FJ Prufa A4

Page 1

Leikskólabörn sem búa við sameiginlega forsjá sýna minni sálræn einkenni en þau sem búa að mestu eða aðeins með öðru foreldri Malin Bergström, Emma Fransson, Helena Fabian, Anders Hjern, Anna Sarkadi & Raziye Salari



Leikskólabörn sem búa við sameiginlega forsjá sýna minni sálræn einkenni en þau sem búa að mestu eða aðeins með öðru foreldri Malin Bergström, Emma Fransson, Helena Fabian, Anders Hjern, Anna Sarkadi & Raziye Salari

LY K I L O R Ð BÖRN SKILNAÐUR SAMEIGINLEG FORSJÁ AÐSKILNAÐUR FORELDRA SÁLRÆN VANDAMÁL

Ú T D R ÁT T U R Markmið: Sameiginleg forsjá (SF), þar sem börn dvelja um það bil jöfnum tíma á heimilum beggja foreldra eftir aðskilnað, er að aukast. Það hefur verið dregið í efa hvort þessi framkvæmd henti leikskólabörnum, þar sem þörf er á fyrirsjáanleika og samfellu. Aðferðir: Í þessari þversniðsrannsókn notuðum við gögn um 3656 sænsk börn á aldrinum þriggja til fimm ára sem bjuggu í heilum fjölskyldum, við sameiginlega forsjá, aðallega með öðru foreldri eða við einstæða umönnun. Línuleg aðhvarfsgreining var gerð með styrkleika- og erfiðleikaspurningalistanum (SES), sem foreldrar og leikskólakennarar fylltu út, sem útkomumæling. Niðurstöður: Börn sem bjuggu við sameiginlega forsjá sýndu minni sálræn vandamál en þau sem bjuggu að mestu (leiðrétt B 1,81; 95% öryggisbil [0,66 til 2,95]) eða aðeins hjá öðru foreldri (leiðrétt B 1,94; 95% öryggisbil [0,75 til 3.13]), í frásögnum foreldra. Í frásögnum leikskólakennara var leiðrétt beta 1,27, 95% öryggisbil [0,14 til 2,40] og 1,41, 95% öryggisbil [0,24 til 2,58], í sömu röð. Í frásögum foreldra höfðu börn sem bjuggu við sameiginlega forsjá og þau sem voru í heilum fjölskyldum svipaðar niðurstöður, en kennarar greindu frá lægri vanstilltum (e. unadjusted) einkennum fyrir börn í heilum fjölskyldum. Ályktun: Sameiginleg forsjá tengdist ekki fleiri sálrænum einkennum hjá börnum á aldrinum 3–5 ára, en langsniðsrannsóknir eru nauðsynlegar til að gera grein fyrir hugsanlegum mun fyrir aðskilnað foreldra.

LY K I L S K Ý R I N G A R

Það hefur verið sett spurningarmerki við hagkvæmni sameiginlegrar forsjár fyrir leikskólabörn, þar sem börn dvelja um það bil jafnlangan tíma á heimilum foreldris eftir aðskilnað.

Við rannsökuðum sálræn einkenni hjá 3656 sænskum börnum á aldrinum þriggja til fimm ára í mismunandi búsetufyrirkomulögum.

Börn sem búa við sameiginlega forsjá upplifðu svipuð stig sálrænna einkenna og þau sem eru í heilum fjölskyldum og minni sálræn vandamál en þau sem búa að mestu eða aðeins hjá öðru foreldri.

1 LEIKSKÓLABÖRN SEM BÚA VIÐ SAMEIGINLEGA FORSJÁ SÝNA MINNI SÁLRÆN EINKENNI…

BERGSTRÖM O.FL.


Leikskólabörn sem búa við sameiginlega forsjá sýna minni sálræn einkenni en þau sem búa að mestu eða aðeins með öðru foreldri

Upprunalegur titill: Preschool Children Living in Joint Physical Custody Arrangements Show Less Psychological Symptoms than Those Living Mostly or Only with One Parent

Höfundar:

Anders Hjern

Malin Bergström (malin.bergstrom@ki.se)

Centre for Health Equity Studies (CHESS), Stockholm University/Karolinska Institutet, Stockholm, Sweden

Centre for Health Equity Studies (CHESS), Stockholm University/Karolinska Institutet, Stockholm, Sweden

Clinical Epidemiology, Department of Medicine, Karolinska Institutet, Stockholm, Sweden

Clinical Epidemiology, Department of Medicine, Karolinska Institutet, Stockholm, Sweden

Anna Sarkadi

Emma Fransson

Child Health and Parenting (CHAP), Department of Public Health and Caring Sciences, Uppsala University, Uppsala, Sweden

Centre for Health Equity Studies (CHESS), Stockholm University/Karolinska Institutet, Stockholm, Sweden Helena Fabian

Raziye Salari

Child Health and Parenting (CHAP), Department of Public Health and Caring Sciences, Uppsala University, Uppsala, Sweden

Child Health and Parenting (CHAP), Department of Public Health and Caring Sciences, Uppsala University, Uppsala, Sweden

Tegund: Flokkur: Ritverk: Acta Paediatrica Útgáfa: 2018, bindi 107, síður 294–300 Höfundarréttur: © Höfundar Stafrænt kennimerki: http://dx.doi.org/10.1111/apa.14004 Þýðing, vinnsla og útgáfa: Foreldajafnrétti Saga: Móttekin 13. desember 2016; endurskoðuð 10. maí 2017; samþykkt 26. júlí 2017. Fjármögnun: AS fékk sameiginlegan styrk frá Swedish Research Council for Sustainable Development, Vetenskapsradet, Swedish Council for Working Life and Social Research og VINNOVA (styrkur númer 259– 2012-68), auk fjárstuðnings frá Gillbergska sjóðnum. MB og EF fengu styrk frá Länsförsäkringsbolagens forskningsfond og Swedish Council for Working Life and Social Research (styrkur númer 2014–0843). Hagsmunaárekstrar: Höfundar hafa enga hagsmunaárekstra til að lýsa yfir. 2 LEIKSKÓLABÖRN SEM BÚA VIÐ SAMEIGINLEGA FORSJÁ SÝNA MINNI SÁLRÆN EINKENNI…

BERGSTRÖM O.FL.


