Page 1

МЕЖРЕГИОНАЛЬНАЯ ОБЩЕСТВЕННАЯ ОРГАНИЗАЦИИ

‫ئۇيغۇر مىللى مەدەنىيەت ئۇيۇشمىسى‬

НАЦИОНАЛЬНО-КУЛЬТУРНОЕ ОБЪЕДИНЕНИЕ УЙГУРОВЕ

‫ائخبارەت ۋارىقى‬

‫ئۇيغۇرھاياتى‬ УЙГУРСКАЯ ЖИЗНЬ

ИНФОРМАЦИОННЫЙ БЕЛЛЮТЕНЬ

№1

МОСКВА – 2013

-1-


-2-


‫ائخىرقى ۇئيغۇر دۆلېتى‪:‬‬ ‫شەرقى تۈركىستان جەۈمھۆرىيېتىنىڭ‬ ‫قۇرۇلغان كۈنى بىلەن تەبرىكلەيمىز!‬

‫‪ПРАВЛЕНИЕ НКОУ‬‬ ‫‪12.11.203 ГОД‬‬

‫‪-3-‬‬


К общему сведению Всех ставим в известность, что в 20013 году наша организация прошла государственную регистрацию и изменила наименование с «уйгурское национальнокультурное объединение - УНКО» на «национально – культурное объединение уйгуров – НКОУ». Просим всех, в дальнейшем во всех документах использовать последнее наименование. С этого (2013) года Межрегиональное общественное организация (МОО) «национально – культурное объединение уйгуров» - НКОУ начинает выпускать бюллетень, содержащий краткую информацию об уйгурах России, СНГ, Уйгурстана (исторической Родине уйгуров) и живущих в других странах Мира, их положениях. Общественнополитической деятельности, об истории, культуре, классической и современной литературе. Любой желающий может публиковать в нашем бюллетене свои произведения и информации по вышеизложенной тематике. Поступившие материалы будут редактироваться только по грамматике, без затрагивания смыслового содержания материала. За опубликованный материал несет персональный ответственность его автор, НКОУ не несет никакой ответственности. Бюллетень будет выпускаться ежеквартально. Просим всех наших соплеменников принять активное участие в выпуске бюллетеня. Предупреждаем, что материалы, направленные на разжигание межнациональные и религиозные розни, а также подрыв Государственных устоев РФ не будут публиковаться.

-4-


Бюллетень будет распространяться в бумажном виде, в Московском регионе и электронном виде для читателей других регионов. Материалы будут писаться на русском и уйгурском (на арабской вязи и кириллице) языках. Всех, кому интересна уйгурская тематика, просим направлять свои материалы. Периодичность бюллетеня может измениться в зависимости от объема, поступающего материала. Она зависит от вашей активности. Мы, в своём информационном бюллетене будем использовать термин: «Уйгурстан» не как наименование суверенного государства, или страны, а как по значению составляющего этого термина «Стан» - «Место скопления» чего то, в нашем случае историческое место постоянного проживания основной массы уйгуров. Не придавая наименованию Уйгурстан никакого политического смысла.

-5-


КРАТКАЯ ИНФОРМАЦИЯ О НАШЕЙ ОРГАНИЗАЦИИ Межрегиональная общественная организация «Уйгурское национально-культурное объединение» УНКО было образовано московскими уйгурами в 1993 г. и зарегистрировано в Министерстве Юстиции РФ. В дальнейшем, в соответствии ФЗ РФ «О некоммерческих и общественных организациях» несколько раз перерегистрировалось в Главном Управлении Минюста по городу Москве. 2008 г. за не предоставление финансовых отчетов в налоговый орган, организация была исключена из ЕГРЮЛ. УНКО потеряло статус юридического лица. Однако организация продолжало свое деятельность. В настоящее время Организация УНКО вновь зарегистрирована. За почти 20 летные существования УНКО, не имея места нахождения, штатных сотрудников и финансов, осуществляло свою деятельность, на энтузиазме отдельных преданных и озабоченных судьбой своего народа товарищей. Их было очень мало. Однако, организация все-таки неплохо работа. Участвовала во всех мероприятиях московского Правительства и дома национальностей по национальным вопросам, устраивало пресс конференции, круглые столы, по уйгурской тематике, демонстрации, защищало права уйгуров на судах. Организовывало вечера торжества в дни уйгурских праздников. Посылала наблюдателей на мероприятии по правам человека Всемирного уйгурского конгресса – ВУК. Находилось постоянной связи с уйгурскими организациями СНГ. Следило за событиями, происходящими на исторической Родине уйгуров

-6-


Уйгурстане – Синьцзян Уйгурском Автономном Районе КНР. Сейчас, у нас появилось помещение и думаем, что наши бизнесмены, хотя они сами нуждаются финансовой поддержке, помогут его содержат. Дела пойдут лучше, чем прежде. Чаще соберемся и коллективно решать наши бытовые и общенациональные вопросы, проводить собрание и отмечать праздничные дни. Думаем, что на московской земле, столице одного из великих держав, определяющего судьбу Мира существования официального уйгурского общества с юридическим статусом принесет пользу уйгурскому народу и не только. Не принесет никому вреда. Мир и политика переменчива. Сегодняшний друг завтра может стать недругом. Великая держава, пренебрегающая судьбами малых народов (хотя уйгуры, не такой уж малый народ), некоторым данным, более 30 миллионов, сама себе роет могилу. Это аксиома истории. Дорогие соплеменники, думаем, что наш офис станет местом нахождения друг - друга и общение между собой уйгуров, затерявших в огромном мегаполисе и его окрестностях. А также гостевым домом приезжающих в Москву из разных стран уйгуров. Добро пожаловать ваш общий дом. ЖДЁМ ВАС ДРУЗЬЯ. Адрес вашего дома (офиса): Алтуфьевское шоссе, дом 37, стр. 4, кабинет 22. E-mail - uncko@yandex.ru

Т. (+7)9689348590

-7-


КРАТКА ИНФОРМАЦИЯ О ЖИЗНИ УЙГУРОВ

Как сообщает ИТАР-ТАСС. - 28 октября 2013 года в центре Пекина рядом с площадью Тяньаньмэнь загорелся автомобиль. Машина загорелась поблизости от главного входа музейный комплекс "Гугун" - бывший дворец китайских императоров, также известный как "Запретный город". Это произошло после того, как внедорожник въехал в толпу людей. Погиб водитель и двое пассажиров, ранения получили находившиеся рядом туристы и сотрудники полиции. Через сутки это транспортное происшествие объявили терактом, обвинили в нём уйгуров и начали широкомасштабные аресты среди них, как на территории собственно Китая, так и Уйгурстана. Стало известно, что только в городе Кульдже арестовано 53 человека. Продолжаются повсеместная проверка и аресты среди молодежи. Всех обвиняют терроризме, сепаратизме и исламском радикализме. Объявление терактом транспортное происшествие, обвинение в нем уйгуров, и широкомасштабные аресты среди уйгуров, возможно, это старание Пекина перед ООН и международным сообществом накануне рассмотрения кандидатов в члены Совета ООН по правам человека, где Китай котируется одним из кандидатов. Рассмотрение состоится 12 ноября 2013 года. В этот же день (12 ноября 2013 года) исполняется 69 лет образованию ВТР на территории Уйгурстана. Уйгуры, живущие в Америке, планирует отмечать его в здании Американского конгресса, конечно с позволение властей, что раздражает Пекин. Ему нужно доказать перед международным сообществом, что уйгуры являются неисправными террористами, а Америка их поддерживает. -8-


‫‪ 311.1131.‬تۇركىيەدە شەرقى تۈركسىتان جەمھۆرىيىتىنىڭ‪96‬‬

‫يىللىقىنى خاتىرلەش يىغىنى ۆئتكۈزىلدى‬

‫‪Президиум‬‬

‫‪-9-‬‬


Зал заседания

Из сайта Всемирного Уйгурского Конгресса

http://www.uyghurcongress.org/en/?cat=28

- 10 -


‫‪-311.‬يىلى ‪ -11‬ائينىڭ ‪ --.‬كۈنى ائمېرىكا ۇئيغۇرلىرى بىرلەشمىسى بىلەن‬ ‫خەلقائرالىق ۇئيغۇر كىشىلىك ھوقۇق ۋە دېموكراتىيە فوند جەمئىيىتى ‪– 13..‬‬ ‫يىلى ‪ -13‬نويابىر كۈنى قەشقەردە قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان ىئسالم‬ ‫جۇمھۇرىيىتىنىڭ ‪ 01‬يىللىقى ۋە ‪ – 1311‬يىلى ‪ – 13‬نويابىر كۈنى غۇلجىدا قۇرۇلغان‬ ‫شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ‪ 93‬يىللىقىنى خاتىرىلەش ھەمدە ائمېرىكا‬ ‫ۇئيغۇرلىرى بىرلەشمىسى قۇرۇلغانلىقىنىڭ ‪ 11‬يىللىقىنى خاتىرىلەش مۇناسىۋىتى‬ ‫بىلەن ائمېرىكا دۆلەت مەجلىسىدە مەخسۇس مۇراسىم ۆئتكۈزمەكچى‪3‬‬ ‫ائمېرىك ا ا ا ااا ۇئيغ ا ا ا ااۇرلىرى جەمئىيىتى ا ا ا اادى ىئ ىلىش ا ا ا ااىمىز ە ‪--1‬‬ ‫نوي ا ا ا ااابىر دا يەن ا ا ا ااى سەيش ا ا ا ااەنبە ك ا ا ا ااۈنى ىئكك ا ا ا ااى جۇمھ ا ا ا ااۇرىيەتنى خ ا ا ا اااتىرىلەش‬ ‫مۇراسا ا ا ااىمى ائمېرىكا ا ا ااا دۆلەت مەجلىسا ا ا ااىنىڭ رايبا ا ا ااۇرۇن زالى ا ا ا ادا ۆئتكۈزۈلىا ا ا اادۇ‪3‬‬ ‫ش ا ا ا ااەرقىي تۈركىس ا ا ا ااتان جۇمھ ا ا ا ااۇرىيىتى دۆلەت مەجلىس ا ا ا ااىدە مۇراس ا ا ا ااىم بى ا ا ا االەن‬ ‫خاتىرىلەن ەنا ا اادى كېا ا اايى ۋا ا اااائلىيەتلەر داۋاملىشا ا ااى ائخشا ا ااىمى داۋاملىا ا ااق‬ ‫ھال ا ا اادا باش ا ا ااقا رۇن ا ا اادا ھەر خى ا ا ااچ مەزم ا ا ااۇن ۋە ۋر ا ا ا اراممىالر ب ا ا ااويىچە ىئكك ا ا ااى‬ ‫جۇمھ ا ا ا ا ا ااۇرىيەتنى ۋە ائمېرىك ا ا ا ا ا ااا ۇئيغ ا ا ا ا ا ااۇرلىرى جەمئىيىتىنى ا ا ا ا ا ااڭ ‪ 11‬يىللىقىن ا ا ا ا ا ااى‬ ‫خا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا اااتىرىلەش ۋا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا اااائلىيىتى ۆئتكۈزۈلىا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا اادۇ‬ ‫‪-311.‬يىلى ‪-11‬ائينىڭ ‪-7‬كۈنى‬ ‫د ۇئ ق باياناتچىسا ا ااى دىلشا ا ااات رىشا ا ااى بۈ ا ا ااۈن رادىئا ا ااومىز ائرقىلىا ا ااق‬ ‫بايان ا ااات بېرى ا ا ا داىئرىلەرنى ا ااڭ تۇرۋان ا اادا ‪ 31‬ائدەمن ا ااى قولغ ا ااا لى ا ا ا يەنە ‪70‬‬ ‫ۇئيغۇر ۈئستىدى تۇتۇش بۇيرۇقى ىقىرىلغانلىقىنى‬ ‫‪- 11 -‬‬


‫بايان ا ا اااتچى دىلش ا ا ااات رىش ا ا ااى س ا ا ااۆزىدە داىئرىلەرنى ا ا ااڭ ‪-30‬ۆئكاتەبى ا ا اار‬ ‫تيەنئەنمې ا ا اان ە ائۋتوموبى ا ا ااچ بى ا ا االەن ھۇج ا ا ااۇم قىلى ا ا ا ا ۋەقەس ا ا ااىدى كې ا ا اايى‬ ‫ۈئرۈمچا ااى غۇلجا ااا قاتا ااارلىق جا ااايالردى ھا ااازىرغىچە ‪ 111‬دى ا ا ائرتا ااۇق ائدەمنا ااى‬ ‫تۇتق ا ا ااۇن قىلغ ا ا ااانلىقىنى بۇنى ا ا ااڭ ىئچى ا ا اادە غۇلج ا ا ااا ش ا ا ااەھىرىدىنال ‪ 1.‬ۇئيغ ا ا ااۇرنى‬ ‫تۇتق ا ااۇن قىلغان ا اادى كې ا اايى يەنە تۇرۋ ا ااان ۋىاليىت ا ااى تەۋەس ا ااىدى ‪ 31‬ائدەمن ا ااى‬ ‫تۇتا ا ااۇ ‪ 70‬ائدەم ۈئسا ا ااتىدى تۇتا ا ااۇش با ا ااۇيرۇقى ىقارغا ا ااانلىقىنى بىلا ا اادۈرۈ‬ ‫«داىئ ا ارىلەر شا ااەرقىي تۈركىس ا ااتاندا ۇئيغ ا اۇرالرنى كەڭ‪-‬كۆلەم ا اادە تۇتقا ااۇن قىلىش ا اانى‬ ‫باش ا االىۋەتتى‪ 3‬دۇني ا ااا جام ا اااتەتچىلىكى تەل ا ااۋەتتە ب ا ااۇ تەھۋالغ ا ااا دىق ا ااقەت قىلىش ا ااى‬ ‫خىت ا اااى داىئرىلىا ا ارى ە بېس ا ااىم ىئش ا االىتى خىت ا اااى ھۆكۈمىتىنى ا ااڭ ۇئيغ ا ااۇرالرنى‬ ‫تۇتق ا ا ا ااۇن قىلىش ا ا ا ااتەر ەك ا ا ا ااتى ائش ا ا ا ااقان ھەرىكىتىن ا ا ا ااى توختىتىش ا ا ا ااقا دەۋەت‬ ‫قىلىشى كېرەر!» دېدى‪3‬‬ ‫خىت ا ا اااى ھۆك ا ا ا اۈمەت داىئرىلى ا ا اارى دەس ا ا االى ىدە ب ا ا ااۇ ھادىس ا ا ااىنى دۇني ا ا ااا‬ ‫جاماتەتچىلىكىا ا ا اادى يوشۇرۇشا ا ا ااقا تىرىشا ا ا ااقان تەمما ا ا ااا ۋەقەنىا ا ا ااڭ تەۋسا ا ا ااىالتى‬ ‫ەتا ا اائەائ مەتب ا ا ااۇائتلىرى تەرى ى ا ا اادى ۋا ا اااش قىلىنىش ا ا ااقا باش ا ا ااالنغاندى كې ا ا اايى‬ ‫خىتا ا ا اااى ھا ا ا اااكىمىيىتى ‪ – 11‬ائينىا ا ا ااڭ ‪ – .1‬كا ا ا ااۈنى رەسا ا ا اامىي بايانا ا ا ااات ا ا ا ااالن‬ ‫قىلىا ا ا ۋەقەن ا ااى س ا ااادىر قىلغ ا ااان غېرى ا اار ۇئيغ ا ااۇر س ا اامان ھەس ا ااەن بى ا االەن‬ ‫ۇئنا ا ااۇڭ ائۋىسا ا ااى ۋە ائيالىغا ا ااا ” تېرر رلا ا ااۇق تەشا ا ااكىالتىنىڭ تەزالىا ا اارى ” دې ا ا ا ەن‬ ‫قال ا اااقنى كىيا اادۈرۈ تىا ااغ ۇئ ىنا ااى يەنە ۇئيغا ااۇر مىللىا ااي ھەرىكىا ااتى ە قا اااراتتى‬ ‫ش ااۇنداقال ” ب ااۇ خى ااچ تېرر رل ااۇق ۋەقەلى اارى ائخىرق ااى ھېس ااابتا ۇئيغۇرالرغ ااا زىي ااان‬ ‫لى ا ا كېلى ا اادۇ ” دې ا ايى ائرقىلى ا ااق دۇني ا ااا جاماتەتچىلىكىنى ا ااڭ ك ا ااۆزى ائلدى ا اادا‬ ‫ۇئيغۇرالرغا ا ااا ا ا ااۇق – ائشا ا ااكارا ھالا ا اادا تەھا ا اادى سا ا ااالدى ۋە بۇنا ا اادى كېا ا اايى‬ ‫‪- 12 -‬‬


