Issuu on Google+

Revista Obelisk1


Obelisk 128

Meditim...

sepse besoj se ka njerëz që e duan ende letërsinë...

Organ i Shtëpisë Botuese”ADA” E përdyjavshme letraro-artistike Viti IV-të i botimit Adresa Rruga Mine Peza Pallati Kolombo 2 Tirane tel: +355 450 5312 e-mail: revistaobelisk.com www.obelisku.blogspot.com www.revistaobelisk.webs.com

Revistën “Obelisk” mund ta gjeni në të gjitha pikat e shitjes së gazetave dhe në libriaritë kryesore në Shqipëri (me çmim 100 lekë), në Kosovë (me çmim 1 euro), e në Greqi (me çmim 1 euro). “Obelisk” mund ta lexoni edhe në internet në adresën www.revistaobelisk.webs.com (në ndërtim) dhe www.obelisku.blogspot.com Abonimet Europë: 1 vit-45 euro+pp, Amerikë: 70 usd+pp. (Për më shumë vizito: www.revistaobelisk.webs.com, www.obelisku.blogspot.com ose shkruaj e -mail në: abonimeobelisk@yahoo.com Për çdo vërejtje, sugjerim apo bashkëpunim kontaktoni në e-mail: revistaobelisk@yahoo.com

Nr. llog. Tirana Bank Lekë: 0145-260249-001 IBAN: AL31206111760000145309619100 Shtypet në shtypshkronjën e Shtëpisë Botuese “ADA” Tiranë 2010 Tirazhi : 500 copë

THËNIA E NUMRIT

Shkrimtari ka aq jetë sa ka dhe lexues... Gao Xingjian Nobel 2000

I

shte një kohë ku fare i vetëm, pa asnjë mbështetje tjetër veç aftësive dhe emrit tim të panjollosur, ëndërroja të bëja diçka të bukur dhe kjo ishte e vetmja ëndërr që më mbante gjallë në shpresat e së ardhmes. Sipas asaj që kisha përvetësuar nga jeta, zoti të dërgonte shenja dhe të vinte në provë për atë që ti duhej të bëje. Siç duket, mua Zoti ma dërgoi shenjën time; duhej të bëja një revistë letraro-artistike. E kisha ëndërruar prej kohësh këtë gjë, ndaj e nisa atë, me gëzim. Nisa të bëja një plan se si do të funksiononte kjo revistë. Cilët do ishin kolegët me të cilët do punoja, pra në përgjithësi, me anët teknike të çështjeve. Mora një laps dhe një letër në dorë dhe nisa të shkruaj emra, që më pas i zhgarravisja. Për ta bërë sa më serioze dhe të besueshme u mundova të mbledh rreth revistës emrat më të dëgjuar të letërsisë. Por, sapo njoftoja se do ishte me ne edhe x person, pothuaj më hidheshin në grykë tërë të tjerët: ç’e deshe këtë, ai është një grafoman që më tepër do të na prishë se do të na ndreqë punë, këta janë tanë perversë, thoshte dikush tjetër, ky më duket se ka qënë në organet e sigurimit të shtetit, e kështu me rradhë. Unë bëja sikur s’i dëgjoja dhe mundohesha të bëja punën time që kishte të bënte me sigurimin vlerave letrare dhe lekëve për vazhdimin e revistës, e ata punën e tyre rreth avujve të kafesë e rakisë së rrushit. Revista vazhdoi e dilte rregullisht e unë merrja rregullisht urimet, por, përgjithësisht dhe së tepërmi nga personat që kishin shkrime në numër; pra sipas tyre, ai ishte numri më i mirë, aty ku ishte shkrimi i tyre. Në përgjithësi, nuk u besoj lëvdatave të pamerituara, por nën trysninë e kohës dhe të atyre që na rrethojnë shpesh herë për arsye të ndryshme je i detyruar të fusësh edhe shkrime me Revista Obelisk2


një nivel të dyshimtë cilësor. Ngushëllohesha duke menduar se kjo do ishte e përkohëshme dhe nuk do bëhej rrugë. Megjithatë ndihesha keq. Dita më e tmerrshme ishte kur takoheshim për të diskutuar materialet e numrit. Ajo që më çudiste më tepër ishte se ata merreshin vesh shumë mirë mes tyre, ata që e mendonin veten dikushi, “perversët” e grafomanët. Të gjithë diskutonin me shumë zjarr që rritej me numrin e gotave të kthyera e kafeve të pira. Në kokat e tyre ata të gjithë ishin njëshat e letërsisë. Përmendnin shpesh ndër biseda, numrin e titujt e librave të tyre të botuar, si shenjë vlere. Shpesh here bisedat e tyre më dukeshin boshe.

... ç’e deshe këtë, ai është një grafoman që më tepër do të na prishë se do të na ndreqë punë, këta janë tanë perversë, thoshte dikush tjetër, ky më duket se ka qënë në organet e sigurimit të shtetit, e kështu me rradhë. Mundohesha t’i mbaja mbledhur këta njerëz për të thënë të vërtetën për letërsinë, por jo, unë nuk e kuptoja se ajo ishte gjëja më e pakët që u interesonte atyre. Si strërnipa majmunësh ata kishin komplekset e tyre që i bënin të ishin kaq të çuditshëm e të paparashikueshëm. Ata mundoheshin të shfrytëzonin hapësirat e revistës për inetresa personale. Kisha dëgjuar prej dikujt a lexuar diku, se nëse nuk do të bësh diçka mblidh një grup pune. Siç dukej, kështu po ndodhte edhe me revistën. Secili vinte dhe mundohej të fuste në faqet e saj sa më shumë shkrime nga miqtë e tyre. E debatonin shumë e ndiheshin të fyer kur hasnin pengesa për mendimet e tyre që

