Issuu on Google+

december

2011

Valleikr ant

Met de Valleikrant blijft u op de hoogte! Een gloednieuwe Valleikrant vol met nieuws uit de Gelderse Vallei en Eemland. We gaan in op alle SVGV-programma’s met hun aansprekende projecten, zoals een nieuwe Eemexcursie, restauratie van de spuisluis in Spakenburg, energiebesparing op melkveebedrijven en herstel van de

ecologische verbindingszone langs de Lunterse Beek. Directeur Gerard van Santen beschrijft de nieuwe tijden die aanbreken. Lees ook over het project Kenniswerkplaats, waarbij studenten met frisse ideeën komen voor de Vallei. Veel leesplezier!

Studenten laten zich inspireren tijdens een excursie in het kader van de Kenniswerkplaats, een nieuw project in de Gelderse Vallei en Eemland.

Spuisluis weer goed herkenbaar

Want buiten gebeurt het nog steeds! In de Gelderse Vallei en Eemland zijn we volop bezig. Er lopen allemaal projecten die bijdragen aan het verbeteren en vernieuwen van het platteland in onze regio. Twee varkensboeren laten zien hoe je met innovatieve stalconcepten bijdraagt aan maatschappelijk verantwoord ondernemen en verbetering van de ruimtelijke kwaliteit (pagina 4). Zij hebben terecht landelijk aandacht gekregen. Dergelijke visitekaartjes kan ons reconstructiegebied – voor een deel ook Regio Food Valley genoemd – meer gebruiken!

Beken natuurlijk ingericht

Vernieuwing zit ‘m niet alleen in technische innovatie maar ook in de aanpak. Zo zijn we met de landbouw en de groene onderwijsinstellingen in en rond onze regio en het ministerie van EL&I een Kenniswerkplaats gestart (pagina 6). Op bovenstaande foto is te zien dat we daarvoor veel studenten mobiliseren. Toen ik die zeventig studenten toesprak, voelde ik hun interesse en energie en zag ik ook hun frisse blik. Mooi hoe we de bestaande capaciteit van scholen kunnen benutten voor ons werk en studenten kunnen inzetten voor zinvolle opdrachten en stages. U vraagt zich misschien af waarom ik over deze voorbeelden schrijf en niet direct inga op alle

veranderingen en bezuinigingen. Hierover wordt naar mijn mening al te veel gepraat. Natuurlijk gaan er ook bij ons dingen veranderen. Er komt minder geld beschikbaar en sommige projecten zullen noodgedwongen moeten stoppen. Andere kunnen gelukkig doorgaan en nieuwe typen projecten – meer gericht op ondernemerschap en partnerschap – zullen worden opgestart. Ook gaan we met nieuwe partners samenwerken. De Utrechtse Heuvelrug en de Regio Food Valley zijn hier voorbeelden van.

Gelderse Vallei, Eemland én de Utrechtse Heuvelrug vernieuwen en veranderen. Voorbeelden zoals die ook in deze krant staan, zijn de inspiratie voor nu en de toekomst. Dit soort projecten maakt het de moeite waard om af en toe binnen te praten en te overleggen. Bovenal laten ze zien dat er nog steeds veel buiten gebeurt!

De komende maanden zullen we heel wat uurtjes besteden om de samenwerking vorm en inhoud te geven. Maar duidelijk is: we willen samen de

Project Duurzaam bodembeheer

goed voor portemonnee en water Natuurfietsexcursies met de eemlijn

‘Duurzaam bodembeheer is belangrijk, nu en voor de toekomst van je bedrijf’, vindt Coen Overvest. ‘Dan put je de bodem niet uit, haal je goede gewasopbrengsten en draag je bij aan schoon water.’ De melkveehouder is een van de 120 deelnemers van het project Duurzaam Bodembeheer in het werkgebied van SVGV. Coen Overvest, met een bedrijf met 110 koeien in Doorn, is eigenlijk al jaren bezig met duurzaam bodembeheer. Weilanden bemest hij steeds vaker met een sleepslangenbemester in plaats van met een mestinjecteur. ‘De meststoffen blijven zo meer bovenin de grond en worden efficiënter door de planten gebruikt. Daardoor is de uitspoeling naar het grondwater minder.’ Hij kijkt ook goed hoeveel stikstof de bodem jaarlijks echt nodig heeft. ‘Per perceel stellen we de hoeveelheid bemesting vast.’ >> Vervolg op pagina 4

Gerard van Santen, directeur projectbureau SVGV


Grebbelinie

Tweede Wereldoorlog ie: een waterlinie die in de Franse tijd en in de belin Greb de ert sling cht Utre en d erlan Dwars door de Gelderse Vallei tussen Geld , en bunkers, liggen in verwaarloosde akt. Voormalige werken, zoals forten, bastions gera al verv in is linie Die nd. Holla van ing ument dat herstelt is gebruikt ter verdedig linie is een belangrijk cultuurhistorisch rijksmon De . taan onts is linie deze om rond die ur staat verborgen tussen de prachtige natu en beleefbaar gemaakt moet worden.

Spuisluis weer goed herkenbaar De spuisluis is het noordelijkste puntje van de Grebbelinie, legt Ter Beek uit. Hij vindt het fantastisch dat de sluis is hersteld. ‘Op veel locaties kun je niet goed bij de linie komen, bijvoorbeeld omdat het natuurgebied is. Hier wel. Iedereen kan bij de spuisluis zien hoe de linie heeft gewerkt.’ Mensen die meer willen weten over de Grebbelinie zitten sowieso goed in Spakenburg, vindt Ter Beek. In museum Spakenburg dichtbij de spuisluis is een informatiepunt van de Grebbelinie. Ook loopt het Grebbeliniepad erlangs.

Projectleider Arie ter Beek

Aanzien terug

Voor de restauratie van de sluis zijn onder meer twee sluisdeuren teruggezet. Echt werken doet de sluis niet. Die functie heeft hij allang verloren. Ter Beek: ‘Het ging er alleen om het aanzien terug te brengen.’

De spuisluis in de historische haven van Spakenburg is weer goed zichtbaar, laat projectleider Arie ter Beek zien. Onder meer via de spuisluis konden tot halverwege vorige eeuw de achterliggende polders onder water worden gezet om het land te beschermen tegen vijandelijke aanvallen.