‫ۇئيغۇرالرغا ا ااا قارىتى ا ا ا كېلىۋاتقا ا ااان قا ا اااتتىق باسا ا ااتۇرۇش ۋە قىا ا اارغى قىلىشا ا ااتەر‬ ‫دۆلەت تېرر ر سىياسىتىنى يەنىمۇ كۈ ەيتىدىغانلىقىنى بېشارىتىنى بەردى !‬ ‫‪-311.‬يىلى ‪-11‬ائينىڭ ‪-.1‬كۈنى‬ ‫ۇئيغا ا ا ااۇر مىللىا ا ا ااي ھەرىكىتا ا ا ااى رەھبىا ا ا اارى دۇنيا ا ا ااا ۇئيغا ا ا ااۇر قا ا ا ااۇرۇلتىيااى‬ ‫رەىئس ا ااى رابى ا اايە ق ا ااادىر خ ا ااانىم بۈ ا ااۈن رادىئومىزغ ا ااا مەخس ا ااۇس بايان ا ااات ا ااالن‬ ‫قىلىا ا ا ا ا ا خىت ا ا ا ا اااينى ‪- 30‬ۆئكاتەبى ا ا ا ا اار ي ا ا ا ا ااۈز بەر ەن تيەنئەنم ا ا ا ا ااې مەي ا ا ا ا اادانىغا‬ ‫ائۋتوموبى ا ا ااچ بى ا ا االەن ھۇج ا ا ااۇم قىلىا ا ا ا ۋەقەس ا ا ااىنىڭ تەۋس ا ا ااىالتىنى دۇنيا ا ا اادى‬ ‫يوشۇرماس ا االىققا ا اااقىرى بى ا االەن تەڭ بىرلەش ا ااكەن دۆلەت ا االەر تەش ا ااكىالتى ۋە‬ ‫دۇني ا ا ا ااا جام ا ا ا اااتەتچىلىكىنى ۋەقە ۈئس ا ا ا ااتىدى تەكش ا ا ا ااۈرۈش لى ا ا ا ا ا بېرىش ا ا ا ااقا‬ ‫ا ا ا اااقىردى‪ 3‬تيەنئەنم ا ا ا ااې مەي ا ا ا اادانى خىتاي ا ا ا اادىكى بى ا ا ا اار قىس ا ا ا ااىم كىش ا ا ا ااىلەرنىڭ‬ ‫ھۆكا ا ااۈمەتكە قارىتا ا ااا ۆئزىنىا ا ااڭ نا ا ااارازىلىقىنى ىئ ادىلەيا ا اادىغان سەھنىسا ا ااى بولا ا ااۇ‬ ‫كەلمەكا ا ااتە‪ 3‬خىت ا اااى مەتب ا ااۇائتلىرى ب ا ااۇ قې ا ااتىم تيەنئەنمېن ا اادە ي ا ااۈز بەر ەن مەزك ا ااۇر‬ ‫ۋەقە ۇمان ا ا ا ا ا ا ا اادارلىرىنىڭ ۇئيغ ا ا ا ا ا ا ا ااۇرالر ىئكەنلىكىن ا ا ا ا ا ا ا ااى ۋەقەدە قولالنغ ا ا ا ا ا ا ا ااان‬ ‫ائۋتوموبى ا ااچ نوم ا ااۇر تاختىس ا ااىنىڭ ۇئيغ ا ااۇر ائۋتون ا ااوم رايونىغ ا ااا تەۋە ىئكەنلىكىن ا ااى‬ ‫قەي ا ا ا قىلماقتا ا ااا‪ 3‬شا ا ااۇنداقال بېيجىا ا ااڭ داىئرىلىا ا اارى ۋەقە يا ا ااۈز بەر ەن مەيا ا ااداننى‬ ‫ق ا ا اااتتىق قام ا ا اااائ قىلغان ا ا اادى باش ا ا ااقا س ا ا ااىرتتى كەل ا ا ا ا ەن كىش ا ا ااىلەر ە قارىت ا ا ااا‬ ‫تەكش ا ا ااۈرۈش ھەم كونتر لل ا ا ااۇقنى ك ا ا ااۈ ەيتكەن‪ 3‬رابى ا ا اايە ق ا ا ااادىر خ ا ا ااانىم خىت ا ا اااى‬ ‫داىئرىلىرىنى ا ا ااڭ ب ا ا ااۇ ۋەقەن ا ا ااى باھ ا ا ااانە قىلىا ا ا ا ۇئيغ ا ا ااۇرالر ۈئس ا ا ااتىدى يەنە بى ا ا اار‬ ‫قېتىملىا ا ا ا ا ا ااق تۇتا ا ا ا ا ا ااۇش ۋە باسا ا ا ا ا ا ااتۇرۇش لى ا ا ا ا ا ا ا بېرىشا ا ا ا ا ا ااىدى تەندىشا ا ا ا ا ا ااە‬ ‫قىلىۋاتقانلىقىنى بىلدۈردى‪3‬‬ ‫‪- 13 -‬‬


ЭКСКУРС В НЕДАВНОЙ ИСТОРИИ УЙГУРОВ 12 ноября 2013 года исполняется 69 лет образованию суверенного Государства на территории трёх областей Уйгурстана (современного Синьцзян Уйгурского Автономного Района КНР - СУАР). 8 апреля 2013 года исполняется 68 лет созданию регулярной армии «Республика Восточный Туркестан» - РВТ. В связи с этим, учитывая, что не все уйгуры знают русский язык и могут читать на нём в интернете, решили опубликовать на двух языках (уйгурском и русском) статьи Тарима Саргари, посвященной 66 годовщине РВТ, в нашем бюллетене. РЕСПУБЛИКА ВОСТОЧНЫЙ ТУРКЕСТАН У каждого народа, независимо от его малости и величия, имения государственности или не имения таковой, есть свои радостные и печальные дни, которые он отмечает торжественно, помпезно или тихо, без особого торжества и широкой гласности, в зависимости от имения вольности или неимения её. Эта одна из основных традиций народов. Народ, забывший свои праздники, перестает быть самостоятельным народом. Его место в кладбище истории. Он объект внимания только историков и археологов. Мы, уйгуры, давно потеряли свои исторические праздники, празднуем чужие. Стали объектом пристального внимания археологов и историков. Нас давно никто не считает народом достойным иметь свое государство и жить на своей земле по своему усмотрению, стать равноправным членом мирового сообщества. Печально, но это сегодняшняя действительность. Я даже не могу написать эту статью на родном языке и на своей письменности, не потому, что я их не знаю, а потому, - 14 -


что таких, как я не только в России, но и на территории бывшего СССР (СНГ), где живут около одного миллиона уйгуров, почти не осталось. Читать будет некому. Стараниями китайских оккупантов и их союзников в скором времени (лет через 15 - 20) на исторической Родине уйгуров, тоже может оказаться, некому будет читать на уйгурском языке. А сейчас там запрещены празднования исторических дат уйгурской государственности, тем более дней побед освободительного движения от китайских оккупантов и поминания их жертв. Любые напоминание о самостоятельности уйгуров, былой и будущей - предполагаемой, воспринимается оккупационной властью как сепаратизм и национальный экстремизм. В этих условиях, нам, старшему поколению уйгуров, помнить свою недавнюю историю, отмечать дни торжеств и печали публично за рубежом, где это не запрещено и возможно. В домашних условиях скромно, на Родине где, запрещено, не привлекая внимание оккупационных властей, приучать к этому молодое поколение и превратить в национальную традицию имеет огромное значение в деле реанимации нации. С этой точки зрения празднование образование в XX веке двух республик Восточный Туркестан, очень важно для нас. Последние годы, после развала СССР, написано немало статей и даже толстые книги, на русском и уйгурском языках, русскими и уйгурскими авторами, посвященные недавней истории нашего народа, в том числе, освещающие причин образования и падения упомянутых выше двух уйгурских государств. Но большинство их авторов рассуждают «глубоко - научно», как посторонние наблюдатели отвлеченно от сегодняшних проблем уйгуров и будущей их судьбы, и, не только их, но и Евразии в целом. Не понимая, что уйгурская проблема эта не только проблема уйгуров, а проблема всех народов и государств Евразии, что исчезновения уйгуров с политической арены, преграждавших путь Китайской

- 15 -


экспансии Евразии тысячелетиями, угроза не только дальнейшему существованию государств Евразии, но и её этносов. (Впрочем, эта другая тема, не будем отвлекаться здесь). Тем ни менее мы благодарны им за освещение проблемы с использованием секретных, до недавнего времени, архивов. Но они не всем доступны и не все, особенно современная уйгурская молодежь, читают толстые книги. Мы здесь решили вкратце рассказать об образовании и причин гибели, на наш взгляд, тех двух уйгурских Государств. Год 1944. Ход второй мировой войны изменился в пользу антигитлеровской коалиции. Прошла Тегеранская конференция, Советский Союз одержал крупную победу на Курской дуге, сломлен хребет гитлеровского фашизма. Будущие победители начали готовиться к разделу послевоенного Мира. Центральная власть Китая, потерявшая часть своей территории, под оккупацией Японии, раздираемая между Гоминданом Чан Кайши, коммунистами Мао Цзэдуна и отдельными князьками, типа Шэн Шицая (правитель Синьцзяна 1933 -1944 гг.), не в состоянии контролировать не только свои окраины (колонии), но и центральную часть страны. Экономика в упадке, политический хаос, самодурство чиновников и гнёта в расцвете. Для уйгурстанцев настал момент истины. Не развеялся ещё запах священной крови в воздухе Уйгурстана, пролитой 1931 -1937 гг., не залечило еще телесные и душевные рани его население, нанесенные им Шэн Ши Цайскими и Сталинскими извергами, снова началась, по обе стороны границы, преследования и репрессии уйгуров. Начатая Сталиным в СССР, начале 1937 г., всеобщая репрессия к осени того же года докатилась до Уйгурстана. Сталин и Шэн, словно соревнуясь между собой, уничтожали не только лидеров освободительного движения, но, и

- 16 -


интеллигенцию и простых уйгурстанцев. При этом не имело значения их принадлежность, какой бы то ни было национальности, партии и идеологическое воззрение. Шаблонно обвиняли всех, в пантюркизм и в троцкизме, даже в Уйгурстане, где понятие не имели кто такой Троцкий. В Советском Союзе быть уйгуром уже являлся преступлением. Люди вынуждены были менять свою и детей национальность. Широкомасштабная репрессия, в Уйгурстане началась в октябре 1937 года, с ареста лидера восстания 1931 -1934 гг. Президента Исламской Республики Восточный Туркестан Ходжа Нияз хаджи, в СССР 1938 г. с ареста известного государственного деятеля Казахстана Розибакиева. Первый задушен в урумчинской тюрьме в 1942г. а второй убит в сибирской ссылке, неизвестно когда. В этих условиях, уйгуры, казахи, киргизы, монголы, татары, и другие хозяева земли уйгурской, воодушевленные успехами Советского союза на фронтах и обещаниями его руководителей помогать борющимся народам, избавиться от поработителей, снова взялись за оружие, надеясь, что на этот раз их не обманет великий сосед, испытавший на себя иноземную игу (фашизм). Среди них были и русские, нашедшие приют в Уйгурстане, убегая от большевиков. Как обычно, вооруженное восстание уйгурстанцев были разрознены, без единого руководящего военно-политического центра. Вслед за восстаниями в различных регионах страны, начался процесс создания подпольных организаций. Одной из таких, организаций, возглавившей впоследствии, восстание в Кульдже и создание Государства Республики Восточный Туркестан (РВТ) была тайная организация Азатлик Тэшкилати (Партия Освобождения), созданная по инициативе Али хан Тюре (будущий Президент РВТ), весной 1944 г. Сталин, думая о выгодном для СССР переделе послевоенного мира, готовясь к схватке с

- 17 -


«империализмом» за мировое господство после войны, решил поддержать китайских собратьев по идеологии сделать социалистическим многомиллионный Китай и подчинить его себе. Уйгурстану отвел, также как прежние политики России, роль инструмента воздействия на политику Китая и управления амбициями китайских лидеров. Кроме этого, советские геологи в Уйгурстане, рядом с границей, нашли урановые залежи, необнаруженные ещё на территории СССР, так необходимые для изготовления оружия устрашения, разработка которого уже шло полным ходом в Германии и Америке. Сталин решил «помочь уйгурстанцам освободиться». Началась сложная политическая игра между СССР, с одной и Америкой с Англией, с другой стороны, ставкой в которой, в Азии, являлся Китай. Последним не до уйгуров было. Они давали предпочтения своим интересам в Европе, в Азии надеялись на Чанкейши, думали, что со своей многомиллионной армией он не допустить прихода к власти коммунистов в Китае и становление его просоветским. Слишком поздно и вяло реагировали они, западные страны, на Сталинские ходы в Уйгурстане и Китае. Уйгуры тоже, потерявшие недавно своих закаленных в борьбе лидеров не были готовы к сложным играм с Советами. Основная масса политических лидеров Уйгурстана того времени, оставшиеся на свободе, получили образование в Советском союзе, были молоды и преданы идеалам социализма или, даже, воспитанниками советских спецслужб, за редким исключением. Советская спецслужба предложила свою помощь в начале южанам. Они ввели небольшой отряд в Кашгар, в голове Исхак Беком, уроженцем Кшгарской области, по национальности киргиз, бежавшим 1937 г. в СССР

- 18 -


(последующим член Правительства РВТ), но Кашгарцы, в памяти которых слишком свежи были зверства сталинских палачей в 1937 -1938 гг. не поверили эмиссару, он вынужден был вернуться обратно в Союз. Кульджа с радостью принял сталинскую помощь, вернее кульджинцы поверили обещаниям сталинских эмиссаров, и немедленно приступили к подготовке вооруженного восстания. 7 ноября 1944 г. Азатлик Тэшкилати организовал в Кульдже всеобщее вооруженное восстание. К восставшим подтянулись партизанские отряды в голове с Гани батуром, действовавшие в горах вокруг Кульджи и уже освободившие несколько населенных пунктов районного значения. Помощь Советского союза восставшим состояла из 50 вооруженных стрелковым оружием людей. Восстание продолжалось долгих и кровавые пять дней. За это время руководители восстания неоднократно обращались в консульство СССР за оружием, но обещанной помощи так и не дождались. Однако, несмотря на это фанаты свободы почти голыми руками победили вооруженных до зубов оккупантов. 12 ноября, в присутствии представителей всех слоев населения города и национальностей края Али хан Тюре торжественно провозгласил о восстановлении Уйгурской государственности и создании Республики Восточный Туркестан. Его всенародно избрали Президентом Республики и главой временного Правительства. На своем первом заседании временное Правительства принимает решение продолжить борьбу и полностью очистить страну от китайских оккупантов и приступает к его исполнению. Несмотря на плохое вооружение и необученность личного состава повстанческая армия, поддерживаемая населением, развивает свое наступление по всем направлениями. В ходе ожесточенных боев превращается из партизан в регулярную армию. 8 апреля 1945 г. в городе Кульдже проводится смотр

- 19 -


войск и всенародный митинг, где Президент Али хан Тюре торжественно объявляет этот день днем национальной армии. К средине 1945 г. Советский Союз все-таки решил усилить свою военно-техническую «помощь» РВТ. Поставляли только стрелковое оружие, винтовки и станковые пулеметы, за хорошую цену. За винтовку брали 5, за пулемет 25, за сто патронов 4 баранов. Брали также крупный скот, золото и драгоценности. При этом не учитывалось уран, нефть, цветные металлы (вчт. золото) и другие, которые брали без спроса у хозяев, чаше всего, тайно. Танков и самолетов не давали. После взятия г. Шихо, самого мощного укрепленного района на пути к Урумчи, стало ясно, что армия РВТ самостоятельно, без помощи извне способно завершить освобождение страны. С ходу возьмет Урумчи и с поддержкой повстанцев, которые появились во всех районах Уйгурстана, быстро очистит всю страну от оккупантов. Появится новое тюрко-мусульманское государство. Сталин решил усилить контроль над народом стоящим у порога победы и приостановить дальнейшее развитие событий, дабы не допустить появление тюркского государства по соседству с СССР, которое может спровоцировать развал нерушимого Союза. Видимо, великий вождь народов испугался сплоченным и самоотверженным действием народа Уйгурстана против колонизаторов, в составе которого имеются представители почти всех тюркских народов, живущие в СССР. По нашему убеждению его тревога была ложная. РВТ не был бы катализатором развала СССР, наоборот, служил бы его укреплению, потому что уйгуры тысячелетиями жили вместе с другими народами Евразии и боролись против китайской экспансии. Независимый Уйгурстан был бы прочным щитом на пути Китая, веками стремящегося стать хозяином Евразии и ассимилировать ее народы. Верность