BAKGRUNNUR

börn búa og halda sambandi við foreldra sína eftir aðskilnaðinn (10). Að búa til skiptis hjá báðum

Sameiginlegt uppeldi, eða sameiginleg forsjá (JPC),

foreldrum eftir upplausn fjölskyldunnar eykur líkur

vísar til venju þar sem börn sem eiga foreldra sem

á að börn fái stuðning frá feðrum sínum, sem aftur

eru ekki í sambúð búa til skiptis og um það bil jafnt

hefur jákvæð áhrif á líðan barna (10). Eins og í yfirliti

hjá báðum foreldrum, til dæmis eina viku hjá öðru

frá Nielsen (11), hafa margar rannsóknir í raun sýnt

foreldrinu og næstu viku hjá hinu foreldrinu (1).

fram á að börn og unglingar á skólaaldri sem búa í

Þessi venja er að aukast meðal foreldra sem eru að

umhverfi þar sem er sameiginleg forsjá standa sig

skilja og slíta sambúð um allan hinn vestræna heim,

betur með tilliti til fjölda niðurstaðna samanborið

til dæmis í Ástralíu, Belgíu og Bandaríkjunum (2).

við þau búa við einstæða umönnun. Þetta inniheldur yfirlit. Hins vegar eru einnig til rannsóknir sem hafa

Alþjóðlegur samanburður hefur sýnt að iðkun

greint að engin munur er á börnum í sameiginlegri

sameiginlegrar forsjár er sérstaklega algeng í Svíþjóð,

forsjá og þeim sem eru í einstæðri umönnun (12).

næst á eftir Noregi og Danmörku (3–5), með gögnum

Félagsefnahagslegir þættir, stig ágreinings milli

sem sýna að um 10% allra sænskra skólabarna búa

foreldra, gæði sambands milli foreldris og barns og

við fyrirkomulag þar sem er sameiginleg forsjá (3–6).

persónuleiki barna eru mikilvægir þættir sem stuðla

Tölurnar eru lægri hjá leikskólabörnum, sem eru allt

að, en geta ekki útskýrt að fullu, tengsl mismunandi

að sex ára í Svíþjóð, aðallega vegna þess að hærra

búsetufyrirkomulags og velferðar barna (11,12).

hlutfall foreldra eru enn gift eða í sambúð. Samt býr mikill meirihluti leikskólabarna með aðskilda eða

Þrátt

fráskilda foreldra hjá báðum foreldrum, annað hvort

sameiginlegra forsjár fyrir börn á leikskólaaldri

í jöfnu (27%) eða ójöfnu (60%) fyrirkomulagi (3). Þessi

eru

tilhneiging til að deila uppeldi þegar foreldrar skilja

skornum skammti (13–15). Fræðilega séð eru

og búa í sundur getur verið afleiðing af langtíma

áhyggjurnar af þessari framkvæmd sprottnar af

stefnuskuldbindingu um að taka feður inn í norræna

tengslakenningunni. Samkvæmt þessari kenningu

fjölskyldustefnu (3). Í Svíþjóð eru feður til dæmis

þurfa ung börn stöðugleika og fyrirsjáanleika í

hvattir til að taka fæðingarorlof snemma og þrír af

samskiptum sínum við umönnunaraðila þar sem

13 opinberlega fjármögnuðum orlofsmánuðum eru

fyrstu tengsl þeirra eru enn að þróast (16). Sérstaklega

helgaðir hvoru foreldri og þau geta ákveðið hvernig

hefur áhættan af aðskilnaði frá móður ýtt undir

þau skipta hinum sjö á milli sín (7).

umræðuna, sem oft er talin helsta tengslamyndin

fyrir

mikla

rannsóknir

umræðu á

þessum

um

hagkvæmni

aldurshópi

af

(13–15). Hins vegar, öfugt við rannsóknir á eldri Það er vel þekkt að heilsa og vellíðan barna er í hættu

börnum, hafa aðeins örfáar rannsóknir rannsakað

þegar foreldrar slíta samvistum (8). Hærri hætta

ástandið með tilliti til sameiginlegrar forsjár fyrir

á tilfinningalegum vandamálum og félagslegri

ungbörn og leikskólabörn. Þar að auki, vegna skorts

mishæfingu hjá börnum með aðskilda foreldra,

á börnum í jafnri sameiginlegri forsjá í núverandi

samanborið við þau sem eiga foreldra í sambúð, getur

rannsóknum, hafa gistinætur hjá öðru foreldri,

tengst því að börn missa félagslegan-, efnahagslegan-

frekar en jöfn sameiginleg forsjá, verið í brennidepli

og mannlegan auð eftir skilnað (9). Einnig geta

í rannsóknum. Einnig hefur verið dregið í efa

eiginleikar fyrir skilnað, eins og minni ánægja

gæði sumra þessara rannsókna og harðar deilt um

foreldratengsla og hærra ágreiningsstig, stuðlað að

túlkun niðurstaðna (13–15). Hins vegar hafa þessar

því að útskýra vanlíðan meðal þessara barna (9).

rannsóknir haft ýmsar takmarkanir, þar á meðal ríkjandi notkun frásagna mæðra um heilsu og

Hins vegar hefur vaxandi fjöldi rannsókna sýnt

vellíðan barna (17,18) og notkun á ófullnægjandi

að líðan barna eftir skilnað tengist því hvernig

niðurstöðum, svo sem veikindum í hvæsandi 3

LEIKSKÓLABÖRN SEM BÚA VIÐ SAMEIGINLEGA FORSJÁ SÝNA MINNI SÁLRÆN EINKENNI…

BERGSTRÖM O.FL.


öndun til að gefa til kynna streitu hjá börnum (17).

fyrir félagshagfræðilegum fjölskylduþáttum (21).

