Page 1

‫تەيياﺫلىغۇچى‪ :‬پەﺫﻫات يﻯﺫۇڭقاش‬ ‫تۈﺭﻟۈچى‪ :‬ياشالﺫ ئاۋاﺭى تﻯﺫى‬


‫ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠەش ﻗﻯلالﻧﻤىﺴى‬

‫تەيياﺫلىغۇچى‪ :‬پەﺫﻫات يﻯﺫۇڭقاش‬ ‫تۈﺭﻟۈچى‪ :‬ياشالﺫ ئاۋاﺭى تﻯﺫى‬


‫ئۇيغۇﺫ ﻣۇﻫاﺟىﺬلىﺬى ۋﻩ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ ﻫەﻗقىﺪﻩ ئﻯﻣﻯﻣىﻲ چۈشەﻧﭽە‬

‫ﻣۇﻧﺪﻩﺫﯨﺠە‬

‫شەﺫﻗىﻲ تۈﺫﻛىﺴﺘاﻦ ﻣۇﻫاﺟىﺬلىﺬى ﻫەﻗقىﺪﻩ ﻗىﺴقىﭽە ﻣەلۇﻣات‬

‫‪ .1‬ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠەشﻨىﯔ شەﺫتﻠىﺬى ﻗايﺴىالﺫ ؟‬ ‫‪ .2‬ﻗايﺴى ﺧىﻞ ﻛىﺸىﻠەﺫﺩﻩ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠەش ﺳاﻻﻫىيىﺘى ﺑﻯلﻤايﺪۇ؟‬ ‫‪ .3‬ئۇيغۇﺫﻻﺫ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠەۋاتقاﻦ ﺩﯙلەت ۋﻩ ﻫەلىقاﺫالىﻖ تەشﻜىالتالﺫ ﻗايﺴى؟‬ ‫‪ .4‬ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠەيﺪﯨغاﻦ ﺩﯙلەتﻨى تالالش ۋﻩ ياۋﺫﻮپا ﺑىﺬلىﻜىﻨىﯔ ﺑەﺭى پىﺬﯨﻨﺴىﭙﻠىﺬى‬ ‫‪ .5‬ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠەشﺘىﻩ ﺑۇﺫۇﻦ ﻫاﺭﯨﺬﻻشﺘا تەﻟىﺸﻠىﻝ ﻣاتىﺬﯨيالالﺫ‬ ‫‪ .6‬ئاﺩۋۇﻛات تۇتۇﯓ ۋﻩ ئۇيغۇﺫ تەشﻜىالتﻠىﺬﯨﺪﯨﻩ ﻣەﺳﻠىﻭەت ﺳﻯﺫاﯓ‬ ‫‪ .7‬ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىقﻨىﯔ تۇﻧﺠى ﺑاﺳقۇچىﺪا ﺩﯨققەت ﻗىﻠىﺪﯨغاﻦ ﻧۇﻫﺘىالﺫ‬ ‫‪ .8‬ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠەيﺪﯨغاﻦ ئﻯﺫۇﻦ ۋﻩ ﺫﻩﺳﻤىيەت ﺑەﺟىﺬﯨﺶ ﻗايىﺪﯨﻠىﺬى‬ ‫‪ .9‬ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠەش ﺳﻯتىﻨىﯔ تەﺫتىﭙﻠىﺬى‬ ‫‪ .10‬ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ ﺳﻯتى ۋﻩ ﺳﻯﺫﯨﻠىﺪﯨغاﻦ ﺳﻯئالالﺫ‬ ‫‪.11‬ب‪.‬ﺩ‪.‬ت ئﻯﺫﻟىﻨىغا ۋﻩ ئەلﭽىﻭاﻧىالﺫﻏا ئىﻠﺘىﻤاﺱ ﺳۇﻧۇش‬


‫ﻛىﺬﯨﺶ ﺳﯙﺭ‬

‫شەﺫﻗىﻲ تۈﺫﻛىﺴﺘاﻦ ﻣۇﻫاﺟىﺬلىﺬى ۋﻩ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠىﻠۇچىﻠەﺫ ﻣەﺳىﻠىﺴى‪ ،‬ﻧﯚۋﻩتﺘە‬ ‫ﻏەﺫﯨﭗ ئەلﻠىﺬﯨﻨىﯔ‪ ،‬شۇﻧﺪاﻗال ﻫەلىقاﺫالىﻖ ئىﻨﺴاﻦ ﻫەﻗﻠىﺬى تەشﻜىالتﻠىﺬﯨﻨىﯔ ﺩﯨققىﺘىﻨى‬ ‫ﻗﻯﺭﻏاﭖ ﻛەلىﯟاتقاﻦ ﻣﻯﻫىﻥ ﻣەﺳىﻠىﻠەﺫﻧىﯔ ﺑىﺬى‪ ،‬ﺑﻯلۇپﻤۇ يەﻗىﻨقى يىﻠالﺫﺩﯨﻩ ﺑۇياﻦ ياۋﺫﻮپا‬ ‫ﺑىﺬلىﻜىﻠە ئەﺭا ﺩﻮلەتﻠەﺫﻟە‪ ،‬شۇﻧﺪاﻗال ئاﻣەﺫﯨﻜا‪ ،‬ﻛاﻧاﺩا ﻗاتاﺫلىﻖ ﻏەﺫﯨﭗ ﺩﯙلەتﻠىﺬﯨﻠە ﻛەلىﭗ‬ ‫ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠىﻠۇچى ئۇيغۇﺫﻻﺫﻧىﯔ ﺳاﻧىﻨىﯔ ئۇﺭلۇﻛﺴىﺮ ﻛﻯپۇيىﺸى‪ ،‬ﻏەﺫﯨﭗ‬ ‫ﺩﻮلەتﻠىﺬﯨﻨىﯔ شەﺫﻗىﻲ تۇﺫﻛىﺴﺘاﻦ ﺫايﻯﻧىغا‪ ،‬شۇﻧﺪاﻗال ئۇيغۇﺫﻻﺫﻧىﯔ ﻫاﺭﯨﺬﻗى ئەﻫﯟالىغا ﺑﻯلغاﻦ‬ ‫ﻗىﺮﯨقىﺸىﻨىﯔ يۇﻗۇﺫى ﻛﻯتۇﺫۇلىﺸىﻠە ﺳەۋﻩپﭽى ﺑﻯلﻤاﻗﺘا‪ .‬ﺑﻯلۇپﻤۇ ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫ‬ ‫ﺩﻮلقۇﻧىﻨىﯔ‪ ،‬ﻫىﺘاﻱ ﻫﻯﻛۇﻣىﺘىﻨىﯔ شەﺫﻗىﻲ تۇﺫﻛىﺴﺘاﻧﺪﯨﻜى ﺑاﺳﺘۇﺫۇش ﻫەﺫﯨﻜەتﻠىﺬﯨﻨىﯔ تاﺭا‬ ‫ئەۋﺟىﻠە چىققاﻦ پەيﺘﻠىﺬﯨﻠە تﻯﻏﺬا ﻛەلﻠەﻧﻠىﻜى‪ ،‬ﻫەلىقاﺫالىﻖ ﻛىﺸىﻠىﻝ ﻫﻯﻗﻯﻕ تەشﻜىالتﻠىﺬى‪،‬‬ ‫شۇﻧﺪاﻗال ﺩۇﻧيا ﻣەتﺒۇئاتﻠىﺬى تەﺫﯨﭙىﺪﯨﻩ‪ ،‬ﻫىﺘاﻱ ﻫﻯﻛۇﻣىﺘىﻨىﯔ ئۇيغۇﺫﻻﺫﻏا ﻗاﺫاتقاﻦ ﺑەﺳىﻥ ۋﻩ‬ ‫ﻗىﺬﻏىﻨﭽىﻠىﻖ ﺳىياﺳىﺘىﻨىﯔ ﺟاﻧﻠىﻖ ﺩﻩلىﻠى ﺳۇپىﺘىﺪﻩ تىﻠغا ئەلىﻨىﭗ ﻛەلىﻨﻤەﻛﺘە‪.‬ئەﯓ‬ ‫ﻣﻯﻫىﻤى شۇﻛى‪ ،‬ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫﻧىﯔ‪ ،‬چەتﺌەلﻠەﺫﺩﻩ ئەلىﭗ ﺑەﺫﯨﻠىﯟاتقاﻦ شەﺫﻗىﻲ‬ ‫تۇﺫﻛىﺴﺘاﻦ ﻣىﻠﻠىﻲ ﻫەﺫﯨﻜىﺘىﻨىﯔ ﻛۈچۈيىﺸىﺪﻩ ئىﻨﺘايىﻩ ﻣﻯﻫىﻥ ﺫﻮﻝ ئﻯيﻨاۋاتقاﻧﻠىقى ﺑىﺬ‬ ‫ئەﻣىﻠىيەت‪.‬‬ ‫ﺑۈﻟۈﻧﻜى ﻛۈﻧﺪﻩ‪ ،‬پۈتۈﻦ ﻏەﺫﯨﭗ ئەلﻠىﺬﯨﻨىﯔ ﻫەﻣﻤىﺴىﺪﻩ ﺩﯨﻠۈﺩﻩﻙ ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ‬ ‫تىﻠىﻠۈچىﻠەﺫ ﻣەۋﺟۇت ﺑﻯلۇﭖ تۇﺫﻣاﻗﺘا‪ .‬ﻏەﺫﯨﭗ ئەلﻠىﺬﯨﺪﻩ ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ‬ ‫تىﻠىﻠۈچىﻠەﺫﻧىﯔ ﺳاﻧىﻨىﯔ ئۈﺭلۈﻛﺴىﺮ ﻛﯚپۈيىﺸىﻠە ئەﻟىﺸىﭗ‪ ،‬ئۇﻻﺫ ﺩۇﭺ ﻛەلىﯟاتقاﻦ تۈﺫلۈﻙ‬ ‫ﻣەﺳىﻠە ۋﻩ ﻗىيىﻜەلىﯟاتقاﻦ تۈﺫلۈﻙ ﻣەﺳىﻠە ۋﻩ ﻗىيىﺌۇپﻤۇ ۋﻩتەﻧﺪﯨﻩ يەڭى چىققاﻦ ئۇيغۇﺫﻻﺫﻧىﯔ‬ ‫ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠەش ﻣەﺳىﻠىﺴى ﺟەﻫەتﺘە ﻫەچﺒىﺬ تەﺟىﺬﺑىﺴىﻨىﯔ ﺑﻯلﻤىغاﻧﻠىقى‪ ،‬شۇﻧﺪاﻗال‬ ‫ﻗاﻧۇﻧﻠىﺬى ﻫەﻗقىﺪﻩ ﻫەچﺒىﺬ ﻣەلۇﻣاتقا ئىﻠە –ئۇﻻﺫ ﻏەﺫﯨﭗ ئەلﻠىﺬﯨﻨىﯔ ﺑۇ ﺟەﻫەتﺘىﻜى ﻗايىﺪﻩ‬ ‫ﺑﻯلﻤىغىﻨى ئۈچۈﻦ‪ ،‬ﻛەيىﻨﻜى يىﻠالﺫﺩا ئۇيغۇﺫﻻﺫﻧىﯔ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تەلەپﻠىﺬﯨﻨىﯔ ﺫﻩت‬