- 20 -


этого мнения подтверждается историей и нынешними планами Китая Освоения Западного Края, начавшейся, после развала СССР, ползучей экспансией им Евразию и беспомощностью стран Евразии, в т ч, и России, перед растущей мощью Китая. Но время обратно не течет, прошлое не вернешь и ошибку не исправишь. Сталинские эмиссары, по указанию из Москвы, потребовали возврата обратно в Советский Союз, поставленное им оружие. Это был чистейший грабеж и беспардонный диктат силы. Не виданный прецедент в международной политике, потому что за оружие было оплачено полностью, РВТ уже де-факто являлась суверенным государством, признанным жителями всего Уйгурстана. Обезоружили НА РВТ и заставили его Правительство сесть за стол переговоров с оккупантами. Вооруженная борьба прекратилась не по воле народа Уйгурстана. Началась тревожная с неясной будущностью мирная жизнь. Народ Уйгурстана недоумевал прекращением освободительного движения на полпути и поступками Правительства РВТ. Он не знал о предательстве вчерашнего друга, «великого» Сталина, Советского Союза - «опоры угнетенных и голодных мира всего». Несмотря на это, в трех освобожденных областях Уйгурстана, после почти 60 лет китайской оккупации, народ снова почувствовал себя хозяином своей земли. На всех ступенях власти чиновники и народ говорил на одном, родном, языке, без переводчиков. Повсеместно открылись школы на всех языках народов страны, дети начали изучать свою историю, литературу, узнавать, какому племени и роду они принадлежать. Знакомиться своими легендарными предками и теми, кто отдал жизнь свою за свободу от оккупантов, и приучаться чтить их память. Несмотря на политическую нестабильность и неопределенность будущего, РВТ креп и становился

- 21 -


полноценным Государством, создавая все положенные всякому суверенному Государству функциональные аппараты и атрибуты. Экономика начал быстро развиваться благодаря свободному труду освобожденного народа, предприимчивости уйгуров, помощи Советского Союза и торговали с ним, хотя отношения между двумя странами во всех сферах были неравноправными. РВТ находился под беспардонным диктатом Советского Союза. Тем не менее, уровень жизни население росла быстрыми не виданными ранее темпами. Бесплатная обучение, медицина, постоянная государственная помощь семьям погибших, инвалидам, неимущим, забота о беспризорных и другие социальные программы, не мыслимые ранее под властью китайцев, были реализованы властями РВТ, за короткие сроки. В остальных семи областях страны, под властью колонизаторов, в связи с увеличением численности оккупационной армии, которую нужно было кормить, ростом казнокрадства почувствовавших скорый конец своей власти китайских чиновников, грабежом богатство страны и местного население, повсеместными бунтами, экономика пришла к развалу. Репрессия приобрела невиданных размеров, наполнились тюрьмы, пытка и убийства методами средневековья стало обыденным. Доведенный до крайности под невиданным игом колонизаторов народ с нетерпением ждал возобновление наступления НА РВТ и готовился к восстанию к ее приходу. А «мирные переговоры» все продолжались. 15 декабря 1945 г. созывается Курултай представителей народов освобожденных районов, который продолжался 3 дня. Он снимает приставку «временное» с наименования Правительство РВТ, выбирает Президентом вновь Али хан Тюре. Подавляющее большинство делегатов требует от Китая признание суверенитета РВТ над всем Уйгурстаном и вывода оккупационных войск. При несогласии

- 22 -


Китая продолжит освободительную войну до полного очищения страны от оккупантов. Но не суждено было, который раз, сбыться мечтам уйгурстанцев, восстановить свою утраченную 190 лет назад независимость и 65 лет назад государственность, стать равноправным членом мирового сообщества. 12 ноября исполняется 66 лет восстанию жителей одного из тёмных уголков современного мира, Уйгурстана. Образованию, всеми забытого сегодня, Государства Республика Восточный Туркестан, погубленного в младенчестве своем, коммунистами 61 год назад. 77 лет образованию Исламской Республики Восточный Туркестан, убиенной также в зародыше своем, 76 лет назад, двумя «добрыми соседями» уйгуров - Китаем и Советским Союзом. Поздравляем всех уйгурстанцев и уйгуров этими радостными праздниками, днем образования указанных Государств и выражаем глубокое соболезнование им потерей их. Напоминаем тем, кто знал, и забыл, сообщаем тем, кто не знал и хочет знать о тех радостных и трагичных днях нашего народа. Просим всемилостивого Аллаха дать места в раю на том свете погибшим в борьбе за нашу свободу. Не вина их, что нет уйгурского государства на политической карте мира сегодня. Могучий Советский Союз во главе «великим» Сталиным решил иначе, не пушат на волю уйгуров. Повторив поступки своего предшественника Российской Империи во главе Императором всея Руси Александром II 1884 г. Как известно, глава Государства Етте шахар Якуб бек был убит с помощью яда нанятым среди уйгуров отравителем, при этом не оставлен никакой след доказывающий причастность эмиссаров императора России. Видимо, император был более щепетильным к чести, чем вождь. Благодаря искусным манипуляциям эмиссаров

- 23 -


Сталина Президент Али хан Тюре, шаг за шагом отстраняется, сначала от переговорного процесса, а затем и государственных дел. Молодые члены Правительства, получившие образование в СССР, слепо следующие советам сталинских эмиссаров, подписывают договор с гоминдановским режимом, в котором Синьцзяну дается почти как автономия полномочия и предусматривается ликвидации РВТ. Президента твердо стоявшего только за договор признания Китаем суверенитета Уйгурстана 13 июня 1946 спецслужба Советского Союза тайно увозит в Казахстан. Он провел остаток своей жизни в Ташкенте, под домашним арестом. Договор никто не спешил выполнять. Москва тянула время, Сталин ждал прихода к власти в Китае Коммунистов. После прихода к власти коммунистов Мао Цзэдун, обещавший ранее Республику Уйгурстанцам, не только выполняет свое обещание, не признает даже те права края, которые предусмотрены в договоре между РВТ и Гоминданом, требует безоговорочного вхождение Уйгурстана в состав КНР. Подписавшего ранее мирный договор с Гоминданом, против воли своего Президента и не согласившегося теперь с безоговорочным вхождением Уйгурстана в состав КНР Ахмет джана Касими и его соратников, по сговору между двумя «великими» вождями Сталиным и Мао, увозят в любимый ими Советский Союз. После недолгих уговоров в Алматы и долгих допросов с пытками в Москве в подвалах лубянки убивают. Сталин и Мао так же, как и Бога не знали чести, поэтому так плохо спрятали следы злодеяния свои, не заботясь о чести. Хотя свидетелей не оставили живых стало все известно после смерти их. Так растаяла мечта уйгурстанцев о независимости в коммунистическом тумане и Республика Восточный Туркестан вместе с ней. Осталась земля, свешанная под пятой палачей орошенная кровью миллионов сыновей и дочерей своих,

- 24 -


ожидая очередных своих освободителей, более умных, более удачливых и свободу. Я верю, непременно дождется она их. . Статья написана 12.11. 2010 г. Отредактирована 12.11.2013 Т. Саргари

- 25 -


Первый Президент Республики Восточный Туркестан

- 26 -


‫شەرقى تۈركىستان جەمھۆرىيېتى‬ ‫ھەر قان ا ا ا ا ااداق خەلىقنى ا ا ا ا ااڭ ۇئنى ا ا ا ا ااڭ س ا ا ا ا ااانىدى قۇدرەتلى ا ا ا ا ااك ي ا ا ا ا اااكى‬ ‫قۇدرەتسا ا ا ا ا ااىزلىكىدى دۆلەت ا ا ا ا ا اامەن يا ا ا ا ا اااكى دۆلەتس ا ا ا ا ا ااىزلىكىدى قەت ا ا ا ا ا ا نەزەر‬ ‫تەنتەنىلى ا ا ا ااك خاتىرلەي ا ا ا اادىغان خوش ا ا ا اااللىق ۋە ۋاجىئەلى ا ا ا ااك ك ا ا ا ااۈنلىرى بولى ا ا ا اادۇ‪ 3‬ۇئ‬ ‫ك ا ااۈنلەرنى ۆئزىنى ا ااڭ تەركىا ا ا ي ا اااكى تەركىا ا ا تەمەس ا االىكى ە ق ا ااارا ‪ -‬تەركىنلى ا ااك‬ ‫ب ا ا ا ااار ج ا ا ا ااايالردا خوش ا ا ا اااائ كەي ىيات ا ا ا اادا كە ا ا ا اارى داغ ا ا ا اادۇغۇلق تەركىنلى ا ا ا ااك ي ا ا ا ااوق‬ ‫ج ا ااايالردا ۆئزىنى ا ااڭ دىل ا ااداش قېرىنداش ا االىرى بى ا االەن ۆئز ائرا يىتمس ا ااىرا داۋراڭ‬ ‫قىلما ا ا اااى يوشا ا ا ااۇرۇن ‪ -‬ۆئتكۈزىا ا ا اادۇ‪ 3‬با ا ا ااۇ خەلىقلەرنىا ا ا ااڭ ائساسا ا ا ااى ائدەت ۋە‬ ‫خىسا ا ا ا ا ا االەتلىرىنىڭ بىرسا ا ا ا ا ا ااىدۇر‪ 3‬با ا ا ا ا ا ااايراملىرىنى ۇئنۇتقا ا ا ا ا ا ااان خەلىا ا ا ا ا ا ااق ۆئزىنىا ا ا ا ا ا ااڭ‬ ‫ائالھىا ا ا ا ا ا اادىلىكىنى ۋە ۋۈتا ا ا ا ا ا ااۈنلىكىنى يوقۇتا ا ا ا ا ا ااۇ باشا ا ا ا ا ا ااقىالرنىڭ يۇنچىقىغا ا ا ا ا ا ااا‬ ‫ائيلىنى ا ا ا اادۇ‪ 3‬نەتىجى ا ا ا اادە تارىخنى ا ا ا ااڭ زەراتكالىقى ا ا ا اادى رۇن ائلى ا ا ا اادۇ ۋە ۋەقەت ا ا ا االە‬ ‫تارىخچىالر ۋە ائرخىئولو الرنىڭ دىقېتى ە مۇيەسسەر بو قالىدۇ خاالس‪3‬‬ ‫بى ا ا ا ا ااز ۇئيغ ا ا ا ا ااۇرالر ۆئزىمىزنى ا ا ا ا ااڭ ت ا ا ا ا ااارىخى ب ا ا ا ا ااايراملىرىمىزنى ائللىقا ا ا ا ا ااان‬ ‫يوقۇت ا ا ا ااۇ بول ا ا ا اادۇق ھ ا ا ا ااازىر باش ا ا ا ااقىالرنىڭ بايراملىرى ا ا ا اادا ۇئسس ا ا ا ااۇائ ين ا ا ا ااايمىز‪3‬‬ ‫ائرخىئول ا ا ااوخ ۋە تاىخچىالرنى ا ا ااڭ قى ا ا اازغى ۈئ ا ا ااۈنى بېكات ا ا ا اى بول ا ا ااۇ قال ا ا اادۇق‪3‬‬ ‫بىزنا ااى ۇئزۇنا اادى بىا اارى ھا ااېم كىا اام ۆئز دۆلېا ااتى ە ىئ ا ا ە بولا ااۇ ۆئز زىمىنىا اادا ۆئز‬ ‫خاىئش ا ااىيچە تەركىا ا ا ۋە ھ ا ااۆر ياشاش ا ااقا دۇني ا ااا جاماتەتچىلىكىنى ا ااڭ تەڭ ‪ -‬ب ا اااراۋەر‬ ‫تەزالىقىغ ا ااا الىيى ا ااق خەلى ا ااق ھىس ا اااۋلىمايدۇ‪ 3‬ب ا ااۇ چىنىش ا االىق! ائمم ا ااا ك ا ااۆز ۇم ا ااۇ‬ ‫بولمايدىغان ھەقىقەت‪3‬‬ ‫مەن ھەتت ا ااا مۇش ا ااۇ ماق ا ااالىنى ائن ا ااا تىلىم ا اادا ۋە ۇئيغ ا ااۇر يېزىقى ا اادا يېزىا ا ا‬ ‫تارقىتالمامىا ا ا ا ا اادىمئ با ا ا ا ا ااۇ مىنىا ا ا ا ا ااڭ ائنا ا ا ا ا ااا تىلىمنا ا ا ا ا ااى ۋە مىللېتىمنىا ا ا ا ا ااڭ يېزىقىنا ا ا ا ا ااى‬ ‫بىلمى ەنلىكىم ا اادى تەمەس بەلك ا ااى بى ا اار مىللىئونغ ا ااا ي ا ااېقى ۇئيغ ا ااۇر ياش ا ااايدىغان‬ ‫‪- 27 -‬‬


‫س ا ا ااابىق س ا ا ااەۋى تەۋەلىكىا ا ا اادە ۋە رۇسا ا ا ااىيەدە ۇئيغا ا ا ااۇر ە خەت بىلىا ا ا اادىغانالرنىڭ‬ ‫ي ا ا ا ااوق دىيەرلى ا ا ا ااك ائزلىقى ا ا ا اادى ۋە ۇئيغ ا ا ا ااۇر ە قۇي ا ا ا اادىغانالرنىڭ يوقلىقىدىن ا ا ا اادۇر‪3‬‬ ‫تە ەر تەھا ا ا ااۋاائ تا ا ا ااۈ يىلدىزىا ا ا اادى ۆئز ەرمىسا ا ا ااە خىتا ا ا اااى باسا ا ا ااقۇنچىلىرىنىڭ ۋە‬ ‫ۇئالرنىا ا ا ا ا ااڭ ىئتتى اقداشا ا ا ا ا االىرىنىڭ غەيرېتا ا ا ا ا ااى بىا ا ا ا ا االەن يا ا ا ا ا ااېقى ائرىا ا ا ا ا اادا ‪31 – 11‬‬ ‫يىلالردى ا ا ا كى ا ا اايى ا ۇئيغۇرالرنى ا ا ااڭ ت ا ا ااارىخى ۋەتىنى ا ا اادىمۇ ۇئيغ ا ا ااۇر ە قۇي ا ا اادىغانالر‬ ‫قالمايا ا ا ا ا ا اادۇ‪ 3‬ھا ا ا ا ا ا ااازىر ۇئ يەردە مىللا ا ا ا ا ا ااى با ا ا ا ا ا ااايرامالرنى بولۇۋما ا ا ا ا ا ااۇ ۇئيغۇرالرنىا ا ا ا ا ا ااڭ‬ ‫مۇسا ا ااتەققىللىق دەۋرى ا ا اادىكى با ا ااايرامالرنى ۋە خىت ا ا اااى باسا ا ااقۇنچىلىرىنىڭ ۈئس ا ا ااتىدى‬ ‫قازانغ ا ا ا ااان غەل ا ا ا اابە ك ا ا ا ااۈنلىرىنى خ ا ا ا اااتىرلەش قەت ا ا ا ا ا ەكلەن ا ا ا ا ا ەن‪ 3‬ۇئيغۇرالرنى ا ا ا ااڭ‬ ‫ۆئتمىش ا ا ا ا اادىكى ۋە كەل ۈس ا ا ا ا ااىدىكى مۇس ا ا ا ا ااتەققىلىقى توغرۇل ا ا ا ا ااۇق ە چىش ا ا ا ا اانى‬ ‫باسا ا ااقۇنچىالر ھۆكا ا ااۈمېتى‪" :‬تېرر رلىا ا ااق مىللا ا ااى بۆل ۈنچىلىا ا ااك" ۋە "ز رۋانلىا ا ااق" –‬ ‫دە ھىساۋال شەۋقەتسىز جازااليدۇ‪3‬‬ ‫مان ا ا ااا مۇش ا ا ااۇ تەھۋال ا ا اادا ۇئيغۇرالرنى ا ا ااڭ و لىرىغ ا ا ااا يېقىنق ا ا ااى ت ا ا ااارىخىمىزنى‬ ‫ۇئنۇتماس ا ا ا ا ا ا االىق مىللېتىمىزنى ا ا ا ا ا ا ااڭ خوش ا ا ا ا ا ا اااللىق ۋە ۋاجىئەلى ا ا ا ا ا ا ااك ك ا ا ا ا ا ا ااۈنلىرىنى‬ ‫مۈمكىنچىلى ا ا ا ا ا ااك ب ا ا ا ا ا ااار ج ا ا ا ا ا ااايالردا ەت تەائ دېموكراتى ا ا ا ا ا ااك دۆلەت ا ا ا ا ا االەردەا كەڭ‬ ‫ائممى ا ا ا ا ااۋى داغ ا ا ا ا اادۇغۇلۇق مۈمكىنچىلى ا ا ا ا ااك ي ا ا ا ا ااوق ەكلەنا ا ا ا ا ا ەن ج ا ا ا ا ااايالردا‬ ‫جۈملى ا ا ا اادى ۋەتەننى ا ا ا ااڭ ىئچى ا ا ا اادە داۋرا سس ا ا ا ااىز باس ا ا ا ااقۇنچىال ھۆكۈمتتىنى ا ا ا ااڭ‬ ‫دىققىتىنا ا ا ا ااى جەلا ا ا ا ااۇ قىلما ا ا ا اااى يوشا ا ا ا ااۇرۇن ھالا ا ا ا اادا ۆئز ائرا ىئشەشا ا ا ا االىك تەائ‪-‬‬ ‫ائغى ا اانىلەر بى ا االەن خاتىرلەش ا اانى ائدەت قىلىا ا ا مىلل ا ااى تەن ا اائەنى ە ائيالن ا ااۇرۇش ۋە‬ ‫ي ا اااش تەۋالدالرغ ا ااا مى ا ا اراس قالا ا اادۇرۇش مىللېتىمىزنى ا ااڭ يغۇنىش ا ااىغا ۋە زاما ا ااانىۋى‬ ‫مىلا االەت سا ااۇۋىنىدە تەك ا ارار تىرىلىشا ااى ۈئ ا ااۈن موھىما اادۇر مۇشا ااۇ نوختا ااا نەزەردى ا ا‬ ‫ائلغان ا اادا ‪ XX‬تەس ا ااىردە تە دادلىرىمىزنى ا ااڭ قۇتل ا ااۇق ق ا ااانلىرى ھىس ا ااابىغا قۇرۇلغ ا ااان‬ ‫ىئكك ا ااى دۆلەتنى ا ااڭ‪ :‬ش ا ااەرقى تۈركىس ا ااتان ىئس ا ااالم جەمھۆرىيېتىنى ا ااڭ ‪13.1 -13..‬ا‬ ‫ۋە ش ا ا ا ااەرقى نۈركىس ا ا ا ااتان جەمھۆرىيېتىنى ا ا ا ااڭ ‪1313 - 1311‬ا ك ا ا ا ااۈنلىرىنى خ ا ا ا اااتىرلەش‬ ‫بىز ۈئ ۈن بەر موھىمدۇر‪3‬‬ ‫‪- 28 -‬‬