‘Iedereen kan bij de spuisluis zien hoe de linie heeft gewerkt’

De restauratie was onderdeel van een groter plan om haven Hongdehemel weer de aanblik van voor 1949 terug te geven. ‘Het is een prachtige toeristische opwaardering voor Spakenburg. De kop is weer op de Grebbelinie gezet.’

Het project is gefin ancierd uit het Gr ebbelinieprogramma. Op 28 september heef t de Commissaris van de Koningin Roel Robber tsen de gerestauree rde haven geopen d. SVGV begeleidde de subs idieaanvraag en zag toe op een goede uitvoe ring van het projec t.

Goede plannen voor Fort aan de Buursteeg

Wilt u op de hoog te blijven van de laatste informatie rond Fo rt aan de Buurste eg ? Kijk dan op www. grebbelinie.nl

Om het Fort aan de Buursteeg in oude glorie te herstellen, gaat medio 2012 de schop in de grond. Het fort moet een startpunt worden voor bezoekers aan de Grebbelinie en de Vallei. In juni is een prijsvraag uitgeschreven voor ondernemers die interesse hebben om het fort en het toekomstige bezoekerscentrum te gaan exploiteren. Vijf ondernemers dienden goede plannen in.

Voor de exploitatie wordt gezocht naar een ondernemer met lef en een realistisch, haalbaar maar ook creatief plan. Hij mag commerciële voorzieningen toevoegen om een rendabele exploitatie mogelijk te maken. Van alles is mogelijk: horeca, outdoor & sport, hotel of andere vormen van verblijf, kunst en cultuur, ateliers of zorggerelateerde activiteiten. Een belangrijke wens is dat het initiatief zich onderscheidt van ander aanbod in de regio. Dus: niet meer van hetzelfde. In december worden de winnaars van de eerste ronde bekendgemaakt. De tweede ronde gaat

pas van start wanneer bekend is hoeveel geld er beschikbaar is voor het bezoekerscentrum. Het budget is afhankelijk van hoeveel de provincies Utrecht en Gelderland en de drie gemeenten Renswoude, Veenendaal en Ede beschikbaar stellen. Begin 2012 is dit duidelijk. Niet alleen voor het fort is de financiering belangrijk, maar ook voor omgevingsprojecten die de ruimtelijke kwaliteit en bereikbaarheid zullen verbeteren. Projectbureau SVGV begeleidde de aanvraag van dit project en ziet toe op de uitvoering.

Referentiebeelden voor de deelnemers als inspiratie voor de inrichting van Fort aan de Buursteeg

Onderduiken in de geschiedenis van Spakenburg

De geschiedenis op een spannende manier beleven? De game Lost in Time staat daar garant voor. Met een i-Pad of smartphone ga je op zoek naar Thijmen, die verdwaald is in de tijd. In september maakte een groepje mensen in Spakenburg kennis met het spel. ‘Het is een tof spel’, reageert de 19-jarige Rick Mouwen uit Utrecht. ‘Ik ben op zich niet zo geïnteresseerd in Spakenburg, maar met de game maak je er toch op een leuke manier kennis mee.’ Een iets oudere gebruiker is mogelijk nog enthousiaster. ‘Het kind in me is helemaal losgekomen’, zegt burgemeester

Bekijk de trailer op www.tempeest.n l of neem voor meer informatie contac t op met Bregje Deben van projectburea u SVGV, b.deben @svgv.nl

2

Melis van de Groep. ‘De verhalen van vroeger, ik zie ze in beeld voor me. Je krijgt opdrachten waarbij je moet maken dat je wegkomt. Je moet punten halen.’ SVGV heeft het spel laten maken als proef. ‘Het is een nieuwe manier om recreanten en toeristen aan te spreken’, zegt Johanneke Minnema van Tempeest, de maker van het spel. ‘We zoeken partijen langs de Grebbelinie, bijvoorbeeld gemeenten, ondernemers en erfgoedbeheerders, die graag zo’n spel met spannende verhalen en opdrachten in productie willen nemen voor hun cultuurhistorische plek.’


d n la em -E n ee h em k r A p a h sc d Nationaal Lan t dit gebied één van de de aangrenzende Arkemheense polder vorm Met and. Eeml ligt kust erzee Zuid ge mali Tussen Amersfoort en de voor de grutto’s en koppels zwanen. Het gebied land vinden we grazende koeien, opvliegen dse ollan oer-H dit In . ppen scha Land nale twintig Natio Nederland. behoort tot de top 5 weidevogelgebieden van

natuurfietsexcursies met de eemlijn Natuurmonumenten en Stichting Eemlijn zijn een leuke en leerzame samenwerking aangegaan. De Eemlijn organiseert sinds tien jaar vaartochten door Eemland, waarbij mensen hun fiets kunnen meenemen. Volgend jaar komen er vier natuurfietsexcursies bij onder leiding van gidsen van Natuurmonumenten. Op de boot van de Eemlijn kunnen recreanten op diverse plekken tussen Amersfoort en het Eemmeer opstappen, meevaren, afstappen en verder wandelend en fietsend het gebied verkennen. ‘De boottocht op zich is al een bijzondere ervaring’, zegt boswachter Lianne Schröder van Natuurmonumenten.

Weidevogelreservaten

Aan de boottocht is nu een leuk extraatje toegevoegd: een natuurexcursie. Er varen gidsen van Natuurmonumenten mee die onderweg uitleg geven. Mensen kunnen ook met de gids de weidevogelreservaten van Eemland ingaan. Schröder: ‘Dat is heel bijzonder. De gebieden zijn gewoonlijk niet toegankelijk voor publiek.’ Op de boot zijn drie panelen geplaatst met de meest voorkomende water-, rieten weidevogels, zodat iedereen de vogels onderweg gemakkelijker kan herkennen. Eind september is er een proefexcursie met de boot gemaakt. Schröder: ‘De belangstelling was overweldigend. Normaal gesproken kunnen er maximaal 75 mensen mee, nu waren dat er 90.’ De data van de fietsexcursies worden voorjaar 2012 bekendgemaakt op de website van Stichting Eemlijn, www.eemlijn.nl, en van Natuurmonumenten in Eemland, www. natuurmonumenten.nl/eemland

Waterschap Vallei&Eem maakt plannen voor dijkversterking langs de Eem. Het is onvermijdelijk dat hierdoor natuur verloren gaat. Samen met Natuurmonumenten worden oplossingen gezocht om deze natuur op een andere plek te compenseren of zelfs meer natuur terug te krijgen.