‫ﻗىﻠىﻨىﺶ ﻧىﺴﺒىﺘى ئۈﺭلۈﻛﺴىﺮ ئەشىﭗ‪ ،‬ﻏەﺫﯨﭗ ئەلﻠىﺬﯨﻠە ﻛەلﻠەﻦ ئۇيغۇﺫﻻﺫﻧىﯔ ﻛەلﻠۈﺳى‬ ‫ئىﺴﺘىقﺒالى ئەﻏىﺬ ﻫەۋﯨﭙﻜە ﺩۇﭺ ﻛەلﻤەﻛﺘە‪ ،‬ﻫەتﺘا ﻫىﺘاﻱ ﻫﯚﻛۈﻣىﺘى تەﺫﯨﭙىﺪﯨﻩ چىﺪﺩى‬ ‫ئىﺮﺩﯨﻠىﯟاتقاﻦ ﺑەﺭى ﻣﻯﻫىﻥ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫ ﻫىﺘايغا ﻗايﺘۇﺫۇلۇﭖ ﺑەﺫﯨﺶ ﻫەتىﺬى ئىﭽىﺪﻩ‬ ‫ياشىﻤاﻗﺘا‪ .‬ﻟەﺫچە ﻛەيىﻨﻜى ﺑىﺬﻗاﻧﭽە يىﻠﺪﯨﻩ ﺑۇياﻦ ئۇيغۇﺫﻻﺫﻧىﯔ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ‬ ‫تەلەپﻠىﺬﯨﻨىﯔ ﺫﻩت ﻗىﻠىﻨىﺸىﻨىﯔ ئەشىﭗ ﺑەﺫﯨﺸىغا ﻫەلىقاﺫاﺩﯨﻜى ﺑەﺭى ﻣﻯﻫىﻥ ﻫاﺩﯨﺴىﻠەﺫ‪،‬‬ ‫ﺳىﻨﺘەﺑىﺬ > ۋﻩﻗەﺳى ۋﻩ ياۋﺫﻮپا ئەلﻠىﺬﯨﺪﻩ يۈﺭﺑەﺫﻟەﻦ شۇﻧىﯖغا ئﻯﻫﺸىغاﻦ –ﺑﻯلۇپﻤۇ < ‪11‬‬ ‫ﻫاﺩﯨﺴىﻠەﺫ ﻗىﺴﻤەﻦ ﺳەۋﻩپﭽى ﺑﻯلغاﻦ ﺑﻯلﺴىﻤۇ‪ ،‬ئەﻣﻤا‪ ،‬ئۇيغۇﺫﻻﺫﻧىﯔ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠەش‬ ‫ﺟەﻫەتﺘىﻜى تەﺟىﺬﺑىﺴىﺮلىﻜى ۋﻩ ﺑۇ ﺟەﻫەتﺘىﻜى ﻗاﻧۇﻦ – پىﺬﯨﻨﺴىﭗ ۋﻩ ﻗايىﺪﯨﻠەﺫﺩﯨﻩ تﻯلۇﻕ‬ ‫ﻫەۋﻩﺫﺩاﺫ ﺑﻯلﻤىغاﻧﻠىقى ئەﯓ ئاﺳاﺳﻠىﻖ ﺳەۋﻩپﻠەﺫﺩﯨﻩ ئىﺒاﺫﻩت‪.‬‬ ‫ﻓەۋﺫاﻝ > ﻏۇلﺠا ۋﻩﻗەﺳىﺪﯨﻩ ﺑۇياﻦ‪– ،‬ﺑەﺭى چەتەﻝ ﻣەﻧﺒەلىﺬﯨﺪﻩ‪ – 97 ،‬يىﻠىﺪﯨﻜى < ‪5‬‬ ‫تەﻫﻤىﻨەﻦ ‪ 5000‬ﺩﯨﻩ ئاﺫتۇﻕ ئۇيغۇﺫﻧىﯔ ﺳىياﺳى ﺟەﻫەتﺘىﻩ پاﻧاﻫﻠىﻨىﺶ ﻣەﻗﺴىﺪﯨﺪﻩ شەﺫﻗىﻲ‬ ‫تۈﺫﻛىﺴﺘاﻧغا ﻫﻯشﻨا ئەلﻠەﺫﻟە چىققاﻧﻠىقى‪ ،‬ﻟەﺫچە ﺑۇﻻﺫﻧىﯔ ئاﺭ ﺑىﺬ ﻗىﺴﻤى ﻏەﺫﯨﭗ ئەلﻠىﺬﯨﻠە‬ ‫ﻛەلىﭗ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠىﻠەﻦ ﺑﻯلﺴىﻤۇ‪ ،‬ئەﻣﻤا ﻣۇتﻠەﻕ ﻛﯚﭖ ﻗىﺴﻤىﻨىﯔ ﻏەﺫﯨﭗ ئەلﻠىﺬﯨﻠە‬ ‫ﻛەلىﺶ ئىﻤﻜاﻧىيەتﻠىﺬﯨﻨى تاپالﻤاﻱ شۇ ﺩﯙلەتﻠەﺫﺩﻩ ﺳەﺫﺳاﻦ – ﺳەﺫﻟەﺫﺩاﻦ ﺑﻯلۇﭖ يۈﺫﻟەﻧﻠىﻜى‬ ‫ﻗەيىﺖ ﻗىﻠىﻨﻤاﻗﺘا‪ .‬ﻫىﺘاﻱ ﻫاﻛىﻤىيىﺘىﻨىﯔ شەﺫﻗىﻲ تۈﺫﻛىﺴﺘاﻧغا ﻗاﺫاتقاﻦ ﺳىياﺳى ﺑەﺳىﻤىﻨىﯔ‬ ‫ئۈﺭلۈﻛﺴىﺮ ﻛۈچۈيىﺸىﻠە ئەﻟىﺸىﭗ‪ ،‬ﺑۇﻧىﯖﺪﯨﻩ ﻛەيىﻩ ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ‬ ‫تىﻠىﻠۈچىﻠەﺫﻧىﯔ ﺳاﻧىﺪﯨﻤۇ ﺫﻮشەﻦ ﺑىﺬ ئەشىﺸﻨىﯔ ﺑﻯلىﺪﯨغاﻧﻠىقى ﻣۇﻗەﺫﺫﻩﺫ‪ .‬ﺑىﺮ ﺑۇ‬ ‫ﻣۇﻗەﺫﺫﻩلىﻜﻨى ۋﻩ ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠىﻠۈچىﻠەﺫ ﻧﯚۋﻩتﺘە ﺩۇﭺ ﻛەلىﯟاتقاﻦ ئەﻣىﻠىﻲ‬ ‫ﻗىيىﻨﭽىﻠىقالﺫﻧى ﻛﯚﺭﺩﻩ تۇتۇﭖ‪ ،‬ئۇﻻﺫﻧى ﻏەﺫﯨﭗ ئەلﻠىﺬﯨﻨىﯔ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠەش‬ ‫ﺟەﻫەتﺘىﻜى ﻗايىﺪﻩ – ﻗاﻧۇﻧﻠىﺬى ۋﻩ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠەشﺘە ﺩﯨققەت ﻗىﻠىﺸقا تەﻟىﺸﻠىﻝ‬ ‫ئاﺳاﺳﻠىﻖ ﻣەﺳىﻠىﻠەﺫﺩﯨﻩ ﻫەۋﻩﺫلەﻧﺪﯛﺫﯛش ﻣەﻗﺴىﺪﯨﺪﻩ ﺑۇ ﻗﻯلالﻧﻤىﻨى تۈﺭﯛﭖ چىقﺘۇﻕ‪.‬‬ ‫ﺑىﺮﻧىﯔ تەﻛﺸۈﺫﯨﺸىﻤىﺮچە‪ ،‬ﻟەﺫچە ﻏەﺫﯨﭗ ئەلﻠىﺬﯨﺪﻩ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠىﻠۈچىﻠەﺫﻧى‬ ‫ﺳﻯتالش ئۇﺳﻯلى‪ ،‬ﻫﻯﻛۇﻡ چىقىﺬﯨﺶ ﻣۇﺩﺩﯨﺘى‪ ،‬ﻗﻯﺑۇﻝ ﻗىﻠىﻨغاﻧﺪﯨﻩ ﻛەيىﻩ ﺑەﻫﺬﯨﻤاﻦ ﺑﻯلىﺪﯨغاﻦ‬ ‫ئىﻤﺘىياﺭﻻﺫ ‪ ...‬ﻗاتاﺫلىﻖ ﺟەﻫەتﻠەﺫﺩﻩ ﻗىﺴﻤەﻦ ئﻯﻫﺸىﻤاﺳﻠىقالﺫ ﻣەۋﺟۇت ﺑﻯلﺴىﻤۇ‪ ،‬ئەﻣﻤا‬ ‫ﻏەﺫﯨﭗ ئەلﻠىﺬﯨﻨىﯔ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠىﻠۇچىﻠەﺫﻟە ﻗاﺫاتقاﻦ شەﺫتﻠىﺬى ۋﻩ پىﺬﯨﻨﺴىﭙﻠىﺬﯨﺪا‬ ‫ﻫەچﺒىﺬ پەﺫﯨﻖ يﻯﻕ‪ .‬شۇﻧىﯔ ئۈچۈﻦ ﺑىﺮ ﺑۇ ﻗﻯلالﻧﻤىﻨى تۈﺭﯛﭖ چىقىﺸﺘا ﻣۇﻧاﺳىﯟﻩتﻠىﻝ ﻫەﻣﻤە‬ ‫ﺑىﺬلەﭖ تﻯﻫﺘۇلۇﭖ ئﻯلﺘۇﺫﻣاﻱ‪ ،‬پەﻗەتال ﺑىﺬ – ئىﻜﻜى ﺩﯙلەتﻨىﯔ –ﺩﯙلەتﻠەﺫ ﻫەﻗقىﺪﻩ ﺑىﺬ‬ ‫ئەﻫﯟالىﻨى ئاﺳاﺳى ئﯚلﭽەﻡ ﻗىﻠﺪۇﻕ‪،‬ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠىﻠۈچى ﻗەﺫﯨﻨﺪاشﻠىﺬﯨﻤىﺮﻧىﯔ يات‬


‫ئەلﻠەﺫﺩﻩ تەﻣﺘىﺘەﭖ ﻗالﻤاﺳﻠىقى ئۈچۈﻦ‪ ،‬ئﻯﻣﻯﻣەﻦ ئۇيغۇﺫﻻﺫ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠەﭖ‬ ‫تۇﺫﯨﯟاتقاﻦ ﺩﯙلەتﻠەﺫﺩﯨﻜى ئۇيغۇﺫ تەشﻜىالتﻠىﺬﯨﻨىﯔ ﻣەﺳۇلﻠىﺬﯨﻨىﯔ‪ ،‬تەﺫﺟىﻤاﻧالﺫﻧىﯔ ۋﻩ‬ ‫ئاﺩۋۇﻛاتالﺫﻧىﯔ تەلىﻔۇﻦ ﻧﻯﻣۇﺫى ۋﻩ ئاﺩﺫﻩﺳﻠىﺬﯨﻨىﻤۇ ﻣۇۋاپىﻖ ﺩﻩﺫﯨﺠىﺪﻩ ﻗﻯلالﻧﻤىغا ﻛىﺬﻟۈﺭﺩۇﻕ‪.‬‬ ‫ﺳەۋﯨيەﻣىﺮﻧىﯔ چەﻛﻠىﻝ ﺑﻯلۇشى‪ ،‬ۋاﻗﺘىﻤىﺮﻧىﯔ ﻗىﺴﻠىقى تۈپەيﻠىﺪﯨﻩ ﻗﻯلالﻧﻤىﺪا ﺑەﺭى‬ ‫يەتىﺸﺴىﺮلىﻝ ۋﻩ ﻫاتالىقالﺫﻧىﯔ ﺑﻯلۇشى تەﺑىﻲ‪ ،‬شۇڭا ﻗەﺫﯨﻨﺪاشﻠىﺬﯨﻤىﺮﻧىﯔ ﻗﻯلالﻧﻤىﺪﯨﻩ‬ ‫تەﻧقىﺪﯨﻲ ئاﺳاﺳﺘا پايﺪﯨﻠىﻨىﺸىﻨى ئۈﻣىﺖ ﻗىﻠىﻤىﺮ‪ .‬ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠەش ﻣەﺳىﻠىﺴى‬ ‫ﻫەﻗقىﺪﻩ يەﻧىﻤۇ تەپﺴىﻠى ﻣەلۇﻣات ئەلىﺸﻨى ئﻯيﻠىغۇچىالﺫ ﻗﻯلالﻧﻤىﻤىﺮﺩﯨﻜى تەلىﻔۇﻦ‬ ‫ﻧﻯﻣۇﺫلىﺬﯨغا ئاﺳاﺳەﻦ ئﯚﺭلىﺬى ﺑەﺫﯨﺸﻨى ﻫالىغاﻦ ﺩﯙلەتﻠەﺫﺩﯨﻜى ﻣۇﻧاﺳىﯟﻩتﻠىﻝ ﻛىﺸىﻠەﺫ ﺑىﻠەﻦ‬ ‫ﺑىﯟاﺳﺘە ئاﻻﻗىالشﺴا ﺑﻯلىﺪۇ‪.‬‬ ‫ﻫﯚﺫﻣەت ﺑىﻠەﻦ‪:‬‬ ‫ﭖ‪ .‬يﻯﺫۇڭقاش‬


‫شەﺫﻗىﻲ تۈﺫﻛىﺴﺘاﻦ ﻣۇﻫاﺟىﺬلىﺬى ﻫەﻗقىﺪﻩ ﻗىﺴقىﭽە ﻣەلۇﻣات‬

‫ﺑەﺭى ﻏەيﺬى ﺫﻩﺳﻤىﻲ ﺳﺘاتىﺴﻜىالﺫﺩا‪ ،‬ﻧﯚۋﻩتﺘە چەتەلﻠەﺫﺩﻩ تەﻫﻤىﻨەﻦ ﺑىﺬ ﻣىﻠيﻯﻧغا يەﻗىﻩ ﺳاﭖ‬ ‫ئەﺳىﺬﻧىﯔ –ئۇيغۇﺫﻧىﯔ ( ‪ – 18‬ئەﺳىﺬﺩﯨﻜى ﻣاﻧﺠۇ – ﻫىﺘاﻱ ئىﺴﺘىالﺳىﺪﯨﻩ‪19 ،‬‬ ‫ﺑاشﻠىﺬﯨغىﭽە ﺑﻯلغاﻦ ﻣەﺭﻟىﻠﺪﻩ چەتﻜە چىقىﭗ ﻛەتﻜەﻦ ﻣىﻠيﻯﻧﻠىغاﻦ ئۇيغۇﺫ ﻣۇﻫاﺟىﺬلىﺬى‬ ‫ﺑۇﻧىﯔ ﺳىﺬتىﺪا ﺑﻯلۇﭖ‪ ،‬ﺑۇﻻﺫﻧىﯔ ﻛﯚﭖ ﻗىﺴﻤى ئاتﺴىﻤىالتﺴىيە ﺑﻯلغاﻦ ياﻛى ﺳىياﺳى ﺑەﺳىﻤالﺫ‬ ‫تۈپەيﻠىﺪﯨﻩ ﻣىﻠﻠىﺘىﻨى ئﯚﺭﻟەﺫتىﺸﻜە ﻣەﺟﺒۇﺫ ﺑﻯلغاﻦ‪ ،‬ﺑىﺮﻧىﯔ ﻛﯚﺭﺩﻩ تۇتقىﻨىﻤىﺮ پەﻗەتال ‪– 30‬‬ ‫يىﻠالﺫﺩﯨﻩ ﺑۇياﻦ ﻫىﺠﺬﻩت ﻗىﻠغاﻦ ئۇيغۇﺫﻻﺫﺩﯨﻩ ئىﺒاﺫﻩت ) ياشاۋاتقاﻧﻠىقى ﻗەيىﺖ ﻗىﻠىﻨﻤاﻗﺘا‪.‬‬ ‫ﺑۇﻻﺫ ﺩۇﻧياﺩﯨﻜى ‪ 50‬ﺩﯨﻩ ئاﺫتۇﻕ ﺩﯙلەتﻜە تاﺫالغاﻦ ﺑﻯلۇﭖ‪ ،‬ئاﺳاﺳﻠىﻖ ﻗىﺴﻤى ئﻯتﺘۇﺫا ئاﺳىيا‬ ‫ﺟۇﻣﻭۇﺫﯨيەتﻠىﺬﯨﺪﻩ‪ ،‬ﺑﻯلۇپﻤۇ شەﺫﻗىﻲ تۈﺫﻛىﺴﺘاﻧغا ﻫﻯشﻨا تۈﺫﻛىﻲ ﺟۇﻣﻭۇﺫﯨيەتﻠەﺫﺩﻩ ياﻫﺴاﭖ‬ ‫ﻛەلﻤەﻛﺘە‪.‬‬ ‫ﻧﯚۋﻩتﺘە چەتەلﻠەﺫﺩﻩ ياشاۋاتقاﻦ ئۇيغۇﺫﻻﺫﻧى ئاﺳاﺳەﻦ ﻛﯚچﻤەﻧﻠەﺫ ۋﻩ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫ ﺩﻩﭖ‬ ‫ئىﻜﻜىﻠە ئايﺬﯨﺶ ﻣۇﻣﻜىﻩ‪.‬ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫ ﺑﻯلﺴا ﺑىﺬلەشﻜەﻦ ﺩﯙلەتﻠەﺫ تەشﻜىالتى ۋﻩ ﻏەﺫﯨﭗ‬ ‫ئەلﻠىﺬى تەﺫﯨﭙىﺪﯨﻩ ﺑەﻛىﺘىﻠﻠەﻦ پىﺬﯨﻨﺴىﭙالﺫ ﺑﻯيىﭽە ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠىﻠۈچىﻠەﺫ‬ ‫ﺳﺘاتۈﺳىﺪﻩ ياشاﭖ ﻛەلﻤەﻛﺘە‪.‬ﺑىﺮ ﺑۇيەﺫﺩﻩ ئاﺳاﺳﻠىﻖ ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫ ﻣەﺳىﻠىﺴى‬ ‫ﻣەﻗقىﺪﻩ ﻧۇﻫﺘۇلۇﻕ تﻯﻫﺘالﻤاﻗﭽىﻤىﺮ‪.‬‬ ‫يىﻠالﺫﺩﯨﻩ –ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫ ﻣەﺳىﻠىﺴى‪ – 19،‬ئەﺳىﺬﻧىﯔ ﺑاشﻠىﺬﯨﺪﯨﻩ‪ ،‬ﺑﻯلۇپﻤۇ ‪30‬‬ ‫ئەتىﺒاﺫﻩﻦ ﻣەۋﺟۇت ﺑﻯلۇﭖ ﻛەلىﯟاتقاﻦ ئۇﺭۇﻦ تاﺫﯨﻭىﻲ ﺟەﺫياﻧغا ئىﻠە ﺑىﺬ ﻣەﺳىﻠە ﺑﻯلۇﭖ‪ ،‬ﻟەﺫچە‬ ‫ﺩﻩۋﯨﺬ ۋﻩ ﻣۇﺳﺘەﻣﻠىﻜىﭽى ﻫاﻛىﻤىيەتﻠەﺫ پەﺫﯨقﻠىﻖ ﺑﻯلﺴىﻤۇ‪ ،‬ئەﻣﻤا ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫ‬ ‫ﻣەﺳىﻠىﺴىﻨىﯔ ﻫاﺫﻩﻛﺘىﺬى ۋﻩ ﻣاﻫىيىﺘىﺪﻩ ﻫەﭺ ﺑىﺬ ئﻯﺭﻟۇﺫۇش يۇﺭ ﺑەﺫﻟىﻨى يﻯﻕ‪.‬‬ ‫يىﻠالﺫﺩﯨﻩ‪ ،‬ﻫاﺭﯨﺬﻏىﭽە ﺑﻯلغاﻦ ﺩﻩۋﯨﺬلەﺫﺩﯨﻜى ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫ ﺩﻮلقۇﻧىﻨى –‪30‬‬ ‫تﯚۋﻩﻧﺪﯨﻜى ﺑىﺬﻗاﻧﭽە ﺑاﺳقۇچقا ﺑﯚلۈش ﻣۈﻣﻜىﻩ‪.‬‬ ‫تۇﻧﺠى ﺑاﺳقۇچﺘا‪ ،‬چەتﺌەلﻠەﺫﻟە ﻗەچىﭗ پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠىﻠەﻦ ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫﻧىﯔ‬ ‫ۋﻩﻛىﻠﻠىﺬى ﺳاﺑىﻖ ﻫﻯتەﻦ ﻫەلىﭙىﺴى ﻣۇﻫەﻣﻤەت ئىﻤىﻩ ﺑۇﻏﺬا ۋﻩ ﻟەﺫﯨﺬاﻝ ﻣەﻫﻤۇت ﻣۇﻫىﺪﯨالﺫ‬ ‫ﺑﻯلۇﭖ‪ ،‬ئۇﻻﺫ ﺑاشﭽىﻠىقىﺪﯨﻜى ئۇيغۇﺫﻻﺫ ﻫىﻨﺪﯨﺴﺘاﻧﺪﯨﻩ پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠىﻠەﻦ ئىﺪى‪.‬‬