Revista Obelisk3

iu dukeshin të padiskutueshme. -Ju, po pengoni që në faqet e revistës të vijnë vlerat e vërteta. O zot, -thoja me veten time, ai që ishte më i interesuar për ecurinë e revistës isha unë që derdhja lekët për të. Pastaj sërish me vete pyesja se ku ishin këto vlera që nuk po i shihja. Mundohesha t’ua shpjegoja këtë atyre, por më kot. Debatet vazhdonin dhe ata ikinin të zemëruar për t’u takuar sërish për numrin e ardhshëm, pa dëgjuar se revista kishte nevojë për punë e jo për llafe. Kjo që po shkruaj është ajo që thashë në fillim; provat që deri tani jam munduar t’i përballoj, sepse besoj se ka njerëz, që e duan ende letërsinë, që e duan atë që bëjnë. Roland Lushi


Në rrjedhën e traditës

NJË ZË QË NUK DUHET LËNË NË HARRESË

V

Pilo Zyba

len të përmëndet se,Jorgo Papasidheri është këngëtari dhe kompozitori më i madh Arvanitas. Jorgo Papasidheri lindi në Salaminë të Greqisë më 14 shtator, 1902. Ai ishte i pesti nga nëntë fëmijët e familjes së Kristo dhe Katerina Papaisidheri dhe vajza e Panajot Budallit.Vlen të thuhet se, Salamina ka qënë një nga vatrat ku është ruajtur dhe kultivuar trashëgimia muzikore, veshja dhe gjuha amtare e arvanitasve. Mbas shkollës fillore punoi në punë të rënda si bujk, marinar në anije tregtare dhe derisa ju kushtua tërësisht këngës. Në 1923 ai kreu shërbimin ushtarak në Marinë. Në 1928 partneri i saj «Columbia» Lamproulis u takua me Papassidherin pas ndërmjetësimit të Salamis Hadrian Sideris, një muzikant profesionist nga një familje muzikore, ishte njeri i mire dhe mik i dashur i Lamproulis Papassidheri. Shumë orë së bashku, diskutuan, kënduan. Lamproulis i bëri ftesë për të bashkëpunuar me «Columbia». Pra, çfarë ka ndodhur? Jorgo Papasidheris regjistroi këngët e tij të parë në moshën 26 vjeç në 1928. Pas regjistrimit ishte një “matricë” u zhvendos në Angli, ku ai ishte duke luajtur në 78 rpm ( mënyrë regjistrimi i disqeve) që erdhën në Greqi pas gjashtë muaj në vitin 1929 Në fillim ai regjistroi disa amanedes, lloj këngë që ne e dimë se kërkon një interpretues me aftësi të madhe vokale. Këndonte dhe këngë rebetika Matheson, dove Tounta, Skarvelis, Barousi, Psyrioti. Në atë kohë, në fillim të 1930 ishte marrë nga “Odeon” 1.000 dhrahmi për çdo këngë.

DASMA ME VAJZËN, VITA ...

Një nga kapitujt më të rëndësishëm të jetës së tij ishte martesa e tij me Afërdita Ceva, e cila edhe pas moshes 96 vjeç, fliste me respekt për emrin dhe historinë e tij. Në 1931 ai u martua me Lady Venus (Vita), Isidor Ceva. Në 1932 lindi djali i vetëm i tyre, mjeku i dashur në Salaminë Kristo Papasidheri (+ 1992). Në nëntor 1940, Papasidheri, dha një kontribut në ushtrinë greke, e cila luftoi në Shqipëri. Në atë kohë shkruan këngët: “Brenda në malet e Këlcyrës” dhe “Ditën dhe natën me një pushkë.” Më pas kompozoi dhe këndoi këngët “për t’u kthyer në lavdi,” “Shpendë që fluturoni përmbi Shqipëri,” “Dhe ju malet e Korçes”. Këto këngë u regjistruan në disqe në vitin 1947. Është paksa e çuditshme , por këto këngë nuk i gjen në qarkullim, për to lexon nëpër të dhënat e veprës dhe jetës së autorit për as në diskotekat më të pasura të Greqisë nuk i gjen. Nga këngët Arvanitase njihen disa këngë të krijuara prej tij dhe janë të rregjistruara, (do ta pres gërshetin), ( çfar ka rruga që gjëmon), (karrige-karrige), ( tre pamporrë u ngrenë e vanë) etj. Po cilat janë vlerat e këngës dhe vokalit të tij të rrallë për nga timbri, ngjyra, elasticiteti, shtrirja vokale dhe ajo e harmonizuar me tekstin që ai e krijonte po vetë? Ndonse ishte autodidakt, por forca e shprehjes së tij në artin e të shkruarit , të kënduarit, të harmonizuara këto ndërmjet

Revista Obelisk4


tyre, njohën majat e artit të muzikës popllore.Me të drejtë unë pyes sot pas kaq vitesh kur ai ka vdekur, dhe unë vetë udhëtoj nëpër vëndet ku ai ka kënduar, ku ka lënë emrin si njeri, si këngëtar, si dhe paraardhës i arbërit… Kam takuar shumë njerëz që

i veshi asaj zërin e tij, muzikën dhe e bëri të pa vdekshme, duke e bërë atë kombëtare, dhe duke e futur në shpirtin e çdo shtëpie arvanitase. Papasidheri ka të veçantën e rrallë në krijimtarinë e ti. Ai, me mjeshtërinë, aftësinë dhe zërin, por dhe me gërshetimin