‫س ا ا ا ا ااەۋىتلەر ىئتتى ا ا ا ا اااقى ۋار ىالنغان ا ا ا ا اادى كىيىنك ا ا ا ا ااى يىل ا ا ا ا ااالردا رۇس ۋە‬ ‫ۇئيغ ا ااۇر يا ا ااازغۇ ىلىرى ۇئيغۇرالنى ا ااڭ يېقىنقا ا ااى ت ا ااارىخى توغرىسا ا ااىدا رۇس ۋە ۇئيغا ا ااۇر‬ ‫تىللىرى ا ا اادا نۇرغ ا ا ااۇن ماق ا ا ااالە ۋە ھەتت ا ا ااا قىلى ا ا ا كىت ا ا اااۋالنى يېزىش ا ا ااتى‪ 3‬ۇئ كىت ا ا اااالردا‬ ‫يۇقۇرىا ا ا اادا ائت ا ا ااا ۆئتىل ا ا ا ا ەن ىئككا ا ا ااى ۇئيغ ا ا ااۇر دۆلېتىىبىا ا ا ااڭ ۋەيا ا ا اادا بولىشا ا ا ااىغا ۋە‬ ‫يوقۇلىش ا ااىغا ائىئ ا ا نۇرغ ا ااۇن مەخ ا ا ىلىكلەر ۋ ا اااش قىلىىن ا اادى‪ 3‬ائمم ا ااا ۇئ يازمىالرنى ا ااڭ‬ ‫ما ا ا ااۇتەللى لىرى بىا ا ا ااتەرە مەيدانا ا ا اادا تا ا ا ااۇرۇ " ۇ اقا ا ا ااۇر ىئلما ا ا ااى" مۇنا ا ا ااازىرېلەر"‬ ‫ائرقىسا ا ااىدا بۈ ا ا ااۈنكى ۇئيغا ا ااۇر مەسىلېسا ا ااى ە ائنا ا ااچە كۆ ا ا ااۈائ بۆلمىا ا اادى‪ 3‬تۈنۈ ا ا ااۈن‬ ‫ىى ا ا ا االەن بۈ ا ا ا ااۈننى ۇئالش ا ا ا ااقا ھەركەت قىلىش ا ا ا اامىدى‪ 3‬ۇئيغ ا ا ا ااۇر مەسىلېس ا ا ا ااى ي ا ا ا ااالغۇز‬ ‫ۇئيغ ا ااۇرالرنىىال مەسىلېس ا ااى تەمەس بەلك ا ااى ۋراس ا ااىيە مىل ا االەت ۋە دۆلەتلىرىنى ا ااڭ‬ ‫ۇئم ا ا ا ااۇمى مەسىلېس ا ا ا ااى يەن ا ا ا ااى ۇئالرنى ا ا ا ااڭ جىمىس ا ا ا ااىنىڭ كەل ۈس ا ا ا ااى تەغ ا ا ا اادىرى‬ ‫ۇئيغۇرالرنىا ا ااڭ تەغ ا اادىرى بىا ا االەن زىا ا اام مۇناس ا ا اىۋەتلىك ىئكەنلىكىنا ا ااى بايقىيالمىا ا اادى ‪3‬‬ ‫تەس ا ا ا ااىرلەر جەري ا ا ا ااانى خىتاينى ا ا ا ااڭ ۋراس ا ا ا ااىيەنى س ا ا ا ااتىال قىلىش ا ا ا ااىغا ۋۇتلۇش ا ا ا ااۇ‬ ‫كىلىۋاتقا ااان ۇئيغۇرالرنىا ااڭ سىياسا ااى س ا ااەھنىدى يوقۇلىشا ااى خىتاينىا ااڭ ۋراس ا ااىيەنى‬ ‫ىئشا ا ا ا ا ااغاائ قىلىشا ا ا ا ا ااىغا ۇئدۇائ يا ا ا ا ا ااوائ ۋە ۇئ زىمى ا ا ا ا ا ا ىئ ېلىرىنىا ا ا ا ا ااڭ ۋە ۇئالرنىا ا ا ا ا ااڭ‬ ‫دۆلەتلىرىنى ا ا ااڭ زاۋال ا ا ااى ىئكەنلىكىن ا ا ااى كۆرەلمى ا ا اادى ۋە ي ا ا اااكى كۆرىش ا ا اانى خالىمى ا ا اادى‪3‬‬ ‫ائمم ا ا ااا ۇئال ۆئزلىرىنى ا ا ااڭ مۈمكىنچىلىكلىرى ا ا اادى ۋاي ا ا اادېلىنى بى ا ا ااز بىلمەي ا ا اادىغان ۋە‬ ‫نىقلىيالمايا ا ا اادىغان دۆلەت ائرخى لىرىغا ا ا ااا يوشا ا ا ااۇرۇنغانا نۇرغا ا ا ااۇن مەسا ا ا ااىلېلەرنى‬ ‫بىز ە يورۇتۇ بەردى‪ 3‬ۇئالر بىزنىڭ وڭ رەخمېتىمىز ە تەرزىيدۇ‪3‬‬ ‫ۇئ تەس ا ا ا ا ااەرلەرنى ا ا ا ا ااايلىقچە ت ا ا ا ا اااۋقىنى بولماي ا ا ا ا اادىغانلىقىنى ۋە ھ ا ا ا ا ااازىرقى‬ ‫ۇئيغا ا ااۇر ياشا ا االىرىنىڭ قىلى ا ا ا كىتا ا اااۋالرنى قۇمايا ا اادىغانلىقىنى كا ا ااۆزدە تۇتا ا ااۇ با ا ااۇ‬ ‫ماقالىا ا ا ا اادا ۇئ ىئككا ا ا ا ااى دۆلەتنىا ا ا ا ااڭ بارلىققا ا ا ا ااا كىلى ا ا ا ا ا يوقا ا ا ا ااۇلى ۋە يوقۇلا ا ا ا ااۇش‬ ‫سەۋەۋلىرى ە قارىتا ۆئزۈمنىڭ كۆز قارىشىنى قىسقىچە ىئزھار قىلدىم‪3‬‬ ‫‪ 13‬نوي ا ااابىردا بۈ ا ااۈنكى دۇنيانى ا ااڭ ا ااڭ ق ا ااارا غۇ بۇلۇ لىرىنى ا ااڭ بىرس ا ااى‬ ‫ۇئيغۇرس ا ا ااتان ائھالېس ا ا ااىنىڭ قوزغىلىىىغ ا ا ااا ۋە نارېس ا ا ااىدە ۇئنجۇقتۇرىلغ ا ا ااان ھ ا ا ااازىر‬ ‫‪- 29 -‬‬


‫جىمىسا ا ا ااى ۇئنۇتق ا ا ا ااان ش ا ا ا ااەرقى تۈركىسا ا ا ااتان جەمھۆرىيېتىنى ا ا ا ااڭ قۇرۇلغىنىغ ا ا ا ااا ‪99‬‬ ‫يى ا ااچ شا ا ااۇنداقال ۇئيغۇرسا ا ااتاننىڭ ىئكك ا ااى "ياخشا ا ااى" قوش ا اانىلىرى ‪ -‬خىتا ا اااى ۋە‬ ‫س ا ااەۋىتلەر ىئتتى ا اااقى ب ا اااال ياتقۇس ا ااىدا قاتى ا ااچ قىلغ ا ااان ش ا ااەرقى تۈركىس ا ااتان ىئس ا ااالم‬ ‫جەمھۆرىيېتىنىڭ قۇ رۇلغىنىغا ‪ 77‬يىچ بولدى‪3‬‬ ‫ۇئيغۇرس ا ا ا ا ااتانلىقالرنى ۋە ۇئيغ ا ا ا ا ااۇرالرنى مان ا ا ا ا ااا ش ا ا ا ا ااۇ ىئكك ا ا ا ا ااى دۆلەتنى ا ا ا ا ااڭ‬ ‫قۇرۇلغا اان ك ااۇنى ‪ -‬خ ااوش ق ااوش ب ااايرام ‪ -‬بى االەن تەبرىكلەيمى ااز ۋە ۇئالرنى ااڭ ھ اااالر‬ ‫بولۇش ا ا ا ااى مۇناس ا ا ا ااىۋەتلىك جىم ا ا ا ااى قېرىنداش ا ا ا ااالرغا تەزى ا ا ا اايە بىل ا ا ا اادۈرىمىز‪ 3‬بىزنى ا ا ا ااڭ‬ ‫خەلقىمىزنى ا ا ااڭ ۇئ خوش ا ا اااللىق ۋە ۋاجىئەلى ا ا ااك ك ا ا ااۈنلىرىنى بىلىا ا ا ا ۇئنۇتقانالرغ ا ا ااا‬ ‫تەسلېتى بىلمەى بىلىشنى خالىغانالرغا ائيان قىلماقچىمىز‪3 3‬‬ ‫بىزنى ا ااڭ ھ ا ااۆرلىكىمىز ۈئ ا ااۈن قۇرب ا ااان بولغانالرغ ا ااا ائلالھ ا اادى ۇئ دۇني ا ااادا‬ ‫جەننەت ا اادى رۇن تىلەيمى ا ااز‪ 3‬بۈ ا ااۈنكى دۇنيانى ا ااڭ سىياس ا ااى خەرىنېس ا ااىدە ۇئيغ ا ااۇر‬ ‫دۆلېتىنىڭ يوقلىقىدا ۇئالرنىڭ ھېم قانداق ۇنايااى يوق‪3‬‬ ‫‪ -1311‬يى ا ا ا ااچ‪ 3‬ىئككنج ا ا ا ااى دۇني ا ا ا ااا ۇئرۇش ا ا ا ااىنىڭ يۆنۈلىش ا ا ا ااى ائنتى ىىتلې ا ا ا اار‬ ‫بىرلەشمىس ا ا ا ا ااىنىڭ ۋايدىس ا ا ا ا ااىغا ۆئز ەردى‪ 3‬تىھ ا ا ا ا اران كونھېرېنس ا ا ا ا ااى ۆئتكۈزىلى ا ا ا ا اادى‬ ‫س ا ااەۋىتلەر ىئتتى ا اااقى كۇرس ا ااك تە ىمىس ا اادە د غىس ا ااىداا ا ااوڭ غەل ا اابە قازان ا اادى‬ ‫ھىتلې ا اار ڧاش ا ااىزىمىنىڭ ۇلىن ا ااى ۇئزىل ا اادى‪ 3‬كەل ۈس ا ااى غ ا ااالى الر ۇئرۇشا ا اتى كىيىنك ا ااى‬ ‫دۇنيانى بۆلى تەييارلىقىنى باشلىدى‪3‬‬ ‫ۆئزىنىا ا ا ا ااڭ بىا ا ا ا اار قىسا ا ا ا ااما زىمىنىنا ا ا ا ااى يا ا ا ا اااۋونىيە ە تا ا ا ا ااارتقۇزۇ قويغا ا ا ا ااان‬ ‫جا كەيش ا ا ااىنىڭ " ۇمېن ا ا ااداڭ" ماۋۋېا ا ا اادۇ نىڭ " ۇ چەن ا ا ااداڭ" ۋە ائي ا ا ا ارىم شا ا ا ااىڭ‬ ‫سا ا ااى سا ا ااەي ە خشا ا اااش "بە لەرنىا ا ااڭ" ‪ 1311 – 13..‬يىلالردىكا ا ااى ش ا ا اىنجا نىڭ‬ ‫ھۆكۈما اادارىا تۇرىسا ااىدا تارتى ا ا ‪ -‬تاالشا ااتا قالغا ااان خىتاينىا ااڭ مەركىا اازى ھۆكا ااۈمېتى‬ ‫دۆلەتنىا ا ااڭ يى ا ا اراق رايا ا ااون ۋە شا ا ااىنجا غا خىشا ا اااش مۇسا ا ااتەملىكېلىرىنىال تەمەس‬ ‫مەركې ا اازى قىسا ا اامىنىمۇ ت ا ااۈزۈر نا ا ااازارەت قىلى ا ا ا ق ا ا اۇدرېتى ە ىئ ا ا ا ە تەمەس ىئا ا اادى‪3‬‬ ‫سىياس ا ا ا ااى قااليمىق ا ا ا ااانچىلىق ىئختىس ا ا ا ااادى ۈش ا ا ا ااكىنلىك مە س ا ا ا اااۋدارالنىڭ ۆئز‬ ‫‪- 30 -‬‬


‫مەيلىچىلىك ا ا ا ااى غەزنە غۇرلا ا ا ا اۇقچىلىقى ۋ ا ا ا ااۇخراالنى ب ا ا ا ااۇال ‪ -‬تالىش ا ا ا ااى تەمېل ا ا ا ااى‬ ‫ۋەزىي ا ا ااېەت ىئ ا ا اادى‪ 3‬ۇئيغۇرس ا ا ااتانلىقالرنىڭ ھۆرلى ا ا ااك ۈئمۈدىنى ا ا ااڭ تەمەللىشىش ا ا ااى ە‬ ‫يوائ چىلغان ىئدى‪3‬‬ ‫‪ - 13.7 -13.1‬يىللىا ا ا ا اارى تۆكا ا ا ا ااۈل ەن قانالرنى ا ا ا ا ااڭ ھىا ا ا ا اادى ۇئيغۇرس ا ا ا ا ااتان‬ ‫ھاۋاسا ااىدى تىخا ااى تاېقا ااا كەتمى ا ا ەن ۇئيغۇرسا ااتان ائھالېسا ااى شا ااىڭ سا ااى سا ااەى‬ ‫ۋە س ا ااتالى جەلالتلىرى ا اادى ائلغ ا ااان جىس ا اامانى ۋە ر ھ ا ااى ي ا ااارىلىرىنى تېخ ا ااى داۋاال‬ ‫بواللمىغا ا ا ا ااان ىئا ا ا ا اادى‪ 3‬ى رانىا ا ا ا ااڭ ىئككىا ا ا ا ااال تەرې ىا ا ا ا اادە سا ا ا ا ااوۋې ۋە خىتايا ا ا ا ااداا‬ ‫ۇئيغا ااۇرالرنى تۇتا ااۇش قاما اااش تەك ا ارار باشا ااالندى‪ 13.7 3‬يىلنىا ااڭ بېشا ااىدا سا ااتالى س‬ ‫س س ر‪ -‬دا باش ا االىغان ۇئيغ ا ااۇرالرنى تۇت ا ااۇش قام ا اااش ۋ ا اااالش ا ااتى ھەركېت ا ااى‬ ‫ش ااۇ يىل ااى ك ااۈزدە ۇئيغۇرس ااتانغا يىتىا ا كەل اادى‪ 3‬س ااتالى بىا الەن ش ااىڭ س ااى س ااەى‬ ‫ۆئز ائرا بەسلەش ا ا ا ا ا ااكەندەر ۇئيغ ا ا ا ا ا ااۇر ائزاتلى ا ا ا ا ا ااق ھەركېتىنى ا ا ا ا ا ااڭ رەھبەرلى ا ا ا ا ا ا ارىنىال‬ ‫تەمەس شا ا ا ا ا ا ااۇنداقال زىيا ا ا ا ا ا ااالى ۋە ائددى ۇئيغۇرسا ا ا ا ا ا ااتانلىقالرنىمۇ يوقۇتىشا ا ا ا ا ا اادى‪3‬‬ ‫ۇئالرنىا ااڭ مىللا ااى ىئتىقا اااد ۋ ا ااارتىيە ۋە باشا ااقا تەۋلىكى ا ا ە قارىما ااايتتى جىمىس ا ااى ە‬ ‫ۋانتۈركىس ا ا ا ا ا ا ا ا ۋە ۇئيغۇرس ا ا ا ا ا ا ااتانلىقالرنىڭ تر تس ا ا ا ا ا ا ااكىي دى ەنن ا ا ا ا ا ا ااى ائ ا ا ا ا ا ا ااال‬ ‫باقمىغانلىقىغا ا ا ا ااا قارىم ا ا ا ا اااى تر تسكىس ا ا ا ا ا ق ا ا ا ا ااال ىقىنى كەيا ا ا ا اادۇرەتتى‪ 3‬س ا ا ا ا ااوۋىتلەر‬ ‫ىئتتى اقىا ا اادا ۇئيغا ا ااۇر بولۇش ا اانىڭ ۆئزى ا ا ااوڭ ۇنا ا ااا ىئا ا اادى‪ 3‬ۇئيغا ا ااۇرالر ۆئزىنىا ا ااڭ ۋە‬ ‫باللىرىنىڭ مىللى تەۋەلىكىنى ۆئز ەرتىشكە مەجبۇر ىئدى‪3‬‬ ‫ۇئيغۇرس ا ا ا ا ااتاندا كەڭ كۆلەملى ا ا ا ا ااك تۇت ا ا ا ا ااۇش ‪ – 13.7‬يىل ا ا ا ا ااى ۆئكاتەب ا ا ا ا ااردە‬ ‫‪ 13.1 -13.1‬يىالردىكا ا ا ااى قۇما ا ا ااۇائ قوزغىلىىىنا ا ا ااڭ رەھبېا ا ا اارى شا ا ا ااەرقى تۈركسا ا ا ااتان‬ ‫ىئس ا ااالم جەمھۆرىيېتىنى ا ااڭ رەىئس ا ااى غوج ا ااا نىي ا اااز ھاجىنى ا اڭ س ا ااوۋىتلەر ىئننى اقى ا اادا‬ ‫‪ – 13.0‬يىل ا ا ا ااى قازاقسا ا ا ا ااتاننىڭ كۆرىنەرلىا ا ا ا ااك دۆلەت تەربا ا ا ا ااابى ر زى باقىيېۋنى ا ا ا ا اڭ‬ ‫قولغا ا ا ا ااا لىنىشا ا ا ا ااى بىا ا ا ا االەن باشا ا ا ا ااالندى‪ 3‬بىرىنجىسا ا ا ا ااى ‪ – 1313‬يىلا ا ا ا ااى ۈئرۈمچا ا ا ا ااى‬ ‫تۈرمىس ا ا ااىدە بوغ ا ا ااۇ ۆئلت ا ا ااۈرىل ەن ىئككىنجىس ا ا ااى س ا ا ااىبىردە قاتى ا ا ااچ قىلىنغ ا ا ااان‬ ‫ۋاختى بىز ە نامەلۇم‪3‬‬ ‫‪- 31 -‬‬