Önnur rannsókn hafði takmarkaða alhæfingu þar

Tornello o.fl. (18) fundu hærra hlutfall óöruggrar

sem helmingur feðra og 10% mæðra voru í fangelsi

tengsla meðal ungbarna með gistinætur en engin

fyrstu fimm ár barnanna (18).

tengsl á milli sálrænna vandamála við þriggja ára aldur og í forsjárfyrirkomulagi í fjölskyldum með

Við

fundum

aðeins

þrjár

rannsóknir

með

erfiðar félags- og efnahagslegar aðstæður, með því

viðurkenndum útkomumælingum fyrir börn sem

að nota barnahegðunargátlistann (20). Hins vegar

voru þriggja til fimm ára (17–19) og voru þær gerðar í

var greint frá minni vandamálum meðal fimm

Bandaríkjunum og Ástralíu. Pruett o.fl. (19) söfnuðu

ára barna sem voru með fyrirkomulag þar sem var

gögnum um sálræn vandamál frá báðum foreldrum

sameiginleg forsjá við þriggja ára aldur samanborið

barna á aldrinum tveggja til sex ára og þau voru

við þau sem bjuggu aðeins hjá öðru foreldri við

mæld með barnahegðunargátlista (20). Rannsókn

þriggja ára aldur.

þeirra náði til 58 barna sem gistu heima hjá öðru foreldri oftar en einu sinni í viku, 41 barns með

Niðurstaðan er sú að fyrirliggjandi rannsóknir

eina gistinótt á viku og 33 barna án gistinætur. Þau

á leikskólabörnum í jafnri sameiginlegri forsjá

komust að því að gistinætur stúlknanna tengdust

eru af skornum skammti (17–19). Vegna skorts á

yfirburðum í félagslegri virkni og minni sálrænum

ótvíræðum reynslusönnunargögnum hafa stefnur

vandamálum hvað varðar innri vandamál og

og

árásargirni samanborið við stúlkur sem voru með

leikskólabarna

aðallega

stuðst

engar gistinætur. McIntosh o.fl. (17) fundu minni

athuganir

túlkanir

á

þrautseigju meðal tveggja til þriggja ára barna

sérstaklega tengslakenninguna (16).

ráðleggingar og

varðandi

búsetufyrirkomulag við

klínískar

þroskasálfræði

og

sem eyddu 35% eða lengri tíma með öðru foreldri sínu, aðallega föðurnum. Hins vegar, þegar sama

Markmið þessarar rannsóknar var að bera saman

rannsókn skoðaði 1215 börn á aldrinum fjögurra til

sálræn einkenni, sem foreldrar og leikskólakennarar

fimm ára í mismunandi umgengnisfyrirkomulagi,

greindu frá, á milli hópa barna á aldrinum þriggja til

fundu þau engan mun á sálrænum vandamálum

fimm ára. Þetta byggðist á fjórum búsetumynstrum:

samkvæmt

erfiðleika

heilar fjölskyldur, sameiginleg forsjá, býr að mestu

spurningalistanum og eftir að hafa stjórnað

með öðru foreldri og býr eingöngu hjá öðru foreldri.

styrkleika-

og

4 LEIKSKÓLABÖRN SEM BÚA VIÐ SAMEIGINLEGA FORSJÁ SÝNA MINNI SÁLRÆN EINKENNI…

BERGSTRÖM O.FL.


AÐFERÐ

á milli foreldra, aðallega með hinu foreldrinu) og aðeins með öðru (aðeins með mér/aðeins með hinu

GAGNAGJAFI

foreldrinu). Við útilokuðum átta börn sem bjuggu

Gögn voru fengin úr sænsku þýðisrannsókninni

hjá hvorugu foreldri þar sem þau bjuggu hjá afa og

Children and Parents in Focus, sem miðar að því

ömmu eða voru í fóstri.

að leggja mat á uppeldisáætlanir sem foreldrum leikskólabarna í Uppsölum er boðið upp á. Upplýsingar

Hinar barnabreyturnar sem við notuðum voru kyn

um þessa rannsókn hafa áður verið birtar (22).

barnsins (stelpa eða strákur) og aldur (þriggja, fjögurra

Sem hluti af árlegri heilsufarsskoðun á sænskum

eða fimm ára). Aðrar fjölskyldubreytur sem notaðar

barnaheilbrigðisstöðvum var lögráðamönnum allra

voru í rannsókninni voru kyn foreldris sem svaraði

barna á aldrinum þriggja til fimm ára, oftast móður

(kona, karl), aldur (samfellt), menntunarstig (minna

og föður, boðið að fylla út einn spurningalista hvort

en framhaldsskóli, framhaldsskóli eða háskóli),

um sig varðandi hegðun og einkenni barns síns ásamt

fæðingarland (Svíþjóð eða annað) og hjúskaparstaða

spurningum um félagslýðfræðilegan bakgrunn. Að

(gift/í sambúð, einhleyp/ur) eða annað).

auki var annar spurningalisti sendur til foreldra til að láta leikskólakennara barns síns hafa. Við

Könnunin

þessa rannsókn notuðum við gögn frá börnum með

spurningalistanum um styrkleika og erfiðleika (SES)

heildargögn um áhugaverðar breytur frá að minnsta

(21,23),semerhannaðurtilaðverafyllturútafforeldrum

kosti einu foreldri og einnig frá leikskólakennara.

eða kennurum. SES er mikið notað skimunartæki

Ef upplýsingar lágu fyrir frá báðum foreldrum

fyrir tilfinninga- og hegðunarvandamál barna.

var foreldraspurningalisti valinn af handahófi.