‫يىﻠى ‪ – 7‬ئايﻨىﯔ ئﻯتﺘۇﺫلىﺬﯨﺪا‪ ،‬ﻗەشقەﺫﺩﻩ ﻗۇﺫۇلغاﻦ < شەﺫﻗىﻲ تۈﺫﻛىﺴﺘاﻦ ئىﺴﺘىقالﻝ –‪1934‬‬ ‫ﺟۇﻣﻭۇﺫﯨيىﺘى > ﻣەﻏﻠۇﭖ ﺑﻯلغاﻧﺪﯨﻩ ﻛەيىﻩ‪،‬شەﺫﻗىﻲ تۈﺫﻛىﺴﺘاﻧﻨىﯔ ﺟەﻧﻯﺑىﺪﯨﻜى ئاﻗﺴۇ‪،‬‬ ‫ﻗەشقەﺫ‪ ،‬ئاتۇش‪ ،‬ﻫﻯتەﻦ ﻗاتاﺫلىﻖ ﺫايﻯﻧالﺫﺩﯨﻩ ﺑىﺬ تۈﺫﻛۈﻡ يۇﺫت ﻛاتﺘىﻠىﺬى ۋﻩ ﻣىﻠﻠىﻲ ئىﻨقىالﭖ‬ ‫ﺫﻩﻫﺒەﺫلىﺬى شىﯖﺸىﺴەيﻨىﯔ ﺭﯨياﻧﻜەشﻠىﻝ ﻗىﻠىﺸىﺪﯨﻩ ﻗەچىﭗ چەتەلﻠە چىقىﭗ ﻛەتﻜەﻦ ﺑﻯلۇﭖ‪،‬‬ ‫ئۇﻻﺫ ئاﺳاﺳەﻦ ﻛەشﻤىﺬ‪ ،‬ﻫىﻨﺪﯨﺴﺘاﻦ‪ ،‬ئاﻓغاﻧىﺴﺘاﻦ‪،‬ئاﺭ ﺑىﺬ ﻗىﺴﻤى ﺳەئۇﺩى ئەﺫﻩﺑىﺴﺘاﻧغا‬ ‫ﺑەﺫﯨﭗ پاﻧاﻫالﻧغاﻦ ئىﺪى‪ ،‬ئۇﻻﺫﻧىﯔ ئىﭽىﺪﯨﻜى ۋﻩﻛىﻞ ﻫاﺫﻩﻛﺘىﺬلىﻝ ﺭات ﻫﻯتەﻦ ﻫەلىﭙىﺴى‬ ‫ﻣۇﻫەﻣﻤەت ئىﻤىﻩ ﺑۇﻏﺬا ئىﺪى‪.‬‬ ‫يىﻠالﺫﺩﯨﻜى ﻣىﻠﻠىﻲ ئىﻨقىالپﻨىﯔ ﻗالﺪۇﻕ ﻛۈچﻠىﺬى ‪ – 1937‬يىﻠى ﻟەﻧىﺬاﻝ ﻣەﻫﻤۇت –‪30‬‬ ‫ﻣۇﻫىﺪى‪،‬ﻫﻯتەﻦ ﻫﯚﻛۈﻣىﺘىﻨىﯔ شەيﻭۈﻝ ئىﺴالﻣى ﻣۇﻫەﻣﻤەت ﻧىياﺭ ئالەﻣﻠەﺫﻧىﯔ ﺑاشﭽىﻠىقىﺪا‬ ‫ﻫىﻨﺪﯨﺴﺘاﻧغا ﻗەچىﭗ چىقىﭗ پاﻧاﻫالﻧﺪى‪ .‬ﺑۇ ﺑاﺳقۇچﺘا ﻗەچىﭗ چىققاﻦ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫﻧىﯔ‬ ‫ﺳاﻧى ﻫەﻗقىﺪﻩ ﻫاﺭﯨﺬﻏىﭽە ئەﻧىﻖ ﻣەلۇﻣات يﻯﻕ‪،‬ئۇﻻﺫﻧىﯔ ئىقﺘىﺴاﺩى ئەﻫﯟالىغا ﻛەلﺴەﻙ‪ ،‬ﺑەﺭى‬ ‫تاﺫﯨﻭىﻲ ﻣەﻧﺒەلەﺫﺩﻩ‪،‬ئەيﻨى چاﻏﺪا ﻣۇﻫەﻣﻤەت ئىﻤىﻩ ﺑۇﻏﺬا ﺑىﻠەﻦ ﻣەﻫﻤۇت ﻣۇﻫىﺪﯨﻨىﯔ ﻫﻯتەﻦ‬ ‫ﺑىﻠەﻦ ﻗەشقەﺫ ﻏەﺭﻧىﺴىﺪﯨﻜى ئالﺘۇﻧالﺫﻧى يﯚتﻜەﭖ چىققاﻧﻠىقى‪ ،‬ئەﻣﻤا ﺑۇ ﺑايﻠىقالﺫﻧىﯔ‬ ‫ﻫىﻨﺪﯨﺴﺘاﻧﺪا ئەڭىﻠىﺮ ﻫﯚﻛۈﻣىﺘى تەﺫﯨﭙىﺪﯨﻩ ﻣۇﺳاﺩﯨﺬﻩ ﻗىﻠىﻨغاﻧﻠىقى ۋﻩياﻛى ئاﻓغاﻧىﺴﺘاﻧﺪﯨﻜى‬ ‫ﺑەﺭى يەﺫلىﻝ ﻗەﺑىﻠىﻠەﺫﻧىﯔ < شەﺫﻗىﻲ تۈﺫﻛىﺴﺘاﻧغا ‪ 10‬ﻣىﯔ ئەﺳﻜەﺫ ئىﯟﻩتىﭗ ﺑەﺫﯨﻤىﺮ > ﺩﯨﻠەﻦ‬ ‫ۋﻩﺩﯨﻠەﺫ ﺑىﻠەﻦ ئالﺪاﭖ ﻛەتىﻠﻠەﻧﻠىﻜى ﻗەيﺖ ﻗىﻠىﻨﻤاﻗﺘا‪.‬ﻣۇﻫەﻣﻤەت ئىﻤىﻩ ﺑۇﻏﺬا ۋﻩ ﻣەﻫﻤۇت‬ ‫ﻣۇﻫىﺪﯨالﺫ ﻫىﻨﺪﯨﺴﺘاﻧﺪا < ياپﻯﻧالﺫ ﺑىﻠەﻦ ﻣەﻫﭙىﻲ ئاﻻﻗە ﻗىﻠغاﻦ > ﺩﯨﻠەﻦ ﺑەﺩﻧاﻡ ﺑىﻠەﻦ تۈﺫﻣىﻠە‬ ‫تاشالﻧغاﻦ‪.‬‬ ‫ئىﻜﻜىﻨﭽى ﺑاﺳقۇچﺘا‪ - 49 ،‬يىﻠى يەﻧە ﻣۇﻫەﻣﻤەت ئىﻤىﻩ ﺑۇﻏﺬا‪ ،‬ئەيﺴا يۇﺳۇﭖ ئالﭙﺘەﻛىﻩ‬ ‫ﺑاشﭽىﻠىقىﺪﯨﻜى ئىﻜﻜى ﻣىﯖغا يەﻗىﻩ ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫ ﻗﻯشۇﻧى ﻛﻯﻣﻤۇﻧىﺴﺖ‬ ‫ﻫىﺘايﻨىﯔ ﺭﯨياﻧﻜەشﻠىﻜىﺪﯨﻩ ﺳاﻗﻠىﻨىﺶ ئۈچۈﻦ ﻛەشﻤىﺬ ﺫايﻯﻧىغا ﻗەچىﭗ چىقىﭗ ﻫىﻨﺪﯨﺴﺘاﻧﺪﯨﻩ‬ ‫پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠىﻠەﻦ ۋﻩ ﻛەيىﻩ ئۇﻻﺫ تۇﺫﻛىيە‪ ،‬ﺳەئۇﺩى ئەﺫﻩﺑىﺴﺘاﻦ ﻗاتاﺫلىﻖ ﺩﻮلەتﻠەﺫﻟە‬ ‫يەﺫلەشﻜەﻦ ئىﺪى‪.‬‬ ‫ئۇچۇﻧﭽى ﺑاﺳقۇچﺘا‪ - 60 ،‬يىﻠالﺫﻧىﯔ ﺑاشﻠىﺬﯨﺪا ﺳاﺑىﻖ < شەﺫﻗىﻲ تۇﺫﻛىﺴﺘاﻦ ﺟۇﻣﻭۇﺫﯨيىﺘى >‬ ‫ﻧىﯔ ﺫﻩﻫﺒەﺫلىﺬﯨﺪﯨﻩ ئاﺑﺪۇﺫﻮﭖ ﻣەﻫﺴۇﻡ‪ ،‬ﺭﯨيا ﺳەﻣەﺩﯨﻠەﺫ ﺑاشﭽىﻠىقىﺪﯨﻜى ﺑىﺬﻗاﻧﭽە يۇﺭﻣىﯔ‬ ‫ئۇيغۇﺫ ﺳﻯۋﻩت ئىﺘﺘىﭙاﻗىغا ﻗەچىﭗ چىقىﭗ پاﻧاﻻﻧغاﻦ‪ ،‬يەﻧە ئﻯﻫﺸاش ﻣەﺭﻟىﻠﺪﻩ ﻣەشﻭۇﺫ ئۇيغۇﺫ‬ ‫ﺭاتﻠىﺬﯨﺪﯨﻩ ئاﺑﺪۇۋﻩلىﻭاﻦ ﻫﻯﺟا‪ ،‬ﻣۇﻫەﻣﻤەت ﻗاﺳىﻥ‪ ،‬ﻫۇﺳەيىﻩ ﻏەﺭﻧىﭽى ﺑاشﭽىﻠىقىﺪﯨﻜى ﻧەچﭽە‬


‫يۇﺭ ئۇيغۇﺫ ﻗەﺑىﻠىﺴى ئاﻓغاﻧىﺴﺘاﻧغا ﻛەلىﭗ پاﻧاﻻﻧغاﻦ ۋﻩ ﻛەيىﻩ تۇﺫﻛىيەﻧىﯔ ﻗەيﺴىﺬى‬ ‫ۋﯨاليىﺬﯨﻠە ﻛەلىﭗ يەﺫلەشﻜەﻦ ئىﺪى‪.‬‬ ‫ﻛﻯﻣﻤۇﻧىﺴﺖ ﻫىﺘاﻱ ﻫﻯﻛۇﻣىﺘىﻨىﯔ چەﻟﺬاﻻﺫﻧى ﻗاتﺘىﻖ ﻗاﻣاﻝ ﻗىﻠىﺸى ﻧەتىﺠىﺴىﺪﻩ‪- 60 ،‬‬ ‫يىﻠالﺫﺩﯨﻩ تاﻛى ‪ - 80‬يىﻠالﺫﻧىﯔ ﺑەشغا ﻗەﺩﻩﺫ ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫﻧىﯔ چەتﺌەلﻠەﺫﻟە‬ ‫چىقىﭗ پاﻧالىﻨىﺶ يﻯلﻠىﺬى پۇتۇﻧﻠەﻱ ﻛەﺳىﭗ تاشالﻧغاﻦ ئىﺪى‪.‬‬ ‫يىﻠالﺫﻧىﯔ ئﻯتﺘۇﺫلىﺬﯨﺪﯨﻩ‪ ،‬تاﻛى ‪ - 90‬يىﻠالﺫﻧىﯔ ئﻯتﺘۇﺫلىﺬﯨغىﭽە ﺑﻯلغاﻦ ﻣەﺭﻟىﻠﻨى –‪80‬‬ ‫ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫﻧىﯔ ‪ - 4‬ﺑاﺳقۇچى ﺩﻩﭖ شەﺫﻫىﻠەش ﻣۇﻣﻜىﻩ‪ ،‬ﺑۇ ﺩﻩۋﯨﺬﺩﻩ‪ ،‬ﻫىﺘايﻨىﯔ‬ ‫ﺳىياﺳى ﺭﯨياﻧﻜەشﻠىﻜىﻠە ۋﻩ ﺑەﺳىﻤىغا ئۇچﺬﯨغاﻦ ﻛﻯﭖ ﺳاﻧﺪﯨﻜى ئۇيغۇﺫ ﺭﯨيالىﻠىﺬى ۋﻩ ﺩﯨﻨىﻲ‬ ‫ﺭاتالﺫ پاﻛىﺴﺘاﻦ‪ ،‬ئاﻓغاﻧىﺴﺘاﻦ‪ ،‬تۇﺫﻛىيە‪ ،‬ئﻯتﺘۇﺫا ئاﺳىيا تۇﺫﻛىﻲ ﺟۇﻣﻭۇﺫﯨيەتﻠىﺬى‪ ،‬يەﻧە ئاﺭ‬ ‫ﺑىﺬ ﻗىﺴﻤى ﺑﻯلﺴا ﻏەﺫﯨﭗ ئەلﻠىﺬﯨﻠە ﻗەچىﭗ ﻛەلىﭗ پاﻧاﻻﻧغاﻦ ئىﺪى‪ ،‬ﻣەﺳىﻠەﻦ‪ ،‬ﻣۇﻫەﻣﻤەت‬ ‫ئىﻤىﻩ ﻫەﺭﺫﻩت‪ ،‬ﺳىﺪﯨﻖ ﻫاﺟى ﺫﻮﺭى‪ ،‬ئاﺑﻠىﻜىﻥ ﺑاﻗى‪ ،‬ئاﺑﺪۇﺟەلىﻞ ﻗاﺫاﻗاش‪ ،‬ﻫەﺳەﻦ ﻣەﻫﺴۇﻡ‪،‬‬ ‫ﺩﻮلقۇﻦ ئەيﺴا ‪ ...‬ﻗاتاﺫلىﻖ شەﻫىﺴﻠەﺫﻧى ﺑۇ ﺑاﺳقۇچﺘىﻜى ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫﻧىﯔ‬ ‫ئاﺳاﺳﻠىﻖ ۋﻩﻛىﻠﻠىﺬى ﺩﻩﭖ ﻛﻯﺫﺳۇتۇش ﻣۇﻣﻜىﻩ‪.‬‬ ‫ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫﻧىﯔ تەﺫﻩﻗقىيات يﻯلۇﻧىﺸىﻠە ﻗاﺫايﺪﯨغاﻦ ﺑﻯلﺴاﻕ‪ - 97 ،‬يىﻠى‬ ‫ﻏۇلﺠىﺪا يۇﺭ ﺑەﺫﻟەﻦ < ‪ - 5‬ﻓەۋﺫاﻝ > ۋﻩﻗەﺳىﻨىﯔ‪ ،‬ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫﻧىﯔ ‪- 5‬‬ ‫ﻗەتىﻤﻠىﻖ چﻯﯓ ﺩﻮلقۇﻧىﻨى ﻛەلﺘۇﺫۇﭖ چىقاﺫﻏاﻧﻠىقىﻨى ﻛﻯﺫۇۋﻩلىﺶ تەﺱ ئەﻣەﺱ‪.‬‬ ‫ﺑەﺭى ﻏەيﺬى ﺫﻩﺳﻤى ﺳﺘاتىﺴﻜىالﺫﺩا‪ - 5 < ،‬ﻓەۋﺫاﻝ > ۋﻩﻗەﺳىﺪﯨﻩ ﺑۇياﻦ تەﻫﻤىﻨەﻦ ‪ 5000‬ﺩﯨﻩ‬ ‫ئاﺫتۇﻕ ئۇيغۇﺫﻧىﯔ تۇﺫلۇﻙ يﻯلالﺫ ﺑىﻠەﻦ چەتﺌەلﻠەﺫﻟە ﻗەچىﭗ چىققاﻧﻠىقى ﺑاياﻦ ﻗىﻠىﻨﻤاﻗﺘا‪.‬‬ ‫ئەﻣﻤا ﺩﯨققەت ﻗىﻠىﺪﯨغاﻦ ﺑﻯلﺴاﻕ‪ ،‬ﺑۇ ﺑاﺳقۇچﺘا ﻗەچىﭗ چىققاﻦ ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫﻧىﯔ‬ ‫ئاﺳاﺳەﻦ ﻏەﺫﯨﭗ ئەلﻠىﺬﯨﻨى پاﻧالىﻨىﺶ ﻧىﺸاﻧى ﻗىﻠغاﻧﻠىقىﻨى‪ - 97 ،‬يىﻠىﺪﯨﻩ ﺑۇياﻦ ﻏەﺫﯨﭗ‬ ‫ئەلﻠىﺬﯨﻠە‪ ،‬ﺑﻯلۇپﻤۇ ياۋﺫﻮپا ﺑىﺬلىﻜىﻠە ئەﺭا ﺩﻮلەتﻠەﺫﻟە ﻛەلىﭗ پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠەۋاتقاﻦ‬ ‫ئۇيغۇﺫﻻﺫﻧىﯔ ﺳاﻧىﺪا ﻫەﺳﺴىﻠەﭖ ئەشىﺶ ﻛﻯﺫۇلﻠەﻧﻠىﻜى ﺑىﺬ ئەﻣىﻠىيەت‪.‬‬ ‫ﻧﻯۋﻩتﺘەﻏەﺫﺑىﻲ ياۋﺫﻮپاﺩﯨﻜى ﻟەﺫﻣاﻧىيە‪،‬ﻓىﺬاﻧﺴىيە‪،‬ئاۋۇﺳﺘىﺬﯨيە‪ ،‬ﺑەلﻠىيە‪ ،‬ﻟﻯلالﻧﺪﯨيە‪،‬‬ ‫شىﯟﯨﺘﺴىيە‪ ،‬شىﯟﯨﺘﺴاﺫﯨيە‪ ،‬ئەڭىﻠىيە‪ ،‬ﻧﻯﺫۋﯨﻠىيە‪ ،‬ئەﺫﻻﻧﺪﯨيە‪ ،‬ﺩاﻧىيە‪ ،‬ۋﯨﯖىﺬﯨيە‪ ،‬ۋﻩ ﻓىﻠالﻧﺪﯨيە‬ ‫ئىﺪﻩ ‪ç‬ئىﻤاﻗﺘا‪ ،‬ﺑۇﻧىﯔ ئى‪ţ‬ﻗاتاﺫلىﻖ ‪ 20‬ﻟە يەﻗىﻩ ﺩﻮلەتﺘە ﺟەﻣﻤى ‪ 1000‬ﺩﯨﻩ ﻛﻯپﺬﻩﻙ ئۇيﻠۇﺫ يا‬ ‫ﻟەﺫﻣاﻧىيە ۋﻩ ﺑەلﻠىيەﺩﯨﻜى ئۇيﻠۇﺫﻻﺫﻧىﯔ ﺳاﻧى ئەﯓ ﻛﻯﭖ‪.‬‬


