Onrust 7 - oktober - december 2018

Page 34

Eternal Sunshine of the Spotless Mind biedt het scenario aan ons te ontdoen van ongewenste herinneringen. De film stelt daarbij vragen omtrent herinneringen en het geheugen die nog altijd niet helemaal zijn uitgeklaard. Wat is de aard van persoonlijke herinneringen? Waarvan zijn ze gemaakt? Waar is het geheugen gelokaliseerd? Ener­ zijds situeren onze herinneringen zich in onze geest, ons brein. Anderzijds in objecten, buiten onszelf, de overblijfselen van geleefde ervaringen, zoals foto’s, [0263. Kind met foto­ camera aan tafel in tuin] video’s, muziek, dag­ boeken enzovoort. We hechten belang aan die objecten net omdat ze herinneringen kunnen oproepen. Hun waarde ligt in hun letterlijke representatie van het verleden, als een soort index van een geleefde ervaring. Ze worden als uniek en onvervangbaar beschouwd en het verlies ervan wordt ervaren als een verlies van het eigen verleden, van de eigen identiteit. Met de ontwikkeling van film, fotografie en andere moderne technologieën was men ervan overtuigd dat we bewust informatie zouden vergeten waarvan we menen ze niet meer nodig te hebben, omdat we er ons in kunnen berusten dat ze altijd raadpleegbaar is via dergelijke media. Recent onderzoek stelt echter in vraag of de actie van bijvoorbeeld het fotograferen maakt dat we ons een gebeurtenis net beter zullen herinneren, zonder zelfs ooit nog naar de vastgelegde beelden te kijken. Vergroot fotograferen onze ervaring en dus onze herinnering van die ervaring of leidt het er die net van af? Volgens sommigen is het antwoord te vinden in de motivatie voor het vastleggen. Terwijl we iets opschrijven om het niet te vergeten (bv.≈een boodschappenlijstje), fotograferen we met een tegengesteld doel: omdat we een betekenisvol moment trachten te vangen en bij te houden. De waarheidsclaim van foto­ grafie, gebaseerd op de visuele accuraatheid en indexicaliteit van het medium, is nog altijd relevant, zeker in relatie tot het reconstrueren van het verleden en ophalen van herin­ nering­en. Als iets niet werd vastgelegd met een camera dan is het alsof het niet is gebeurd. De filosoof Bergson nuanceert die vanzelfsprekendheid echter met de boutade “imaginer n’est pas se souvenir” en raakt

daarmee aan de gecompliceerde verhouding tussen beeld en herinnering en tussen verleden en heden. Een opgeroepen beeld is een constructie van het verleden door de lens van het heden. Het heden dicteert eigenlijk herinneringen aan het verleden. Ons geheugen slaat geen herinneringen op, het recreëert het verleden telkens opnieuw. Het menselijk brein selecteert, reconfigur­eert en herordent herinneringen wanneer die worden opgeroepen. Tegelijker­ tijd manipuleren we bewust ons geheugen door foto’s of dagboeken te vernietigen of de volgorde van documenten te [0916. Boeken op een tafel, ruim met uitzicht op tuin]

veranderen. Herinneringen zullen altijd onderhevig zijn aan herinterpretatie en revisie omdat we ze telkens in een nieuwe associatieve context (van het heden) dwingen. Het geheugen is een reconstructie die het toelaat zowel te herinneren als te vergeten. Het tegenovergestelde van vergeten hangt samen met de verwachtingen die we stellen aan ons geheugen. Als mensen [1079. Mensen aan ruïnes] proberen we te overleven en vanuit die betrachting investeren we ook in het behoud van onze eigen aan­ wezig­heid. We willen zelf herinnerd worden. Joel en Clementine belanden toevallig samen op dezelfde trein, zonder enige herinnering aan elkaar of de stukgelopen relatie, maar wel met hun persoonlijke dossiers van Lacuna Inc. en dus schriftelijk bewijs van een vergeten verleden. Ze beslissen zich toch opnieuw aan een relatie te wagen en ook weer samen nieuwe herinneringen te maken. Misschien wel het tegenovergestelde van vergeten.

Met dank en ter herinnering aan Eugène Ideler.

32