Einkennaundirkvarðarnir fjórir mæla tilfinningaleg

Greiningarúrtakið samanstóð af 3656 börnum á

einkenni,

aldrinum þriggja til fimm ára. Allir þátttakendur

athyglisbrestur og vandamál í jafningjasamböndum.

gáfu upplýst samþykki áður en þeir voru teknir

Hvert atriði er skorað á þriggja stiga kvarða frá núll til

inn í rannsóknina. Rannsóknin var samþykkt

tveir. Helsta útkomumælingin í þessari rannsókn var

af

í

heildarsumma stiga úr einkennaundirkvörðunum

Uppsölum (dn 2012/437) og því voru allar aðferðir sem

fjórum (SES heildarerfiðleikar), á bilinu núll til 40.

stuðla að þessari vinnu í samræmi við upprunalegu

Eitt stig var reiknað fyrir frásagnir foreldra og eitt

Helsinki-yfirlýsinguna og síðari breytingar á henni.

fyrir frásagnir kennara.

BREYTUR

TÖLFRÆÐIGREININGAR

Foreldrar voru beðnir um að tilkynna um búsetu

Þjóðfélagsfræðileg einkenni eru sett fram sem

eða búsetufyrirkomulag barnsins, með því að haka

meðaltal og staðalfrávik eða sem tölur og prósentur.

við einn af sjö valmöguleikum: býr með báðum

Meðalgildi og staðalfrávik voru reiknuð út fyrir

foreldrum, skiptist um það bil jafnt á milli foreldra,

heildarskor fyrir frásagnir kennara og foreldra á

til skiptis á milli foreldra en aðallega með mér,

SED, í sömu röð. Pearson fylgni var reiknað til að

til skiptis á milli foreldra og að mestu með hinu

kanna tengslin milli frásagna foreldra og kennara á

foreldrinu, bara með mér, bara með hinu foreldrinu

SES fyrir hvern af forsjárhópunum fjórum. Margföld

eða öðrum valmöguleika sem þau voru beðin um að

línuleg aðhvörf voru notuð til að greina tengslin

lýsa. Í tilgangi þessarar rannsóknar notuðum við

milli búsetu barnsins, nánar tiltekið í heilum

fjóra hópa: upprunaleg fjölskylda (býr hjá báðum

fjölskyldum, sameiginlegri forsjá, býr aðallega

foreldrum), sameiginleg forsjá (skipti á milli foreldra,

með öðru foreldri og aðeins með öðru foreldri, og

um það bil jafnt), aðallega með öðru foreldrinu (til

heildarskor kennara og foreldris á SES, í sömu röð.

skiptis á milli foreldra, aðallega með mér/skipti

Greiningarnar voru gerðar í tveimur þrepum. Fyrra

svæðisbundnu

siðferðiseftirlitsnefndinni

innihélt

sænsku

hegðunarvandamál,

útgáfuna

af

ofvirkni/

5 LEIKSKÓLABÖRN SEM BÚA VIÐ SAMEIGINLEGA FORSJÁ SÝNA MINNI SÁLRÆN EINKENNI…

BERGSTRÖM O.FL.


TAFLA 1 Félagslýðfræðileg einkenni barna og foreldra í mismunandi búsetuúrræðum (fjöldi = 3656) Búsetufyrirkomulag barna

Sameiginleg forsjá

Heil fjölskylda

Aðallega með öðru foreldri

Aðeins með öðru foreldri

fjöldi

%

fjöldi

%

fjöldi

%

fjöldi

%

Stelpur

1639

48,6

62

45,6

30

38,0

37

51,4

Strákar

1730

51,4

74

54,4

49

62,0

35

48,6

Félagslýðfræðilegar breytur Kyn barns

Aldur barns 3

1007

29,9

28

20,6

25

31,6

15

20,8

4

1043

31,0

48

35,3

18

22,8

29

40,3

5

1319

39,2

60

44,1

36

45,6

28

38,9

Kona (móðir)

1817

53,9

80

58,8

57

72,2

68

94,4

Karl (faðir)

1552

46,1

56

41,2

22

27,8

4

5,6

Minna en framhaldsskóli

76

2,3

4

2,9

6

7,6

7

9,7

Framhaldsskóli

998

29,6

65

47,8

39

49,4

30

41,7

Háskóli

2295

68,1

67

49,3

34

43,0

35

48,6

Kyn foreldris

Hæsta menntunarstig foreldris

Fæðingarland foreldris Svíþjóð

2973

88,2

124

91,2

68

86,1

61

84,7

Annað

396

11,8

12

8,8

11

13,9

11

15,3

Aldur foreldris (meðaltal, staðlfrávik)

37,2

5,4

35,9

5,7

36,2

6,9

35,9

6,5

barns og kyni foreldris og annað líkanið var einnig

SÁLFRÆÐILEG EINKENNI Í TENGSLUM VIÐ BAKGRUNNSEINKENNI

leiðrétt fyrir einkenni foreldra, þar á meðal menntun,

Leikskólakennararnir töldu sálræn vandamál

fæðingarland og aldur sem samfelld breyta.

barna jafnan minna alvarleg en foreldrar (taf la

líkanið var aðeins leiðrétt fyrir kyni barnsins, aldri

2). Að sögn bæði foreldra og kennara voru drengir metnir með meiri sálræn vandamál en stúlkur,

NIÐURSTÖÐUR

sem og yngri börn, börn yngri foreldra og foreldra með lægra menntunarstig, börn með einstæða

BAKGRUNNSEINKENNI

foreldra og þau sem eiga foreldra sem eru fædd

Af 3656 börnum bjuggu 136 (3,7%) í fyrirkomulagi

utan Svíþjóðar. Fylgni milli frásagna foreldra

þar sem var sameiginleg forsjá, 3369 (92,1%) í heilum

og kennara, byggð á SES heildarerfiðleikum og

fjölskyldum, 79 (2,2%) aðallega með öðru foreldri

deilt eftir hvern forsjárhóp, var sem hér segir:

og 72 börn (2,0%) aðeins með öðru foreldri. Eins

heil fjölskylda 0,32(p < 0,001), sameiginleg forsjá

og sést í töflu 1 voru foreldrar með sameiginlega

0,27(p = 0,002), aðallega með öðru foreldri 0,47(p

forsjá líklegri til að fæðast í Svíþjóð en foreldrar í

< 0,001) ) og aðeins með öðru foreldri 0,34(p =

fjölskyldum þar sem börnin bjuggu að mestu eða

0,002). Þessar fylgnir voru ekki marktækt ólíkar,

aðeins hjá öðru foreldri eftir aðskilnaðinn. Strákar

nema fylgnin á milli sameiginlegrar forsjár (0,27)

og stúlkur dreifðust jafnara í heilum fjölskyldum en

og að mestu með öðru foreldri (0,47; z = 1,65;

í aðskildum fjölskyldum.

einhliða p = 0,049). 6

LEIKSKÓLABÖRN SEM BÚA VIÐ SAMEIGINLEGA FORSJÁ SÝNA MINNI SÁLRÆN EINKENNI…

BERGSTRÖM O.FL.