‫ﻧﻯۋﻩتﺘە ﻏەﺫﺑىﻲ ياۋﺫﻮپا ﺩﻮلەتﻠىﺬﯨﺪﻩ ياشاۋاتقاﻦ ئۇيغۇﺫﻻﺫﻧىﯔ ‪ 95‬پىﺬﺳەﻧﺘىﻠە يەﻗىﻨﺬاﻗى ‪- 90‬‬ ‫يىﻠالﺫﻧىﯔ ﺑاشﻠىﺬﯨﺪﯨﻩ ئەتىﺒاﺫﻩﻦ ﻛەلﻠەﻧﻠەﺫ ﻫىﺴاپﻠىﻨىﺪۇ‬ ‫ئۇﻧىﯖﺪﯨﻩ ﻛەيىﻩ ئۇيغۇﺫﻻﺫﻧىﯔ ﻟەﺫﻣاﻧىيەﻟە ﻛەلىﺸى ‪ - 60‬يىﻠالﺫﺩا ﺑاشالﻧغاﻦ ﺑﻯلۇﭖ‪ ،‬ئەيﻨى‬ ‫چاﻏﺪا ئاتاﻏﻠىﻖ ئۇيغۇﺫ تاﺫﯨﻬﭽىﺴى پﻯﻻت ﻗاﺩﯨﺬى‪ ،‬ﻣەشﻬۇﺫ ئۇيغۇﺫ شائىﺬى ﺳاتﺘاﺫ ﺑۇلﺒۇﻝ‪،‬‬ ‫ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳىيﻯﻦ ئەﺫﻛىﻩ ئالﭙﺘەﻛىﻩ ﻗاتاﺫلىقالﺫ ﻣەﺫﻛىﺮى ﻟەﺫﻣاﻧىيەﺩﯨﻜى < ياۋﺫﻮپا ئاﺭاتﻠىﻖ‬ ‫ﺫاﺩﯨيﻯﺳى > ﻏا ﻫىﺮﻣەتﻜە ﻗﻯﺑۇﻝ ﻗىﻠىﻨغاﻦ‪ ،‬يەﻧە شۇ ﻣەﺭﻟىﻠﻠەﺫﺩﻩ ﺑەﺭى ئۇيغۇﺫﻻﺫ تۇﺫﻛىيەﺩﯨﻩ‬ ‫ئىﺸﭽى ﺳۇپىﺘىﺪﻩ ﻟەﺫﻣاﻧىيەﻟە ﻛەلىﭗ يەﺫلەشﻜەﻦ ئىﺪى‪ - 80 ،‬يىﻠالﺫﻧىﯔ ئاﻫىﺬﯨغا ﻛەلﻠەﻧﺪﻩ‬ ‫ۋﻩتەﻧﺪﯨﻩ ﺑىﯟاﺳﺘە چىققاﻦ ﺑەﺭى ئۇيغۇﺫﻻﺫ ﻟەﺫﻣاﻧىيەﻟە ﻛەلىﭗ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠەشﻜە‬ ‫ﺑاشﻠىﺪى‪ ،‬ئەﻣﻤا ‪ – 90‬يىﻠىغا ﻗەﺩﻩﺫ پۇتۇﻦ ياۋﺫﻮپاﺩﯨﻜى ئۇيغۇﺫﻻﺫﻧىﯔ ﺳاﻧى ‪ 50‬ﻛىﻤۇ يەتىﭗ‬ ‫ﺑاﺫﻣايﺘﺘى ۋﻩ ﺑۇﻻﺫﻧىﯔ ﻫەﻣﻤىﺴى ﺩﯨﻠۇﺩﻩﻙ ﻟەﺫﻣاﻧىيەﺩﻩ ئىﺪى‪.‬‬ ‫ﻫۇﺩﺩى يۇﻗۇﺫﯨﺪا ﺑاياﻦ ﻗىﻠىﭗ ئﻯتﻜۇﻧۇﻣﺪﻩﻙ‪ - 5 < ،‬ﻓەۋﺫاﻝ > ﻏۇلﺠا ۋﻩﻗەﺳىﺪﯨﻩ ﻛەيىﻩ‪ ،‬ﺭﻮﺫ‬ ‫ﺑىﺬ ﺩﻮلقۇﻦ ﻛﻯتۇﺫۇلۇﭖ‪ ،‬ﻫىﺘايﻨىﯔ ﺭﯨياﻧﻜەشﻠىﻜىﺪﯨﻩ ﻗاچقاﻦ ئۇيغۇﺫﻻﺫ تۇﺫﻛۇﻡ – تۇﺫﻛۇﻣﻠەﭖ‬ ‫ياۋﺫﻮپا ئەلﻠىﺬﯨﻠە ﻛەلىﭗ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠەشﻜە ﺑاشﻠىﺪى ۋﻩ ئۇﻻﺫ پۇتۇﻦ ﻏەﺫﺑىﻲ ياۋﺫﻮپا‬ ‫ﺩﻮلەتﻠىﺬﯨﻠە يەيىﻠىﺸقا ﺑاشﻠىﺪى‪.‬‬ ‫ئەﺫﻗىﻲ تۇﺫﻛىﺴﺘاﻦ ﻣۇﺳﺘەﻗىﻠﻠىﻖ ‪Ţ‬ﺑۇﻧىﯔ ﺳەۋﻩﺑى شۇﻛى‪ - 90 ،‬يىﻠالﺫﺩﯨﻩ ئەتىﺒاﺫﻩﻦ‬ ‫ئى‪ ،‬ﻫىﺘاﻱ ﻫﻯﻛۇﻣىﺘىﻨىﯔ ﺑۇ ﻫەﺫﯨﻜەتﻠەﺫﻧى ﻗاﻧﻠىﻖ ‪ţ‬ئىيى‪ç‬ﻫەﺫﯨﻜىﺘىﻨىﯔ شىﺪﺩﻩت ﺑىﻠەﻦ ﻛۇ‬ ‫ﺑاﺳﺘۇﺫۇشى ۋﻩ ﺑۇﻫىﻞ ﺑاﺳﺘۇﺫۇش ﻧەتىﺠىﺴىﺪﻩ ﻣەيﺪاﻧغا ﻛەلﻠەﻦ ئۇيﻠۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫ‬ ‫ئۇﺫۇﻡ ‪ç‬ﻣەﺳىﻠىﺴى ﺑىﺬلەشﻜەﻦ ﺩﻮلەتﻠەﺫ تەشﻜىالتى ﻣۇﺳاپىﺬﻻﺫ ئالى ﻛەڭىﺸى‪ ،‬ﻫەلقاﺫا ﻛە‬ ‫‪ţ‬ﺩا‪đ‬ئەﺫﭖ ئەلﻠىﺬﯨﺪﯨﻜى ئىﻨﺴاﻦ ﻫەﻗﻠىﺬﯨﻨى ﻗﻯ‪đ‬ئۇﻧىﯖﺪﻩﻙ ﺩﻩﻣﻯﻛﺬاتىﻝ ‪ţ‬ﻛىالتى‪ţ ،‬تە‬ ‫ﻛىالتﻠىﺬﯨﻨىﯔ ﻛۇچﻠۇﻙ ﺩﯨققەت ئېﺘىﺒاﺫﯨﻨى ﻗﻯﺭﻏىغاﻦ ئىﺪى‪ .‬ﻧەتىﺠىﺪﻩ ﻟەﺫﻣاﻧىيە ﻗاتاﺫلىﻖ ‪ţ‬تە‬ ‫ئەﯓ ﺩﻩﻣﻯﺫاتىﻝ ﺩﻮلەتﻠەﺫ تۇﻧﺠى ﺑﻯلۇﭖ ئﻯﺭ ﺩﻮلىﺘىﻠە ﻛېﻠىﭗ ﺳىياﺳى پاﻧالىﻖ تىﻠىﻠەﻦ‬ ‫ئۇيﻠۇﺫﻻﺫﻧىﯔ ئىﻠﺘىﺠاﺳىﻨى ﻗۇﺑۇﻝ ﻗىﻠﺪى‪.‬‬ ‫ﻧﯚۋﻩتﺘە چەتەلﻠەﺫﺩﻩ ياشاۋاتقاﻦ ئۇيغۇﺫﻻﺫﻧى ئاﺳاﺳەﻦ ﻛﯚچﻤەﻧﻠەﺫ ۋﻩ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫ ﺩﻩﭖ‬ ‫ئىﻜﻜىﻠە ئايﺬﯨﺶ ﻣۇﻣﻜىﻩ‪.‬ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫ ﺑﻯلﺴا ﺑىﺬلەشﻜەﻦ ﺩﯙلەتﻠەﺫ تەشﻜىالتى ۋﻩ ﻏەﺫﯨﭗ‬ ‫ئەلﻠىﺬى تەﺫﯨﭙىﺪﯨﻩ ﺑەﻛىﺘىﻠﻠەﻦ پىﺬﯨﻨﺴىﭙالﺫ ﺑﻯيىﭽە ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠىﻠۈچىﻠەﺫ‬ ‫ﺳﺘاتۈﺳىﺪﻩ ياشاﭖ ﻛەلﻤەﻛﺘە‪.‬ﺑىﺮ ﺑۇيەﺫﺩﻩ ئاﺳاﺳﻠىﻖ ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫ ﻣەﺳىﻠىﺴى‬ ‫ﻣەﻗقىﺪﻩ ﻧۇﻫﺘۇلۇﻕ تﻯﻫﺘالﻤاﻗﭽىﻤىﺮ‪.‬‬