Kansen

Hier liggen zelfs kansen om meer natuur te maken, zonder dat het extra geld kost. Natuurmonumenten heeft beide gebieden wel aangekocht, maar geen financiering om de terreinen in te richten. Het is nog steeds voedselrijk grasland. Udo Hassefras van Natuurmonumenten: ‘We onderzoeken met het waterschap of Hein Vinke, we de gebieden Waterschap Vallei&Eem wat kunnen afgra-

Nico de Haan

Kleine zwanen redden mijn leven! Enkele jaren geleden, op oudejaarsdag, schaatste ik met nog een schaatsliefhebber het ijs op bij Harderwijk. We wilden naar Elburg schaatsen. Hier en daar was het ijs nog aan de dunne kant, maar het is daar niet diep en op de meeste plekken kun je de bodem zien.

Met weinig geld nieuwe natuur ‘Na de dijkversterking zal de dijk ingezaaid worden met bloemrijk gras’, zegt Hein Vinke van Waterschap Vallei&Eem. ‘Riet en struweel dat buitendijks verloren gaat, zullen we herstellen. Natte natuur die verdwijnt, compenseren we in de natuurgebieden Bruggemate en Wolkenberg, twee voormalige uiterwaarden langs de Eem.’

Column

ven. Zo krijgen wij de natte natuur die we zo graag willen en het waterschap krijgt klei voor de dijkversterking.’ Zo zijn er meer slimme oplossingen voor natuurontwikkeling te bedenken, nu er door de kabinets- en provinciale plannen rond de Ecologische Hoofdstructuur (EHS) geen geld meer is voor de natuuropgaven langs de Eem. Het is een kwestie van projecten koppelen. Door de verbreding van de A1 en enkele projecten in Amersfoort gaat natuur verloren die elders gecompenseerd moet worden. Het idee is om die compensaties langs de Eem op terreinen van Natuurmonumenten uit te voeren of mogelijk op kleine stukjes nog te verwerven uiterwaardgrond. SVGV zet de gebiedsmakelaar Eemland in om voor dit initiatief te onderzoeken of verdere verbetering van de Udo Hassefras, landbouwstructuur Natuurmonumenten mogelijk is.

3

Tijdens de tocht in een heerlijk winterzonnetje naar Elburg kwamen af en toe groepen brand- en kolganzen over. Ver weg in de tientallen wakken bij de vaargeul zag ik overal grote groepen kleine zwanen. Kleine zwanen overwinteren elke winter in de polder Arkemheen, maar nu alles besneeuwd en bevroren was, hadden ze de wijk genomen naar de aangrenzende randmeren. Het plezierige van kleine zwanen is dat ze constant met elkaar babbelen. Het vrolijke zwanengejoel begeleidde bijna onze hele schaatstocht. Om een uur of drie waren we bijna terug en hadden we een schaatstocht van ongeveer zestig kilometer in de benen. Toen ging het mis. Dichtbij Harderwijk komt de Hierdense beek uit in het Veluwemeer. We moesten, net als op de heenweg, een grote bocht maken naar het midden om het open water heen. Maar kort daarvoor was plotseling de zon achter de wolken verdwenen en juist toen we het verst van de vaste oever waren, werden we overvallen door een potdichte mist. Na een minuut of vijf op gevoel door- en rondschaatsen kwam er nog een derde schaatser bij, die ook al de weg kwijt was. Na een poosje wisten we geen van drieën welke kant we op moesten. Alles lijkt op elkaar als het zo mistig is en voor je het weet schaats je in cirkels rond en rij je richting vaargeul….Goede raad was duur, 112 bellen met de boodschap: we zijn verdwaald leek ook geen echte oplossing. Gelukkig, de kleine zwanen brachten uitkomst. Toen we even stilstonden hoorde ik ze joelen. Die kant moesten we dus níet op, want daar was de vaargeul! Door van het geluid weg te schaatsen konden we een zuidelijk koers uitzetten en bereikten we kort daarna de oever. Daarna konden we veilig onze weg vervolgen, met dank aan de constant roepende kleine zwanen! De kleine zwanen van Arkemheen, we kunnen er niet zuinig genoeg op zijn!

Nico de Haan, ambassadeur Vogelbescherming


ey ll a V d o Fo in en er o b r o o v Ruimte

ie in de toekomst i en Eemland. Er zijn volop kansen om die posit Valle erse Geld de in er drag che omis econ e De veehouderij is een belangrijk de regio : een belangrijke speler in de Food landbouwsector die het visitekaar tje is van een op zich richt SVGV reau ctbu Proje . te behouden y en realiseert reconstructiedoelen. a sluit aan bij de Strategische Agenda FoodValle Valley van Nederland. Het SVGV-programm

Een goed ontworpen stal die past in het landschap verbetert de ruimtelijke kwaliteit. Vanuit die gedachte initieerde de Rijksadviseur voor het Landschap Yttje Feddes het project en de wedstrijd ‘Stalontwerp, een mooie innovatieve varkensstal’. Twee ondernemers uit de Gelderse Vallei dongen mee. Ze wonnen niet, maar maakten beslist innovatieve ontwerpen.

Innovatieve stalontwerpen in de Gelderse Vallei Voor het project selecteerde elke deelnemende provincie één varkenshouder met bouwplannen. In Gelderland waren dit er zelfs twee. Beiden uit de Gelderse Vallei: Dick van de Lagemaat uit Voorthuizen en Jaco Geurts uit Scherpenzeel. Johan van Sprundel van architectenbureau SPRIKK heeft voor beide ondernemers het ontwerp gemaakt.

Hoge ambities

Achtergrondfoto: stalontwerp Dick van de Lagemaat

Het nieuwe stalontwerp moet innovatief en vernieuwend zijn op het gebied van dierwelzijn en duurzaamheid. In het ontwerp zijn de binnenkant en buitenkant integraal ontworpen. Het ontwerp moet mooi en goed inpasbaar zijn in het landschap. Daarnaast moet het project uitvoerbaar en niet (veel)

duurder zijn dan gangbare stallen. Kortom: een mooie, innovatieve stal voor een zo laag mogelijke prijs. Het winnende ontwerp kwam van Steef Uijttewaal uit het Utrechtse Schalkwijk. Zijn stal is duurzaam, diervriendelijk en past goed in het landschap, zonder dat hij duurder is dan een standaardstal. De zeugen kunnen vrij rondlopen in een binnenhof, er is een innovatieve mestafvoer en de lessenaarsdaken zorgen voor een afwisselend gevelbeeld en zijn slim vanuit energieoogpunt. Met de prijs van 25.000 euro kan de ondernemer het winnende ontwerp verder uitwerken tot een definitief ontwerp. Volgens de jury was in dit project het meest integraal nagedacht

Bezoekers aan het complex van Dick van de Lagemaat komen op diverse plekken in contact met de varkenshouderij, onder meer in de lobby van het hotel en vergadercentrum. en hebben boer en architect elkaar echt versterkt. Ook is dit stalontwerp voor andere ondernemers goed bruikbaar.