TAFLA 2 Meðalgildi, staðalfrávik og hlutfall barna í 90. hundraðshluta SES í tengslum við félagslýðfræðilegar breytur (fjöldi = 3656) Foreldri SES Félagslýðfræðilegar breytur

Kennari SES

Meðaltal

Staðalfrávik

90.hundraðshluti

Meðaltal

Staðalfrávik

90.hundraðshluti

Heil fjölskylda

5,89

4,22

12

3,55

4,04

9

Sameiginleg forsjá

5,98

4,11

12

4,32

4,93

12

Býr að mestu hjá öðru foreldri

7,97

5,74

16

5,82

5,98

15

Býr aðeins með öðru foreldri

7,86

5,30

16

5,76

5,46

15

Stelpur

5,51

3,93

11

3,03

3,60

8

Strákar

6,41

4,57

13

4,27

4,58

10

3

6,71

4,27

12

4,18

4,16

10

4

6,19

4,32

12

3,94

4,34

9

5

5,25

4,19

11

3,09

3,99

8

Kona (móðir)

5,80

4,31

11

3,72

4,30

9

Karl (faðir)

6,19

4,28

12

3,62

4,03

9

Minna en framhaldsskóli

8,84

5,02

16

4,80

4,26

12

Framhaldsskóli

6,52

4,65

12

4,15

4,41

10

Háskóli

5,61

4,02

11

3,41

4,04

9

Búsetufyrirkomulag

Kyn barns

Aldur barns

Kyn foreldris

Hæsta menntunarstig foreldris

Fæðingarland foreldris Svíþjóð

5,85

4,24

12

3,62

4,16

9

Annað

6,92

4,58

14

4,09

4,32

10

20-29

7,70

4,84

15

4,75

5,03

11

30-39

6,04

4,28

12

3,61

4,08

9

40-49

5,47

4,06

11

3,46

4,02

9

> 50

5,05

4,17

11

4,62

5,19

11

Gift/í sambúð

5,92

4,23

12

3,59

4,08

9

Einhleyp/ur

6,52

4,57

13

4,96

4,91

12

Annað

8,26

6,59

17

4,84

6,90

16

Aldur foreldris

Hjúskaparstaða

Foreldrar og kennarar mátu börn sem bjuggu að

að sögn foreldranna. Að sögn leikskólakennaranna

mestu eða aðeins hjá öðru foreldri með meiri sálræn

þjáðust börn sem búa við sameiginlega forsjá af

vandamál en þau í fyrirkomulagi með sameiginlegri

meiri sálrænum einkennum en börn í heilum

forsjá,

fyrir

fjölskyldum. Hins vegar hélst þessi munur ekki

félagshagfræðilegum þáttum (Tafla 3 og 4). Börn í

tölfræðilega marktækur eftir að stjórnað var fyrir

heilum fjölskyldum voru með sama magn sálrænna

foreldrisþáttum í öðru líkaninu (tafla 4).

jafnvel

eftir

hafa

stjórnað

einkenna og þau sem búa við sameiginlega forsjá, 7 LEIKSKÓLABÖRN SEM BÚA VIÐ SAMEIGINLEGA FORSJÁ SÝNA MINNI SÁLRÆN EINKENNI…

BERGSTRÖM O.FL.


U M R Æ ÐA

Líkindin í mynstri sálrænna einkenna í tengslum við búsetufyrirkomulag meðal leikskólabarna, hjá

Í þessari þversniðsrannsókn á 3656 leikskólabörnum

eldri börnum og unglingum er áhugavert þar sem

á aldrinum þriggja til fimm ára sýndu frásagnir

sameiginleg forsjá hefur sérstaklega verið dregið

foreldra og leikskólakennara að börn sem búa við

í efa fyrir ung börn. Mikilvæg ástæða fyrir því

sameiginlega forsjá þjáðust af minni sálrænum

að hyglað sé einstæða umönnun fyrir ung börn í

vandamálum, eins og mælt er með SES, en þau sem

umræðunni hefur verið álitin að sé þörf þeirra fyrir

búa að mestu eða aðeins með öðru foreldri, áður en og

stöðugleika og fyrirsjáanleika í foreldrasamböndum

eftir leiðréttingu fyrir félagslýðfræðilegum breytum.

(13,14,16). Niðurstöður þessarar rannsóknar benda

Foreldrar greindu frá svipuðum niðurstöðum fyrir

til þess að fyrirkomulag þar sem er sameiginleg

börn í heilum fjölskyldum og börn í sameiginlegri

forsjá hafi í sjálfu sér ekki verið tengt fleiri sálrænum

forsjá, en kennarar greindu frá nokkru hærri

einkennum hjá börnum. Það gætu verið nokkrar

vanstilltum stigum sem voru dregin örlítið úr að

ástæður fyrir þessu. Hugsanlega getur aðgangur

leiðrétta fyrir félagslýðfræðilegum truflunum.

barns að tveimur foreldrum sem taka þátt skipt meira máli fyrir sálræna líðan barna en vandamálin

Að taka með mat frá leikskólakennurum sem og

sem fylgja því að flytja á milli heimila. Í fjölmörgum

blæbrigðaríka

búsetufyrirkomulagi

rannsóknum hefur verið sýnt fram á að það sé

barna og að taka tiltölulega stóran hóp barna sem

sérstaklega mikilvægt fyrir geðheilsu og þroska

búa við um það bil jafna sameiginlega forsjá inn í

barna að eiga föður sem tekur virkan þátt (10,26).