‫ئەﺳىﺬﻧىﯔ ﺑاشﻠىﺬﯨﺪﯨﻩ‪ ،‬ﺑﻯلۇپﻤۇ ‪ – 30‬يىﻠالﺫﺩﯨﻩ –ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫ ﻣەﺳىﻠىﺴى‪19،‬‬ ‫ئەتىﺒاﺫﻩﻦ ﻣەۋﺟۇت ﺑﻯلۇﭖ ﻛەلىﯟاتقاﻦ ئۇﺭۇﻦ تاﺫﯨﻬىﻲ ﺟەﺫياﻧغا ئىﻠە ﺑىﺬ ﻣەﺳىﻠە ﺑﻯلۇﭖ‪ ،‬ﻟەﺫچە‬ ‫ﺩﻩۋﯨﺬ ۋﻩ ﻣۇﺳﺘەﻣﻠىﻜىﭽى ﻫاﻛىﻤىيەتﻠەﺫ پەﺫﯨقﻠىﻖ ﺑﻯلﺴىﻤۇ‪ ،‬ئەﻣﻤا ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫ‬ ‫ﻣەﺳىﻠىﺴىﻨىﯔ ﻫاﺫﻩﻛﺘىﺬى ۋﻩ ﻣاﻫىيىﺘىﺪﻩ ﻫەﭺ ﺑىﺬ ئﻯﺭﻟۇﺫۇش يۇﺭ ﺑەﺫﻟىﻨى يﻯﻕ‪.‬‬ ‫يىﻠالﺫﺩﯨﻩ‪ ،‬ﻫاﺭﯨﺬﻏىﭽە ﺑﻯلغاﻦ ﺩﻩۋﯨﺬلەﺫﺩﯨﻜى ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫ ﺩﻮلقۇﻧىﻨى –‪30‬‬ ‫تﯚۋﻩﻧﺪﯨﻜى ﺑىﺬﻗاﻧﭽە ﺑاﺳقۇچقا ﺑﯚلۈش ﻣۈﻣﻜىﻩ‪.‬‬ ‫تۇﻧﺠى ﺑاﺳقۇچﺘا‪ ،‬چەتﺌەلﻠەﺫﻟە ﻗەچىﭗ پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠىﻠەﻦ ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫﻧىﯔ‬ ‫ۋﻩﻛىﻠﻠىﺬى ﺳاﺑىﻖ ﻫﻯتەﻦ ﻫەلىﭙىﺴى ﻣۇﻫەﻣﻤەت ئىﻤىﻩ ﺑۇﻏﺬا ۋﻩ ﻟەﺫﯨﺬاﻝ ﻣەﻫﻤۇت ﻣۇﻫىﺪﯨالﺫ‬ ‫ﺑﻯلۇﭖ‪ ،‬ئۇﻻﺫ ﺑاشﭽىﻠىقىﺪﯨﻜى ئۇيغۇﺫﻻﺫ ﻫىﻨﺪﯨﺴﺘاﻧﺪﯨﻩ پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠىﻠەﻦ ئىﺪى‪.‬‬ ‫يىﻠى ‪ – 7‬ئايﻨىﯔ ئﻯتﺘۇﺫلىﺬﯨﺪا‪ ،‬ﻗەشقەﺫﺩﻩ ﻗۇﺫۇلغاﻦ < شەﺫﻗىﻲ تۈﺫﻛىﺴﺘاﻦ ئىﺴﺘىقالﻝ –‪1934‬‬ ‫ﺟۇﻣﻬۇﺫﯨيىﺘى > ﻣەﻏﻠۇﭖ ﺑﻯلغاﻧﺪﯨﻩ ﻛەيىﻩ‪،‬شەﺫﻗىﻲ تۈﺫﻛىﺴﺘاﻧﻨىﯔ ﺟەﻧﻯﺑىﺪﯨﻜى ئاﻗﺴۇ‪،‬‬ ‫ﻗەشقەﺫ‪ ،‬ئاتۇش‪ ،‬ﻫﻯتەﻦ ﻗاتاﺫلىﻖ ﺫايﻯﻧالﺫﺩﯨﻩ ﺑىﺬ تۈﺫﻛۈﻡ يۇﺫت ﻛاتﺘىﻠىﺬى ۋﻩ ﻣىﻠﻠىﻲ ئىﻨقىالﭖ‬ ‫ﺫﻩﻫﺒەﺫلىﺬى شىﯖﺸىﺴەيﻨىﯔ ﺭﯨياﻧﻜەشﻠىﻝ ﻗىﻠىﺸىﺪﯨﻩ ﻗەچىﭗ چەتەلﻠە چىقىﭗ ﻛەتﻜەﻦ ﺑﻯلۇﭖ‪،‬‬ ‫ئۇﻻﺫ ئاﺳاﺳەﻦ ﻛەشﻤىﺬ‪ ،‬ﻫىﻨﺪﯨﺴﺘاﻦ‪ ،‬ئاﻓغاﻧىﺴﺘاﻦ‪،‬ئاﺭ ﺑىﺬ ﻗىﺴﻤى ﺳەئۇﺩى ئەﺫﻩﺑىﺴﺘاﻧغا‬ ‫ﺑەﺫﯨﭗ پاﻧاﻫالﻧغاﻦ ئىﺪى‪ ،‬ئۇﻻﺫﻧىﯔ ئىﭽىﺪﯨﻜى ۋﻩﻛىﻞ ﻫاﺫﻩﻛﺘىﺬلىﻝ ﺭات ﻫﻯتەﻦ ﻫەلىﭙىﺴى‬ ‫ﻣۇﻫەﻣﻤەت ئىﻤىﻩ ﺑۇﻏﺬا ئىﺪى‪.‬‬ ‫يىﻠالﺫﺩﯨﻜى ﻣىﻠﻠىﻲ ئىﻨقىالپﻨىﯔ ﻗالﺪۇﻕ ﻛۈچﻠىﺬى ‪ – 1937‬يىﻠى ﻟەﻧىﺬاﻝ ﻣەﻫﻤۇت –‪30‬‬ ‫ﻣۇﻫىﺪى‪،‬ﻫﻯتەﻦ ﻫﯚﻛۈﻣىﺘىﻨىﯔ شەيﻬۈﻝ ئىﺴالﻣى ﻣۇﻫەﻣﻤەت ﻧىياﺭ ئالەﻣﻠەﺫﻧىﯔ ﺑاشﭽىﻠىقىﺪا‬ ‫ﻫىﻨﺪﯨﺴﺘاﻧغا ﻗەچىﭗ چىقىﭗ پاﻧاﻫالﻧﺪى‪ .‬ﺑۇ ﺑاﺳقۇچﺘا ﻗەچىﭗ چىققاﻦ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫﻧىﯔ‬ ‫ﺳاﻧى ﻫەﻗقىﺪﻩ ﻫاﺭﯨﺬﻏىﭽە ئەﻧىﻖ ﻣەلۇﻣات يﻯﻕ‪،‬ئۇﻻﺫﻧىﯔ ئىقﺘىﺴاﺩى ئەﻫﯟالىغا ﻛەلﺴەﻙ‪ ،‬ﺑەﺭى‬ ‫تاﺫﯨﻬىﻲ ﻣەﻧﺒەلەﺫﺩﻩ‪،‬ئەيﻨى چاﻏﺪا ﻣۇﻫەﻣﻤەت ئىﻤىﻩ ﺑۇﻏﺬا ﺑىﻠەﻦ ﻣەﻫﻤۇت ﻣۇﻫىﺪﯨﻨىﯔ ﻫﻯتەﻦ‬ ‫ﺑىﻠەﻦ ﻗەشقەﺫ ﻏەﺭﻧىﺴىﺪﯨﻜى ئالﺘۇﻧالﺫﻧى يﯚتﻜەﭖ چىققاﻧﻠىقى‪ ،‬ئەﻣﻤا ﺑۇ ﺑايﻠىقالﺫﻧىﯔ‬ ‫ﻫىﻨﺪﯨﺴﺘاﻧﺪا ئەڭىﻠىﺮ ﻫﯚﻛۈﻣىﺘى تەﺫﯨﭙىﺪﯨﻩ ﻣۇﺳاﺩﯨﺬﻩ ﻗىﻠىﻨغاﻧﻠىقى ۋﻩياﻛى ئاﻓغاﻧىﺴﺘاﻧﺪﯨﻜى‬ ‫ﺑەﺭى يەﺫلىﻝ ﻗەﺑىﻠىﻠەﺫﻧىﯔ < شەﺫﻗىﻲ تۈﺫﻛىﺴﺘاﻧغا ‪ 10‬ﻣىﯔ ئەﺳﻜەﺫ ئىﯟﻩتىﭗ ﺑەﺫﯨﻤىﺮ > ﺩﯨﻠەﻦ‬ ‫ۋﻩﺩﯨﻠەﺫ ﺑىﻠەﻦ ئالﺪاﭖ ﻛەتىﻠﻠەﻧﻠىﻜى ﻗەيﺖ ﻗىﻠىﻨﻤاﻗﺘا‪.‬ﻣۇﻫەﻣﻤەت ئىﻤىﻩ ﺑۇﻏﺬا ۋﻩ ﻣەﻫﻤۇت‬ ‫ﻣۇﻫىﺪﯨالﺫ ﻫىﻨﺪﯨﺴﺘاﻧﺪا < ياپﻯﻧالﺫ ﺑىﻠەﻦ ﻣەﻫﭙىﻲ ئاﻻﻗە ﻗىﻠغاﻦ > ﺩﯨﻠەﻦ ﺑەﺩﻧاﻡ ﺑىﻠەﻦ تۈﺫﻣىﻠە‬ ‫تاشالﻧغاﻦ‪.‬‬


‫ئىﻜﻜىﻨﭽى ﺑاﺳقۇچﺘا‪ - 49 ،‬يىﻠى يەﻧە ﻣۇﻫەﻣﻤەت ئىﻤىﻩ ﺑۇﻏﺬا‪ ،‬ئەيﺴا يۇﺳۇﭖ ئالﭙﺘەﻛىﻩ‬ ‫ﺑاشﭽىﻠىقىﺪﯨﻜى ئىﻜﻜى ﻣىﯖغا يەﻗىﻩ ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫ ﻗﻯشۇﻧى ﻛﻯﻣﻤۇﻧىﺴﺖ‬ ‫ﻫىﺘايﻨىﯔ ﺭﯨياﻧﻜەشﻠىﻜىﺪﯨﻩ ﺳاﻗﻠىﻨىﺶ ئۈچۈﻦ ﻛەشﻤىﺬ ﺫايﻯﻧىغا ﻗەچىﭗ چىقىﭗ ﻫىﻨﺪﯨﺴﺘاﻧﺪﯨﻩ‬ ‫پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠىﻠەﻦ ۋﻩ ﻛەيىﻩ ئۇﻻﺫ تۇﺫﻛىيە‪ ،‬ﺳەئۇﺩى ئەﺫﻩﺑىﺴﺘاﻦ ﻗاتاﺫلىﻖ ﺩﻮلەتﻠەﺫﻟە‬ ‫يەﺫلەشﻜەﻦ ئىﺪى‪.‬‬ ‫ئۇچۇﻧﭽى ﺑاﺳقۇچﺘا‪ - 60 ،‬يىﻠالﺫﻧىﯔ ﺑاشﻠىﺬﯨﺪا ﺳاﺑىﻖ < شەﺫﻗىﻲ تۇﺫﻛىﺴﺘاﻦ ﺟۇﻣﻬۇﺫﯨيىﺘى >‬ ‫ﻧىﯔ ﺫﻩﻫﺒەﺫلىﺬﯨﺪﯨﻩ ئاﺑﺪۇﺫﻮﭖ ﻣەﻫﺴۇﻡ‪ ،‬ﺭﯨيا ﺳەﻣەﺩﯨﻠەﺫ ﺑاشﭽىﻠىقىﺪﯨﻜى ﺑىﺬﻗاﻧﭽە يۇﺭﻣىﯔ‬ ‫ئۇيغۇﺫ ﺳﻯۋﻩت ئىﺘﺘىﭙاﻗىغا ﻗەچىﭗ چىقىﭗ پاﻧاﻻﻧغاﻦ‪ ،‬يەﻧە ئﻯﻫﺸاش ﻣەﺭﻟىﻠﺪﻩ ﻣەشﻬۇﺫ ئۇيغۇﺫ‬ ‫ﺭاتﻠىﺬﯨﺪﯨﻩ ئاﺑﺪۇۋﻩلىﻬاﻦ ﻫﻯﺟا‪ ،‬ﻣۇﻫەﻣﻤەت ﻗاﺳىﻥ‪ ،‬ﻫۇﺳەيىﻩ ﻏەﺭﻧىﭽى ﺑاشﭽىﻠىقىﺪﯨﻜى ﻧەچﭽە‬ ‫يۇﺭ ئۇيغۇﺫ ﻗەﺑىﻠىﺴى ئاﻓغاﻧىﺴﺘاﻧغا ﻛەلىﭗ پاﻧاﻻﻧغاﻦ ۋﻩ ﻛەيىﻩ تۇﺫﻛىيەﻧىﯔ ﻗەيﺴىﺬى‬ ‫ۋﯨاليىﺬﯨﻠە ﻛەلىﭗ يەﺫلەشﻜەﻦ ئىﺪى‪.‬‬ ‫ﻛﻯﻣﻤۇﻧىﺴﺖ ﻫىﺘاﻱ ﻫﻯﻛۇﻣىﺘىﻨىﯔ چەﻟﺬاﻻﺫﻧى ﻗاتﺘىﻖ ﻗاﻣاﻝ ﻗىﻠىﺸى ﻧەتىﺠىﺴىﺪﻩ‪- 60 ،‬‬ ‫يىﻠالﺫﺩﯨﻩ تاﻛى ‪ - 80‬يىﻠالﺫﻧىﯔ ﺑەشغا ﻗەﺩﻩﺫ ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫﻧىﯔ چەتﺌەلﻠەﺫﻟە‬ ‫چىقىﭗ پاﻧالىﻨىﺶ يﻯلﻠىﺬى پۇتۇﻧﻠەﻱ ﻛەﺳىﭗ تاشالﻧغاﻦ ئىﺪى‪.‬‬ ‫يىﻠالﺫﻧىﯔ ئﻯتﺘۇﺫلىﺬﯨﺪﯨﻩ‪ ،‬تاﻛى ‪ - 90‬يىﻠالﺫﻧىﯔ ئﻯتﺘۇﺫلىﺬﯨغىﭽە ﺑﻯلغاﻦ ﻣەﺭﻟىﻠﻨى –‪80‬‬ ‫ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫﻧىﯔ ‪ - 4‬ﺑاﺳقۇچى ﺩﻩﭖ شەﺫﻫىﻠەش ﻣۇﻣﻜىﻩ‪ ،‬ﺑۇ ﺩﻩۋﯨﺬﺩﻩ‪ ،‬ﻫىﺘايﻨىﯔ‬ ‫ﺳىياﺳى ﺭﯨياﻧﻜەشﻠىﻜىﻠە ۋﻩ ﺑەﺳىﻤىغا ئۇچﺬﯨغاﻦ ﻛﻯﭖ ﺳاﻧﺪﯨﻜى ئۇيغۇﺫ ﺭﯨيالىﻠىﺬى ۋﻩ ﺩﯨﻨىﻲ‬ ‫ﺭاتالﺫ پاﻛىﺴﺘاﻦ‪ ،‬ئاﻓغاﻧىﺴﺘاﻦ‪ ،‬تۇﺫﻛىيە‪ ،‬ئﻯتﺘۇﺫا ئاﺳىيا تۇﺫﻛىﻲ ﺟۇﻣﻬۇﺫﯨيەتﻠىﺬى‪ ،‬يەﻧە ئاﺭ‬ ‫ﺑىﺬ ﻗىﺴﻤى ﺑﻯلﺴا ﻏەﺫﯨﭗ ئەلﻠىﺬﯨﻠە ﻗەچىﭗ ﻛەلىﭗ پاﻧاﻻﻧغاﻦ ئىﺪى‪ ،‬ﻣەﺳىﻠەﻦ‪ ،‬ﻣۇﻫەﻣﻤەت‬ ‫ئىﻤىﻩ ﻫەﺭﺫﻩت‪ ،‬ﺳىﺪﯨﻖ ﻫاﺟى ﺫﻮﺭى‪ ،‬ئاﺑﻠىﻜىﻥ ﺑاﻗى‪ ،‬ئاﺑﺪۇﺟەلىﻞ ﻗاﺫاﻗاش‪ ،‬ﻫەﺳەﻦ ﻣەﻫﺴۇﻡ‪،‬‬ ‫ﺩﻮلقۇﻦ ئەيﺴا ‪ ...‬ﻗاتاﺫلىﻖ شەﻫىﺴﻠەﺫﻧى ﺑۇ ﺑاﺳقۇچﺘىﻜى ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫﻧىﯔ‬ ‫ئاﺳاﺳﻠىﻖ ۋﻩﻛىﻠﻠىﺬى ﺩﻩﭖ ﻛﻯﺫﺳۇتۇش ﻣۇﻣﻜىﻩ‪.‬‬ ‫ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫﻧىﯔ تەﺫﻩﻗقىيات يﻯلۇﻧىﺸىﻠە ﻗاﺫايﺪﯨغاﻦ ﺑﻯلﺴاﻕ‪ - 97 ،‬يىﻠى‬ ‫ﻏۇلﺠىﺪا يۇﺭ ﺑەﺫﻟەﻦ < ‪ - 5‬ﻓەۋﺫاﻝ > ۋﻩﻗەﺳىﻨىﯔ‪ ،‬ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫﻧىﯔ ‪- 5‬‬ ‫ﻗەتىﻤﻠىﻖ چﻯﯓ ﺩﻮلقۇﻧىﻨى ﻛەلﺘۇﺫۇﭖ چىقاﺫﻏاﻧﻠىقىﻨى ﻛﻯﺫۇۋﻩلىﺶ تەﺱ ئەﻣەﺱ‪.‬‬ ‫ﺑەﺭى ﻏەيﺬى ﺫﻩﺳﻤى ﺳﺘاتىﺴﻜىالﺫﺩا‪ - 5 < ،‬ﻓەۋﺫاﻝ > ۋﻩﻗەﺳىﺪﯨﻩ ﺑۇياﻦ تەﻫﻤىﻨەﻦ ‪ 5000‬ﺩﯨﻩ‬ ‫ئاﺫتۇﻕ ئۇيغۇﺫﻧىﯔ تۇﺫلۇﻙ يﻯلالﺫ ﺑىﻠەﻦ چەتﺌەلﻠەﺫﻟە ﻗەچىﭗ چىققاﻧﻠىقى ﺑاياﻦ ﻗىﻠىﻨﻤاﻗﺘا‪.‬‬