e kanë njohur nga afër, por këtu nuk është vëndi për këto analiza por për krijimtarinë dhe zërin e mrekullushëm. Ku qëndron pra vlera e këtij krijuesi të cilin grekët e kanë në panteonin e kulturës së tyre? Nikollaq Kokori, i cili ka dhe disa libra të botuar më thotë se: ( po të vësh re dhe të dëgjosh me vëmëndje, zërin e tij, shqiptimin e gjuhës shqipe, nuk e kupton që ai ishte arvanitas, pasi ne ( thotë për vete) me kalimin e kohës e kemi humbur disi atë.Por Jorgua gjatë viteve që ishte në shqipëri në kohën e luftës Italo – Greke, e përvetësoi në mënyrë të shkëlqyer).Të them të drejtën, këtë e vë re edhe unë, por këtu vlen të përmëndet dhe dashuria me të cilën ai e pasuroi gjuhën e të parëve të tij. Si të mos mjaftonte kjo, ai

e tre rrymave apo traditave, arriti të krijonte një muzikë të tijën që jo vetëm i rezistoi kohës, por hyri në muzikën greke si një krijim i ri. Dhe kjo ishte, harmonizimi i bukur i muzikës tradicionale të arvanitasve, këngëve të orientit dhe asaj greke ku ai u lind dhe u rrit. E dëgjoj, shijoj gjithnjë këtë gërshetim dhe pyes veten. Si ka mundësi që asnjë studjues shqiptar nuk ka marrë mundimin të shikojë, kuptojë dhe të flasë për veçoritë e tij.Papasidheri, është një kompozitor dhe këngëtar i kohës sonë. Duhet të kalojnë vite që humbasin faktet, njerzit, këngët, dhe pastaj të mundohemi ta ringjallim, ashtu si bëjmë gjithnjë, JO ! Po e shkruaj me të madhe, pasi ky do jetë një gabim i madh nëse do Revista Obelisk5

ndodhi. Papasidheri i këndon këngët në gjuhën e nënës, dhe kjo nuk është e pakët, pasi tregon se, bashkë me këngën, nëpër shekuj është ruajtur dhe gjuha dhe kultura tradicionale e muzikës sonë popullore arvanite, por edhe kombëtare. Sepse duke i studjuar ato së bashku dhe veç e veç, nxirren vlerat dhe happen rrugë të reja për bashkpunime dhe mbajtje gjallë të një tradite, e cila kohët e fundit duket se po rilind dhe lulëzon në kulturën Arvanitase. Papasidheri, si rrallë ndonjë krijues tjetër shqiptar, ka më shumë 1500 këngë të rregjistruara në disqe, qofshin këto me zërin e tij apo të të tjerëve. Nuk është kjo një themel nga ku u rrit dhe lulëzoi muzika jonë? Ai lindi në një vend me tradita ku gjuha dhe zakonet ruhen edhe sot. Gjatë karrierës së tij, shkoi në çdo cep të Greqisë nga Veriu, Thesalisali, Euboea, Atikë, Peloponez dhe në disa ishuj. Në vitin 1972 ai shkoi në Çikago në Amerikë për një muaj. Përveç Diskografia «Columbia» bashkëpunoi me kompani të tjera të tilla si: “Odeon», «Parlophon», «Zëri i tij Master» dhe të tjerët. Ai ka shënuar dhjetra këngëve. Ai ka shkruar edhe lirika për këngët që janë interpretuar nga këngëtarë të tjerë. Papasidheri shpëtoi dhjetra këngë te vjetra popullore nga vdekja e sigurt, duke i shkruar, kënduar dhe duke i rikthyer në gjirin e popullit.


Intervistë me kritikun Harold

Bloom

Poezia kundër dhunës

P

oezia kurë për dhunën, burim mendimesh, antihelm për melankolinë dhe mur kundër rrëshqitjeve politike. Nuk bëhet fjalë për ndonjë armë të re sekrete psikologjike apo ushtarake, por flitet për poezinë. Veç kësaj për të flet profesori i Yale University, kritiku i madh Harold Bloom, i cili para ca kohësh botoi antologjinë “Vjershat më të bukura të gjuhës angleze” (The Best Poems of the English Language). Vetëm atij, mbase kritiku më i njohur letrar në botë, mund t’i lejohej një provokim i këtij lloji: propozimin e poezisë si ilaç universal ndaj së keqes botërore, ndërsa njerëzimi kërcen në skajin e një lufte epokale. Gazetari italian i gazetës “La Stampa”, Paolo Mastrolilli, i mori një intervistë me dilemën; a ia vlen ende botimi i një libri me 972 faqe, në të cilin përmblidhen poezitë më të mira shkruar në anglisht, që nga Geoffrey Chaucer lindur, më 1343 e Hart Crane i datëlindjes 1899. “Është antologjia -shpjegon Bloom- që kam ëndërruar gjithmonë ta kem. Pak faqe me komente e shumë literaturë, kjo që më ka shoqëruar e gjallëruar ekzistencën time qysh kur isha dymbëdhjetë vjeç” • Ju shkruani se në çaste jo të këndshme recitoni me zë të lartë “Odisean” e Alfred Tenyson-it: a vërtetë poezia në shoqërinë e shfrenuar të sotme, mund të ketë ende këtë funksion balsami e katarsi? • Justifikimi kryesor për studimin e letërsisë imagjinuese, Biblës, Shën Agostinit, Petrarkës, Dantes, Shekspirit, Tolstoit, Servantesit, Manzonit, është pikërisht këtu, për të luftuar depresionin dhe melankolinë, për të kuruar dhunën. E me që ra fjala, askush nuk e kuron dhunën si Dantja. • Libri yt fillon me një esse të titulluar “Arti i të lexuarit të poezisë”; si mësohet ky art? • Duke bërë atë që u kërkoj edhe studentëve të mi. I ftoj të zgjedhin një poezi, ta lexojnë me zë të lartë e pastaj në heshtje për një javë, pastaj të vinë tek