þessa rannsókn eykur við áður fælinn vísindalegan

Að auki gætu báðir foreldrar fundið fyrir minni

skilning á sálrænum einkennum leikskólabarna í

uppeldisstreitu með því að geta haft betra jafnvægi

mismunandi búsetufyrirkomulagi (17–19). Jafnframt

milli vinnu og uppeldisskyldu sinnar og jafnað sig

voru niðurstöðurnar í samræmi við rannsóknir

á milli, vegna þess að þau eru barnlaus aðra hverja

á sameiginlegri forsjá hjá börnum á skólaaldri,

viku (27). Minni streita ásamt meiri tíma fyrir barnið

þar sem börn sem bjuggu við sameiginlega forsjá

gæti leitt til betri uppeldisaðferða og meiri þátttöku

greindu frá betra heilsufari en þau sem bjuggu að

í athöfnum með barninu, sem stuðlar að þroska og

mestu eða eingöngu hjá öðru foreldri (6,24,25).

vellíðan barnsins.

flokkun

á

Hins vegar er einnig mögulegt að foreldrar sem voru sammála um, og gátu haft stjórn á, sameiginlegri forsjá höfðu minni ágreining eða tóku meira þátt sem foreldrar fyrir aðskilnað og hafa því veitt betra umhverfi fyrir geðheilbrigðisþroska barnsins. Þversniðsrannsóknarhönnun okkar hafði takmarkaðan möguleika til að stjórna fyrir slíkum þáttum.

Við

leiðréttum

fyrir

menntunarstigi

foreldra og upprunaland, en höfðum ekki aðgang að þáttum eins og ágreiningsstigi foreldra eða getu þeirra til að vera meðforeldrar. Þegar á heildina er litið teljum við að skortur á auknum sálrænum einkennum meðal leikskólabarna sem búa við sameiginlega forsjá hafi líklegast að gera með jöfnunaraðgerðir tengdra foreldra, en börn sem búa að mestu með öðru foreldri, eða aðeins með öðru 8 LEIKSKÓLABÖRN SEM BÚA VIÐ SAMEIGINLEGA FORSJÁ SÝNA MINNI SÁLRÆN EINKENNI…

BERGSTRÖM O.FL.


TAFLA 3 Línuleg aðhvarfslíkön af skýrslum foreldra um SES heildarerfiðleika eftir búsetufyrirkomulagi og félagslýðfræðilegum breytum (n = 3656) Líkan 1 Félagslýðfræðilegar breytur

B

Líkan 2 95% öryggisbil

B

95% öryggisbil

Búsetufyrirkomulag Sameiginleg forsjá

Ref

Ref

Heil fjölskylda

-0,20

-0,92 til 0,52

0,04

-0,67 til 0,75

Býr að mestu hjá öðru foreldri

1,92***

0,75 til 3,09

1,81**

0,66 til 2,95

Býr aðeins með öðru foreldri

2,06***

0,85 til 3,27

1,94***

0,75 til 3,13

Kyn barns Stelpur

Ref

Ref

Strákar

0,87***

0,60 til 1,14

0,88***

0,61 til 1,15

Aldur barns

-0,73***

-0,90 til -0,56

-0,59***

-0,75 til -0,42

Kyn foreldris Kona (móðir)

Ref

Ref

Karl (faðir) Hæsta menntunarstig foreldris

0,49***

0,22 til 0,77

0,71***

Minna en framhaldsskóli

0,43 til 0,99

Ref

Framhaldsskóli

-1,91***

-2,78 til -1,03

-2,52***

-3,38 til -1,65

Háskóli Fæðingarland foreldris Svíþjóð

Ref

Annað

1,05***

0,64 til 1,47

Aldur foreldris

-0,10***

-0,13 til -0,08

Líkan 1 var leiðrétt fyrir aldri barns (sem samfelld breyta), kyni barns og kyni foreldris sem svaraði. Líkan 2 var einnig leiðrétt fyrir menntunarstigi foreldra, fæðingarlandi og aldri (sem samfelld breyta). **p < 0,01; ***p < 0,001.

foreldri, gætu hafa haft minna aðgengi að þessum

sem völdu sameiginleg forsjá flokkinn eyddu um

verndarþætti og gætu líka verið útsettari fyrir

50% af tíma sínum á heimili hvors foreldris. Annar

áhættuþáttum fyrir skilnað foreldra sinna með

og sérstakur styrkleiki var samsvörun frásagna

hærra stig af eitraðra streitu.

foreldra og kennara um hegðun barnsins. Margar rannsóknir á þessum aldurshópi byggja aðallega á

STYRKLEIKAR OG TAKMARKANIR

frásögnum mæðra og að hafa með frásagnir foreldra,

Einn styrkleiki þessarar rannsóknar var hvernig

og þá sérstaklega leikskólakennara, hafi mögulega

við flokkuðum búsetufyrirkomulag eftir aðskilnað.

gefið hlutlægari frásagnir um geðheilbrigði barna

Fyrri rannsóknir hafa einkum beinst að gistinóttum

(17–19). Ennfremur var úrtaksstærð okkar tiltölulega

eða tekið til barna sem búa hjá öðru foreldri í allt

stór miðað við fyrri rannsóknir á þessu efni.

að 30% af tímanum (17–19). Í þessari rannsókn var sameiginleg forsjá skilgreind sem börn sem eyða

Helsta

takmörkun

um það bil jafn miklum tíma í sambúð með báðum

þversniðshönnun hennar. Þrátt fyrir að við leiðréttum

foreldrum. Ennfremur felur það í sér að börn foreldra

greininguna

fyrir

þessarar sumum

rannsóknar

var

félagslýðfræðilegum

9 LEIKSKÓLABÖRN SEM BÚA VIÐ SAMEIGINLEGA FORSJÁ SÝNA MINNI SÁLRÆN EINKENNI…

BERGSTRÖM O.FL.