Burgers betrekken

In de twee Gelderse ontwerpen staan onder andere mestverwerking, zonnecellen, opvang van regenwater, warmte-uitwisseling tussen verschillende afdelingen en extra dierwelzijnsaspecten centraal. De ondernemers willen ook de burgers meer bij de varkenshouderij betrekken. Dick van de Lagemaat heeft het plan om bezoekers via

‘Ik heb al een afspraak met de wethouder’

een glazen vloer in de kraamkamer met zeugen en biggetjes te laten kijken. Daarnaast wil hij een bezoekers- en educatiecentrum, een hotel met café-restaurant en vergadercentrum, een uitkijktoren en een klimwand maken. Het bedrijf komt in de plaats van zijn vier huidige vestigingen. Beide boeren zijn van plan om de ontwerpen uit te voeren. Jaco Geurts heeft al contact opgenomen met de gemeente. ‘Ik heb een afspraak met de wethouder, de bal ligt straks bij de gemeente Scherpenzeel.’

Het stalontwerp voor Jacco Geurts valt onder meer op door het duurzame materiaalgebruik en de doorzichtige kolom waarin de silo’s en mestverwerking en dergelijke in een groene beplanting zijn ‘verstopt’. Illustraties: SPRIKK office for architecture.

Duurzaam bodembeheer leeft >> Vervolg van pagina 1 Continu maïs telen op hetzelfde perceel put de grond uit. Overvest wisselt de teelt dan ook af met grasland. En hij doet meer. Duurzaam bodembeheer betekent altijd een pakket aan maatregelen. Maïs zaait hij rechtstreeks in de oude, gefreesde en wat losgetrokken grasmat. ‘Ik ploeg dus niet. Dat voorkomt afbraak van organische stof en het vrijkomen van nutriënten, die gemakkelijk uitspoelen.’ Bemesten doet hij pas ná en niet voor het ploegen. ‘Daarmee hou je de voedingsstoffen beter bovenin de grond. Die spoelen dan ook minder snel uit.’

Groot succes

Zes studiegroepen met in totaal zo’n zestig melkveehouders doen sinds dit jaar mee aan het project ‘Duurzaam Bodembeheer’ en nog eens ruim vijftig boeren krijgen individuele begeleiding. Een groot succes was de zomerexcursie over graslandmanagement. Maar liefst 120 melkveehouders kwamen hierop af. Over vier jaar stopt het project. Dan wordt zichtbaar wat de maatregelen die de boeren treffen opleveren: het waterschap doet namelijk jaarlijks metingen op vaste meetpunten en kan dan aangeven of de waterkwaliteit is verbeterd. Projectbureau SVGV maakt deel uit van het begeleidingsteam van dit project.

Meer informatie : Hans Veurink 06 53701000, info @ valleihorstee.n l

Impuls voor ruimtelijke kwaliteit Er komt meer aandacht voor de kwaliteit van nieuwe gebouwen in het buiten­gebied van de Gelderse Vallei en Eemland. Deze lijn heeft de Reconstructie­commissie in 2010 ingezet bij de Actualisatie van het Reconstructieplan. De gemeenten beginnen nu gezamenlijk met een traject om de komende drie jaar ruimtelijke kwaliteit een impuls te geven. Als start leggen gemeenten hun am­bities vast in een Regionale Agenda Beeldkwaliteit. Deze vormt de basis voor de op te stellen beeldkwaliteits­ plannen. Diverse gemeenten hebben al zo’n plan. Het is de bedoeling dat eind 2012, begin 2013 ook de ont­brekende plannen gereed zijn. Vanzelfsprekend worden andere gebiedsorganisaties bij de plannen betrokken. Waar nodig worden gezamenlijke voorlichtingsmaterialen gemaakt. Tenslotte zullen gemeenten hun kennis over en ervaringen met het stimuleren en beoordelen van beeld­k waliteit met elkaar en anderen delen. De SVGV begeleidt en ondersteunt de gemeenten bij hun activiteiten. Wethouder De Kruijf van Barneveld is bestuurlijk trekker.

4

Nieuwe gebouwen op een erf worden landschappelijk ingepast


Parels van de Vallei

vergroten, het watersysteem ls van de Vallei. Door de natuurgebieden te pare de zijn eren goed land haar met i Valle De zone dwars door de Gelderse ellen gaan de parels nog meer glanzen. ps- en cultuurhistorische elementen te herst scha land de en tuur struc bouw land de gen, op orde te bren

Waterschap Vallei&Eem is een belangrijke partner voor het realiseren van watergebonden natuur in de Vallei. Zij werkt onder meer aan ecologische verbindingszones langs de beken, waarlangs planten en dieren zich van het ene naar het andere natuurgebied kunnen verplaatsen. Kort geleden is bijna 1,5 kilometer verbindingszone gemaakt langs de Lunterse beek. Het project langs de Heiligenbergerbeek staat in de startblokken.

Beken natuurlijk ingericht

De Heiligenbergerbeek (landgoed Den TreekHenschoten) heeft strakke, relatief steile en eenvormige oevers (zie foto hieronder). De aangrenzende graslanden en akkers reiken bijna tot in de beek, waardoor er nauwelijks natuurwaarde is. Om hier verandering in te brengen komen er natuurvriendelijke oevers, verschil in dieptes in de beek en waar nodig faunapassages. De natte zone van de beek kan zo weer een leefomgeving bieden aan bijvoorbeeld de poelkikker, de ringslang en het oranjetipje (een vlindersoort). In de droge zone wordt het gebied aantrekkelijk voor bijvoorbeeld de boommarter, patrijs, vleermuis, zandhagedis en das. Met een

natuurlijke inrichting krijgt tevens de vegetatie weer de kans. Ook de Lunterse beek heeft deels nog strakke oevers, maar langs een aantal trajecten is de beek inmiddels flink aangepakt. Recent is bijvoorbeeld het traject Beekweide-Wittenoord in Renswoude. Hier meandert de beek weer prachtig in een brede loop.