unë për ta recituar pasi ta kenë mësuar përmendësh. Vetëm pas këtij asimilimi të plotë, që të godet në zemër, (veçse duhet orientuar edhe nga një njohje kritike e tekstit), mund t’i kuptojmë në thellësi vlerat e letërsisë imagjinuese. • Me mësua poezi përmendësh në shkollat e sotme? • Arsyeja kryesore e devijimit politik në Shtetet e Bashkuara qëndron në faktin se nuk mësojmë më të lexojmë. Xhorxh Bush është nga presidentët më të këqij të historisë së vendit dhe qeverisja e tij është më e tmerrshmja nga të gjitha pikëpamjet : politika e jashtme, ajo e brendshmja, sociale e kulturore. Më vjen keq të theksoj se ai është laureuar në Universitetin tim ; është një gjysmë analfabet dhe besoj se nuk ka lexuar kurrë gjatë jetës së tij një libër nga kreu deri në fund. Fakti i të qenit president, sigurisht që do të thotë shumë për kombin tonë. Ndoshta poezia mund ta kuronte do t’ia mënjanonte prirjen që ka për dhunë. • E çfarë mund të kuronte kjo te terroristët? • Të njëjtën gjë. Ata vijnë nga një vend me traditë të madhe kulturore. Kurani është një vepër e jashtëzakonshme poetike. Për fat të keq ata kanë preferuar ta lexojnë në manierën libreske duke ndjekur interpretimin e egër “wahabi” (sekt fetar myslyman. NGj.). • Vërtetë poezia mund sjellë në vete marrëzinë që duket sikur po i vjen vërdallë botës? • Nuk ka mundësi të mendosh në mënyrë korrekte pa i besuar kujtesës. E në qoftë se në kujtesë nuk kemi kujtimet e faqeve më të mrekullueshme që ka shkruar njerëzimi, mendimet tona do të bjerrin në mënyrë të pashmangshme. Provo ta lexosh me seriozitet Makiavelin, jo veç ta shfletosh përmbledhtas, e do të kuptosh se çfarë është në të vërtetë republika. Por fatkeqësisht në Shtetet e

Revista Obelisk6


Intervistë me kritikun Harold Bashkuara nuk lexojmë më, sepse të gjithë e fyejnë korrektesën në politikë, ndërsa në Itali nuk lexoni më se jeni dhënë pas “vocational traning” (kurseve të kualifikimit), studimeve mbi teknologjinë dhe pas biznesit. • Sidoqoftë gjendet një mbështetje që poezia në Amerikë është ende e gjallë, p.sh falë muzikës rap. • Të lutem, i dashur, mos thuaj kësi gjërash. Njëherë mblodha tekstet e këngëve të Bob Dylanit, njeri me kulturë të mirë dhe i kërkova nëse i pëlqenin. M’u përgjigj se nuk i lexonte kurrë lirikat e veta, por lexonte ato të Wallace Stevens. Ky vendim duhet të vlejë për të gjithë. Rap-i, fenomeni hip-hop janë akti i vetëzgjedhur më i tmerrshëm që kanë bërë afro amerikanët, e për fat të keq është duke u bërë popullor edhe jashtë nesh. Me Jazzin kanë krijuar një nga shprehjet kulturore më të mira në botë dhe nuk kuptoj se pse ia kanë kthyer shpinën. I njëjti diskutim vlen edhe për librat e Harry Potter, për të cilin jam lodhur së debatuari : shpresoj që historia të më japë të drejtë, e në të ardhmen fëmijët të kthehen për ta lexuar Alice të Lewis Carroll. Nuk dua të kthehem që të flas për autorët popullor si Stephen King. E keqja duket fitimtare. • Antologjia jote ndalon më 1899, pas këtij viti nuk ka pasur më poezi? • Përkundrazi, ka pasur shumë; nga Elizabeth Bishop tek afroamerikani Jay Wright. Veçse problemi është se poezia sot diskutohet mbi baza politike, ideologjike, ngjyra e lëkurës e tendencat seksuale të autorit. Nëse nuk do ta kisha shmangur Nëntëqindtën, të gjithë do të më kishin kritikuar pse nuk e kisha vënë filanin, këtë apo atë, për arsye krejt personale e jo për vlerat e krijimeve të tij. Për këtë kam parapëlqyer ta shmang edhe pse është një dëm i madh. • Cilat janë karakteristikat që e bëjnë një poezi të madhe? • Forca e njohjes, meritat estetike e dituria. Kjo, për arsye, se tek e fundit nga letërsia të gjithë shpresojmë se kemi fituar diçka në termin e diturisë. • Ju shkruani se një lirikë e madhe duhet të trashendojë vërtetë kohën e saj: Si i bëhet që ta njohë këtë lexuesi? • Marrim Montale. Me qartësi poezitë e tij thonë gjithçka mbi atë që përcakton të jetuarit në epokën