‫ئەﻣﻤا ﺩﯨققەت ﻗىﻠىﺪﯨغاﻦ ﺑﻯلﺴاﻕ‪ ،‬ﺑۇ ﺑاﺳقۇچﺘا ﻗەچىﭗ چىققاﻦ ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫﻧىﯔ‬ ‫ئاﺳاﺳەﻦ ﻏەﺫﯨﭗ ئەلﻠىﺬﯨﻨى پاﻧالىﻨىﺶ ﻧىﺸاﻧى ﻗىﻠغاﻧﻠىقىﻨى‪ - 97 ،‬يىﻠىﺪﯨﻩ ﺑۇياﻦ ﻏەﺫﯨﭗ‬ ‫ئەلﻠىﺬﯨﻠە‪ ،‬ﺑﻯلۇپﻤۇ ياۋﺫﻮپا ﺑىﺬلىﻜىﻠە ئەﺭا ﺩﻮلەتﻠەﺫﻟە ﻛەلىﭗ پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠەۋاتقاﻦ‬ ‫ئۇيغۇﺫﻻﺫﻧىﯔ ﺳاﻧىﺪا ﻫەﺳﺴىﻠەﭖ ئەشىﺶ ﻛﻯﺫۇلﻠەﻧﻠىﻜى ﺑىﺬ ئەﻣىﻠىيەت‪.‬‬ ‫ﻧﻯۋﻩتﺘەﻏەﺫﺑىﻲ ياۋﺫﻮپاﺩﯨﻜى ﻟەﺫﻣاﻧىيە‪،‬ﻓىﺬاﻧﺴىيە‪،‬ئاۋۇﺳﺘىﺬﯨيە‪ ،‬ﺑەلﻠىيە‪ ،‬ﻟﻯلالﻧﺪﯨيە‪،‬‬ ‫شىﯟﯨﺘﺴىيە‪ ،‬شىﯟﯨﺘﺴاﺫﯨيە‪ ،‬ئەڭىﻠىيە‪ ،‬ﻧﻯﺫۋﯨﻠىيە‪ ،‬ئەﺫﻻﻧﺪﯨيە‪ ،‬ﺩاﻧىيە‪ ،‬ۋﯨﯖىﺬﯨيە‪ ،‬ۋﻩ ﻓىﻠالﻧﺪﯨيە‬ ‫ئىﺪﻩ ‪ç‬ئىﻤاﻗﺘا‪ ،‬ﺑۇﻧىﯔ ئى‪ţ‬ﻗاتاﺫلىﻖ ‪ 20‬ﻟە يەﻗىﻩ ﺩﻮلەتﺘە ﺟەﻣﻤى ‪ 3000‬ﺩﯨﻩ ﻛﻯپﺬﻩﻙ ئۇيﻠۇﺫ يا‬ ‫ﻟەﺫﻣاﻧىيە ۋﻩ ﺑەلﻠىيەﺩﯨﻜى ئۇيﻠۇﺫﻻﺫﻧىﯔ ﺳاﻧى ئەﯓ ﻛﻯﭖ‪.‬‬ ‫ﻧﻯۋﻩتﺘە ﻏەﺫﺑىﻲ ياۋﺫﻮپا ﺩﻮلەتﻠىﺬﯨﺪﻩ ياشاۋاتقاﻦ ئۇيغۇﺫﻻﺫﻧىﯔ ‪ 95‬پىﺬﺳەﻧﺘىﻠە يەﻗىﻨﺬاﻗى ‪- 90‬‬ ‫يىﻠالﺫﻧىﯔ ﺑاشﻠىﺬﯨﺪﯨﻩ ئەتىﺒاﺫﻩﻦ ﻛەلﻠەﻧﻠەﺫ ﻫىﺴاپﻠىﻨىﺪۇ‬ ‫ئۇﻧىﯖﺪﯨﻩ ﻛەيىﻩ ئۇيغۇﺫﻻﺫﻧىﯔ ﻟەﺫﻣاﻧىيەﻟە ﻛەلىﺸى ‪ - 60‬يىﻠالﺫﺩا ﺑاشالﻧغاﻦ ﺑﻯلۇﭖ‪ ،‬ئەيﻨى‬ ‫چاﻏﺪا ئاتاﻏﻠىﻖ ئۇيغۇﺫ تاﺫﯨﻭﭽىﺴى پﻯﻻت ﻗاﺩﯨﺬى‪ ،‬ﻣەشﻭۇﺫ ئۇيغۇﺫ شائىﺬى ﺳاتﺘاﺫ ﺑۇلﺒۇﻝ‪،‬‬ ‫ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳىيﻯﻦ ئەﺫﻛىﻩ ئالﭙﺘەﻛىﻩ ﻗاتاﺫلىقالﺫ ﻣەﺫﻛىﺮى ﻟەﺫﻣاﻧىيەﺩﯨﻜى < ياۋﺫﻮپا ئاﺭاتﻠىﻖ‬ ‫ﺫاﺩﯨيﻯﺳى > ﻏا ﻫىﺮﻣەتﻜە ﻗﻯﺑۇﻝ ﻗىﻠىﻨغاﻦ‪ ،‬يەﻧە شۇ ﻣەﺭﻟىﻠﻠەﺫﺩﻩ ﺑەﺭى ئۇيغۇﺫﻻﺫ تۇﺫﻛىيەﺩﯨﻩ‬ ‫ئىﺸﭽى ﺳۇپىﺘىﺪﻩ ﻟەﺫﻣاﻧىيەﻟە ﻛەلىﭗ يەﺫلەشﻜەﻦ ئىﺪى‪ - 80 ،‬يىﻠالﺫﻧىﯔ ئاﻫىﺬﯨغا ﻛەلﻠەﻧﺪﻩ‬ ‫ۋﻩتەﻧﺪﯨﻩ ﺑىﯟاﺳﺘە چىققاﻦ ﺑەﺭى ئۇيغۇﺫﻻﺫ ﻟەﺫﻣاﻧىيەﻟە ﻛەلىﭗ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠەشﻜە‬ ‫ﺑاشﻠىﺪى‪ ،‬ئەﻣﻤا ‪ – 90‬يىﻠىغا ﻗەﺩﻩﺫ پۇتۇﻦ ياۋﺫﻮپاﺩﯨﻜى ئۇيغۇﺫﻻﺫﻧىﯔ ﺳاﻧى ‪ 50‬ﻛىﻤۇ يەتىﭗ‬ ‫ﺑاﺫﻣايﺘﺘى ۋﻩ ﺑۇﻻﺫﻧىﯔ ﻫەﻣﻤىﺴى ﺩﯨﻠۇﺩﻩﻙ ﻟەﺫﻣاﻧىيەﺩﻩ ئىﺪى‪.‬‬ ‫ﻫۇﺩﺩى يۇﻗۇﺫﯨﺪا ﺑاياﻦ ﻗىﻠىﭗ ئﻯتﻜۇﻧۇﻣﺪﻩﻙ‪ - 5 < ،‬ﻓەۋﺫاﻝ > ﻏۇلﺠا ۋﻩﻗەﺳىﺪﯨﻩ ﻛەيىﻩ‪ ،‬ﺭﻮﺫ‬ ‫تۇﺫﻛۇﻣﻠەﭖ –ﺑىﺬ ﺩﻮلقۇﻦ ﻛﻯتۇﺫۇلۇﭖ‪ ،‬ﻫىﺘايﻨىﯔ ﺭﯨياﻧﻜەشﻠىﻜىﺪﯨﻩ ﻗاچقاﻦ ئۇيغۇﺫﻻﺫ تۇﺫﻛۇﻡ‬ ‫ياۋﺫﻮپا ئەلﻠىﺬﯨﻠە ﻛەلىﭗ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠەشﻜە ﺑاشﻠىﺪى ۋﻩ ئۇﻻﺫ پۇتۇﻦ ﻏەﺫﺑىﻲ ياۋﺫﻮپا‬ ‫ﺩﻮلەتﻠىﺬﯨﻠە يەيىﻠىﺸقا ﺑاشﻠىﺪى‪.‬‬ ‫ئەﺫﻗىﻲ تۇﺫﻛىﺴﺘاﻦ ﻣۇﺳﺘەﻗىﻠﻠىﻖ ‪Ţ‬ﺑۇﻧىﯔ ﺳەۋﻩﺑى شۇﻛى‪ - 90 ،‬يىﻠالﺫﺩﯨﻩ ئەتىﺒاﺫﻩﻦ‬ ‫ئى‪ ،‬ﻫىﺘاﻱ ﻫﻯﻛۇﻣىﺘىﻨىﯔ ﺑۇ ﻫەﺫﯨﻜەتﻠەﺫﻧى ﻗاﻧﻠىﻖ ‪ţ‬ئىيى‪ç‬ﻫەﺫﯨﻜىﺘىﻨىﯔ شىﺪﺩﻩت ﺑىﻠەﻦ ﻛۇ‬ ‫ﺑاﺳﺘۇﺫۇشى ۋﻩ ﺑۇﻫىﻞ ﺑاﺳﺘۇﺫۇش ﻧەتىﺠىﺴىﺪﻩ ﻣەيﺪاﻧغا ﻛەلﻠەﻦ ئۇيﻠۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫ‬ ‫ئۇﺫۇﻡ ‪ç‬ﻣەﺳىﻠىﺴى ﺑىﺬلەشﻜەﻦ ﺩﻮلەتﻠەﺫ تەشﻜىالتى ﻣۇﺳاپىﺬﻻﺫ ئالى ﻛەڭىﺸى‪ ،‬ﻫەلقاﺫا ﻛە‬


‫‪ţ‬ﺩا‪đ‬ئەﺫﭖ ئەلﻠىﺬﯨﺪﯨﻜى ئىﻨﺴاﻦ ﻫەﻗﻠىﺬﯨﻨى ﻗﻯ‪đ‬ئۇﻧىﯖﺪﻩﻙ ﺩﻩﻣﻯﻛﺬاتىﻝ ‪ţ‬ﻛىالتى‪ţ ،‬تە‬ ‫ﻛىالتﻠىﺬﯨﻨىﯔ ﻛۇچﻠۇﻙ ﺩﯨققەت ئېﺘىﺒاﺫﯨﻨى ﻗﻯﺭﻏىغاﻦ ئىﺪى‪ .‬ﻧەتىﺠىﺪﻩ ﻟەﺫﻣاﻧىيە ﻗاتاﺫلىﻖ ‪ţ‬تە‬ ‫ئەﯓ ﺩﻩﻣﻯﺫاتىﻝ ﺩﻮلەتﻠەﺫ تۇﻧﺠى ﺑﻯلۇﭖ ئﻯﺭ ﺩﻮلىﺘىﻠە ﻛېﻠىﭗ ﺳىياﺳى پاﻧالىﻖ تىﻠىﻠەﻦ‬ ‫ئۇيﻠۇﺫﻻﺫﻧىﯔ ئىﻠﺘىﺠاﺳىﻨى ﻗۇﺑۇﻝ ﻗىﻠﺪى‪.‬‬ ‫ﻗىﺴقىﺴى‪ ،‬ﻧﻯۋﻩتﺘە ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫ ﻣەﺳىﻠىﺴى ﺑىﺬلەشﻜەﻦ ﺩﻮلەتﻠەﺫ تەشﻜىالتى‬ ‫ﻣۇﺳاپىﺬﻻﺫ ئالى ﻛﻯﻣۇتىﺘى‪ ،‬ﻫەلىقاﺫا ﻛەچۇﺫۇﻡ تەشﻜىالتى ‪ ...‬ﻗاتاﺫلىﻖ ﻫەلىقاﺫالىﻖ‬ ‫تەشﻜىالتالﺫﻧىﯔ‪ ،‬شۇﻧﺪاﻗال ﻏەﺫﺑىﻲ ياۋﺫﻮپا ﺩﻮلەتﻠىﺬﯨﻨىﯔ ﺩﯨققەت ‪ -‬ئىﺘىﺒاﺫﯨﻨى ﻗﻯﺭﻏاۋاتقاﻦ‬ ‫ﻣەﺳىﻠىﻠەﺫﻧىﯔ ﺑىﺬﯨﻠە ئايالﻧﻤاﻗﺘا‪ ،‬ﺑﻯلۇپﻤۇ ئۇيغۇﺫ ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫﻧىﯔ‪ ،‬چەتﺌەلﻠەﺫﺩﻩ ئەلىﭗ‬ ‫ﺑەﺫﯨﻠىﯟاتقاﻦ شەﺫﻗىﻲ تۇﺫﻛىﺴﺘاﻦ ﻣىﻠﻠىﻲ ﻫەﺫﯨﻜىﺘىﻨىﯔ تەﺫﻩﻗقىياتى ئۇچۇﻦ ئىﻨﺘايىﻩ ﻣﻯﻫىﻥ‬ ‫ﺫﻮﻝ ئﻯيﻨاۋاتقاﻧﻠىقى ﻛﻯﺫۇلﻤەﻛﺘە ‪...‬‬


‫ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ ﻫەﻗقىﺪﻩ ئﻯﻣﻯﻣىﻲ چۈشەﻧﭽە‬

‫‪.1‬ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ ﺩﯨﻠەﻦ ﻧىﻤە ؟‬ ‫–ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ – ئﯚﺭى ياشاۋاتقاﻦ ﺩﯙلەتﺘىﻜى ﻫﯚﻛۈﻣەت ياﻛى ﻣەلۇﻡ پاﺫتىيە‬ ‫ﻟۇﺫﻮﻫالﺫﻧىﯔ ﻗاتﺘىﻖ ﺑەﺳىﻤى ۋﻩ ﺭﯨياﻧﻜەشﻠىﻜىﻠە ئۇچﺬاﭖ‪ ،‬ئﯚﺭ يۇﺫتىﺪا ياشاش ئىﻤﻜاﻧىيىﺘى‬ ‫ﻗالﻤىغاﻦ ۋﻩ ﻫەتﺘا ﻫاياتى ﻫەتەﺫﻟە ئۇچﺬﯨغاﻦ ئىﻨﺴاﻧالﺫﻧىﯔ ﺑاشقا ﺩﯙلەت ياﻛى ﺫايﻯﻧالﺫﻏا پاﻧاﻪ‬ ‫تاﺫتىﭗ ﺑەﺫﯨﺸىﺪﯨﻩ ئىﺒاﺫﻩت‬