‘Dit stukje van de Lunterse beek stond vrijwel stil door de stuwen; die zijn er nu uitgehaald’

Nieuwe landgoederen dragen bij

Het nieuwe landgoed Wittenoord langs het traject Beekweide-Wittenoord heeft ook aan het herstelplan meegewerkt. Een deel van de opbrengst van de vijf nieuwe landgoed-

woningen worden wordt ingezet voor natuur (rood-voor-groenconstructie), waaronder de Lunterse beek. Dave Bakker, een van de eigenaren, is enthousiast. ‘Dit stukje van de beek stond vrijwel stil door de stuwen. Die zijn er nu uitgehaald en ook is de beek weer prachtig meanderend gemaakt. Honderden kuubs zand zijn verzet. Het werk is op zich klaar, maar er moet nog wat beplanting komen en het bruggetje van het wandelpad moet nog worden afgemaakt. Door de goede samenwerking tussen ons als bewoners, het waterschap, de gemeente en de provincie is hier toch maar in korte tijd een ecologische verbindingszone gemaakt.’ Ook kan iedereen er straks van genieten vanaf het nieuwe wandelpad langs de beek. Bij de Heiligenbergerbeek zal het landgoed Groot Schuttershoef bijdragen aan een deel van de natuurontwikkeling. Het gaat om de aanleg van de ecologische verbindingszone en een aantal poelen langs de beek.

Huidige situatie Heiligenbergerbeek.

Herijking EHS raakt ook Gelderse Vallei en Eemland Veel processen in het landelijk gebied, en dus ook in de Vallei, zijn met het nieuwe kabinet tot stilstand gekomen. Bijvoorbeeld de Ecologische Hoofdstructuur. Ook is het afgelopen jaar minder subsidie verleend, waardoor nog maar een beperkt aantal projecten kan doorgaan.

Dave Bakker

Biodiversiteit

De Heiligerbergerbeek ligt in de grenszone tussen de Vallei en de Utrechtse Heuvelrug. Op de overgang van nat naar droog ontwikkelen zich onder natuurlijke omstandigheden allerlei vegetaties. Om de diversiteit aan vegetaties een kans te geven, worden op landgoed Den TreekHenschoten bij de Hopschuur en het Baggergat een aantal landbouwpercelen omgevormd naar nieuwe natuur. Zo ontstaat er een natuurlijke overgang van de beek naar de achterliggende graslanden en bossen van de Utrechtse Heuvelrug. De natuurontwikkeling is een afspraak uit het convenant tussen de provincie en het landgoed Den Treek-Henschoten. De betrokken gemeenten en de provincie Gelderland hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan het project. De herinrichting van de Lunterse Beek maakt deel uit van een innovatieproef in het kader van ‘beekdalbreed hermeanderen’.

Ongeveer een jaar geleden trok staatsecretaris Bleker de stekker uit het Investeringsbudget Landelijk Gebied (ILG). Vanaf dat moment mochten de provincies geen nieuwe ILG-verplichtingen meer aangaan. De grootste post uit het ILG bestond uit financiële middelen voor aankoop, omvorming en inrichting van landbouwgronden naar natuur, met als doel een bijdrage te leveren aan de Ecologische Hoofdstructuur.

Herijking EHS

De provincies kregen de opdracht de EHS te herijken. De EHS moet kleiner, want er zijn onvoldoende middelen voor de grote ambitie die er tot voor kort was. De provincie Utrecht is voortvarend aan de slag gegaan. Al vóór de provinciale verkiezingen afgelopen voorjaar was duidelijk hoe de resterende EHS eruit zou zien. Voor heel Utrecht moest in oktober 2010 nog ongeveer 6000 hectare EHS komen. Hiervan is een kwart geschrapt, een kwart blijft EHS (1500 hectare, waarvan 200 hectare in de Vallei). De resterende 3000 hectare is benoemd als Groene Contour. Groene contourgebieden zijn nodig om in de EHS-gebieden de doelen te kunnen realiseren; ze vormen een soort buffer voor de kernnatuur. In de Groene Contour gelden geen aanvullende planologische beperkingen voor de landbouw en kan nieuwe natuur worden gerealiseerd als daar aanvullende financiering of aanvullende arrangementen voor zijn. De resultaten van de herijking zijn vastgesteld in het Akkoord van Utrecht. Het SVGV-bestuur heeft dit medeondertekend.

Onderhandelingsakkoord

In Gelderland loopt de herijkingsdiscussie naar verwachting nog tot begin 2012. Van de 10.000 hectare nog niet-gerealiseerde natuur in de EHS wordt circa 6000 hectare geschrapt. Hoeveel hiervan overblijft in de Vallei is nog niet duidelijk. Ondertussen is er een onderhandelingsakkoord tussen het Rijk en de provincies over het toekomstig natuurbeheer. De provincies krijgen de volledige verantwoordelijkheid voor het landelijk gebied en de EHS. Het akkoord schept duidelijkheid, maar laat ook zien dat het Rijk zich financieel terugtrekt. In gebieden zoals landgoed Appel en Arkemheen kan vooralsnog wel doorgewerkt worden.

5


Kenniswerkplaats Wil je vernieuwing in de Gelderse Vallei en Eemland, dan moet je misschien wel kijken naar ideeën van jonge mensen. Zeventig studenten van Wageningen Universiteit gingen aan de slag voor de Kenniswerkplaats Gelderse Vallei en Eemland. Ze bedachten in groepjes regionale voedselstrategieën. Op 27 oktober gaven ze een eindpresentatie.