TAFLA 4 Línuleg aðhvarfslíkön af frásögnum kennara um SES heildarerfiðleika eftir búsetufyrirkomulagi og félagslýðfræðilegum breytum (fjöldi = 3656) Líkan 1 Félagslýðfræðilegar breytur

B

Líkan 2 95% öryggisbil

B

95% öryggisbil

Búsetufyrirkomulag Sameiginleg forsjá

Ref

Ref

Heil fjölskylda

-0,81*

-1,51 til -0,11

-0,69

-1,40 til 0,01

Býr að mestu hjá öðru foreldri

1,36*

0,23 til 2,50

1,27*

0,14 til 2,40

Býr aðeins með öðru foreldri

1,49*

0,32 til 2,67

1,41*

0,24 til 2,58

Kyn barns Stelpur

Ref

Ref

Strákar

1,20***

0,93 til 1,46

1,20***

0,93 til 1,46

Aldur barns

-0,56***

-0,72 til -0,40

-0,55***

-0,71 til -0,39

Kyn foreldris Kona (móðir)

Ref

Ref

Karl (faðir) Hæsta menntunarstig foreldris

0,02

-0,25 til 0,29

Minna en framhaldsskóli

-0,05

-0,33 til 0,23

Ref

Framhaldsskóli

-0,36

-1,22 til 0,51

-1,03*

-1,89 til -0,18

Háskóli Fæðingarland foreldris Svíþjóð

Ref

Annað

0,45*

0,04 til 0,86

Aldur foreldris

0,01

-0,02 til 0,03

*p < 0,05; ***p < 0,001. Líkan 1 var leiðrétt fyrir aldri barns (sem samfelld breyta), kyni barns og kyni foreldris sem svaraði. Líkan 2 var einnig leiðrétt fyrir menntunarstigi foreldra, fæðingarlandi og aldri (sem samfelld breyta).

truflunum, þá virðist líklegt að umtalsverður

til að taka meiri þátt, svo það kemur ekki á óvart að

afgangur hafi verið til staðar með tilliti til annarra

í þessari rannsókn voru börn í sameiginlegri forsjá

fjölskyldu tengdra áhættuþátta. Einnig virðist líklegt

líklegri til að standa fyrir feður sína samanborið

að það hafi verið jákvætt val á foreldrum í sameiginleg

við börn sem búa að mestu eða aðeins með öðru

forsjá flokkinn, með tilliti til samskipta á milli

foreldri. Við gerðum allar greiningar þar sem

aðskilinna foreldra, og neikvætt val í býr að mestu

stýrt var fyrir kyni foreldris, en að hve miklu leyti

eða aðeins með öðru foreldri, með tilliti til foreldra

niðurstöður okkar útskýrast af þessum valskekkjum

sem voru með margvísleg félagsleg vandamál.

er aðeins hægt að meta í langsniðsrannsóknum

Önnur takmörkun var möguleg valhlutdrægni feðra

með upplýsingar um geðheilsu barnsins og foreldra

sem kjósa að ljúka útkomumælingunni í núverandi

fyrir og eftir aðskilnað. Því er mikil þörf á frekari

rannsókn. Rannsókn Bastaits o.fl. (28) gaf til kynna

rannsóknum með langsniði til að upplýsa stefnu og

að feður sem tóku meiri þátt í lífi barna sinna væru

ráð varðandi búsetufyrirkomulag ungra barna þegar

einnig líklegri til að taka þátt í könnunum um börn sín.

foreldrar skilja.

Feður barna í sameiginlegri forsjá hafa tilhneigingu 10 LEIKSKÓLABÖRN SEM BÚA VIÐ SAMEIGINLEGA FORSJÁ SÝNA MINNI SÁLRÆN EINKENNI…

BERGSTRÖM O.FL.


Þrátt

fyrir

tiltölulega

stórt

SAMANTEKT

þýðisúrtak

leikskólabarna í þessari rannsókn, takmarkaði lágt hlutfall sameiginlegrar forsjár á þessum

Leikskólabörn sem eyddu um það bil jöfnum tíma

aldri nokkuð þær ályktanir sem við gátum dregið.

á heimilum beggja foreldra sinna eftir aðskilnað

Takmarkaður fjöldi barna sem býr í fyrirkomulagi

sýndu minni sálræn vandamál en þau sem bjuggu

þar sem er sameiginleg forsjá kom líka í veg fyrir

að mestu eða eingöngu hjá öðru foreldrinu. Hönnun

að við rannsökuðum undirkvarða SES. Bæði

núverandi rannsóknar gerði okkur ekki kleift

utanaðkomandi og innbyrðis vandamál geta stafað

að ákvarða hvort þessi munur væri vegna þátta

af lélegum samskiptum milli barns og foreldris

fyrir aðskilnað, en niðurstöður okkar sýndu að

(29,30), og þess vegna er þörf á rannsóknum á stærri

fyrirkomulag þar sem er sameiginleg forsjá var í

hópum barna sem búa í sameiginlegri forsjá til að

sjálfri sér ekki tengd fleiri sálrænum einkennum.

skilja betur eðli þeirra sálrænu vandamála sem

Langsniðsrannsóknir eru nauðsynlegar til að

upplifuð eru.

upplýsa stefnumótendur og fjölskyldur enn frekar.

11 LEIKSKÓLABÖRN SEM BÚA VIÐ SAMEIGINLEGA FORSJÁ SÝNA MINNI SÁLRÆN EINKENNI…

BERGSTRÖM O.FL.


HEIMILDIR

9.

Swedish

Board

of

Health

and

Welfare.

Familjerätten och barnet i vardnadstvister. [Family 1.

Melli M, Brown P. Exploring a new family form -

law and the child in custody disputes]. Stockholm:

The shared time family. Int J Law Policy Family 2008;

Swedish Board of Health and Welfare, 2011.

22:231–69. 10. Bastaits K, Mortelmans D. Parenting as mediator 2.

Cancian M, Meyer DR, Brown PR, Cook ST. Who

between postdivorce family structure and children’s

gets custody now? Dramatic changes in children’s

well-being. J Child Fam Stud 2016; 25:2178–88.

living arrangements after divorce. Demography 2014; 11.