Bloom

e fashizmit e të nazizmit, e megjithëkëtë kanë një gjenialitet trashendent. Letërsia gjashtërrokëshe e Dantes ose e Petrarkës nuk vdes kurrë, sepse kohë pas kohe na mëson diçka të re. Besoj se e kam lexuar i Promessi Sposi mbi 25 herë e nuk më ka mërzitur kurrë: Manzoni është autori më i nënvleftësuar në botën anglosakone, e pra ai meriton të renditet ndër dhjetë shkrimtarët më të mirë të shekullit të tij. • Kush tjetër të pëlqen nga tradita italiane? • Listë e gjatë dhe e vështirë. Dante, Petrarca, pa të cilët nuk do të ekzistonte një pjesë e madhe e letërsisë angleze, Tasso, Boiardo, Ariosto, Sannazzaro, Leopardi, Foscolo, Montale, Ungaretti, Saba, Quasimodo, Dino Campana e tashmë folëm për Manzonin. Nëse do të heshtni së lexuari këta autorë, siç dëgjoj të thuhet, bëni një veprim vandal, një tragjedi kulturore. • Në antologjinë tuaj i keni kushtuar Shekspirit (Shakespeare) vetëm dy faqe koment. Pse? • Është e pranueshme se kam thënë gjithçka te Shekspiri. “Zbulimin e njeriut”. Kam pëlqyer t’i lë hapësirë teksteve të tij. • Por keni shkruar se, mbase, Tolstoi e kritikonte nga zilia. • Tolstoi është një autor i madh, që zotëronte aftësinë të bënte të dëgjueshëm zërin e natyrës në veprat e tija. Në këtë pikë vetëm Shekspiri ishte më i zoti se ai e, mbase, për këtë arsye e kam nënvizuar, konkretisht te “Mbreti Lir” në veçanti. Dhe mendoni që me atë vdekjen në stacionin e trenit, duke u larguar nga familja, Tolstoi ka bërë pikërisht fundin e Lirit. • Ju digjni Edgar Allan Poe dhe Ezra Pound, ndërsa promovoni Uollt Uitmanin (Walt Whitman) si poetin më të mirë amerikan. Pse? • Edhe më tepër. Sipas meje, Uitman është poeti më i mirë që ka krijuar Bota e Re. Është demokrat dhe i hapur, por në të njëjtën kohë edhe kompleks e novativ. Ka shpikur gjuhën moderne të poezisë amerikane. Si Manzoni për Italinë, me romanin e tij pjellor. Gjininë e letërsisë që duhet ta kemi në kujtesë për të kuruar dhunën e për të ndaluar rënien. Përgatiti: Ndue Gjika

Revista Obelisk7


Mjeshtra të letërsisë

Stefan Cvajg Stefan Zweig lindi më 28 nëntor të vitit 1881 në Vjenë, Austri dhe vdiq më 23 shkurt 1942 në Petrópolis afër Rio de Janeiro, Brazil. Ishte një ndër shkrimtarët më të shquar austriak.

Biografia

Stefan Zweig (i njohur më shumë si Stefan Cvajg), është një nga shkrimtarët më të njohur në botë i viteve 20-të dhe 30-të. Ai shkroi novela dhe tregime, si edhe shumë biografi të figurave të njohura të historisë së botës, ndër të cilat më e famshmja është biografia e Mary Stewart (Maria Stjuart), si edhe ajo e perandoreshës Mari Antuanete. Fillimisht veprat e tij u botuan në gjuhën angleze nën pseudonimin ‘Stephen Branch’ (Stefan Brenc - përkthim i emrit origjinal). Ai ishte i biri i Moris Zweig, pasanik hebre i cili prodhonte tekstile si dhe i Ida Brettauer, e bija e një familje bankierësh italianë. Edhe pse rridhte nga familje hebraike, feja nuk luajti ndonjë rol në edukimin dhe formimin e Cvajg. ‘Feja ime ishte thjesht një rastësi si rjedhojë e prejardhjes sime’ - është shprehur ai gjatë një interviste. Cvajg studioi filozofi dhe histori letërsie si dhe ishte pjestar i lëvizjes avangarde “Viena e Re”. Edhe pse esetë e tij botoheshin në ‘Neue Freie Presse’, botuesi i së cilës ishte udhëheqësi zionist Teodor Herzl, ai nuk ishte i ndikuar nga nacionalizmi hebraik i Herzlit.Cvajg e braktisi Austrinë pas ardhjes në fuqi të Hitlerit. Gjatë kësaj periudhe ai u mbështet botërisht nga kompozitori Richard Shtraus, i cili refuzoi të hiqte emrin e Cvajgut nga parrullat për prezantimin e operas së tij ‘Gruaja e heshtur’ (Die schweigsame Frau_) në Dresden. Për këtë arsye Hitleri nuk e ndoqi hapjen e

operistikës së muzikantit më të madh të kohës së tij si dhe pas tre shfaqjesh opera u ndalua. Cvajg studjoi ne Austri, Francë dhe Gjermani. Në vitin 1904 ai mbaroi doktoratën për filozofi dhe arte të bukura nga Universiteti i Vienës. Përpara se të vendosej në Salzburg (1913) ai udhëtoi nëpër shumë vënde të botës. Në 1914 Cvajg u martua me Friderike Maria Burger von Winternitz (1882-1971), e cila i kish dërguar

Revista Obelisk8


letra adhurimi që nga viti 1901. Friderike u bë shkrimtare gjithashtu dhe ata jetuan bashkë, me dy vajzat e saj nga martesa e parë, për më shumë se 20 vjet. Cvajg studjoi ne Austri, Francë dhe Gjermani. Në vitin 1904 ai mbaroi doktoratën për filozofi dhe arte të bukura nga Universiteti i Vienës. Përpara se të vendosej në Salzburg (1913) ai udhëtoi nëpër shumë vënde të botës. Në 1914 Cvajg u martua me Friderike Maria Burger von Winternitz (1882-1971), e cila i kish dërguar letra adhurimi që nga viti 1901. Friderike u bë shkrimtare gjithashtu dhe ata jetuan bashkë, me dy vajzat e saj nga martesa e parë, për më shumë se 20 vjet. Vepra e parë e Cvajg ishte përmbledhja poetike ‘Litarë të argjëntë’ (Silberne Saiten) e cila u botua në vitin 1901 kur ai ishte vetëm 20 vjeç. Më pas u botua në Zvicër, drama e tij kundër luftës, titulluar ‘Jeremiah’, të cilën ai e shkroi në vitin 1917 kur ishte ushtar. Kjo dramë frymezohej nga Lufta e Parë Botërore dhe u luajt për herë të parë në Nju Jork në vitin 1939. Cvajg shkroi dhe drama të tjera si ‘Tersites’ në 1907, një tragjedi e shkruar në vargje të lira si dhe ‘Jetë në det’ (Das Hause Am Meer) në 1912, tek e cila pasqyrohej Lufta Civile në Amerikë. Cvajg jetoi për gati 20 vjet në Salzburg edhe pse si gjithmonë kohën më të madhe e kalonte nëpër udhetime. Gjatë Luftës së Parë ai punoi në arkivat e Ministrisë Austriake të Luftës, por u detyrua te largohej për në Zürich atëherë kur bindjet e tij paqësore ranë ndesh me bindjet e eprorëve të tij. Cvajg u bë i njohur fillimisht si poet dhe përkthyes (ai zotëronte 5 gjuhë të huaja, përveç hebraishtes, latinishtes dhe greqishtes së lashtë) dhe më pas si biograf, tregimtar dhe novelist. Ai njihet si intelektuali i parë që hodhi idenë e një Europe të Bashkuar, në vitin 1908. Cvajg u përqëndrua në mësimet e Sigmund Freud, ndikimi i të cilit ndihet në gjithë krijimtarinë e tij, sidomos në analizat e tij biografike për njerzit më të shquar të të gjithë kohërave (filozofë, burra shteti, mbretër e mbretëresha,shkrimtarë të shquar etj). Gjatë kohës në Salzburg, Cvajg filloi të besonte se persekutimi që Hitleri po u