Kenniswerkplaats Gelderse Vallei en Eemland De Kenniswerkplaats verbindt het onderwijs met de Gelderse Vallei en Eemland. Hier komen partijen – bedrijven, onderwijsinstellingen, leerlingen en studenten, onderzoekers en overheden – samen om te werken aan innovaties en ontwikkeling van de regio. De kennisvragen van de regio worden gekoppeld aan de studenten en leerlingen, die op dat vlak moeten leren. Dat doen ze in de Kenniswerkplaats samen met de andere regiopartijen. Kortom, de Kenniswerkplaats is een leer-, onderzoeks- en werkgemeenschap voor vernieuwing van de regionale leef- en werkomgeving. Om gericht te werken is er voor de regio een kennisagenda opgesteld in overleg met alle betrokkenen. Die agenda staat bol van uitdagende kennisvragen, waarmee leerlingen en studenten aan de slag kunnen. Studenten van Wageningen Universiteit beten het spits af. Leerlingen en studenten van andere onderwijsinstellingen, zoals STOAS Hogeschool, Van Hall Larenstein en Groenhorst College, gaan met nieuwe vragen aan de slag. De Kenniswerkplaats in deze regio is een initiatief van de Aeres Groep en Stichting Vernieuwing Gelderse Vallei. Het is een onderdeel van de Groene Kennis Coöperatie (onderdeel van EL&I). Food Valley, de Rabobank in de regio en de Eemlandhoeve uit Bunschoten dragen ook bij aan de Kenniswerkplaats.

Student Diederik de Koe geeft een eindpresentatie over regionale voedselstrategieën aan partijen in de Gelderse Vallei.

Nieuwe kijk op regionale voedselproductie

Meer informatie: www.kenniswerkplaatsdevallei.nl of neem contact op met projectbureau SVGV, 033 - 277 63 90.

Zes weken eerder, op 12 september, begon het. Overal in Huize Scherpenzeel, de thuisbasis van projectbureau SVGV, waren groepjes studenten aan het werk. De studenten vuurden vragen af op deskundigen: van boer, ondernemer, onderzoeker, beleidsmaker, adviseur, landschapsarchitect tot gemeentelijk ambtenaar. Het was een mooie kans om meer over de Gelderse Vallei en Eemland te weten te komen. Na deze dag moesten ze aan de slag met toekomststrategieën voor het gebied. ‘Denk niet in gebaande wegen’, gaf SVGVdirecteur Gerard van Santen mee. ‘We zijn op zoek naar nieuwe visies.’

Kenniswerkplaats

De studieopdracht gebeurde in opdracht van de Kenniswerkplaats Gelderse Vallei en Eemland (zie kader). Hier krijgen leerlingen en studenten van uiteenlopende (groene) onderwijsinstellingen de vraag om mee te denken over kennisvragen van beleidsontwikkelaars, ondernemers, overheden, onderzoekers en agrariërs uit de regio. Wageningen Universiteit is één van de deelnemers. Het was de beurt aan tweedejaarsstudenten landschapsarchitectuur en ruimtelijke planning om met toekomstgerichte antwoorden te komen. Het was nog best een lastige opgave om strategieën voor regionale voedselproductie te maken. De studenten moesten bijvoorbeeld bedenken wat er nodig is om partijen in de regio te verenigen om meer regionaal en duurzaam voedsel te produceren en te vermarkten. Belangrijk daarbij is ook hoe je het landschap en de infrastructuur daarop inricht. Voedselproductie heeft nu eenmaal zijn weerslag op het landschap. Bij grootschalige productie zien het landschap en de infrastructuur er natuurlijk heel anders uit dan bij kleinschalige, regionale productie. Elke groep pakte een deelaspect van de complexe vraag op, wat leidde tot evenzoveel rapporten en een gezamenlijk eindrapport waarin de ideeën gebundeld zijn tot één visie.

relatie tussen boer en burger. Als concept noemden ze bijvoorbeeld ‘boeren voor natuur’, waarbij agrariërs een deel van hun bedrijf inrichten voor natuur en daarmee goodwill bij burgers creëren en inkomsten verwerven uit toerisme en recreatie. Een ander concept is voedselproductie aan de rand van de stad in grootschalige tuinen (peri urban farming) en tuinbouw in de stad (intra urban farming) op bijvoorbeeld tijdelijk braakliggende gronden of zelfs in leegstaande panden. Mogelijkheden voor plaatsen als Amersfoort, Barneveld, Ede en Veenendaal. Nog een concept was verregaande technologisering: ICT voor een zo laag mogelijke input van meststoffen en bestrijdingsmiddelen, genomica voor gewassen met een goede weerstand tegen ziekten en nanotechnologie voor verpakkingen die producten langer houdbaar maken.

Even wennen

De SVGV-directeur luisterde met interesse: ‘Ik vind het goed dat de studenten proberen om voedsel voor de wereldmarkt en regionaal voedsel onder één noemer te brengen. Wel moest ik wennen aan het idee van productie, zoals groente, fruit en zelfs bloemen, in leegstaande gebouwen. Door de komst van ledverlichting is deze productie niet meer afhankelijk van bepaalde gebouwen met veel zonlicht, maar kan er in principe overal groente en fruit worden verbouwd. Wie weet is dit wel een ‘gat in de markt’.

‘Denk niet in gebaande wegen, we zijn op zoek naar nieuwe visies’

Eindpresentatie

Student Diederik de Koe presenteerde op 27 oktober de resultaten aan de Vallei. ‘Richt je bij de zoektocht naar de gewenste toekomst niet op een totaalbeeld, maar denk in deeloplossingen voor verschillende partijen in de Vallei’, luidde een van de conclusies. ‘Het is onmogelijk om vanuit één concept alle partijen hun zin te geven. Wanneer je deelprojecten maakt en daarmee werkt aan transitie, draagt iedereen hier vanzelf aan bij.’ Vanzelfsprekend reikten de studenten ook vernieuwende ideeën aan, vooral voor versterking van de

Zeventig studenten waren in september op bezoek bij kaasboerderij en landwinkel Vanelly in Barneveld. Ze lieten zich inspireren over regionale voedselproductie. Diezelfde dag waren ze te gast in Amersfoort, dat de ambitie heeft om volgend jaar Hoofdstad van de Smaak te zijn.