‫مان ا ا ااا مۇش ا ا ااۇ تەھۋالا ا ا اادا س ا ا ااوۋىتلەر ىئتتى اقىنى ا ا ا اڭ ۇئرۇش مەيدانى ا ا اادىكى‬ ‫ۇئتۇقلىرى ا ا ا ا اادى ۇئنىا ا ا ا ا ااڭ رەھبەرلىرىنىا ا ا ا ا ااڭ ائزادلى ا ا ا ا ااق ۈئ ا ا ا ا ااۈن كۈرېش ا ا ا ا ااىۋاتقان‬ ‫خەلىقا االەر ە قۇللۇقا اادى قۇتۇلىشا ااقا يا ااادەم قىلى ا ا ۋەدېسا ااىدى ىئلھامالنغا ااا ۇئيغا ااۇر‬ ‫زىمىنىنى ا ا ااڭ ھەقىق ا ا ااى ىئ ېلى ا ا اارى‪ :‬ۇئيغ ا ا ااۇر ق ا ا ااازاق قىرغى ا ا ااز مۇ غ ا ا ااۇائ تات ا ا ااار ۋە‬ ‫باشا ا ا ااقىالر "باسا ا ا ااقۇنچىالرنىڭ زۇلا ا ا ااۇمىنى ائز بولسا ا ا ااىمۇ ۆئزى تېتى ا ا ا ا باققا ا ا ااان‬ ‫ۇئل ااۇق قوش اانىمىز ب ااۇ قى ااتىم ائل اادىماس" دى ا ا ەن ي اادا تەك ا ارار قۇراللى ااق كۈرەش ااكە‬ ‫تۇت ا ا ااۇش قىلىشا ا ا اتى‪ 3‬ۇئالرنى ا ا ااڭ ىئچى ا ا اادە ۆئز ۋاقتى ا ا اادا بولش ا ا ااېۋىكلەردى قېچى ا ا ا ا‬ ‫ۇئيغۇرستاندا ۋانا تاۋقان رۇسالرمۇ بار ىئدى‪3‬‬ ‫ۇئيغۇرس ا ااتانلىقالرنىڭ قوزغ ا ااۇلىىى ائدەتدىكى ا اادەر بى ا اار ۋۈت ا ااۈن سىياس ا ااى‬ ‫ۋە ھەرب ا ااى مەركەزس ا ااىز بى ا اار بى ا اارى بى ا االەن ائالقىس ا ااىز ھەر خى ا ااچ ج ا ااايالردا يىا ا ازا‬ ‫سا ا ا ا ا ااەرا تا ا ا ا ا اااغالرداا باشا ا ا ا ا ااالندى‪ 3‬ۇئنىىغا ا ا ا ا ااا تە ىشا ا ا ا ا ااى نۇرغا ا ا ا ا ااۇن جا ا ا ا ا ااايالردا‬ ‫ش ا ا ا ا ا ااەھەرلەردەا مەخ ا ا ا ا ا ا ااى تەش ا ا ا ا ا ااكىالتالر قورۇلىش ا ا ا ا ا ااقا باش ا ا ا ا ا االندى‪ 3‬ش ا ا ا ا ا ااۇنداق‬ ‫تەش ا ااكىالتالرنىڭ بىرس ا ااى ھېلىخ ا ااان تۆرېنى ا ااڭ تەشەببۇس ا ااى بى ا االەن ‪ - 1311‬يىل ا ااى‬ ‫باھ ا ا ا اااردا غۇلجى ا ا ا اادا قۇرۇلغ ا ا ا ااان ش ا ا ا ااەرقى تۈركس ا ا ا ااتان جەمھ ا ا ا ااۆرىيېتى" دۆلتىنى ا ا ا ااڭ‬ ‫قۇرۇلىش ا ا ا ااى بى ا ا ا االەن ائياقالش ا ا ا ااقان غۇلج ا ا ا ااا قوزغىلىىىغ ا ا ا ااا رەھبەرلى ا ا ا ااك قىلىغ ا ا ا ااان‬ ‫"ائزاتلىق تەشكىالتى" ىئدى‪3‬‬ ‫س ا ا ا ااتالى ۇئرۇش ا ا ا ااىدى كىيىنك ا ا ا ااى دۇني ا ا ا ااا تەخس ا ا ا ااىماتىنىڭ س س س ر‪-‬‬ ‫نىا ا ا ا ااڭ ۋايدىسا ا ا ا ااىغا بولۇشا ا ا ا ااىنى ۋە كەل ۈس ا ا ا ا ااى دۇنيانىا ا ا ا ااڭ غوجا ا ا ا ااۇلىقى ۈئ ا ا ا ا ااۈن‬ ‫ىئم ېرىائلىا ا ا ا ازىم بى ا ا ا االەن ب ا ا ا ااولمى كۈرەش ا ا ا اانى ي ا ا ا ااال خىت ا ا ا اااى كوممۇنىس ا ا ا ا ا‬ ‫"قېرىنداش ا ا ا ا ا ا االىرىغا" ي ا ا ا ا ا ا اااردەم قىلىش ا ا ا ا ا ا اانى نۇرغ ا ا ا ا ا ا ااۇن مىللىئونلى ا ا ا ا ا ا ااق خىت ا ا ا ا ا ا اااينى‬ ‫سونسىائلىسا ا ا ااتىك قىلى ا ا ا ا ۆئزى ا ا ا ا ە بېقىندۇرۇشا ا ا اانى ۋالنلىا ا ا اادى‪ 3‬ۇئيغۇرسا ا ا ااتانغا‬ ‫تەۋۋەلق ا ا ا ااى رۇس ا ا ا ااىيە سىياس ا ا ا ااەتچىلىرى ە خشاشا ا ا ا اال خىتاينى ا ا ا ااڭ سىياس ا ا ا ااېتىنى‬ ‫قېلى تا ا ا ااا تۇتا ا ا ااۇش خىتا ا ا اااى رەھبەرلىرىنىا ا ا ااڭ نەۋسا ا ا ااىنى تىا ا ا ااز ىنلەش ۈئسكىنىسا ا ا ااى‬ ‫ر لىنى ائيرى قويدى‪3‬‬ ‫‪- 32 -‬‬


‫بۇنىى ا ا اادى ب ا ا ااۆلەر س ا ا ااوۋې ېئول ا ا ااو لىرى ۇئيغۇرس ا ا ااتاندا ى رانى ا ا ااڭ‬ ‫يېنىا ا اادا شا ا ااۇ كەم ىا ا ااچە تېخا ا ااى سا ا ااوۋى تەۋەسا ا ااىدە تې ىلمىغا ا ااان ‪ -‬ېرما ا ااانىيە ۋە‬ ‫ائمېرىكى ا ا اادا بەس‪ -‬بەس ا ا اادە ياس ا ا ااىلىۋاتقان – ۋوۋ ا ا ااۇزا ق ا ا ااۇرالىنى ائت ا ا ااوم بومبىس ا ا ااىنىا‬ ‫ياسا ا ا ا ا اااش ۈئ ا ا ا ا ا ااۈن بەكما ا ا ا ا ااۇ كىرەكلىا ا ا ا ا ااك ۇئران مەنبەىئنا ا ا ا ا ااى تا ا ا ا ا اااۋتى‪ 3‬سا ا ا ا ا ااتالى‬ ‫ۇئيغۇرستانلىقالرنىڭ ائزاتلىقىغا ياردەم قىلىشنى قارار قىلدى‪3‬‬ ‫ائمېرىكا ا ا ا ااا بىا ا ا ا االەن ى لىا ا ا ا اايە ۋە س س س ر تتۇرىسا ا ا ا ااىدا ما ا ا ا ااۇرەككە‬ ‫سىياسا ااى قىما ااا يا ااۇنا باشا ااالندى‪ 3‬ۇئنىا ااڭ ائسا ااىيەدىكى قويمىسا ااى خىتا اااى ىئا اادى‪3‬‬ ‫ائمېرىك ا ااا بى ا االەن ى لىيەنى ا ااڭ ۇئيغۇرس ا ااتانغا قاراش ا ااقا ولىس ا ااى ي ا ااوق ىئ ا اادى‪ 3‬ۇئالر‬ ‫ۆئزىنىا ا ا اڭ ۋرى ا ا ااادىكى مەن ەتەتىن ا ا ااى تەۋزەائ ك ا ا ااۆرەتتى‪ 3‬ائس ا ا ااىيەدە جا كەيش ا ا ااى ە‬ ‫ىئش ا ااىنەتتى‪ 3‬ۇئالر‪" :‬جا كەيشا ا ااى ۆئزىنىا ا ااڭ نۇرغا ا ااۇن مىللىئونلا ا ااۇق لەشا ا اارېى بىا ا االەن‬ ‫خىتايا ا اادا كوممۇنىسا ا ااتالرنىڭ دۆلەت ۈئسا ا ااتى ە ىقىشا ا ااىغا ۋە ۇئنىا ا ااڭ خىتاينىا ا ااڭا‬ ‫س ا ااوۋى تەراۋا ا اادارى بول ا ا اۇ قېلىشا ا ااىغا يا ا ااوائ قويمايا ا اادۇ" دە ياليتت ا ا اى‪ 3‬غەرى ا ا ا‬ ‫تەللىا ا اارى سا ا ااتالىننىڭ خىتا ا اااى ۋە ۇئيغۇرسا ا ااتاندىكى قەدەملى ا ا ارى ە سا ا ااەائ قاراشا ا ااتى‪3‬‬ ‫بەر كەچ ۋە س ا ا ا ا ااۇس ىئنك ا ا ا ا اااس بىلدۈرىش ا ا ا ا ااتى‪ 3‬ۆئزىنى ا ا ا ا ااڭ كۈرەش ا ا ا ا ااتە تاۋالنغ ا ا ا ا ااان‬ ‫سا ا ا ااەركېلىرىنى يېقىنا ا ا اادا يوقاتقا ا ا ااان ۇئيغۇرالرما ا ا ااۇ سا ا ا ااوۋىتلىكلەر بىا ا ا االەن ما ا ا ااۇرەككە‬ ‫يۇنغا ا ااا تەييا ا ااار تەمەس ىئا ا اادى‪ 3‬شا ا ااۇ اغا ا اادىكى تۇتا ا ااۇش ا ا اااۋقۇنالردى سا ا اااق‬ ‫قالغ ا ا ا ا ااان ۇئيغۇرس ا ا ا ا ااتاننىڭ رەھبې ا ا ا ا اارى سىياس ا ا ا ا ااەتچىلىرىنىڭ ائساس ا ا ا ا ااى قىس ا ا ا ا اامى‬ ‫س ا ا ااوۋىتدە بىلى ا ا اام ائلغ ا ا ااان ي ا ا اااش ۋە سوتس ا ا ااىائلىزم مەۋكۈرىس ا ا ااى ە ىئدېيەس ا ا ااى ەا‬ ‫س ا ااادىق ۋە ھەتت ا ااا ائز قىس ا اامىنى ھىس ا اااۋقا ائلمىغانل ا اادا س ا ااوۋىتنىڭ مەخس ا ااۇس‬ ‫ر انلىرىنىڭ شا ىرتلىرى ىئدى‪3‬‬ ‫س ا ا ا ااوۋىتنىڭ مەخسا ا ا ا ااۇس خىا ا ا ا اازمەت ر ا ا ا ا ااانلىرى ۆئزىنىا ا ا ا ااڭ يا ا ا ا اااردېمىنى‬ ‫تەۋۋەائ جۇنۇۋلىقالرغا ا ا ااا تەكلى ا ا ا ا قىلىش ا ا ا اتى‪ 3‬قەشا ا ا ااقەر ە قەشا ا ا ااقەر ۋىاليېتىنىا ا ا ااڭ‬ ‫قىزىلس ا ا ااۇ كەنتى ا ا اادە تۇغۇل ا ا ااۇ ا ا ااوڭ بولغ ا ا ااان ۋە ‪ 13.7‬يىل ا ا ااى س ا ا ااوۋىتكە قا ق ا ا ااان‬ ‫قىرغى ا ااز غل ا ااى ىئس ا ااقاق بەر رەھبەرلىكى ا اادە كىچى ا ااك بى ا اار تەترەتن ا ااى كىر ا ااۈزدى‪3‬‬ ‫‪- 33 -‬‬