51:1381–96.

Nielsen L. Shared residential custody: review of

the research (Part II of II). AmJFam Law 2013; 27:123–37. 3.

Commission of Inquiry. Fortsatt föräldrar -

om ansvar, ekonomi och samarbete för barnets

12. Vanassche S, Sodermans AK, Matthijs K,

skull;

about

Swicegood G. Commuting between two parental

responsibilities, economy and cooperation for the

households: the association between joint physical

sake of the child; Report No. 2011:51]. Stockholm:

custody and adolescent wellbeing following divorce.

Commission of Inquiry, 2011.

J Fam Stud 2013; 19:139–58.

4.

Kitterod RH, Lyngstad J. Characteristics of

13. Warshak RA. Social science and parenting plans

parents with shared residence and father sole custody.

for young children: a consensus report. Psychol Public

Evidence from Norway 2012. Discussion Papers No.

Policy Law 2014; 20:46–67.

2011:51

[Continuous

parenthood:

780. Statistics Norway, Research Department, 2014. 14. Norsk 5.

Psykolog

Forening.

Samvar

0–3.

Ottosen HM, Stage S. Deleb0rn i tal. En

Anbefalinger om samvar for de minste barna

analyse af skilsmisseb0rns samvar baseret pa SFI’s

etter lov om barn og foreldre [Visitation 0–3.

b0rneforl0bsunders0gelse [Split children in numbers.

Recommendations regarding parenting visitation

An analysis of divorce child custody cases based on

for the youngest children under the Act on Children

SFI’s child development study]. Copenhagen: The

and Parents]. Oslo: The Norwegian Psychological

Danish National Centre for Social Research (SFI), 2012.

Association, 2014.

6.

Bergström M, Modin B, Fransson E, Rajmil L,

15. Nielsen L. Woozles: their role in custody law

Berlin M, Gustafsson PA, et al. Living in two homes-a

reform, parenting plans, and family court. Psychol

Swedish national survey of wellbeing in 12 and 15

Public Policy Law 2014; 20:164–80.

year olds with joint physical custody. BMC Public 16. Bowlby J. Attachment and loss. Vol. 1., Attachment.

Health 2013; 13:868.

New York: BasicBooks, 1969. 7.

Klinth R. The best of both worlds? Fatherhood

and gender equality in Swedish paternity leave

17. McIntosh J, Smyth B, Kelahar M, Wells Y, Long

campaigns, 1976–2006. Fathering. 2008; 6:20–38.

C. Postseparation parenting arrangements and developmental outcomes for infants and children.

8.

Amato PR. The consequences of divorce for

Canberra:

adults and children. J Marriage Fam 2000; 62:1269–87.

Australian

Government

Attorney-

General’s Department, 2010.

12 LEIKSKÓLABÖRN SEM BÚA VIÐ SAMEIGINLEGA FORSJÁ SÝNA MINNI SÁLRÆN EINKENNI…

BERGSTRÖM O.FL.


18. Tornello SL, Emery R, Rowen J, Potter D, Ocker B,

26. Sarkadi A, Kristiansson R, Oberklaid F, Bremberg

Xu YS. Overnight custody arrangements, attachment,

S. Fathers’ involvement and children’s developmental

and adjustment among very young children. J

outcomes: a systematic review of longitudinal

Marriage Fam 2013; 75:871–85.

studies. Acta Paediatr 2008; 97:153–8.

19. Pruett MK, Ebling R, Insabella G. Critical aspects

27. Fransson E, Sarkadi A, Hjern A, Bergström M.

of parenting plans for young children: interjecting

Why should they live more with one ofus when

data into the debate about overnights. Fam Court Rev

they are children to us both?: Parents’ motives for

2004; 42:39–59.

practicing equal joint physical custody for children aged 0–4. Child Youth Serv Rev 2016; 66:154–60.

20. Achenbach TM. Manual for the Child Behavior Checklist: 4–18 and 1991 profile. Burlington, Vt.:

28. Bastaits K, Pasteels I, Ponnet K, Mortelmans D.

Department of Psychiatry, University of Vermont, 1991.

Adult non-response bias from a child perspective. Using child reports to estimate father’s non-response.

21. Goodman R. Psychometric properties of the

Soc Sci Res 2015; 49:31–41.

Strengths and Difficulties Questionnaire. J Am Acad 29. Brumariu LE, Kerns KA. Parent-child attachment

Child Adolesc Psychiatry 2001; 40:1337–45.

and internalizing symptoms in childhood and 22. Salari R, Fabian H, Prinz R, Lucas S, Feldman I,

adolescence: a review of empirical findings and

Fairchild A, o.fl. The Children and Parents in Focus

future directions. Dev Psychopathol 2010; 22:177–203.

project:

a

populationbased

cluster-randomised

controlled trial to prevent behavioural and emotional

30. Roskam

problems in children. BMC Public Health 2013; 13:961.

Parent attachment, childrearing behavior, and

I,

Meunier

J-C,

Stievenart

M.

child attachment: mediated effects predicting 23. Malmberg M, Rydell AM, Smedje H. Validity of

preschoolers’ externalizing behavior. J Appl Dev

the Swedish version of the Strengths and Difficulties

Psychol 2011; 32:170–9.

Questionnaire (SDQ- swe). Nord J Psychiat 2003; 57:357–63. 24. Bergström M, Fransson E, Hjern A, Köhler L, Wallby T. Mental health in Swedish children living in joint physical custody and their parents’ life satisfaction: a cross-sectional study. Scand J Psychol 2014; 55:433–9. 25. Bergströ m M, Fransson E, Modin B, Berlin M, Gustafsson PA, Hjern A. Fifty moves a year: is there an association between joint physical custody and psychosomatic problems in children? JECH 2015; 69:769–74.

13 LEIKSKÓLABÖRN SEM BÚA VIÐ SAMEIGINLEGA FORSJÁ SÝNA MINNI SÁLRÆN EINKENNI…

BERGSTRÖM O.FL.