6


Wat gebeurt er nog meer in de Vallei en Eemland? bel vindt u onze we Het volledige ar tik Daar l. .n et itengebeurth site www.wantbu t en jec ro ep gi er en over het leest u ook meer ed. bi iten in ons werkge alle andere activite

Reizende foto-expositie met bewegend landschap

‘We bedenken steeds weer nieuwe dingen voor verduurzaming’ Een knalrood, bolvormig apparaat rijdt door de koeienstal van GertJan de Jong uit Eemnes. Geheel zelfstandig. De robot schuift het ruwvoer van de koeien naar het voerhek. De voervoorschuiver is één van de maatregelen die hij en nog eens vijf collega’s hebben getroffen in een project voor energiebesparing en vermindering van CO2-uitstoot. Nadat de ondernemers van de studieclub Mooi Eemland zonnepanelen hadden geïnstalleerd wilden ze ook energie gaan besparen en de CO2-uitstoot verminderen. Ze onderzochten diverse innovatieve apparaten op haalbaarheid en betaalbaarheid en kwamen uit op een mestschuifrobot, voervoorschuiver, voorkoeler, warmteterugwinningsinstallatie en frequentieregelaar. De Jong vindt vooral de voervoorschuiver en de mestschuifrobot prachtig. ‘De elektrisch aangedreven robots zijn veel milieuvriendelijker dan de trekker. Het bespaart mij tijd en het is ook nog eens beter voor de koeien.’ Terwijl De Jong enthousiast vertelt, zie je af en toe in de ligboxenstal de mestschuifrobot langs komen. ‘Magnifiek apparaat; hij gaat de hele dag maar door en houdt de

roosters perfect schoon. De poten van de koeien blijven mooi droog, wat klauwproblemen voorkomt. Ook blijven de boxen met zaagsel waar de koeien in liggen droog en schoon. Dit draagt allemaal bij aan een betere gezondheid en welzijn. Ook die van mij. Ik hoef niet langer de stal dagelijks een paar keer schoon te maken.’ De melkveehouder is tevreden. ‘Met de subsidie van de provincie voor de aanschaf van de apparaten en de fantastische hulp van SVGV hebben we dit kunnen doen. Het mooie van het project is dat het je bewust maakt van wat je nog meer kunt doen om energie te besparen. We bedenken steeds nieuwe dingen. We hebben bijvoorbeeld buiten betere spaarlampen geplaatst en er een tijdschakelaar op gezet.’

Asschatterkeerkade weer goed zichtbaar

Wilt u als gemeente of als bij het Nationaal Landschap betrokken organisatie de expositie bekijken of eventueel bij uw organisatie tentoonstellen? Kijk dan op: www.arkemheen-eemland.nl of neem contact op met projectbureau SVGV, 033 277 63 90.

Handen ineen voor Nationale Landschappen

De Asschatterkeerkade in Leusden is één van de oudere nog bestaande elementen van de Grebbelinie. Het overwoekerde verdedigingswerk met dichtgeslibde gracht viel echter niet meer op. Hoog tijd om dit werk te herstellen. De gemeente Leusden werkt zeer voortvarend aan dit project.

Kazemat nr. 40 is teruggebracht in oude staat en de coupure – doorgang in een dijk – in het Voorwerk Asschat is beter zichtbaar gemaakt. Het voorwerk was bedoeld om te voorkomen dat de vijand gebruik zou maken van de hoge en droge kade. Tussen 1923 en 1930 werd de weg die eerst om het voorwerk lag dwars door het verdedigingswerk geleid. Na de oorlog verdwenen de scherpe vormen van de coupure. Die zijn nu dus weer zichtbaar. Betonnen zandzakken accentueren deze bijzondere plek. De loopgraven op de kade en in het voorwerk zijn ook weer beter zichtbaar doordat takken en bladeren zijn verwijderd. Aansluitend op de kazemat is een stuk loopgraaf aangelegd. Een ontbrekend stuk van de kade is gereconstrueerd. Het gebied is beter toegankelijk gemaakt voor wandelaars. Via loopgraven is het mogelijk om de landbouwcoupure op een speelse manier te passeren. Wandelaars kunnen de volledige kade weer bewandelen. Honden zijn daarentegen, vanwege het besmettingsgevaar voor het vee in de aangrenzende weilanden, niet welkom. Eind 2011/begin 2012 worden parkeerplaatsen aangelegd, de gracht wordt mogelijk uitgebaggerd en hersteld en er komt een picknickplek bij de stuw in het Valleikanaal. In december is het project feestelijk geopend.

Architect en fotograaf Jemima de Brauwere heeft voor het Nationaal Landschap Arkemheen-Eemland foto’s van het ‘bewegende’ polderlandschap gemaakt. Tot juli 2012 reist haar expositie ‘Jemima en Route’ door het gebied, waaronder naar de provinciehuizen van Utrecht en Gelderland. Haar techniek is ontstaan door jarenlang te fotograferen op weg naar Frankrijk, vanuit een rijdende auto. Programmamanager Jaap Floor van het Nationaal Landschap vroeg de fotograaf op dezelfde manier te werken. Het resultaat is een expositie met zestien foto’s waarin snelwegen, oprukkende bebouwing en polderwijde openheid elkaar ontmoeten.

Kazemat nr. 40

Bij de Asschatterkeerkade komen verschillende perioden uit de liniegeschiedenis samen. Het verdedigingswerk stamt uit 1745 en is met zijn 2500 meter één van de langste keerkades van de Grebbelinie. Het voorwerk op de Asschatterkeerkade uit 1799 ligt ten oosten van Leusden aan de rand van een inundatievlakte. Inmiddels zijn er vervolgplannen om de Liniedijk in Leusden een opknapbeurt te geven. Dit is nog in de oriënterende fase. Of dit doorgaat hangt af van het nieuwe meerjarenprogramma voor de Grebbelinie.

Samen staan we sterk. Dat is het motto van het Servicenet Nationale Landschappen, een nieuwe organisatie van en voor de Nationale Landschap­pen. In het servicenet werken overheden, belangenorga­nisaties, kennisdragers en marktpartijen samen aan de ontwikkeling van deze gebieden. Zo gaat het servicenet op zoek naar nieuwe werkwijzen, coalities en financiële arrangementen die kunnen bijdragen aan verbreding van het draagvlak voor de Nationale Landschappen en een snellere uitvoering van projecten. Het servicenet is in het najaar van 2011 van start gegaan met het symposium ‘De Nationale Landschappen verdienen het’. Gedeputeerde Bart Krol van de provincie Utrecht en voorzitter van het servicenet: ‘Nationale Landschappen zijn belangrijk voor de identiteit van gebieden. Het gaat om zeer diverse gebieden waar cultuur, natuur en recreatie bij elkaar komen. Mede dankzij die prachtige gebieden willen mensen er graag wonen, werken en recreëren. Met het Servicenet Nationale Landschappen kunnen wij onze krachten bundelen om de landschappen te beschermen en te ontwikkelen.’ Kijk voor meer informatie op: www.servicenetnationalelandschappen.nl

7


Nieuw waterschap is een logische stap

Op 1 januari 2012 fuseren de ambtelijke organisaties van Waterschap Vallei&Eem en Waterschap Veluwe. Een jaar later volgt de bestuurlijke samenvoeging. Matthijs van den Brink (Vallei&Eem) en Gerard Willemsen (Veluwe) vinden de vorming van Waterschap Vallei en Veluwe een logische stap.