bënte hebrejve në atë kohë, lidhej direkt me vetë Cvajgun. Ai kurrë nuk u shërua nga ky fiksim, i cili rrjedhimisht u shndërrua në paranojë. Kur emigroi në Angli (jetoi në Bat dhe Londër), Cvajg kreu studime për librin e tij të ardhshëm ‘Mary, Mbretëresha e Skocisë’. Në atë kohë ai u takua përsëri dhe me Freud, me të cilin ish njohur në vitet 20. Në vitin 1938 ai botoi librin ‘Padurimi i zemrës’ (Ungeduld des herzens), një histori e zezë dashurie që tregon edhe njohjen e Cvajgut me teorinë psikanalitike të ndjenjës së fajit, një liber ku dashuria fajtore kurorëzohet me një vetvrasje të dëshiruar e të kërkuar nga dy personazhet kryesore të librit. Ndërsa në vitin 1938 Cvajg fitoi nënshtetësinë Britanike dhe në vitin 1940, pas një turneu të suksesshëm mësimdhënjeje në pothuajse tërë Amerikën e Jugut, ai u vendos në Brazil. Cvajg u nda nga Friderike në 1938 dhe një vit më vonë u martua me Charlotte Altmann, e cila ishte sekretarja e tij që nga viti 1933. Charlotte ishte 27 vjeç më e re se Cvajg. Në vitin 1941 ata shkuan të dy në Brazil. Në librin ‘Brazilivëndi i së ardhmes’ (1941), Cvajg përshkruan bukur historinë, ekonominë, kulturën e vëndit duke dhënë përshtypje tepër interesante të cilat përputheshin dhe me thënien e Ameriko Vespucit kur zbuloi Tokën e Re, e cila thosh se “... nëse Parajsa egziston në Tokë, ajo nuk duhet të jetë shumë larg prej këtu...” Rënja e Singaporit në vitin 1942 përforcoi patundshmërisht bindjen e Cvajgut se nazizmi së shpejti do të pushtonte tërë rruzullin. I zhgenjyer ,i izoluar dhe larg Europës Cvajg kreu vetvrasjen së bashku me gruan e tij, prane Rio de Janeiro më 23 Shkurt, 1942. Me urdhër të diktatorit brazilian Getulio Vargas, shpenzimet e varrimit të Cvajg u paguan nga shteti. Një ditë para se të vriste veten, Cvajg dërgoi në shtyp librin ‘Bota e së djeshmes’, i cili u botua pak muaj pas vdekjes së tij. Ky libër kishte tone autobiografike dhe në një farë mënyre dënon kulturën europiane, të cilën në ato momente ai e quante të humbur. Në libër ai shkruan : “Shpresoj tja kem arritur qëllimit për gjetjen e një formule të vetme për kohën kur u rrita, domethënë para Luftës së Parë Botërore, duke e quajtur atë kohë ‘Era e artë e sigurisë’.”

Revista Obelisk9


(Përsiatje mbi vëllimin me poezi “Turbull” të poetit Sazan Goliku)

Kthjellime në librin poetik “Turbull” Fatmir Minguli

P

asi lexova me kërshëri vëllimin “Turbull” e pyeta autorin e tij, Sazan Goliku, se për ç’shkak i kish quajtur poezitë e tij “trevargëshe” dha jo haiku. Përgjigjja qe e ftohtë dhe njëkohësisht shumë domethënëse. Përgjigjja ishte sipas teorisë së Zen-Budizmit: “ Unë s’kam shkruar haiku” Ky dialog i shkurtër bëri punën e vet dhe unë iu riktheva “trevargjeve” që për mua një pjesë janë haiku të bukur. Në librin e tij të parë, titulluar me fjalën e vështirë “Turbull” , poeti jep botën shqiptare nëpërmjet meditimeve të veta poetike. Ai, nëpërmjet turbullirave të kohës që kalojnë, arrin të na krijojë fenomene të kthjellimit dhe të tranparencës. I ndarë në pesë kapituj, libri hapet me teorinë e Korbit, ku autori Sazan Goliku bëhet një analist i veçantë, pothuaj njëlloj si Martin Camaj për këto shpendë, që në fund të fundit trondisin botërat shirtërore të poetëve të vërtetë e kërkimtarë. Ja dhe një korb alla Goliku: “Korb, o korb! Jam pëllumb.- më tha -brengat më kanë nxirë.” Dhe të vjen ndërmend vargu i

