalıdır.  Sayısallaştırma işlemleri için standart kabul edilen format ve çözünürlüklerde

52


tarama yapılmalıdır.  Sayısal kaynaklar arşivsel koruma, kullanım ve web üzerinden sunum için ayrı formatlar da kaydedilmelidir.  Kullanıcı ve araştırmacılar için kolay erişilebilir bir program arayüzü tasarlanmalıdır.  İnternet ve intranet üzerinden erişime izin verilmelidir.  Uygun bir maliyet ile kullanıma sunulmalıdır.  Sayısallaştırma bilgiye erişim ve bilginin yaygınlaştırılması başta olmak üzere, ulusal ve ulusalararası bilim ve kültür hayatına katkı sağlaması hedeflenmelidir.  Taranan materyalin verimli kullanılması için birebir incelemeye uygun donanım temin edilmelidir. ( kullanıcı ekranlarının büyüklüğü, yüksek çözünürklü olması gibi )

Günümüzde bilgi ve belge yönetim anlayışı artık belgeye dolayısıyla bilgiye hızlı bir şekilde erişime odaklanmaktadır. Bunun en etkili yolu ise elimizde bulunan materyalin sayısal ortama aktarılması ve hem uzaktan hem de çoklu erişime imkan tanınarak hizmetin yaygınlaştırılması ile mümkün olmaktadır. Sayısallaştırma projeleri bu anlamda önemli araçlardır. Bu projeler çoğaldıkça ve çalışmalar sonucunda elde edilen ürünler paylaşıma açıldıkça, bunlara ihtiyacı olan araştırmacılar mekana bağlı kalmaksızın bilgiye hızlı bir şekilde erişim sağlama şansı elde edecek ve böylece Bilgi ve belgeye ulaşmak için harcanacak zaman ve maliyet konusunda tasarruf sağlanmış olacaktır. Tasarruf yoluyla elde edilen para yeni teknolojilerin satın alınması, yıpranmış yayınların restorasyonu ve saklama şartlarının iyileştirilmesi gibi konularda kullanılabilecek, zamandan sağlanan tasarruf üretime aktarılabilecektir. Bu yeni durumdan sadece araştırmacılar değil, kurumlar ve toplumlar da kazançlı çıkacaktır.

53


KAYNAKÇA Altın, Ali Fuat.

“Sayısal Teknolojinin Günümüz Fotoğrafçılığına Etkileri”.

Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü. 2006

Ataman, Bekir Kemâl. Arşivlerde ve Kütüphanelerde Sayısallaştırma-Aysel Yontar’a Armağan, İstanbul: Türk Kütüphaneciler Derneği İstanbul Şubesi, 2004.

Bayraktar, Nail. Atatürk Kitaplığı, Okumak. 1990, s. 5

Bozdoğan, Bekir. “Blu-Ray: Optik Teknolojide Renk Değişimi”, Byte, 2004.

Bullock, A., Preservation of Digital Information: Issues and Current Status, 1999, http://www.nlc-bnc.ca/publications/1/p1-259-e.html

Coyle, K., “Managing Technology: One World Digital”, The Journal of Academic Librarianship, Vol: 32-2, 2006, s. 205-207.

Deren, A. S. “Sanal Ortamda Kültürel Miras Enformasyon Sistemlerinin Kurulması ve Türkiye İçin Durum Analizi”, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul (İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü), 2006.

Ergün,

C.,

Kütüphanelerde

Sayısallaştırma

Projesinin

Planlanması,

2007,

http://ab.org.tr/ab07/bildiri/60.doc

Halit, Mehmet, “Şehir Kütüphanesi”, Şehremaneti Mecmuası, C. 2, S. 2, 1926, s. 400402.

54


Hanlon, A., “A Brief Introduction to Metadata / Metadata Kavramına Kısa Bir Giriş”, Bilgi Dünyası, çev. Mehmet Emin Küçük, Sayı: 2-2, 2001, s. 206-216.

Hodge, G., Metadata Made Simpler: A Guide for Libraries, Bethesda, MD: NISO, 2001.

İyicioğlu, Arif Levent, “Işık Algılama ve Görüntü Oluşturma Yöntemlerine Göre Dijital Fotoğraf Makinelerinin İncelenmesi.” Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi Marmara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. 2006

Introduction to Metadata, Getty Research Institute, http://www.getty.edu/research/ conducting_research/standards/intrometadata

http://katalog.ibb.gov.tr/yordamarsiv.htm erişim 24 Haziran 2011

http://katalog.ibb.gov.tr/yordamarsiv.htm erişim 24 Haziran 2011

Kandur, Hamza, “Arsivlerde Kullanıcı Hizmetleri ve Bilgisayar Kullanımı” , I. Milli Arsiv Surası, 20-21 Nisan 1998, Tebliğler-Tartısmalar, Ankara 1998, s. 580

Kandur, Hamza, Elektronik Belge Yönetimi Sistem Kriterleri ve Referans Modeli, V.2.0, Ankara, T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, 2006.