Gerard Willemsen (Veluwe)

Een grotere organisatie is slagvaardiger en kan gemakkelijker specialisten in huis halen. Ook is ze minder kwetsbaar als er een medewerker uitvalt of vertrekt. Er blijft altijd wel deskundigheid aanwezig, beargumenteren Van den Brink en Willemsen. Beiden kennen elkaar al enige jaren. Ze hebben vergelijkbare functies en komen elkaar tegen in grotere projecten. Van den Brink heeft vooral het Reconstructiegebied als werkterrein; Willemsen zit meer op de Noord-Veluwe rondom Putten en Ermelo, waaronder landgoed Gerven Hell (Parels van de Vallei). Volgend jaar wordt hun samenwerking intensiever als ze samen in één grote afdeling Planvorming komen. Willemsen: ‘Het werkgebied wordt voor ons beiden twee keer zo groot en onze afdeling ook. Dan moet je het werk goed afstemmen. Het lijkt me vooral in het begin lastig. Helemaal omdat we een jaar lang nog twee besturen hebben. Het beleid is wel op veel punten gelijk, maar op een flink aantal punten zullen we het moeten harmoniseren.’

Even aftasten

Van den Brink denkt ook dat het even aftasten is. ‘Plannen moeten we zo voorbereiden dat beide besturen ermee instemmen.’ Hij ziet nog een aandachtspunt: ‘Ik vind het belangrijk om het contact met het buitengebied goed te houden. De fysieke afstand van mijn werkgebied wordt groter, maar in de praktijk zal niemand er wat van mogen merken. Is dat wel zo, dan hoor ik dat graag.’ Of hij zijn detachering van één dag bij SVGV voortzet, is nog niet duidelijk.

Naar Apeldoorn

Alle medewerkers van het nieuwe waterschap komen in het gebouw van Waterschap Veluwe in Apeldoorn. Het gebouw wordt de komende maanden verbouwd. ‘We gaan in de toekomst ook flexibel en meer telewerken’, zegt Van den Brink. Als alles volgens plan verloopt, trekken de medewerkers in maart in het vernieuwde onderkomen.

Matthijs van den Brink (Vallei&Eem)

www.wantbuitengebeurthet.nl

Arjan Vriend (links) en Frans ter Maten

Projectbureau SVGV werkt aan de vernieuwing van het landelijk gebied in de Gelderse Vallei en Eemland. Dit doen we niet alleen, maar met provincies en partners. Samen realiseren we concrete projecten, van de aanleg van fiets- en wandelpaden, de bouw van een dorpshuis en de aanleg van nieuwe natuur tot nieuwe perspectieven voor agrarisch ondernemers. Het zijn initiatieven die bijdragen aan de juiste balans tussen werken en wonen, natuur en recreëren.

Wilt u goed op de hoogte zijn van wat er allemaal gebeurt en gaat gebeuren in de Gelderse Vallei en Eemland? Kijk dan regelmatig op onze website www.wantbuitengebeurthet.nl. Bovendien kunt u zich hier online aanmelden voor onze nieuwsbrief. Zo ontvangt u automatisch al het nieuws over de plattelandsvernieuwing in uw mailbox. Bent u meer van de sociale media? SVGV update dagelijks nieuws op de twitteraccount. Volg ons via twitter.com/svgv1

Raadsleden enthousiast over Fort aan de Buursteeg

Deze Valleikrant is een uitgave van:

Oplage: 3000 exemplaren

Opmaak

Zeventig raadsleden van de acht gemeenten in de Regio FoodValley bezochten in het najaar bedrijven, kennisinstellingen en Fort aan de Buursteeg. De excursie was een initiatief van Regio FoodValley. Tijdens de bezoeken kregen de raadsleden een goede impressie van de diversiteit aan bedrijven in de regio: klein en groot, nationaal en internationaal, food en non-food. De Regio FoodValley Bedrijventoer was een groot succes. Barneveld, Ede, Nijkerk, Renswoude, Rhenen, Scherpenzeel, Veenendaal en Wageningen vormen Regio FoodValley. De gezamenlijke ambitie is om het gebied te ontwikkelen tot hét agrofoodcentrum van Europa ofwel de internationale topregio voor kennis en innovaties op gebied van gezonde en duurzame voeding. De bedrijventoer was georganiseerd om de raadsleden kennis te laten maken met de bedrijven en innovaties in FoodValley. Ook werden enkele culturele plaatsen bezocht, ondermeer Fort aan de Buursteeg in Renswoude. De bedrijven konden de raadsleden vragen stellen en aangeven wat ze van de gemeenten verwachtten. Andersom kregen de raadsleden informatie over de toekomstplannen van de bedrijven. De raadsleden waren zich er niet altijd van bewust dat er in de regio

Colofon

GAW ontwerp en communicatie, Wageningen

Concept

De Kleuver bedrijfscommunicatie b.v., Veenendaal

Fotografie

SVGV, Hans Dijkstra/Wim van Hof (gaw.nl)

Tekst

Projectbureau SVGV, Ria Dubbeldam (gaw.nl)

Eindverantwoordelijkheid zoveel uiteenlopende bedrijven en instellingen zijn. De raadsleden waren ook enthousiast over de plannen voor Fort aan Buursteeg. Vooral het plan voor een betere verkeersveiligheid, door onder andere een wandelpad aan te leggen, viel in de smaak. Ze bezochten ook het NISB, Nationaal Instituut voor Sport en Bewegen, dat alles in het werk stelt om mensen te laten bewegen. Dit instituut werkt samen met scholen, ziekenhuis Gelderse Vallei en Wageningen UR. Enthousiast kwamen de raadsleden aan het einde van de middag terug. Ze waren onder de indruk van de bedrijven, de innovaties, de netwerken en het ondernemerschap. ‘Dit is voor herhaling vatbaar’, aldus een raadslid uit Barneveld.

Projectbureau SVGV, Postbus 125 3925 ZJ Scherpenzeel T 033 - 277 63 90, info@svgv.nl Deze Valleikrant is gedrukt op Olin papier. Deze papiersoort draagt het FSC-keurmerk en geeft de zekerheid dat de grondstof voor het papier afkomstig is uit verantwoord beheerde bossen.


Valleikrant