‫‪.2‬ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠەشﻨىﯔ شەﺫتﻠىﺬى ﻗايﺴىالﺫ ؟‬ ‫ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠىﺸىﻠﻨىﺮ ئۇچۇﻦ ﺟەﺭﻣەﻦ ئﻯﺭ ﺩﻮلىﺘىﯖىﺮﺩﻩ ئىﺬﯨﻖ‪ ،‬ﺩﯨﻩ‪ ،‬ﺳىياﺳى ﻗاﺫاش‬ ‫ﻗاتاﺫلىﻖ ﺟەﻫەتﻠەﺫﺩﻩ ﺩﻮلەت ﻫاﻛىﻤىيىﺘىﻨىﯔ ﺑەﺳىﻤىغا ۋﻩ ﺭﯨياﻧﻜەشﻠىﻜىﻠە ئۇچﺬﯨغاﻦ‬ ‫ﺑﻯلۇشىﻠﻨىﺮ ياﻛى ئۇچﺬاش ﻫەۋﯨﭙىﻠە ﺩۇﭺ ﻛەلﻠەﻦ ﺑﻯلۇشىﻠﻨىﺮ‪ ،‬ﻣەﺳىﻠەﻦ‪ ،‬ﻣىﻠﻠىﻲ‬ ‫ﻣۇﺳﺘەﻗىﻠﻠىﻖ تەشﻜىالتﻠىﺬﯨغا ﻗاتﻨىﺸىﭗ ئاشﻜاﺫﯨﻠىﻨىﭗ ﻗەلىﭗ ﻗەچىﺸقا ﻣەﺟﺒۇﺫ ﻗالغاﻦ‬ ‫ﺑﻯلۇشىﻠﻨىﺮ‪ ،‬ﻫىﺘايغا ﻗاﺫشى تۇﺫلۇﻙ شەﻛىﻠﺪﯨﻜى ﺳﻯﺭ – ﻫەﺫﯨﻜەتﻠەﺫﺩﻩ ﺑﻯلۇﭖ‪ ،‬ﺳىياﺳى‪،‬‬ ‫ئىقﺘىﺴاﺩى ﺟەﻫەتﺘە ﻫﻯﻛۇﻣەتﻨىﯔ ﻗاتﺘىﻖ ﺑەﺳىﻤىغا ياﻛى ﺟاﺭالىﺸىغا ﺩۇﭺ ﻛەلﻠەﻦ‬ ‫ﺑﻯلۇشىﻠﻨىﺮ‪ ،‬ﻫىﺘايﻨىﯔ ﺳىياﺳى ﺟەﻫەتﺘىﻜى ﺭﯨياﻧﻜەشﻠىﻜى تۇپەيﻠىﺪﯨﻩ ئﻯﺭ ﻣەﻣﻠىﻜىﺘىﯖىﺮﺩﻩ‬ ‫ﻫىﺮﻣەت ﻗىﻠىﺶ‪ ،‬ئﻯﻗۇش ۋﻩ ﻧﻯﺫﻣاﻝ ياياش ئىﻤﻜاﻧىيەتﻠىﺬﯨﺪﯨﻩ ﻣەﻫﺬۇﻡ ﻗالغاﻦ ﺑﻯلۇشىﻠﻨىﺮ‪،‬‬ ‫ﻧﻯﺫﻣاﻝ ﺩﯨﻨىﻲ پائالىيەتﻠەﺫﻟە ﻗاتﻨاشقاﻧﻠىقىﯖىﺮ تۇپەيﻠىﺪﯨﻩ ﻫىﺘايﻨىﯔ ﺟاﺭالىﺸىغا‪ ،‬ﺩايىﻥ‬ ‫ﺑەﺳىﻥ ﻗىﻠىﺸىغا ۋﻩ ﻫەتﺘا تۇتۇش ﺑۇيﺬۇﻗى چىقاﺫﻏاﻧﻠىقى تۇپەيﻠىﺪﯨﻩ ﺑاشقا يۇﺫتالﺫﺩا ﻗەچىﭗ‬ ‫يۇﺫۇشﻜە ﻣەﺟﺒۇﺫ ﻗالغاﻦ ﺑﻯلۇشىﻠﻨىﺮ‪ ،‬ﻫىﺘايﻨىﯔ ئەﺩﯨﺒىيات – ﺳەﻧﺌەت ﺳاﻫەﺳىﻠە ﻗاﺫاتقاﻦ‬ ‫ﺑەﺳىﻤى تۇپەيﻠىﺪﯨﻩ ئەﺳەﺫ يەﺭﯨﺶ‪ ،‬ئەﻻﻦ ﻗىﻠىﺶ ﻫﻯﻗﻯﻗىﯖىﺮﺩﯨﻩ ﻣەﻫﺬۇﻡ ﻗالﺪۇﺫۇلغاﻦ ۋﻩ ﻫەتﺘا‬ ‫ﻫﻯﻛۇﻣەت تەﺫﯨﭙىﺪﯨﻩ ﺳﻯئاﻝ – ﺳﻯﺫاﻗقا تاﺫتىﻠغاﻦ ﺑﻯلۇشىﯖىﺮ‪ ،‬ﻫىﺘايﻨىﯔ پىالﻧﻠىﻖ تۇﻏۇت‬ ‫ﺳىياﺳىﺘى تۇپەيﻠىﺪﯨﻩ ﻗۇﺫﺳىغىﯖىﺮﺩﯨﻜى ﺑالىﻨى ئەلىﯟﻩتىﺶ ﻫەۋﯨﭙىﻠە ﺩۇﭺ ﻛەلﻠەﻦ ۋﻩ ﺑۇ‬ ‫ﺟەﻫەتﺘە ئەﻏىﺬ ﺟەﺫﯨﻤاﻧىﻠەﺫ ﻗﻯيۇلۇﭖ ياشاشقا ئاﻣالﺴىﺮ ﻗالغاﻦ ﺑىﺬ ۋﻩﺭﯨيەتﻜە چۇشۇﭖ ﻗالغاﻦ‬ ‫ﺑﻯلۇشىﻠﻨىﺮ‪ ،‬ﺳىياﺳى تۇتقۇﻧالﺫﻧىﯔ ئايىﻠە – تاۋاﺑاتﻠىﺬﯨغا ﻣاﺩﺩى ۋﻩ ﻣەﻧىﯟﯨﻲ ﺟەﻫەتﺘىﻩ‬ ‫ياﺫﺩﻩﻡ ﻗىﻠغاﻧﻠىقىﯖىﺮ ئۈچۈﻦ ﻫﯚﻛۈﻣەتﻨىﯔ تەﻗىﭗ ﻗىﻠىﺸىغا ئۇچﺬﯨغاﻦ ﺑﻯلۇشىﯖىﺮ‪،‬ئﯚﺭﯨﯖىﺮ‬


‫ئەﺳﻜەﺫ ياﻛى ﺳاﻗﭽى ﺑﻯلۇﭖ‪ ،‬ﻫﯚﻛۈﻣەتﻨىﯔ ﺑىﻠۇﻧا ئىﻨﺴاﻧالﺫﻧى ﺑاﺳﺘۇﺫۇش ياﻛى ﻗىﺬﻏىﻩ‬ ‫ﻗىﻠىﺸىغا ﻗاﺫشى چىقىﭗ ﻗەچىﭗ ﻛەتﻜەﻦ ﺑﻯلۇشىﯖىﺮ‪ ،‬ئىﻨﺘەﺫﻧەت تﻯﺫ ﺑەتﻠىﺬﯨﻠە چەتەﻝ تﻯﺫ‬ ‫ﺑەتﻠىﺬﯨﻨى ﻛﯚﺫﻟەﻧﻠىﻜىﯖىﺮ ياﻛى چەتەلﺪﯨﻜى ﺑەﺭى ﺳىياﺳى تەشﻜىالت ۋﻩ ﻟۇﺫﻮﻫالﺫ ﺑىﻠەﻦ‬ ‫ئاﻻﻗىالشقاﻧﻠىقىﯖىﺮ تۈپەيﻠىﺪﯨﻩ ﻫﯚﻛۈﻣەتﻨىﯔ ﺳىياﺳى ﺭﯨياﻧﻜەشﻠىﻜىﻠە ئۇچﺬﯨغاﻦ ﺑﻯلۇشىﯖىﺮ‪،‬‬ ‫ئﯚﺭﯨﯖىﺮ ﺩﻮﻫﺘۇﺫ ﺑﻯلۇﭖ‪ ،‬ﻫﯚﻛۈﻣەتﻨىﯔ پىالﻧﻠۇﻕ تۇﻏۇت ﺳىياﺳىﺘىﻨى ئىﺠﺬا ﻗىﻠىﺸﻨى ﺫﻩت‬ ‫ﻗىﻠغاﻧﻠىقىﯖىﺮ ياﻛى ئىﻨﺴاﻧى ﺳەۋﻩپﻠەﺫ تۈپەيﻠىﺪﯨﻩ ﺑەﺭى ﺳىياﺳى ﻗاچقۇﻧالﺫﻧى يﻯشۇﺫۇﻦ‬ ‫ﺩاۋالىغاﻧﻠىقىﯖىﺮ ئۈچۈﻦ ﻫﯚﻛۈﻣەتﻨىﯔ تەﻗىﭗ ﻗىﻠىﺶ ﻫەۋﯨﭙىﻠە ﺩۇﭺ ﻛەلﻠەﻦ ﺑﻯلۇشىﯖىﺮ‪ ،‬ئەﻟەﺫ‬ ‫ﺳىﺮﻧىﯔ يﻯلﺪۇشىﯖىﺮ ياﻛى ئايالىﯖىﺮ‪ ،‬شۇﻧﺪاﻗال ئاتا – ئاﻧىﯖىﺮ تۈﺫﻣىﺪﯨﻜى ﺳىياﺳى تۇتقۇﻦ‬ ‫ياﻛى چەتەلﻠەﺫﺩﻩ ﻫﯚﻛۈﻣەتﻜە ﻗاﺫشى ﻫەﺫﯨﻜەت ﺑىﻠەﻦ شۇﻏۇلﻠىﻨىﯟاتقاﻧﻠىقى ﺳەۋﻩﺑىﺪﯨﻩ ﻫىﺘاﻱ‬ ‫ﻫاﻛىﻤىيىﺘىﻨىﯔ ﺳىياﺳى ﺑەﺳىﻤىغا‪ ،‬ﺳﻯئاﻝ – ﺳﻯﺫاﻗقا تاﺫتىﺸىغا‪ ،‬تەﻗىﭗ ﻗىﻠىﺸىغا ياﻛى‬ ‫ﺳىياﺳى ۋﻩ ئىﺠﺘىﻤايى ﺟەﻫەتﺘىﻩ چەتﻜە ﻗەﻗىﺸى تۈپەيﻠىﺪﯨﻩ ئﯚﺭ ﺩﯙلىﺘىﯖىﺮﺩﻩ ﻧﻯﺫﻣاﻝ‬ ‫ئىﻨﺴاﻧالﺫﺩﻩﻙ ياشاش ئىﻤﻜاﻧىيىﺘىﺪﯨﻩ ﻣەﻫﺬۇﻡ ﻗالغاﻦ ﺑﻯلۇشىﯖىﺮ ﻛەﺫﻩﻙ‪ ،‬يەﻧە شۇﻧىﯖغا‬ ‫ئﻯﻫﺸىغاﻦ ﻣىﯖﻠىغاﻦ ئەﻫﯟالالﺫﻧى ﻣىﺴاﻝ ﻗىﻠىﭗ ﻛﻯﺫﺳۇتۇش ﻣۇﻣﻜىﻩ‪.‬‬ ‫ئﻯﻣﻯﻣەﻦ ﻗىﻠىﭗ ئەيﺘقاﻧﺪا‪ ،‬يۇﺫتىﻨى تاشالﭖ چىقىﭗ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠىﻠۈچى ﻛىﺸىﻨىﯔ‬ ‫ﻫاياتى ئﯚﺭ ﺩﯙلىﺘىﺪﻩ ئەﻏىﺬ ﻫەۋﯨﭙﻜە ﺩۇﭺ ﻛەلﻠەﻦ ﺑﻯلۇشى‪ ،‬ﻫاﻛىﻤىيەتﻨىﯔ ﺭﯨياﻧﻜەشﻠىﻜى‬ ‫تۈپەيﻠىﺪﯨﻩ‪،‬ﺳىياﺳى‪ ،‬ئىقﺘىﺴاﺩى‪ ،‬ئىﺠﺘىﻤايى ﺟەﻫەتﺘىﻩ ﻫەچﺒىﺬ چىقىﺶ يﻯلى ﻗالﻤىغاﻦ‬ ‫ﺑﻯلۇشى ﻻﺭﯨﻥ‪.‬‬ ‫يۇﻗاﺫﻗىﺪﯨﻩ ﺑاشقا يەﻧە ئىﺠﺘىﻤايى ﺳەۋﻩپﻠەﺫ تۈپەيﻠىﺪﯨﻨﻤۇ پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠەش ﺳاﻻﻫىيىﺘىﻠە‬ ‫ئەﺫﯨﺸەلەيﺴىﺮ‪ ،‬ﻣەﺳىﻠەﻦ‪ ،‬ئەﻟەﺫ ﺳىﺮ ﻗﻯش ﺟىﻨىﺴﻠىﻖ ﺑﻯلغاﻧﻠىقىﯖىﺮ تۈپەيﻠىﺪﯨﻩ ( ﺳەتەﺫﻩﻙ‬ ‫ئەيﺘقاﻧﺪا ئەﻛەﻛﺮﻩﺩﻩﻙ ياﻛى ﻛﯚت ) ئﯚﺭﯨﯖىﺮ ياشاۋاتقاﻦ ﻣﻯﻫىﺘﺘا ﻗاتﺘىﻖ چەتﻜە ﻗەﻗىﺸقا‬ ‫ئۇچﺬاﭖ‪ ،‬ﻧﻯﺫﻣاﻝ ياشاش‪ ،‬ئىﺸﻠەش‪ ،‬ئﻯﻗۇش ﻫﻯﻗﻯﻗﻠىﺬﯨﯖىﺮﺩﯨﻩ ﻣەﻫﺬۇﻡ ﺑﻯلۇﭖ‪ ،‬ﻫاياتىﯖىﺮﻧى‬ ‫ﺩاۋاﻣالشﺘۇﺫۇشىﯖىﺮﻏا ئاﻣالﺴىﺮ ﺑىﺬ ۋﻩﺭﯨيەتﻜە چۈشۈﭖ ﻗالغاﻦ ﺑﻯلۇشىﯖىﺮ ﻛەﺫﻩﻙ‪.‬‬ ‫‪.3‬ﻗايﺴى ﺧىﻞ ﻛىﺸىﻠەﺫﺩﻩ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠەش ﺳاﻻﻫىيىﺘى ﺑﻯلﻤايﺪۇ؟‬ ‫ئاﺩﻩتﺘە ﻫەچﺒىﺬ ﺳىياﺳى ئاﺫﻗا ﻛﯚﺫﯛﻧىﺸى ﺑﻯلﻤىغاﻦ ﺟىﻨايى ئىﺸالﺫ ﺩﯨﻠﻯلىﺬى‪ ،‬ئىقﺘىﺴاﺩى ۋﻩ‬ ‫ئىﺠﺘىﻤايى ﻣەﺳىﻠىﻠەﺫ‪ ،‬شۇﻧﺪاﻗال ﻏەﺫﯨﭗ ﺩﯙلەتﻠىﺬﯨﺪﻩ ئﯚلﭽەﻡ ﻗىﻠىﻨىﯟاتقاﻦ < تەﺫﻮﺫ >‬ ‫ﻣەﺳىﻠىﺴى ﺑىﻠەﻦ ئاﻻﻗىﺪاﺫ ﻛىﺸىﻠەﺫﻧىﯔ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ ﺳاﻻﻫىيىﺘى ﺑﻯلﻤايﺪۇ‪ ،‬چۈﻧﻜى‬ ‫ﺑۇﻫىﻞ تىﭙﺘىﻜىﻠەﺫ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ ﻛاتىﻠﻯﺫﯨيەﺳىﻠە ﻛىﺬﻣەيﺪۇ‪ .‬ئەﻧىقﺬاﻕ ﻗىﻠىﭗ ئەيﺘقاﻧﺪا‪،‬‬