‫ائمم ا ا ا ااا ‪ 13.0 - 13.7‬يىلالردىا ا ا ا ادىكى س ا ا ا ااتالى جەلالتلىرىنى ا ا ا ااڭ ۋەھش ا ا ا ااىلىكلىرىنى‬ ‫تېخ ا ااى ۇئنۇتمىغ ا ااان قەش ا ااقەرلىقلەر تەلچىا ا ا ە ىئش ا ااەنمىدى‪ 3‬ۇئ س ا ااوۋىتكە قايتىش ا ااقا‬ ‫مەجبا ا ا ااۇر بولا ا ا اادى‪ 3‬بەزى بىا ا ا اار مەنا ا ا اابەۇ نىقالنمىغا ا ا ااان مەلۇماتالرغا ا ا ااا قارىغانا ا ا اادا‬ ‫ىئسا ا ا ا ااقاق بەكنىا ا ا ا ااڭ تەلچىلىكىنىا ا ا ا ااڭ ۈئنۈمسا ا ا ا ااىز ائياقالشا ا ا ا ااقىنىدا قەشا ا ا ا ااقەردىكى‬ ‫ى لى ا ا اايە كونسۇلخانىس ا ا ااىنىڭ مەل ا ا ااۇم ر ل ا ا ااى ب ا ا ااارمى ‪ 3‬س ا ا ااتالىننىڭ تەلچىلىرىن ا ا ااى‬ ‫غۇلج ا ااا خوش ا اااللىق بى ا االەن قوب ا ااۇائ قىلىش ا ااتى‪ 3‬ت ا ااوغرىراقى غ ا ااۇلجىلىقالر س ا ااتالىننىڭ‬ ‫تەلچىلىرىنىا ا ا ا ااڭ ۋەدىلى ا ا ا ا ارى ە ىئشا ا ا ا ااەندى ۋە ھايالسا ا ا ا ااىز قۇراللىا ا ا ا ااق قوزغىال نىا ا ا ا ااڭ‬ ‫تەييارلىقىنى باشلىدى‪3‬‬ ‫ائزاتلىا ا ا ا ا ا ا ااق تەشا ا ا ا ا ا ا ااكىالتى ‪ –1311‬يىلا ا ا ا ا ا ا ااى ‪ - 7‬نويا ا ا ا ا ا ا ااابردا غۇلجىا ا ا ا ا ا ا اادا‬ ‫ۇئمۇمىيۈزلىا ااك قۇراللىا ااق قا ااوزغىالڭ كا ااۆتەردى‪ 3‬ۇئالرغا ااا غېنا ااى با اااتۇر رەھبەرلىكىا اادە‬ ‫غۇلجا ااا تەتراۋىا اادىكى تا اااغالردا ۋا ااارتىزانلىق قىلىۋاتقا ااان ۋە شا ااۇ ۋاقىتقا ااا كەل ەنا اادە ببىا اار‬ ‫نە ا ا ا ااچە نا ا ا اااھىيەلەرنى ائزات قىلى ا ا ا ا بولغا ا ا ااان جە چىا ا ا االەر كىلى ا ا ا ا قوش ا ا ا اۇلدى‪3‬‬ ‫س ا ا ا ااوۋتنىڭ ي ا ا ا اااردېمى ائتق ا ا ا ااۇچ ق ا ا ا ااۇراائ بى ا ا ا االەن قۇرالالنغ ا ا ا ااان ‪ 11‬نەۋەر ائدەما ا ا ا ادى‬ ‫تەش ا ااكىچ ت ا اااۋتى‪ 3‬ق ا ااوزغىالڭ ۇئزۇن س ا ااوزۇلغان ق ا ااانلىق ‪ 1‬ك ا ااۈن داۋامالش ا ااتى‪ 3‬ش ا ااۇ‬ ‫جەريان ا اادا ق ا ااوزغىالڭ رەھبەرلى ا اارى س ا ااوۋى كونسۇلخانىس ا ااىغا بى ا اار نە ا ااچە قې ا ااتىم‬ ‫قا ا ااۇراائ سا ا ااورا ما ا ااۇراجىئەت قىلغا ا ااان بولسا ا ااىمۇ ائمما ا ااا ۋەدە قىلىنغا ا ااان يا ا اااردەمنى‬ ‫ۇئالر ائاللمىا ا اادى‪ 3‬بۇنىىغا ا ااا قارىما ا اااى ھۆرلىا ا ااك مەسا ا ااتانېلىرى قا ا ااارا مىلتىا ا ااق ائر‬ ‫ا وم ا ا ا اااقالر بى ا ا ا االەن ىا ا ا ا ا تىا ا ا ا ارنىقىغىچە زام ا ا ا ااانىۋى قۇرالالنغ ا ا ا ااان باس ا ا ا ااقۇنچىالر‬ ‫ۈئس ا ا ا ااتىدى غەل ا ا ا اابە قازان ا ا ا اادى‪ -13 3‬نوي ا ا ا ااابردا ش ا ا ا ااەھەر ائھەلە قاتالملىرىنى ا ا ا ااڭ ۋە‬ ‫ۆئلكىنىا ا ا ااڭ جىما ا ا ااى مىلا ا ا االەت ۋەكىللىرىنىا ا ا ااڭ يىغىنىا ا ا اادا ھېلىخ ا ا ااان ت ا ا ااۆرە ۇئيغا ا ا ااۇر‬ ‫دۆلەتچىلىكىنى ا ا ا ا ا ا ااڭ تەكس ا ا ا ا ا ا ااى ە كەلت ا ا ا ا ا ا ااۈرىل ەنلىكىنى ۋە ش ا ا ا ا ا ا ااەرقى تۈركس ا ا ا ا ا ا ااتان‬ ‫جەمھۆرىيېتىنى ا ا ااڭ قۇرۇلغ ا ا ااانلىقىنى تەتنتەنىلى ا ا ااك جاكارلى ا ا اادى‪ 3‬ش ا ا ااۇ يىغىن ا ا اادا ۇئن ا ا ااى‬ ‫ھېلىغا ا ا ا ا ااان ت ا ا ا ا ا ااۆرېنىا بىا ا ا ا ا اار غى ا ا ا ا ا اازدى دۆلەت رەىئسا ا ا ا ا ااىلىكى ە ۋە ۋاقىتلى ا ا ا ا ا ااق‬ ‫ھۆكۈمەتنىڭ رەھبەرلىكى ە سايلىدى‪3‬‬ ‫‪- 34 -‬‬


‫ۋاقىتلى ا ا ا ا ا ااق ھۆك ا ا ا ا ا ااۈمەت ۆئزىنى ا ا ا ا ا ااڭ بىرىنج ا ا ا ا ا ااى يىغىنى ا ا ا ا ا اادا‪" :‬كۈرەش ا ا ا ا ا اانى‬ ‫داۋامال ات ا ا ااۇرۇش تەلن ا ا ااى خىت ا ا اااى باس ا ا ااقۇنچىلىرىدى تول ا ا ااۇق ت ا ا ااازىالش" ق ا ا ااارارىنى‬ ‫قوبۇائ قىلدى ۋە ۆئز قارارىنى دەرھاائ ىئجرا قىلىشقا باشلىدى‪3‬‬ ‫ائجى ا ا ا ا ااز قۇرالالنغانلىقىغ ا ا ا ا ااا قۇرالنى ا ا ا ا ااڭ يىتىشمەس ا ا ا ا االىكى ە ۋە ھەرب ا ا ا ا ااى‬ ‫سەۋىيەسا ا ا ا ا ااىنىڭ ۋە تەجىربېسا ا ا ا ا ااىنىڭ يوقلىقىغا ا ا ا ا ااا قارىما ا ا ا ا اااى قا ا ا ا ا ااوزغىال چىالر‬ ‫خەلىقنىا ا ااڭ قوللىشا ا ااىغا تېيىنى ا ا ا ۆئزىنىا ا ااڭ ھۇج ا ا اۇمىنى تەتراۋلىا ا ااق كە ەيتىش ا ا اكە‬ ‫ۋە ائرقا ا ا ااا‪ -‬ائرقىا ا ا اادى شا ا ا ااەھەر كەنتلەرنا ا ا ااى ائزات قىلىشا ا ا ااقا باشا ا ا االىدى‪ 3‬ۇئالر جەڭ‬ ‫جەريانىدا ۋارتىزانالردى مۇنتېزىم لەشكەر ە ائيالندى‪3‬‬ ‫‪ – 1311‬يىلا ااى ‪ 0‬ائۋرېلا اادا يېىا ااى ۋەيا اادا بولغا ااان ۇئيغا ااۇر دۆلېتا ااى شا ااەرقى‬ ‫تۈركس ا ا ا ااتان جەمھۆرىيېتىنى ا ا ا ااڭ ش ت جا ۋ ا ا ا ااايىتەختى غۇلجا ا ا ا اا ش ا ا ا ااەھرىدە تۇنج ا ا ا ااا‬ ‫ھەرب ا ا ااى ۋ ا ا اااراد ۋە ۇئم ا ا ااۇمى خەلى ا ا ااق يىغىن ا ا ااى ۆئتكۈزىل ا ا اادى‪ 3‬ش ا ا ااۇ يىغىن ا ا اادا دۆلەت‬ ‫رەىئسا ااى ھېلىخا ااان تا ااۆرە ‪ -0" :‬ائۋرېلنا ااى جەمھا ااۆرىيەت مىللا ااى ائرمىا اايە كا ااۈنى" دە‬ ‫تەنتەنېلىك جاكارلىدى‪3‬‬ ‫‪ - 1311‬يىلنىا ا ااڭ يېرىمىغا ا ااا كەل ەن ا ا اادە سا ا ااوۋىتلەر ىئتتى ا ا اااقى ائخى ا ا اار ش‬ ‫ت ج ‪ -‬ە ھەرب ا ا ا ااى – تېخنىك ا ا ا ااا جەھتا ا ا ا اادى "ي ا ا ا اااردېمىنى" كۈ ەيتىش ا ا ا اانى قا ا ا ا ااارار‬ ‫قىل ا ا اادى‪" 3‬ياخش ا ا ااى باھاغ ا ا ااا" ۋەقەت ا ا ااال يىنى ا ا ااك ائتق ا ا ااۇچ ق ا ا ااۇرالالرنى – مىلتى ا ا ااق ۋە‬ ‫ۋۇلېما ا ااۇتالرنى ق ا ا ااا قۇ الرنىا بەردى‪ 3‬بىا ا اار مىلتىققا ا ااا ‪ 1 -‬بىا ا اار ۋۇلېمۇتقا ا ااا –‬ ‫‪ 31‬ي ا ا ااۈز ققا ا ا ااا – ‪ 1‬ق ا ا ااوى ائالتتا ا ا ااى‪ 3‬ش ا ا ااۇنداقال ائت كا ا ا ااالال ائلت ا ا ااۇن ۋە باش ا ا ا اقا‬ ‫قىما ا ا ا اامەت بويۇمالرنىم ا ا ا ا اۇ ائالتتا ا ا ا ااى‪ 3‬تەلنىا ا ا ا ااڭ غوجىلىرىنىا ا ا ا ااڭ رۇخسېتىسا ا ا ا ااىز ۆئز‬ ‫مەيلى ا ا ااچە لىۋاتق ا ا ااان‪ :‬ران قارىم ا ا اااى نېڧا ا ا ا رە لى ا ا ااك مېت ا ا اااائ ش ا ا ااۇ قات ا ا اااردا‬ ‫ائلتا ا ااۇنا ۋە باشا ا ااقىالر ھىسا ا اااۋقا لىنما ا ااايتتى‪ 3‬ۇئ ا ا اااق ائيرى النا تانكا ا ااا ۋە باشا ا ااقا‬ ‫زامانىۋى ۇئرۇش قۇراللىرىنى بەرمەيتتى‪3‬‬ ‫ۈئرۈمچىنى ا ا ا ااڭ يولىا ا ا ا اادىكى ا ا ا ااڭ "مۇسا ا ا ا ااتەھكەم قورغ ا ا ا ااان" تۈ ۈنا ا ا ا اادە‬ ‫ش ا ااەھەر ش ا ااىخونى ائلغان ا اادى كى ا اايى ش ا ااەرقى نۈركس ا ااتان ائرمىيەس ا ااى ەتنى ا ااڭ‬ ‫‪- 35 -‬‬


‫ياردېمىس ا ااىز مۇس ا ااتەققىچ ھال ا اادا تەلن ا ااى تول ا ااۇق ائزات قىلى ا ا ا ق ا ااۇدرېتى ە ىئ ا ا ا ە‬ ‫ىئكەنلىك ا ا ا ااى ائي ا ا ا ااان بول ا ا ا اادى‪ 3‬ش ا ا ا ااەرقى تۈركس ا ا ا ااتان ائرمىيەس ا ا ا ااىنىڭ ۇئرۇمچىن ا ا ا ااى‬ ‫توختامس ا ا ااىز ائلى ا ا اادىغانلىقى ۇئيغۇرسا ا ا ااتاننىڭ ھەم ا ا اامە جايلىرىا ا ا اادا ۋەي ا ا اادا بولغا ا ا ااان‬ ‫قوزغىال چىالرنىا ااڭ قوللىش ا ااى بى ا االەن ۋۈت ا ااۈن تەلن ا ااى خىت ا اااى باس ا ااقۇنچىلىرىدى تى ا ازال‬ ‫تازىاليا اادىغانلىقى ۋە دۇنيانىا ااڭ سىياسا ااى خەرىتىسا ااىدە يىىا ااى بىا اار تا ااۈرر ‪ -‬مۇسا ااۇلمان‬ ‫دۆلېتىنىڭ ۋەيدا بولىدىغانلىقى ائيدىىالشتى‪3‬‬ ‫س ا ا ا ا ااتالى "بۇزۇلم ا ا ا ا اااس ىئتتى اقنى ا ا ا ا ااڭ بىقىنى ا ا ا ا اادا ۇئن ا ا ا ا ااى س ا ا ا ا ااوۋىتنىا‬ ‫ۋار ىالش ا ااقا يۈزلەندۈرى ا اادىغان ت ا ااۈرر دۆلېتىنى ا ااڭ ۋەي ا اادا بولىش ا ااىغا ي ا ااوائ قويماس ا االىق‬ ‫ۈئ ا ا ا ااۈن" غەلبېنىا ا ا ااڭ بوسۇغىسا ا ا اادا تۇرغا ا ا ااان خەلىقنىا ا ا ااڭ ۈئسا ا ا ااتىدىكى نا ا ا ااازارەتنى‬ ‫كۈ ەيتىش ا ا اانى ق ا ا ااارار قىل ا ا اادى‪" 3‬ۇئل ا ا ااۇق داھ ا ا ااى" تەركىبى ا ا اادە س ا ا ااوۋىتدىكى ت ا ا ااۈرر‬ ‫مىل ا االەت ۋەكىللىرىنى ا ااڭ جىمىس ا ااى دى ى ا اادەر ب ا ااار ۇئيغۇرس ا ااتان خەلقىنى ا ااڭ مىلل ا ااى‬ ‫ائيرىمچىلىقس ا ا ااىز باس ا ا ااقۇنچىالرغا قارش ا ا ااى بىرلىك ا ا اادە جاس ا ا ااارەتلىك كۈرېش ا ا ااىدى ۋە‬ ‫ھۆرلىككە ىئتىزارلىقىدى قورقۇ كەتكەن بولۇش مۈمنكى ‪3‬‬ ‫بىزنىا ااڭ ي ا ااۇمىز ە ۇئنا ااداق قورق ا ااۇش ائساسا ااىز ىئ ا اادى‪ 3‬ا ااۈنكى ۇئيغ ا ااۇر‬ ‫خەلق ا ا ا ااى ۋراس ا ا ا ااىيە بىرلىكىنى ا ا ا ااڭ ت ا ا ا ااارىخى يىلتى ا ا ا اازى قىس ا ا ا اامى بولغانلىق ا ا ا اادى‬ ‫تەزەلا اادى خىتايغا ااا قارشا ااى بىرلىكنا ااى تەرغى ا ا قىلى ا ا كەل ا ا ەن‪ 3‬رۇسا ااالرنى ۋە ۇئالر‬ ‫قۇرغا ا ا ا ا ا ااان ۋراسا ا ا ا ا ا ااىيە ىئتتى ا ا ا ا ا ا اااقىنى س س س ر – نا ا ا ا ا ا ااىا ۇئيغا ا ا ا ا ا ااۇرالر يا ا ا ا ا ا ااات‬ ‫ھىسا ا اااۋلىمايتتى‪ 3‬شا ا ااەرقى تۈرسا ا ااتان ھۆكۈمېتىنىا ا ااڭ تەركىبىم ا ا اۇ شا ا ااۇنى كۆرسا ا ااىتەتتى‪3‬‬ ‫تەكس ا ا ا ااىنچە ش ا ا ا ااەرقى تۈركس ا ا ا ااتان دۆلېتىنىا ا ا ا اڭ مەۋج ا ا ا ااۇتلىقى س س س ر – ن ا ا ا ااى‬ ‫مۇس ا ا ا ااتەھكەملەيتتى‪ 3‬مىللەتچ ا ا ا ااى‪ -‬كۆكسىياس ا ا ا ااەتچى كوس ا ا ا ااموۋولىتىكا س ا ا ا ااتالى‬ ‫ۆئزىنى ا ا ااڭ ۇئلۇقل ا ا ااۇق سايىس ا ا ااى ۋە ياس ا ا ااالما بەينەلمەنەللى ا ا ااك ك ا ا ااۈنلىكى ائس ا ا ااتىدا‬ ‫ۇئيغ ا ا ااۇر خەلقىنى ا ا ااڭ غايېس ا ا ااىنى ۈش ا ا ااەنمىدى ۈش ا ا ااىنى ۋە ھىساۋلىشىش ا ا اانى‬ ‫خالىمىدى‪3‬‬ ‫مەل ا ا ااۇمكى ۇئيغ ا ا ااۇرالر مى ا ا ااڭ يىل ا ا ااالر جەريانى ا ا اادا ۋراس ا ا ااىيە خەلىقلى ا ا اارى‬ ‫‪- 36 -‬‬


