Page 1

ผาหลบ ไ ท ลื้ อ บ  า น ถิ่ น

ปริ ญ ญา งานดี


ไทลื้อบานถิ่น ชาวไทลือ้ บานถิน่ ดัง้ เดิมนัน้ สันนิษฐานวาไดอพยพมาจากบานถิน่ ใน แควนสิบสองปนนาซึง่ อยูใ นจีนแผนดินใหญปจ จุบนั บานถิน่ จึงเปนบานของ คนไทลือ้ ทีม่ ภี าษาพูด เปนตัวของตัวเอง มีเครือ่ งแตงกายเปนเอกลักษณ มี ลีลาการฟอนรํา มีฝมือทางดานหัตถกรรมทอผา และการประดิษฐสิ่งของ เครือ่ งใชทสี่ วยงาม คนไทลือ้ มีวฒ ั นธรรม ประเพณี วิถชี วี ติ คลายกันจะอาศัย อยูเปนบานเปนเมืองใกลเคียงกันตั้งแตมณฑลยูนนานของจีนมาจนถึงรัฐ ฉาน ของพมาในปจจุบนั การยายถิน่ ฐาน การอพยพ และการถูกกวาดตอน ที่เกิดขึ้นกับผูคนจากสิบสองปนนาเปนจํานวนมากมีจํานวนเปนหมื่น และ บอยครัง้ ในสมัยนัน้ ไดพบอุปสรรคในการเดินทางหลายอยาง ตองเดินทาง ผานปาเขา และแมนาํ้ ตลอดจนโรคภัยไขเจ็บการเดินทางจึงเปนไปโดยความ ลําบาก และตองใชระยะเวลาในการเดินทางยาวนาน จึงสันนิษฐานไดวา อาจ มีการแอบลักลอบหนีในระหวางการเดินทาง เปนสาเหตุใหคนที่ถูกตอนมา บางสวนไดหยุดตั้งถิ่นฐานอยูตามเสนทางการอพยพ ซึ่งบานถิ่นถือวาเปน สถานทีแ่ หงหนึง่ ทีช่ าวไทลือ้ บานถิน่ แอบหนีการกวาดตอนมาหยุดตัง้ ถิน่ ฐาน จากเดิมทีม่ กี นั ไมกคี่ รอบครัวก็เริม่ ขยายออกเปนจํานวนครัวเรือนทีม่ ากขึน้ ตามลําดับ กลายเปนหมูบานหลายหมูบานขึ้นมาพรอมทั้งเรียกตัวเองวา เปนคนบานถิ่น ตามสถานที่ที่เคยอยูที่เมืองเชียงรุง แควนสิบสองปนนา


2 ผาหลบไทลื้อบานถิ่น

การทอผาเปนศิลปะอยางหนึ่ง ที่คนไทยรุนปจจุบันตองชวยกัน อนุรกั ษไวในสมัยกอน ผูห ญิงไทยจะทําเครือ่ งใชตา งๆ ในบานเอง งานสําคัญ อยางหนึ่งคือการทําเสื้อผา ผานุง ผาหม ไวใชกันในครอบครัว ในพิธีกรรม ตางๆ เกี่ยวกับการเกิด การบวช การแตงงาน การตาย ก็ตองใชผา ผาทอ จึงเปนสิง่ จําเปนสําหรับชีวติ คนไทยกรรมวิธแี ละเทคนิคในการทอผาใหเกิด ลวดลายตางๆ เปนเทคนิคและ ความสามารถของแตละคนหลักใหญของการ ทอผาก็คอื การนําเสนฝายหรือไหมมาขัดกันใหเปนลาย โดยขึงเสนกลุม หนึง่ เปนหลัก เรียกวา เสนยืนแลวใชอีกเสนหนึ่ง เรียกวาเสนพุง สอดตามขวาง ของเสนยืน เมือ่ สานขัดกันก็จะเกิดลวดลายตางๆ ผาบางชนิด ผูท อจะคิดหา วิธีสอดดายและสอดสีสลับกัน บางวิธีก็จะจับผูกและมัดเนนเปนชวงๆ หรือ อาจจะยกดายที่ทอเปนระยะๆ ทําใหเกิดลวดลายสวยงาม