Camajt: “ Një ditë e ka dhe korbi” Pikërisht për korbin janë krijuar haiku shumë të bukur, që dashje pa dashje, përbëjnë risi jo vetëm në poezinë e specializuar “haik” por në poezinë në tërësi që po lëvrohet sot. Qëndrimi i njëkohshëm pro dhe kundër shpendit të “përçmuar” korb, është dhe mekanizmi që përdor Sazan Goliku për ndërtimin e kësaj teorie, e cila kalon përtej turbullirës ose përmidis saj. Ai sheh me sy analizues dhe me vëmendje se nuk është thjeshtë pëllumbi i bardhë dhe korbi i zi. Ai përballet me antitezën jetësore, të cilën e shpalos bukur fare në konstruktimin e haikut. Duke i vërtitur “trevargëshet” midis skifterit, pulës, zogut të zakonshëm, zogj të Manhatanit, sorrës, pinguinit, ai, autori zgjedh korbin. Mendimi i zhdërvjellët i tërthortë i poetit, i shoqëruar me groteskun, e bën atë që të përdorë bukur gjëegjëzën shqiptare, filtruar në trevargjet e tij. E kështu prapa vjen ironia e butë, vrojtuese dhe qesëndisëse e gjithmonë e balancuar me ngazëllimin e poetit ndaj Revista Obelisk10

natyrës. Dhe dashur pa dashur, Sazan Goliku bie në grackën e haikut, ku ironia është tepër e hollë. Në kreun e dytë, duke lënë pas dilemat e korbit, autori hyn në rrjedhat e jetës së zakonshme, duke përpunuar optimizmin që haiku shkakton. “Fëmija përplas doçkën mbi tryezën e drunjtë Dërrasa nis e çel bisqe.” Brenda kësaj jete që po nis, ai thërret rekuizitet e shkruara për t’i veshur aureolën pamjeve më të thjeshta të ditës së njeriut të zakonshëm. E kë thërret? Bahun, Sartrin, lumin Vjosa, Dvorzhakun, ishullin e Sazanti, Emanuel Kantin etj. Por si haikuist shqiptar dhe krejt origjinal ai fut në haik-trevargëshin edhe Zyhdi Dervishin, profesor Selim Cekën, Fatos Baxhakun dhe pasi këshillohet me këta miq si Zen Budist i vjetër, shkruan duke kthjelluar: Përroi vjen i turbullt Lumi shkon i kthjelltë. Të gjithë i tret deti. Kështu Sazan Goliku s’ka si e shpreh më bukur diversitetin e jetës, duke e futur atë nëpër


Vërdallisen qentë rrugaçë Hanë hedhurinat tona. Sazan Goliku, duke i dhënë rëndësi asaj që duket më shumë, të keqes, sidomos në qytet, të mirën, pra të kundërtën e trajtoi përmes revoltës poetike, por edhe me një ironi të tipit mesdhetar: Dy pula tërheqin nga vetja Një krim të gjatë Asnjëra s’u ngop. Haiku, ky vrojtues dinak dhe ironik futet dhe në zyrat e shtetit, në qytetet me gradaçela të reja, jo shumë të larta por duken si të tilla: Koridoreve të shtetit Flutura pa ngjyra Përplasen mureve të akullta. Kreu i pestë është ai i dashurisë pa fund. Pasi autori lodhet kundër vetes, e shëtit jetën e tij kudo, kujtohet dhe ngazëllehet me kombin e tij e me figurat madhore që ai ka nxjerrë, pasi revoltohet qytetarçe, vjen dhe hapet në lëndinat e dashurisë pa fund duke përdorur freskimin e erashkave japoneze të cilat i lëshojnë lule kumbulle, flutura,

agime fantastike të diellit, e kështu me radhë. Unë shijoj si verën Dhe vargjet dhe muzikën Çfarë kam harruar? Por pasi fshihet paksa ndaj lexuesit, më poshtë ai jep haikun e guximshëm shqiptar: Vija mes gjinjve të saj Kanali misterioz Ku mbyten burrat. Por pa dashur t’i hyjë detajeve të këtij kreu ” të rrezikshëm”, duhet që patjetër ta cilësoj Sazan Golikun si një prurës të ri të risisë së dashurisë guximtare ndaj femrës shqiptare, risi që e filloi Naimi e Çajupi. Në qafën e Liljanës Nuk u varën kurrë margaritarë Ajo, diamant i gjallë. Kështu, poeti Sazan Goliku, nëpërmjet këtyre trevargjeve dhe haiku origjinal, jo vetëm në këtë kre të dashurisë, por edhe në gjithë librin jep risinë e tij. Ai operon me bizhuteritë shqiptare në trupin e vogëlushit haik por edhe në trevargjet që unë i konsideroj origjinale.

Qëndrimi i njëkohshëm pro dhe kundër shpendit të “përçmuar” korb, është dhe mekanizmi që përdor Sazan Goliku për ndërtimin e kësaj teorie, e cila kalon përtej turbullirës ose përmidis saj. Ai sheh me sy analizues dhe me vëmendje se nuk është thjeshtë pëllumbi i bardhë dhe korbi i zi.