Kandur, Hamza, “Türkiye’de Kamu Kurumlarında Elektronik Belge Yönetimi: Mevcut Durum Analizi ve Farkındalığın Artırılması Çalışmaları.” Bilgi Dünyası. c.12-1 2011, s.12

55


Küçük, M. E., Al, U.,” Metadata Kavramı (The Concept of Metadata)”, Bilgi Dünyası, Sayı: 2-2, 2001, s. 169-187.

Küçük, M. E., Alır, G., “Sayısal Koruma (Arşivleme) Stratejileri ve Bazı Uygulama Örnekleri: Digital Archiving Strategies and Some Significant Archive Projects”, Türk Kütüphaneciliği, Sayı: 17-4, 2003, s. 340-356.

Küçük, M. E., Soydal, İ., “Sayısal kütüphanelerde Standartlar ve Protokoller: Standart and Protocols for Digital Libraries”, Türk Kütüphaneciliği, Sayı: 17-2, 2003, s. 121-146.

Lee, S. D., Digital Imaging: A Practical Handbook, London, Library Association, 2001, s. 4-9.

Mesleki Eğitim Ve Öğretim Sisteminin Güçlendirilmesi Projesi “Bilişim Teknolojileri. Görüntü İşleme Cihazları”, Milli Eğitim Bakanlığı. Ankara 2006

Moving Theory İnto Practice: Digital İmaging Tutorial-Delivery, Cornell University Library/Research

Department,

2000-2003,

http://www.library.cornell.edu/

preservation/tutorial/technical/technicalD-01.html

Neproponte, Nicholas, Sayısal Dünya, çev. Zülfü Dicleli, İstanbul: Türk Henkel Dergisi Yayımları, 1995.

Pandey, R., “Digital Library Architecture”, Paper B, DRTC Workshop on Digital Libraries, March 2003, s. 1-16.

Reerink, Henriette, “Practice, Organisation and Quality Control of Digitization Project”, Liber Quarterly, No.13, 2003, s.159-161. 56


Roper, M., Koruma ve Konservasyon Servisinin Planlanması, Teçhizatlandırılması ve Personel İstihdam: Bir RAMP Çalışması, çev. N. İlemin, N. Büyükkırcalı, Ankara, T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Cumhuriyet Arşivi Daire Başkanlığı, Yayın No:21, 1994.

Ross, S., Gow, A., Digital Archaelogy: The Recovery of Digital Material at Risk, London, British Library Reserch and Innovation Center, 1999, British Library Research and Innovation Report 108.

Russell, K., CEDARS: Long-term Access and Usability of Digital Resources, Ariadne, 1998, http://www.ariadne.ac.uk/issue18/cedars/

The Legal Deposit of Electronic Publications, Hzl. Working Group of the Conference of Directors of National Libraries (CDNL), Beijing, UNESCO, Aralık 1996, <http://www.unesco.org.webworld/memory/ legaldep.htm>

Türkmen, Hüseyin, Atatürk Kitaplığı Tarihi ve İçerisinde Bulunan Değerli Eserler”, BSV Bülten. S. 58 2005, s.63.

Türkmen, Hüseyin, Atatürk Kitaplığı Akdas Projesi. MELCOM International European Association of Middle East Librarians, 28. Annual Meeting, 19-21 June 2006.

United Nations Archives and Records Management Section-2006, Guideline on Records

Digitisation,

http://archives.un.org/unarms/en/unrecordsmgmt/

unrecordsresources/guideline.htm

University of Virginia Community Digitization Guidelines,

Charlottesville, VA,

University of Virginia, February 8, 2006, s.1-21. http://www.lib.virginia.edu/ digital/reports/uva_digitization_guidelines.html 57


Weibel, Stuart, “Metadata: The Foundations of Resource Description”, D-Lib Magazine, July,1995, http://www.dlib.org/dlib/july95/07/weibel.html

Youngs, Karla, “Managing The Digitisation of Library, Archive and Museum Materials”, Technical Advisory Service For Images (TASI), Bristol, 2001, s. 911, http://www.bl.uk/services/preservation/dig.pdf

58


Ataturk Kitaplığı