‫بىا ا االەن بىرلىكا ا اادە ياشا ا ااىغا ۋە خىتا ا اااى باسا ا ااقۇنچىلىرىنىڭ ۋراسا ا ااىيەنىڭ غوجىسا ا ااى‬ ‫بول ا ا ااۇش ۋە ۇئنى ا ا ااڭ مىللەتلىرىن ا ا ااى خەن ا ا االەر ە س ا ا ااىىدۇرىۋېتى نىيېتىن ا ا ااى تەمەلا ا ا ا ە‬ ‫ائشۇرىشا ااىغا قارشا ااى كۈرەش ا اتە ۇئيۇشا ااتۇرۇش ر لىنا ااى ينا ااا كەل ا ا ەن‪ 3‬مىللەتنىا ااڭ‬ ‫ن ا ا ا ااامى "ۇئيغ ا ا ا ااۇر" دى ا ا ا ا ەن ائت ا ا ا ااالغۇمۇ ي ا ا ا ااالغۇز مىللەتنى ا ا ا ااڭ ن ا ا ا ااامىنىال تەمەس‬ ‫ش ا ااۇنالقال ۇئيۇلل ا ااۇقنى كۆرس ا ااېتى كەل ا ا ا ەن‪ xx 3‬تەس ا ااىردە قىس ا ااقىال م ا ااۇددەت‬ ‫بەرۋالىق ا اادا بولغ ا ااان ش ا ااەرقى تۈركس ا ااتان جەمھۆرىيېتىم ا ااۇ "ۇئيغ ا ااۇر" ائتالغۇس ا ااىنىڭ‬ ‫ۇئيۇللۇق مەنېسىنى جارى قىلدۇرغان ىئدى‪3‬‬ ‫س س س ر – نى ا ا ا ا ا ا ا ا ااڭ ۋار ىلىنىشا ا ا ا ا ا ا ا ا ااىدى كىيىنكا ا ا ا ا ا ا ا ا ااى خىتاينىا ا ا ا ا ا ا ا ا ااڭ‬ ‫ۋراسا ااىيەنى ۆئمىلىا اامە سا ااتال قىلى ا ا ھەركەتلىا اارى ۇئتتا ااۇرا ائسا ااىيە دۆلەتلىا اارى ۋە‬ ‫رۇس ا ا ااىيەنىڭ ك ا ا ااۈن س ا ا ااانا ق ا ا ااۇدرەت تې ىۋاتق ا ا ااان خىتاينى ا ا ااڭ ۇئ ھەركەتلىا ا ا ارى ە‬ ‫مۇناس ا ا ااى ج ا ا ااۇۋا تاۋالم ا ا اااى ائمالس ا ا ااىز ۇئنى ا ا ااڭ خ ا ا ااام تەش ا ا اايا مەنبەتەس ا ا ااى ە ۋە‬ ‫لوب ا ا اااللىق ستراتې ىيەس ا ا اانىڭ ىئجرا ىلىرىغ ا ا ااا ائيلېنىا ا ا ا قېلىۋاتق ا ا ااانلىقى بىزنى ا ا ااڭ‬ ‫يۇقۇرىا ا ا اادىكى ۋىكرىمىزنىا ا ا ااڭ تا ا ا ااوغرىلىقىنى تەسا ا ا ااتىقلىماقتا‪ 3‬تەۋسۇسا ا ا ااكى ۋاقى ا ا ا ا‬ ‫ائرقىغا قايتمايدۇ ۆئتكەن خاتالىقنى تۈزۈ ىلى بولمايدۇ‪3‬‬ ‫سا ا ا ااتالىننىڭ شا ا ا ااەرقى تۈركسا ا ا ااناندىكى قا ا ا ااوائ وما ا ا اااقلىرى موسا ا ا ااكۋانىڭ‬ ‫كۆرسەتمىس ا ا ااى ە بىنا ا ا اااتەن ائلغا ا ا ااان قا ا ا ااۇرالالرنى سا ا ا ااوۋىتكە قا ا ا ااايتۇرۇ بىرىشا ا ا اانى‬ ‫جىا ااددى تەلە قىلا اادى‪ 3‬با ااۇ ھا ااېم قانا ااداق خەلىا ااق ائرالىا ااق مۇناسا ااىۋەت قېلى ىغا ااا‬ ‫ۈش ا ا اامەيدىغان ۋە دۆلەت ا ا االەر ائرا سىياس ا ا ااەتتە كۆرۈنىا ا ا ا باقمىغ ا ا ااان كۈ لىكنى ا ا ااڭ‬ ‫ائجىزغ ا ااا ىئش ا االەتكەن بېس ا ااىمى ت ا ااوغرىراقى ۇق ا اادى – ا ااۇق بۇال چىلى ا ااق‬ ‫ىئ ا اادى‪ 3‬ا ااۈنكى لىنغ ا ااان قۇرااالرنى ا ااڭ ھەقق ا ااى تەس ا االى باھاس ا ااىدى ھەسس ا ااىلە‬ ‫ۈئس ا ا ااتۈن تۆلىنىا ا ا ا بولغ ا ا ااان ىئ ا ا ااددى‪ 3‬ش ا ا ااەرقى تۈركس ا ا ااتان ۋۈت ا ا ااۈن ۇئيغۇرس ا ا ااتان‬ ‫ائھالېس ا ا ا ااى ىئتىا ا ا ا ارا قىلغ ا ا ا ااان تەمېل ا ا ا ااى مۇس ا ا ا ااتەققىچ دۆلەت ىئ ا ا ا اادى‪ 3‬ش ا ا ا ااۇنداق‬ ‫قىلىا ا ا ا ا ا ش ت – نى ا ا ا ا ااڭ مىلل ا ا ا ا ااى ائرمىيەس ا ا ا ا ااى قۇرالس ا ا ا ا ااىزالندۇرىلىدى ۇئنى ا ا ا ا ااڭ‬ ‫ھۆك ا ا ا ااۈمېتى باس ا ا ا ااقۇنچىالر بى ا ا ا االەن مەجب ا ا ا ااۇرى ھال ا ا ا اادا س ا ا ا ااۆھبەت ۈئس ا ا ا ااتېلى ە‬ ‫‪- 37 -‬‬


‫لتۇرغۇزىلدى‪3‬‬ ‫ۇئيغۇرس ا ا ا ااتانلىقالرنىڭ خاىئشىس ا ا ا ااىز قۇراللى ا ا ا ااق ك ا ا ا ااۈرەش توختۇتىلى ا ا ا اادى‬ ‫كەل ۈس ا ا ااى نىقس ا ا ااىز تەشۋىش ا ا االىك تىنىچلى ا ا ااق ھاي ا ا ااات باش ا ا ااالندى‪ 3‬ائزاتلى ا ا ااق‬ ‫ھەركېتىنىا ا ااڭ يې ا ا ارىم يولا ا اادا توختۇتىلغانلىقىنى ا ا اڭ سا ا ااەۋبىنى ۋە ش ت ھۆكۈمېتىنىا ا ااڭ‬ ‫قىلىۋاتقا ا ا ا ا ا ااان ھەركەتلىرىنا ا ا ا ا ا ااى خەلىا ا ا ا ا ا ااق ۈشا ا ا ا ا ا ااەنمەيتتى‪ 3‬تۈنۈ ا ا ا ا ا ا ااۈنكى "د س ‪-‬‬ ‫ىئ ا ا ازىل ەن تەائ ۋە ائ ا ا ااالر دۇنياس ا ا ااىنىڭ تايانچىس ا ا ااى" – "ۇئل ا ا ااۇق" س ا ا ااتالىننىڭ ۋە‬ ‫سوۋىتلەر ىئتتى اقىنىڭ سېتىۋەتكەنلىكىنى بىلمەيتتى‪3‬‬ ‫بۇنىىغ ا ا ا ا ااا قارىم ا ا ا ا اااى خىت ا ا ا ا اااى باس ا ا ا ا ااقۇنچىلىرى بېس ا ا ا ا ااىۋىلى ‪ 91‬يى ا ا ا ا ااچ‬ ‫ۆئتكەن ا ا اادى كى ا ا اايى ۇئيغۇرس ا ا ااتاننىڭ ‪ .‬ۋىاليېتى ا ا اادە خەلى ا ا ااق ۆئزىن ا ا ااى تەكا ا ا ارار ۆئز‬ ‫زىمىنىنىا ااڭ غوجا ااايىنى ھىا ااد قىلىشا ااقا باشا ااكىدى‪ 3‬ھۆكۈمەتنىا ااڭ جىما ااى ر انلىرىا اادا‬ ‫خەلى ا ااق ۋە دۆلەت خا ا ااادىملىرى بىا ا اار ائنا ا اااا تىلا ا اادا ەۋلىشا ا ااىدىغان ۋە بى ا اار ‪ -‬بىرىنا ا ااى‬ ‫تەرجىمانسا ا ااىز ۈشا ا ااىنىدىغان بولا ا اادى ا ا ااۈنكى ۇئيغۇرسا ا ااتان ائھالېسا ا ااىنىڭ ‪30%‬‬ ‫بىا اار‪ -‬بىرىنا ااى تەرجىمانسا ااىز ۈشا ااىنىدىغان بىا اار خەتلىا ااك تا ااۈرر مىللەتلىا اارى ىئا اادى‪3‬‬ ‫ائن ا ا ا ااا تىللى ا ا ا ااق مەك ا ا ا ااتەبلەر ۇئمۇمىيۈزلى ا ا ا ااك چىلىش ا ا ا ااقا باش ا ا ا االىدى‪ 3‬تەلمىس ا ا ا اااقدى‬ ‫داۋاملىش ااى كىلىۋاتق ااان ‪ XX -‬تەس ااىرنىڭ بىرىنج ااى يېرىمى اادا مۇس ااتاڧا كام اااائ ائت ااا‬ ‫ت ا ا ااۈررا ۋە لې ا ا اانى ۈئزۈۋەت ا ا ااكەن ت ا ا ااۈرر مىللەتلىرىنى ا ا ااڭ يېزى ا ا ااق خەتا بىرلىك ا ا ااى‬ ‫ائخبا ا ا ااارەت بىرلىكىنىا ا ا ااڭ مىللەتا ا ا االەر ائرا د سا ا ا االۇق ۋە ھەمكارلىقنىا ا ا ااڭ ائساسا ا ا ااىغا‬ ‫ائيالن اادى‪ 3‬ۇئيغۇرس ااتاننىڭ بىا اار بۇلۇ ىا اادا تا ااۈرر دۇنياسا ااى تەكسا ااى ە قايتقا ااان ىئا اادى‪3‬‬ ‫باشا ا ااقىچە تەيتقاندا ۇئيغۇرسا ا ااتاندا تا ا ااۈرر دۇنياسا ا ااىنىڭ ىئخچا ا ااام كىچىا ا ااك شا ا ااەكلى‬ ‫قۇرۇلغا ااان ىئا اادى‪ 3‬ۇئيغا ااۇر قا ااازاق قىرغىا ااز تاتا ااار مۇ غا ااۇائ ۋ‪3‬ا‪ 3‬ۇئيغۇرسا ااتانلىق‬ ‫ي ا ا اااش ۆئس ا ا اامىرلەر ۆئزىنى ا ا ااڭ تەين ا ا ااى ت ا ا ااارىخىنى ۈئ ۈنىش ا ا ااكە ۋە كىمنى ا ا ااڭ ۋۇش ا ا ااتى‬ ‫ىئك ا ا ااانلىكىنى تونۇش ا ا ااقا باش ا ا االىدى‪ 3‬ت ا ا ااۈرر دۇنياس ا ا ااىنىڭ ق ا ا ااارا غۇ بۇلۇ ى ا ا اادا ت ا ا ااۈرر‬ ‫دۇنياس ا ااىنىڭ يغۇنىش ا ااى باش ا ااالنغان ىئ ا اادى‪ 3‬مان ا ااا ب ا ااۇ "ۇئل ا ااۇق داھ ا ااى" س ا ااتالىننى‬ ‫قورقۇتىۋەتكەن بولىشى مۈمكى ‪3‬‬ ‫‪- 38 -‬‬


‫سىياس ا ا ا ااى ۋەزىئەتنىا ا ا ا ااڭ موقۇمس ا ا ا ااىزلىقىغا كەل ۈسا ا ا ا ااى ىئسا ا ا ا ااتىقبالىنىڭ‬ ‫قارا غۇلىقىغ ا ا ا ا ا ااا ۋە س ا ا ا ا ا ااوۋىتنىڭ ز مى ەرلى ا ا ا ا ا ااك ن ا ا ا ا ا ااازارېتى ە قارىم ا ا ا ا ا اااى ش ت ج‬ ‫قا ااۇدرەت تې ى ا ا تولا ااۇق دۆلەتا ااكە ائيلىنىشا ااقا ھەر قانا ااداق مۇسا ااتەققىچ دۆلەتا ااكە‬ ‫خش ا ا اااش جىم ا ا ااى ائۋ ا ا اااراتلىرى تەائ تۆك ا ا ااۈس قۇرۇل ا ا ااۇ ۈئنۈملى ا ا ااك ىئشلەش ا ا ااكە‬ ‫باشا االىدى‪ 3‬ائزاتلىقق ا ااا ىئرىشا ااكەن خەلىقنى ا ااڭ تەركى ا ا تەم ا ا ەر ك ا ااۈ ىى ە تېيىنغ ا ااان‬ ‫ىئختىس ا اااد س ا ااوۋىتلەر ىئتتى اقىنى ا ااڭ ائز‪ -‬تا ا اوال ي ا اااردېمى ە تېيىنىا ا ا ۇئنى ا ااڭ ھەر‬ ‫تەرەۋلىا ا ا ا ا ا اامە بېسا ا ا ا ا ا ااىمىغا ۋە ىئككا ا ا ا ا ا ااى تتۇرىا ا ا ا ا ا اادىكى سا ا ا ا ا ا ااودا مۇناسا ا ا ا ا ا ااىبېتىنىڭ‬ ‫تە س ا ا ا ااىزلىكى ە قارىم ا ا ا اااى ۇئيغۇرالرنى ا ا ا ااڭ قەتچىلى ا ا ا ااك س ا ا ا ااەنئېتى بى ا ا ا االەن تى ا ا ا ااز‬ ‫راۋاجلىنىش ا ا ااقا ائھالىنى ا ا ااڭ تۇرم ا ا ااۇش سەۋىيەسا ا ا اى تەۋۋەائ كۆرۇنىا ا ا ا باقمىغ ا ا ااان‬ ‫سۇرتەتتە يۈكسىلىشكە باشلىدى‪3‬‬ ‫تەۋۋەائ خىتا ا ااان باسا ا ااقۇنچىلىرىنىڭ قا ا ااوائ ائسا ا ااتىدا ۇئيغۇرسا ا ااتانلىقنىڭ‬ ‫ۇئخا ا ااال ۈشا ا ااى ە كىرى ا ا ا باقمايا ا اادىغان‪ :‬ھەقسا ا ااىز قا ا ااۇش داۋاالش يارىا ا اادار‪-‬‬ ‫مېيى الرغ ا ا ا ا ا ااا قۇربانالرنى ا ا ا ا ا ااڭ ائىئلېلىا ا ا ا ا ا ارى ە دۆلەتنى ا ا ا ا ا ااڭ تۇراقلى ا ا ا ا ا ااق ي ا ا ا ا ا اااردىمى‬ ‫يوقس ا ا ااىزالرغا يى ا ا ااتىم‪ -‬يېس ا ا ااىر ۋە قېرىالرغ ا ا ااا غەمخورل ا ا ااۇق ۋە باش ا ا ااقا مىھرىيەتلى ا ا ااك‬ ‫ۋر راممىالر قىسقىال مۇددەتدە تەمەللەشتۈرىلدى‪3‬‬ ‫ۇئيغۇرس ا ااتاننىڭ خىتاينى ا ااڭ ق ا ااوائ ائس ا ااتىدا قالغ ا ااان ‪ 7‬ۋىاليېتى ا اادە مەنزى ا اارە‬ ‫تەكسا ااىنچە ىئا اادى‪ 3‬باسا ااقۇنچى ائرمىيەنىا ااڭ سا ااانى كۆۋەيمەكا اادە ۇئنىا ااڭ خا اااراجېتى‬ ‫ۆئسا ا ا ا اامەكدە زاۋالىنا ا ا ا ااى تۇيغا ا ا ا ااان خىتا ا ا ا اااى تەمەلا ا ا ا اادارلىرىنىڭ غەزنە غا ا ا ا ااۇرلىقى‬ ‫ائھ ا ااالېنى ۋە تەلنى ا ااڭ ب ا ااايلىقىنى ب ا ااوال تالىش ا ااى تەۋجىا ا ا ە ىقق ا ااان ائ ا ااار ىلىق‬ ‫ائددى ۋۇخرانىا ا ااڭ كۈنا ا اادىلىك تۇرمۇشا ا ااقا ائيالنغا ا ااان ىئا ا اادى‪ 3‬مۇشا ا ااۇ سا ا ااەۋەۋلىك ۋە‬ ‫تۇراقلى ا ا ا ااق خەلى ا ا ا ااق ق ا ا ا ااوزغىال لىرى تۈۋەيلى ا ا ا اادى ىئختىس ا ا ا اااد ھەددى ا ا ا اادى زىي ا ا ا ااادە‬ ‫ۈشا ااكۈنلىككە ۇئ رىغا ااان ىئا اادى‪ 3‬رې رېسا ااىيە تۇتا ااۇش قاما اااش قاتىا ااچ قىلى ا ا ا‬ ‫كەڭ قان ا ا ااات ياي ا ا اادى‪ 3‬ت ا ا ااۈرمە‪ -‬زىن ا ا اادانالر توش ا ا ااۇ ج ا ا اااى قالم ا ا اااى ائدەملەرن ا ا ااى‬ ‫قاۋالرغا ااا س ا ااوال ۈئس ا ااتى‪ -‬ۈئس ا ااتى ە دەسا ااتىلە ي ا اااتقۇزاتتى‪ 3‬مەھبۇس ا ااالرنى ۇئتت ا ااۇرا‬ ‫‪- 39 -‬‬