‫< پاﻻﻧﭽىﻨى ئﯚلﺘۈﺫﯨﯟﻩتىﭗ ﻗەچىﭗ ﻛەلﺪﯨﻥ >‪ < ،‬ﺟەﻣىيەتﺘە ئىﺶ تاپالﻤاﻱ ﺑۇيەﺫﻟە ﻛەلﺪﯨﻥ >‪،‬‬ ‫< پاﻻﻧى يەﺫﻧى پاﺫتىﻠىﺘىﯟﻩتىﭗ ﻗەچىﭗ ﻛەلﺪﯨﻥ >‪ < ،‬ﺳﻯﺩﯨﺪا ﺭﯨياﻦ تاﺫتىﭗ ﻗەﺫﯨﺮﻟە ﺑﻯﻏۇلۇﭖ‬ ‫ﻗەچىﭗ چىقﺘىﻥ >‪ < ،‬ﻫﯚﻛۈﻣەتﻨىﯔ ﺑاﻧﻜىﺴىﻨى ۋﻩ ﻫىﺘايﻨى ﻗﻯيۇۋﻩتىﭗ ﻗەچىﭗ چىقﺘىﻥ >‬ ‫ﺩﯨﻠەڭە ئﻯﻫﺸاش ﺳەۋﻩپﻠەﺫﻧى ﻛﯚﺫﺳەتﺴىﯖىﺮ‪ ،‬پاﻧاﻫﻠىقىﯖىﺮ ﻗﻯﺑۇﻝ ﺑﻯلۇش ئۇياﻗﺘا تۇﺫﺳۇﻦ‪،‬‬ ‫ئەﻛﺴىﭽە ﺑەشىﻠﻨىﺮﻏا ﺑاﻻ تەﺫﯨﯟالىﺴىﺮ‪ ،‬چۈﻧﻜى ئىﻨﺘەﺫپﻯﻝ ( ﻫەلىقاﺫا ﺳاﻗﭽى تەشﻜىالتى )‬ ‫ﻧىﯔ پىﺬﯨﻨﺴىﭙﻠىﺬى ﺑﻯيىﭽە‪ ،‬ﺑۇ تەشﻜىالتقا ئەﺭا ﺩﯙلەتﻠەﺫﻧىﯔ ﺟىﻨايى ئىﺸالﺫ ﺟىﻨايەتﭽىﻠىﺬى ۋﻩ‬ ‫ئىقﺘىﺴاﺩى ﺟىﻨايەتﭽىﻠەﺫﻧى ﺑىﺬ – ﺑىﺬﯨﻠە ﻗايﺘۇﺫۇﭖ ﺑەﺫﯨﺶ ﻣەﺟﺒۇﺫﯨيىﺘى ﺑاﺫ‪ ،‬ﻗىﺴقىﺴى‪،‬‬ ‫ئﯚﺭﯨﯖىﺮﻧى ﻛەلﻠەﻦ يەﺫﺩﻩ ﻛﯚﺫﯨﺴىﺮ‪ ،‬ﺑۇيەﺫﺩﻩ شۇﻧىﻤۇ ئەﻛﺴەﺫتىﭗ ﻗﻯيﻤاﻗﭽىﻤىﺮﻛى‪ ،‬ۋﻩتەﻦ ئىﭽى‬ ‫ۋﻩ ﺳىﺬتىﺪا ﻫىﺘايغا ﻗاﺫشى ﻗﻯﺫالﻠىﻖ تەشﻜىالتالﺫﻏا ﻗاتﻨىﺸىﭗ ﻗەچىﭗ ﻛەلﻠەﻦ ﺑﻯلﺴىﯖىﺮ‪،‬‬ ‫ئﯚﺭﯨﯖىﺮﻧىﯔ پاﺫتىﻠىﺘىﺶ‪ ،‬ئﯚلﺘۈﺫﯛش‪ ،‬ﻟﯚﺫﻩﻟەﺫ ئەلىﺶ‪ ،‬ﺑۇﻻش ﻗاتاﺫلىﻖ ﻫەﺫﯨﻜەتﻠەﺫﻟە ﺑىﯟاﺳﺘە‬ ‫ﻗاتﻨاشقاﻧﻠىقىﯖىﺮﻧى ﺳەۋﻩﭖ ﻗىﻠىﭗ ﻛﯚﺫﺳۈتىﺸىﯖىﺮ ئﯚﺭﯨﯖىﺮﻟە ﺭﯨياﻧﻠىﻖ‪ ،‬چۈﻧﻜى ﺑۇ ئىﺸالﺫ‬ ‫ﻗايﺴى ﻣەﻗﺴەت ياﻛى ﻏايە ﺑىﻠەﻦ ئەلىﭗ ﺑەﺫﯨﻠىﺸىﺪﯨﻩ ﻗەتىﻨەﺭﻩﺫ‪ ،‬ﻏەﺫﯨﭗ ئەلﻠىﺬﯨﻨىﯔ ﻧەﺭﯨﺬﯨﺪﻩ‬ ‫ﺑۇﻫىﻞ ﻫاﺩﯨﺴىﻠەﺫ < تەﺫﻮﺫ > ﻛاتىﻠﻯﺫﯨيەﺳىﻠە ﻛىﺬﯨﺪۇ‪ ،‬ﻟەﺫچە ﺳىﺮﻧى ﻫىﺘايغا ﻗايﺘۇﺫۇﭖ‬ ‫ﺑەﺫﻣىﺴىﻤۇ‪ ،‬ئەﻣﻤا پاﻧاﻫﻠىﻖ تەلىﯟﯨﯖىﺮ ﺫﻩت ﻗىﻠىﻨىﭗ‪ ،‬ئۇﺭۇﻦ يىﻞ پەﺫﯨﺸاﻧﭽىﻠىﻖ تاﺫتىﺴىﺮ‪،‬‬ ‫ئەﻟەﺫ ﺳىﺮ ﺑۇ تەشﻜىالتالﺫﺩا ﺳىياﺳى ۋﻩﺭﯨﭙە‪ ،‬يەﻧى تەشﯟﯨقات ۋاﺫﯨقى تاﺫﻗىﺘىﺶ‪ ،‬ئاﻻﻗىﻠىﺸىﺶ‪،‬‬ ‫ۋﻩتەﻦ ئىﭽى ۋﻩ ﺳىﺬتىﺪﯨﻜى تەشﻜىالتالﺫﻏا ﻣەﻫﭙىﻲ ئاﻫﺒاﺫات يەتﻜۈﺭﯛش‪ ،‬ﺳەﺑﺪاشﻠىﺬﯨﯖىﺮﻧى‬ ‫يﻯشۇﺫۇﭖ ﻗەلىﺸقا ئﻯﻫﺸىغاﻦ ئىﺸالﺫ ﺑىﻠەﻦ شۇﻏۇلالﻧغاﻦ ﺑﻯلﺴىﯖىﺮ‪ ،‬ئۇچاﻏﺪا ﻫەﭺ ﺑىﺬ ﻣەﺳىﻠە‬ ‫يﻯﻕ‪.‬‬ ‫‪.4‬ئۇيغۇﺫﻻﺫ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠەۋاتقاﻦ ﺩﯙلەت ۋﻩ ﻫەلىقاﺫالىﻖ تەشﻜىالتالﺫ ﻗايﺴى؟‬

‫ﻧﯚۋﻩتﺘە‪ ،‬ﺑﺪت ﻧىﯔ ﺑەلﻠىﻠىﻤىﺴى ﺑﻯيىﭽە‪ ،‬ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠىﻠۈچىﻠەﺫﻧى ﻗﻯﺑۇﻝ‬ ‫ﻗىﻠىﻨىﯟاتقاﻦ ﺩﯙلەتﻠەﺫ ئاﻣەﺫﯨﻜا‪ ،‬ﻛاﻧاﺩا‪ ،‬ئاۋۇﺳﺘىﺬالىيە ( يەڭى ﺭﻩﻧالﻧﺪﯨيەﻣۇ ﺑۇﻧىﯔ ئىﭽىﺪﻩ )‪،‬‬ ‫ياۋﺫﻮپا ﺑىﺬلىﻜىﻠە ئەﺭا ‪ 25‬ﺩﯙلەتﺘىﻩ ئىﺒاﺫﻩت ﺑﻯلۇﭖ‪ ،‬ياۋﺫﻮپا ﺑىﺬلىﻜىﻠە ئەﺭا ﺩﯙلەتﻠەﺫ ئىﭽىﺪﻩ‬ ‫ئىﻠﻠىﺬﯨﻜى ﻏەﺫﺑى ياۋﺫﻮپاﻏا ﻣەﻧﺴۇﭖ ‪ 15‬ﺩﯙلەت ئاﺳاﺱ ﺑﻯلۇﭖ‪ ،‬ﺑۇيىﻞ يەڭى ئەﺭا ﺑﻯلۇﭖ‬ ‫ﻛىﺬﻟەﻦ ‪ 10‬ﺩﯙلەتﻨىﯔ ﺑۇ ﺟەﻫەتﺘىﻜى ﺳىياﺳەتﻠىﺬى ﻫەتىﭽە ﻣۇﻛەﻣﻤەلﻠىﺸىﭗ ﺑﻯلغىﻨى‬ ‫يﻯﻕ‪.‬ئەﻣﻤا ﺑۇ ﺩﯙلەتﻠەﺫﺩﯨﻤۇ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠەش ئىﻤﻜاﻧىيەتﻠىﺬﯨﯖىﺮ ﺑاﺫ‪ .‬چۈﻧﻜى ﺑۇ‬ ‫ﺩﯙلەتﻠەﺫﻣۇ ياۋﺫﻮپا ﺑىﺬلىﻜىﻨىﯔ ﺑۇ ﺟەﻫەتﺘىﻜى ﺳىياﺳەتﻠىﺬﯨﻨى ئىﺠﺬا ﻗىﻠىﺸقا ﻣەﺟﺒۇﺫ‪.‬‬


‫‪ 15‬ﺩﯙلەت تﯚۋﻩﻧﺪﯨﻜىﻠەﺫﺩﯨﻩ ئىﺒاﺫﻩت‪:‬‬ ‫ﻟەﺫﻣاﻧىيە‪ ،‬ﻓىﺬاﻧﺴىيە‪ ،‬ئەڭىﻠىيە‪ ،‬ﺑىﻠﻠىيە‪ ،‬شىﯟﯨﺘﺴىيە‪ ،‬شىﯟﯨﺘﺴاﺫﯨيە‪ ،‬ﻓىﻨالﻧﺪﯨيە‪ ،‬ﺩاﻧىيە‪،‬‬ ‫ﻧﻯﺫۋﯨﻠىيە‪ ،‬ئاۋۇﺳﺘىﺬﯨيە‪ ،‬ئىﺘالىيە‪ ،‬ﻟىﺬﯨﺘﺴىيە‪ ،‬ئەﺫﻻﻧﺪﯨيە‪ ،‬پﻯﺫتۇﻟالىيە ﻗاتاﺫلىﻖ‬ ‫ﺩﯙلەتﻠەﺫﺩﯨﻩ ئىﺒاﺫﻩت ﺑﻯلۇﭖ‪ ،‬ﻏەﺫﺑىﻲ ياۋﺫﻮپا ﺩﯙلەتﻠىﺬى ئىﭽىﺪﻩ پەﻗەتال لۈﻧﺴەﻧﺒۇﺫﻞ ۋﻩ‬ ‫ﻣﻯﻧاﻛﻜﻯ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠىﻠۈچىﻠەﺫﻧى ﻗﻯﺑۇﻝ ﻗىﻠﻤايﺪۇ‪.‬‬ ‫ﺳىﺮ يۇﻗاﺫﻗى ﺩﯙلەتﻠەﺫﻧىﯔ ﻫالىغاﻦ ﺑىﺬﯨﻠە ﺑىﯟاﺳﺘە ﻛەلىﭗ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠىيەلەيﺴىﺮ‪،‬‬ ‫ئەﻟەﺫ ﺑۇ ﺩﯙلەتﻠەﺫﻟە ﻛەلىﺶ ئىﻤﻜاﻧىيىﺘىﯖىﺮ ﺑﻯلﻤىﺴا‪ ،‬ئﯚﺭﯨﻨىﯖىﺮ تۇﺫﯨﯟاتقاﻦ ( ﻫىﺘايﺪﯨﻩ‬ ‫ﺑاشقا ) ﺩﯙلەتﻠەﺫﺩﯨﻜى ﺑﺪت ﻣۇﺳاپىﺬﻻﺫ ﻛﻯﻣۇﺳەﺫلىﻜىﻨىﯔ شﯚﺑىﻠىﺬﯨﻠە ئىﻠﺘىﻤاﺱ ﺳۇﻧﺴىﯖىﺮﻣۇ‬ ‫ﺑﻯلىﺪۇ‪ ،‬ﺑﺪت ﻧىﯔ ﺑۇﻫىﻞ شﯚﺑىﻠىﺬى ﻫەﻣﻤە ﺩﯙلەتﻠەﺫﺩﻩ ﺩﯨﻠۈﺩﻩﻙ ﺑاﺫ‪ .‬ئەﻣﻤا‪،‬ئىﻤﻜاﻧىيىﺘىﯖىﺮ‬ ‫ﺑﻯلﺴا يۇﻗاﺫﻗى ﺩﯙلەتﻠەﺫﻟە ﺑىﯟاﺳﺘە ﻛەلىﭗ پاﻧاﻫالﻧغىﻨىﻠﻨىﺮ ئەۋﺭﻩﻝ‪.‬‬ ‫‪.5‬ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠەيﺪﯨغاﻦ ﺩﯙلەتﻨى تالالش ۋﻩ ياۋﺫﻮپا ﺑىﺬلىﻜىﻨىﯔ ﺑەﺭى پىﺬﯨﻨﺴىﭙﻠىﺬى‬

‫ئەﻟەﺫ ئىﻤﻜاﻧىيىﺘىﯖىﺮ ﺑﻯلﺴا‪ ،‬ياۋﺫﻮپا ﺑىﺬلىﻜىﺪﯨﻜى ﻛﯚڭﻠۈڭىﺮ ﻫالىغاﻦ ﺑىﺬ ﺩﯙلەتﻜە ﺑىﯟاﺳﺘە‬ ‫ﺑەﺫﯨﺸﻨىﯔ ئاﻣالىﻨى ﻗىﻠىﯔ‪ ،‬چۈﻧﻜى‪ ،‬ياۋﺫﻮپا ﺑىﺬلىﻜىﻨىﯔ ﺳىياﺳى پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠەش‬ ‫پىﺬﯨﻨﺴىﭙﻠىﺬﯨﺪا‪ ،‬ئەﻟەﺫ ﺳىﺮ ﺑۇ ﺑىﺬلىﻜﺘىﻜى ‪ 25‬ﺩﯙلەتﻨىﯔ ﻗايﺴﺴىغا ئاۋاﻝ ئاياﻕ ﺑاﺳقاﻦ‬ ‫ﺑﻯلﺴىﯖىﻜﺮ‪ ،‬پەﻗەت شۇ ﺩﯙلەتﺘىال پاﻧاﻫﻠىﻖ تىﻠەش ﻫﻯﻗۇﻗىﯖىﺮ ﺑﻯلىﺪۇ‪.‬‬

Siyasiy panaliq tilesh qollanmisi  

teyyarlighuchi; p.yorungqash