ผาหลบไทลื้อบานถิ่น 3

ไทลื้อกับการทอผา ไทลื้อรูจักการทอผามานานซึ่งสมัยกอนไทลื้อรูจักการทอผาดวย นุนไมนิยมเลี้ยงไหมแตเขาจะปนนุนเปนเสนดายแลวทอเปนผืนสี่เหลี่ยม ผาที่ทอแลวจะตัดเปนผานุงทั้งผูชายและผูหญิง เทคนิคการทอผาการใช สียอมเชื่อวาเชียงรุงมีความกาวหนามากกวาชนกลุมไทเผาอื่นและเทคนิค การทอผาไดรับการพัฒนาสืบทอดมาจากหนานเจาและจีนในสมัยราชวงค หยวน สวนมากการทอผาในกลุมชนไทลื้อมักจะทํากันในครัวเรือนเพื่อใช และจําหนายเพียงเล็กนอยซึ่งก็จะนําเด็กมาหัดปนดายซึ่งก็จะมีตั้งแตวัย เด็กจนถึงวัยชราชวยกันทําซึง่ สตรีชาวไทลือ้ ทุกคนจะตองทอและปน ดายเปน ซึง่ ลวดลายทีถ่ กั ทอลงบนผืนผานัน้ สวนมากจะเปน นกยูงซึง่ เปนสัญลักษณ แหงศิริมงคลและความสุขกายสบายใจและรูปชางเปนสัญลักษณแสดงถึง ความอุดมสมบูรณของพืชพันธุธัญญาหารและนอกจากนี้ยังนิยมขัดเปน ลายตนไม ดอกไม ใบไม ใบหญา นก ปลา และลายเรขาคณิต เมื่อทอได เปนลวดลายแลวก็จะนํามาทําเปนเครื่องนุงหม เปนเสื้อ เปนซิ่น (ผาถุง) ถุงยาม ผาโพกหัว กําไล เข็มขัด ผาเช็ดนอย ผาเช็ดหลวง ตุง ผาหอใบลาน ซึ่งแลวแตกรณีแตทั้งนี้และทั้งนั้นลวนสวยงามและประณีตทุกลวดลายที่ ถายทอดลงบนผืนผาทีถ่ กั ทอดวยหัตถกรรมและเครือ่ งมือทีผ่ ลิตขึน้ เองโดย วัสดุธรรมชาติ


4 ผาหลบไทลื้อบานถิ่น


ผาหลบไทลื้อบานถิ่น 5

ผาหลบคืออะไร ผาหลบ หรือ ผาปูที่นอน ผาหลบทอดวยผาฝายปนมือสีขาว เนื่องจากกี่ทอผาสมัยกอนจะมีฟนฟมที่หนาแคบ ชาวไทลื้อจะทอผาหลบ ที่มีขนาดและ ลวดลายเหมือนกัน ๒ ชิ้น และนํามาเย็บตอกันตามแนวยาว หรือทอผาทีม่ ขี นาดเทากับฟูก เพือ่ ใหไดขนาดผาหลบทีม่ คี วามกวางพอดีกบั ขนาดฟูก เอกลักษณของผาหลบไทลือ้ คือ การทอตกแตงเปนลวดลายดวย เทคนิคการขิด หรือจก ในสวนปลายดานหนึง่ เวลาปูผา หลบจะปูลาดใหดา น ทีม่ ลี ายไปทางปลายเทา เพือ่ เปนการ “หมาย” หรือเปนเครือ่ งหมายวา เปน ดานปลายเทา สอดคลองกับการถือเรือ่ ง หัว เทา จะไมใหปะปนกัน ลวดลาย ขิดผาหลบใชฝา ยสีดาํ สีแดงทอเปนลวดลาย เรขาคณิตและลวดลายสัตวเชน ชาง มา ปลายสุดดานที่มีลายจะเหลือปลายฝายเสนยืนไว ยาวประมาณ ๑ ฟุต แลวนํามา ถัก เปนชายครุยตกแตงเพื่อความสวยงาม