‫تەسىر ۇئسۇللىرىدا قىيناش ۋە ۆئلتۈرى ائدەتدىكىدى بەتتەرلەشكەن ىئدى‪3‬‬ ‫باس ا ا ااقۇنچىالرنىڭ زۇلىمىغ ا ا ااا ج ا ا اااق تويغ ا ا ااان غەزەۋ ا ا ااكە تولغ ا ا ااان خەلى ا ا ااق‬ ‫ائزاتلى ا ا ا ااق ھەركېتىنى ا ا ا ااڭ داۋاملىشىش ا ا ا ااىنى تەق ا ا ا ااازالىق بى ا ا ا االەن ك ا ا ا ااۈتەتتى‪ 3‬ش ا ا ا ااەرقى‬ ‫تۈكس ا ااتان ائرمىيەس ا ااىنىڭ ھۇجۇمىغ ا ااا ماسلىش ا ااى ۇئمىيۈزلى ا ااك قوزغىلىش ا ااقا تەييا ا اار‬ ‫ىئا ا ا ا اادى‪ 3‬لا ا ا ا ااېكى تەۋسۇسا ا ا ا ااكى س س ر‪ -‬نىا ا ا ا ااڭ رىياسا ا ا ا ااەتچىلىكىدە باشا ا ا ا ااالنغا‬ ‫تىنىچلىق سۆھبەت داۋامالشماقتا ىئدى‪3‬‬ ‫‪ – 1311‬يىل ا ا ا ااى ‪ 13‬ائينى ا ا ا ااڭ ‪ 11‬دە غۇلجى ا ا ا اادا ائزاد قىلىنغ ا ا ا ااان ۆئل ا ا ا ااكە‬ ‫راي ا ااون ۋەكىللىرىنى ا ااڭ ق ا ااۇرۇلتېيااى اقىرىل ا اادى‪ . 3‬ك ا ااۈن داۋامالش ا ااقان ۇئ قۇرۇلت ا اااى‬ ‫ش ا ا ااەرقى تۈركس ا ا ااتان ھۆكۈمتىنى ا ا ااڭ نامى ا ا اادىكى "ۋاقىتلى ا ا ااق" دى ا ا ا ا ەن قوش ا ا ااۇمچىنى‬ ‫لى ا ا ا تاشا ا ااال ھىلىخا ا ااان تا ا ااۆرىنى تەك ا ا ارار دۆلەت رەىئسا ا االىكى ە ۋە ھۆك ا ا اۈمەت‬ ‫رەھا ا ابەرلىكى ە س ا ااايلىدى‪ 3‬يوق ا ااۇرى كۆۋچىلى ا ااك تەۋاز بى ا االەن خىت ا اااى ھۆكۈمېتى ا اادى‬ ‫ش ا ااەرقى تۈركس ا ااتاننىڭ مۇس ا ااتەققىللىقىنى ىئتې ا ارا قىلىش ا اانى ۋە ۋۈت ا ااۈن ۇئيغۇرس ا ااتان‬ ‫تەۋەس ا ا ا ااىدى ۆئز ائرمىيەس ا ا ا ااىنى چىقىا ا ا ا ا كىتىش ا ا ا اانى تەلە قىل ا ا ا اادى‪ 3‬تە ەر ب ا ا ا ااۇ‬ ‫تەلەۋن ا ا ا ا ااى خىت ا ا ا ا اااى تەر قوب ا ا ا ا ااۇائ قىلمىس ا ا ا ا ااا ۋەتەن باس ا ا ا ا ااقۇنچىالردى تول ا ا ا ا ااۇق‬ ‫تازىالنغىچە ائزادلىق ۇئرۇشىنى داۋامالشتۇرۇش قارارى قوبۇائ قىلىندى‪3‬‬ ‫ائمم ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ااا ۇئيغۇرس ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ااتانلىقالرنىڭ ‪ 131‬يى ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ااچ تەۋۋەائ يوقاتق ا ا ا ا ا ا ا ا ا ا ااان‬ ‫مۇسا ا ا ا ا ااتەققىلىقىنى ۋە ‪ 91‬يىا ا ا ا ا ااچ تەۋۋەائ يوقاتقا ا ا ا ا ااان دۆلەتچىلىكىنا ا ا ا ا ااى تەكسا ا ا ا ا ااى ە‬ ‫كەلت ا ااۈرۈ دۇني ا ااا جاماتەتچىلىكىنى ا ااڭ تەڭ ھوقۇقلا ا ااۇق تەزاس ا ااى س ا ااۈۋېتىدە ھا ا ااۆر‬ ‫ياش ا ا ا اااش ۈئمى ا ا ا اادى ۆئتكەنك ا ا ا ااى نۇرغ ا ا ا ااۇن قېتىمالردىكى ا ا ا اادەكال تەمەللىشىش ا ا ا ااكە‬ ‫مۇيەسسەر بواللمىدى‪3‬‬ ‫"ۇئلا ا ا ا ااۇق" داھا ا ا ا ااى سا ا ا ا ااتالى رەھبەرلىكىا ا ا ا اادىكى قۇدرەتلىا ا ا ا ااك سا ا ا ا ااوۋىتلەر‬ ‫ىئتتى ا اااقى باش ا ااقىچە ق ا ااارار قىل ا اادى‪ 3‬ۋۈت ا ااۈن رۇس ا ااىيەنىڭ جاھ ا ااان ىرى ىئ ىرات ا ااورىا‬ ‫ائلېكس ا ا ا اااندېر ‪ II‬رەھبەرلىكى ا ا ا اادىكى رۇس ا ا ا ااىيەنىڭ ‪ 1001‬يىلالردىك ا ا ا ااى "ۇئيغ ا ا ا ااۇرالرنى‬ ‫ھ ا ااۆرلىككە قوي ا ااۇ بەرمەس ا االىك سىياس ا ااېتىنى تەكرارلى ا اادى‪ 3‬ھ ا ااازىر ھەممىا ا ا ە ائي ا ااان‬ ‫‪- 40 -‬‬


‫بولغان ا ا اادەر ش ا ا ااۇ اغ ا ا اادا يەت ا ا ااتە ش ا ا ااەھەر دۆلېتىنى ا ا ااڭ رەھبې ا ا اارى ي ا ا اااقۇا بەخ‬ ‫ۇئيغا ا ا ااۇرالر ىئچىا ا ا اادى ياللىۋېلىنغا ا ا ااان مۇنا ا ا اااۋىق ائرقىلىا ا ا ااق زەھەرلە ۆئلتا ا ا ااۈرىل ەن‬ ‫ىئ ا ا ا ا اادى‪ 3‬ھ ا ا ا ا ااارزىرغىچە زەھەرلى ۈ ىنى ا ا ا ا ااڭ ائرق ا ا ا ا ااا تىېك ا ا ا ا ااى مەل ا ا ا ا ااۇم تەمەس‪ 3‬ب ا ا ا ا ااۇ‬ ‫ىئم ېراتورنىا ااڭ داھىغا ااا قارىغانا اادا ۆئزىنىا ااڭ ۋە دۆلېتىنىا ااڭ ھا ااار‪ -‬نۇمۇسا ااىىنى تەۋزەائ‬ ‫كۆرى ا ا اادىغانلىقىنى ۋە ۇئن ا ا ااى ائس ا ا ا اراش ۈئ ا ا ااۈن تىرىش ا ا ااقانلىقىنى ىئ ا ا اانچىكە ىئ ا ا ا ا‬ ‫قىلغانلىقىنى كۆرسېتىدۇ‪3‬‬ ‫سا ا ااتالىننىڭ قا ا ااوائ وما ا اااقلىرى قۇۋلىا ا ااق بىا ا االەن ائرىالشا ا ااقان سا ا ااىلىق‬ ‫بەزەن ۇق ا ا اادى ‪ -‬ا ا ااۇق قوۋ ا ا اااائ م ا ا ااۇائمىلە ۋە ھەركەت ا ا االەر بى ا ا االەن ھېلىخ ا ا ااان‬ ‫تا ا ا ا ااۆرىنى قەدەمما ا ا ا ااۇ‪-‬قەدەم تەۋۋەائ ومىن ا ا ا ا اداڭ ھۆكا ا ا ا ااۈمىتى بىا ا ا ا االەن بولۋاتا ا ا ا ااان‬ ‫كىلىشا ا اامىدى كىا ا اايى دۆلەت ىئشا ا االىرىدى يىراقالشتۇرىشا ا ااقا باشا ا االىدى‪ 3‬سا ا ااوۋىتدە‬ ‫تەربى ا ا ا ا ا ا ا اايەلەن ەن ۇئنى ا ا ا ا ا ا ا ااڭ ۋەكىللىرىنى ا ا ا ا ا ا ا ااڭ مەس ا ا ا ا ا ا ا االەتلىرى ە ق ا ا ا ا ا ا ا ااارۇغۇالر ە‬ ‫تە ىش ا ا ا ا ااىدىغان دۆلەتنى ا ا ا ا ااڭ ي ا ا ا ا اااش تەزالى ا ا ا ا اارى ومىن ا ا ا ا ااداڭ بى ا ا ا ا االەن تىنىچلى ا ا ا ا ااق‬ ‫كىلىشا ا ا ا اامى ە قا ا ا ا ااوائ قويۇشا ا ا ا ااتى‪ 3‬ۇئ كلىشا ا ا ا اامىدە شا ا ا ا ااىنجا غا تولا ا ا ا ااۇق دى ىا ا ا ا اادەر‬ ‫مۇختارىيەتلى ا ا ا ااك ائۋتون ا ا ا ااومىيەا بى ا ا ا ارىل ەن ىئ ا ا ا اادى‪ 3‬مۇس ا ا ا ااتەققىللىقدى باش ا ا ا ااقىنى‬ ‫ىئتى ا ارا قىلمىغا ااان شا ااەرقى تۈركسا ااتان دۆلېتنىا ااڭ بىرىنجا ااى رەىئسا ااىنى ‪ – 1319‬يىلا ااى‬ ‫‪ 1.‬تيۈن ا ادا سا ااوۋىنىڭ مەخسا ااۇس خىا اازمەت ر ا ااانلىرى غا ااۇرال ائلمۇتىغا ااا لى ا ا‬ ‫كىتىشتى‪ 3‬ۇئ ۆئزىنىڭ قالغان ھاياتىنى تاشكەندە ۆئى قامىقىدا ۆئتكەزدى‪3‬‬ ‫ھا ا ااېم قايسا ا ااى تەرە كىلىشا ا اامىنى ىئج ا ا ارا قىلىشا ا ااقا ائلدىرىمىا ا اادى‪ 3‬موس ا ا اكۋا‬ ‫ۋاقىتنا ا ا ا ااى سوزۇشا ا ا ا ااقا باشا ا ا ا االىدى سا ا ا ا ااتالى خىتايا ا ا ا اادا كوممۇنىس ا ا ا ا اتالرنىڭ دۆلەت‬ ‫بېش ا ا ا ااىغا ىقىش ا ا ا ااىنى ك ا ا ا ااۈتەتتى‪ 3‬خىتاي ا ا ا اادا كوممۇنىس ا ا ا ااتالر ھوق ا ا ا ااۇقنى ائلغان ا ا ا اادى‬ ‫كى ا ا ا اايى تەۋۋەائ ۇئيغۇرسا ا ا ا ااتانلىقالرغا جۇمھۆرىيەتلى ا ا ا ااق ھوق ا ا ا ااۇق بىرىش ا ا ا اانى ۋەدە‬ ‫قىلغا ا ا ااان ماۋزېا ا ا اادۇڭ ۆئزىنىا ا ا ااڭ ۋەدېسا ا ا ااىنى ىئج ا ا ا ارا قىلمىا ا ا اادىال تەمەس ھەتتا ا ا ااا‬ ‫ومىنا ا ا ا ا ااداڭ ھۆكا ا ا ا ا ااۈمېتى بىا ا ا ا ا االەن ش ت ج تۇرىسا ا ا ا ا ااىدا بولغا ا ا ا ا ااان كىلىشا ا ا ا ا اامىدە‬ ‫ۇئيغۇرس ا ااتان خەلىقىا ا ا ە بىا ا ارىل ەن ھوقۇقنىم ا ااۇ ىئتىا ا ارا قىلمى ا اادى‪ 3‬ۇئ ش ا ااىنجا نىڭ‬ ‫‪- 41 -‬‬


‫جۇ ا ا ا ااۇ خەلى ا ا ا ااق جەمھ ا ا ا ااۆرىيېتى ە شەرتس ا ا ا ااىز قوشۇلىش ا ا ا ااىنى تەلە قىل ا ا ا اادى‪ 3‬ۆئز‬ ‫دۆلېتىنىا ا ا ا ااڭ رەىئسا ا ا ا ااىنىڭ ى ا ا ا ا ا ى ە كىا ا ا ا اارمەى سا ا ا ا ااوۋىتنىڭ مەسا ا ا ا االەتچىلىرىنىڭ‬ ‫كۆرسەتمىسا ا ااى ە بىنا ا اااتەن ومىنا ا ااداڭ ھۆكا ا ااۈمېتى بىا ا االەن تىنىچلىا ا ااق كىلىشا ا اامى ە‬ ‫ق ا ا ااوائ قويغ ا ا ااان رەىئس ا ا اانى غ ا ا ااۇرال كەتكەن ا ا اادى كى ا ا اايى ۇئنى ا ا ااڭ ىئزدرى ىن ا ا ااى‬ ‫قىلماس ا ا ا ا ا ااتى ۇئنى ا ا ا ا ا ااڭ رۇنىن ا ا ا ا ا ااى ىئ ەللى ا ا ا ا ا ا ا ەن تەم ا ا ا ا ا اادى ماۋزېا ا ا ا ا ا اادۇ نىڭ‬ ‫ش ا ا ا ا ا ااىنجا ننىڭ جۇ ا ا ا ا ا ااۇ خەلى ا ا ا ا ا ااق جەمھۆرىيېتىنى ا ا ا ا ا ااڭ تەركى ا ا ا ا ا اابى ە شەرتس ا ا ا ا ا ااىز‬ ‫قوشۇلىش ا ا ا ااىنى قوللىمىغا ا ا ا ااان تەخمەتج ا ا ا ااان قاسا ا ا ا ااىمى ۋە ۇئنى ا ا ا ااڭ سەۋداش ا ا ا االىرى‬ ‫ىئكك ا ااى ۇئل ا ااۇق داھىنى ا ااڭ تى ا ااچ بىرىكاتۈرىش ا ااى بى ا االەن ۇئالر ياخش ا ااى كۆرى ا اادىغان‬ ‫سا ا ا ااوۋىتكە لى ا ا ا ا كىتىلا ا ا اادى‪ 3‬ائلمۇتىا ا ا اادا ائنا ا ا ااچە ۇئزۇن سا ا ا ااوزۇلمىغان ماقۇللىققا ا ا ااا‬ ‫كەلتا ا ا ا ا ا ا ااۈرى سا ا ا ا ا ا ا ااوھبېتىدى ۋە موسا ا ا ا ا ا ا ااكۋادىكى ۇئزۇن قىا ا ا ا ا ا ا اايى قىسا ا ا ا ا ا ا ااتاقلىق‬ ‫س ا ا ااوراقالردى كى ا ا اايى ائت ا ا اااقلىق لۇبيانك ا ا ااا تۈرمىس ا ا ااىنىڭ زىندانلىرى ا ا اادا ۆئلتۇرىل ا ا اادى‪3‬‬ ‫س ا ا ا اتالى ۋە م ا ا ا اااۋ خ ا ا ا ااۇدانى تونىمىغان ا ا ا اادەكال ائر‪ -‬نۇمۇس ا ا ا اانى ھەم بىلمەيتت ا ا ا ااى‬ ‫ش ا ا ا ااۇنىڭ ۈئ ا ا ا ااۈن ۆئزلىرىنى ا ا ا ااڭ ۋەھىش ا ا ا ااىيانە ق ا ا ا ااانلىق ىئزلىرىن ا ا ا ااى ائلېكس ا ا ا اااندر‬ ‫ىئككىا ا ا اادەر ۋۇختا ا ا ااا يوشۇرىشا ا ا ااقا ۇئرۇنمىا ا ا اادى‪ 3‬جىما ا ا ااى ا ا ا ااۇۋا ىالرنى دى ى ا ا ا اادەر‬ ‫ۆئلتۈرىۋىتىش ا ااكەن بولس ا ااىمۇ ل ا ااېكى ۇئالرنى ا ااڭ ۆئلۈمى ا اادى كى ا اايى جىم ا ااى ىئ ا ا ا‬ ‫ائيان بولدى‪3‬‬ ‫ۇئيغۇرالرنىا ا ا ااڭ مۇسا ا ا ااتەققىللىق خىيا ا ا ااالى مانا ا ا ااا شا ا ا ااۇنداق كومما ا ا ااۇنىزىم‬ ‫تۇمانىدا غايى بولدى‪3‬‬ ‫ماقا ااالە ‪ -3111‬يىل ا ااى ‪ -11‬ائيا اادا يېزىلغ ا ااان رۇسا ااچە نۇسخس ا ااى ائساس ا ااىدا‬ ‫‪ -311.‬يىلى ‪ -11‬ائيدا يېزىلدى‪3‬‬ ‫ت‪ 3‬سەر ارى‪.‬‬ ‫‪- 42 -‬‬

Информ бюл № 1 нкоу посл ред (восстановлен)