6 ผาหลบไทลื้อบานถิ่น

เทคนิคบนผาหลบไทลื้อบานถิ่น ขิด เปนเทคนิคการทําลวดลายบนผืนผาดวยวิธีการเพิ่มดายเสน พุงพิเศษเขาไปเชนเดียว กับการจก โดยจะพุงดายจากริมผาดานหนึ่งสูริม ผาอีกดานหนึง่ ทําไปเกิดลวดลายตลอดหนากวางของผืนผา ตางจากการจก ทีก่ ารจกเปนการสอดดายเสนพุง พิเศษเฉพาะจุดหรือเปนชวงชาวไทลือ้ เรียก เทคนิคการทอชนิดนี้วา เก็บดอก หรือ เก็บมุกเรียกลวดลายที่เกิดจากการ ทอวา มุกเก็บ คําวา มุก ในภาษาไทลือนั้นหมายถึงลวดลายที่นูนขึ้นมา


ผาหลบไทลื้อบานถิ่น 7

ถัก คือการเก็บชายครุยดายเสนยืนโดยการมัด และถักใหเปน ลวดลายตางๆ ตกแตงชายผาใหสวยงาม ชาวไทลื้อนิยมใชเทคนิคนี้ในการ ตกแตงชายครุยของผาหลบ (ผาปูที่นอน) และตุง


8 ผาหลบไทลื้อบานถิ่น

ลวดลายบนผาหลบ บานถิ่น แบงจําแนกไดดังนี้ ลวดลายเรขาคณิต คือ ลายพื้นฐานของผืนผา จากลาย จุดเล็กๆ จุดไขปลายเสนทแยง กากบาท สามเหลี่ยม ลายพื้นฐานเหลานี้ไดพัฒนา ไปสูรูปสัญลักษณเชน ลายกาบ ลายหนวย ลายขอ ลายเครือขอ ลายขอ กูด


ผาหลบไทลื้อบานถิ่น 9

ลวดลายพรรณพฤกษาไดแก ลายเครือเถา ตลอดจน ลายดอกไม และลายตนไม ตางๆ สือ่ ถึงความอุดมสมบูรณของธรรมชาติ และสือ่ ถึงความ งามในอุดมคติ

ลายรูปสัตว มีทั้งสัตวจริงจากธรรมชาติ และสัตวในปาหิมพานต อันสืบเนื่องมาจากจินตนาการและคติความเชื่อดั้งเดิม


10 ผาหลบไทลื้อบานถิ่น

ชื่อลวดลายผาหลบในบานถิ่น

ลายงูลอยจี๋ดอกเปา

ลายดอกขอไล

ลายงูลอยขอยอยกุม


ผาหลบไทลื้อบานถิ่น 11

ลายขอดอกบัวผัด

ลายประแจขอไล

ลายขอไลนอย


12 ผาหลบไทลื้อบานถิ่น

ลายดอกสัก

ลายงูลอยดอกเข็มกุม

ลายดอกบัวตอง


ผาหลบไทลื้อบานถิ่น 13

ลายดอกจันทนแปดกลีบนอย

ลายดอกจันทนแปดกลีบ

ลายดอกขากําปุง


14 ผาหลบไทลื้อบานถิ่น

ลายดอกตอม

ลายตาแหลวปน

ลายดอกแกว


ผาหลบไทลื้อบานถิ่น 15

ลายชาง

ลายมาตางนก

ลายนาค


16 ผาหลบไทลื้อบานถิ่น

ลายตีนนํ้ายอย

ลายตีนนํ้ายอย

ลายตีนนํ้ายอย


ผาหลบไทลื้อบานถิ่น 17

ลายตีนนํ้ายอย

ลายตีนนํ้ายอยนาค

ลายตีนนํ้ายอยนาค


ผ้าหลบไทลื้อบ้านถิ่น © 2015 (พ.ศ. 2558) โดย ปริญญา งานดี สงวนลิขสิทธิ์ พิมพ์ครั้งแรกเมื่อ ตุลาคม พ.ศ. 2558 จัดพิมพ์โดย ภาควิชาศิลปะไทย คณะวิจิตรศิลป์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เรียบเรียงและออกแบบโดย ปริญญา งานดี ออกแบบโดยใช้ฟอนท์ TH Krub 16 pt หนังสือเล่มนี้เป็นส่วนหนึ่งของการเรียนการสอน เพื่อส่งเสริม และต่อยอดศักยภาพการศึกษา ภายในภาควิชาศิลปะไทย คณะวิจิตรศิลป์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

TaiLue Banthin Bedapread  

TaiLue:Banthin:Bedapread:phrae

TaiLue Banthin Bedapread  

TaiLue:Banthin:Bedapread:phrae

Advertisement