shtëllungat e filozofisë me hapësira madhore. Disa haiku janë më afër aforizmave, por një lexues i vëmendshëm dhe patjetër zemërmirë nuk do t’i quaj ato vetëm aforizma.Në kreun e tretë, një atdhedashuri dhe kulturë e hershmë shqiptare hapet tej e këtej shqiptarëve nëpërmjet fjalëve “kripto” të haikut. Nëpërmjet një aparati tepër erudit, poeti Sazan Goliku na jep haiku të natyrave të veçanta , ndryshe nga bashkëkohësit e tij jo vetëm në Shqipëri, por edhe përreth. Fillon me figurat tona të Rilindjes pa lënë dhe kollosët tanë të penës dhe të shpatës, të fjalës e të pushkës: Pena e Frang Bardhit U bë thikë Dhe çorri mashtrimin. E vinë Skënderbeu, Papa Kristo Negovahi, Idriz Seferi, At Stath Melani, Shtjefën Gjeç Kryeziu, Fan Noli, Migjeni, Çabej e Kadare, Ali Asllani, Kuteli, Anton Pashku, Jusuf Gërnella, Beqir Musliu, Man Dedaj, Lefter Çipa, Din Mehmenti, Nestor Jonuzi, Pano Taçi, Vilsoni e Genci, Agim Ramadani, Pjetër Gaci. Një paradë nëpër haiku, duke shpalosur si flamur çdo trimëri ose bëma të tyre! Thjesht, sipas sistemit Zeubudist. Pa shumë fjalë. Dikush tha se këto mund të jenë edhe epitafe moderne. Vetëm dikush e tha! Kreu i katërt është revoltë ndaj dukurive të sotme si të pasura ashtu edhe të varfra. Çuditërisht këtu, në këtë kre, Sazan Goliku na shfaqet ekuilibrisht në ndërtimin e haikut natyror me atë urban. Ja dhe pak Bodler: Lulishtes me trëndafila

Revista Obelisk11


Një tjetër

K. Arban Hasani

F

atos Kongoli, një prej shkrimtarëve më të mediatizuar në vend, së fundi ka nxjerrë në treg një autobiografi me titull “Iluzione në sirtar” dhe me një nëntitull intrigues: “Pothuajse roman për vetveten”. Është një libër interesant, jo aq prej aftësisë krijuese të autorit, sesa më tepër se për gjithçka që mbart, për dimensionin e sinqertë që përpiqet të tregojë K-ja tjetër e letrave shqipe, siç parapëlqen të quhet. Ky lavdërim, “K-ja tjetër pas Kadaresë”, i marrë prej një gazete franceze në vitin e largët 1997, duket se i ka pëlqyer jashtë mase autorit, që në librin e sipërcituar e përmend disa herë. Por më shumë se për një krahasim të vlerave letrare me Ismail Kadarenë, “Iluzione në sirtar” i shërben po aq shumë lexuesit shqiptar për arsye ndoshta edhe më të rëndësishme. Pozicionin

e artistëve nën diktaturë, rolin dhe përgjegjësinë e tyre, fatin, por dhe zgjedhjen që kanë bërë me një sistem kriminal. Në këtë këndvështrim, Kongoli vërtet ka shkruar një libër të sinqertë dhe që mund të tronditë ambientin. Jo prej historisë së jetës së tij vetjake, të zgjatur ndoshta përtej parëndësisë së një skenari që nis e mbaron me djalin e një funksionari të lartë komunist, që shkollohet si dhe ku i leverdis, Paris a Pekin pak rëndësi ka, dhe përfundon si drejtues në një prej ndërmarrjeve më të rëndësishme të propagandës komuniste, atë të botimit të librit artistik “Naim Frashëri”. Pikërisht të djalit të regjimit dhe jo të talentit, pasi siç thotë Kongoli, hija e mos-talentit e persekutonte vazhdimisht. Por për regjimin një matematicien i diplomuar në Pekin

Revista Obelisk12


mund të punonte si redaktor letrar në Qendër me të njejtën lehtësi siç një një kooperativist bëhej anëtar i Byrosë Politike. Libri i Kongolit ka rëndësi për tjetër gjë: për tipizimin e njeriut të përkëdhelur në socializëm, që s’ka ide, s’ka talent, që s’e vret ndërgjegjja për aktet e tij. Të Njeriut të Ri komunist, që sot përpiqet t’ia vërë fajin jo vetvetes si pjesë e regjimit, por një personi në krye të tij. Libri i Fatos Kongolit thotë disa të vërteta të mëdha për autorin. Së pari, që shkruante jo se i shkruhej, jo se ndjente atë që artisti nuk jeton dot pa e thënë të vërtetën e tij. Përkundrazi. “E kisha stërmundim”, përsërit vazhdimisht autori për procesin e krijimit. Për të kaluar në një tjetër pohim të habitshëm. Librin e tretë, thotë Fatos Kongoli, “e shkruajta në një gjendje shpirtërore edhe më të rëndë, i shtyrë nga motive edhe më pak letrare nga ato që më kishin shtyrë të ngutesha për librin e dytë”. Një pohim i fortë, dramatik, që tregon se nën diktaturë njeriu për të “rregulluar statusin social”, siç pranon ai vetë, shkruante libra që i thurnin lavde regjimit. Deri më sot kurrkush më parë se Kongoli nuk e ka pranuar këtë të vërtetë, tashmë të ditur për shumicën e “inxhinierëve të shpirtrave”. E vërteta pasuese është edhe më e rëndë: Fatos Kongoli ka denoncuar një njëri, ka dhënë dëshmi të rreme për të (fatziu nuk i ka pranuar as nën tortura bisedat me Kongolin, madje siç pohon ky vetë, as ia ka hedhur sytë në ballafaqim në hetuesi), ka dalë dëshmitar në gjyq dhe ka mbajtur me devocion postin

e shefit të redaksisë në shtëpinë më të madhe botuese të librit në vend. Por habia kalon përmasat kur pas 30 vjetëve, njeriu që pëlqen të vetëquhet K-ja tjetër e letrave shqipe, thotë në faqen 189: “Të them të drejtën ndërgjegjja nuk më vret dhe aq për Hysenliun (viktima sh.a). Për mua, siç e kam thënë dhe më sipër, ai ishte një tip enigmatik, përderisa kryente detyrën e shefit të kuadrit…”. Sinqeriteti i Kongolit në këtë pikë i kalon caqet e naivitetit edhe për një UFO të ardhur jo më sot, por edhe sikur të kishte zbritur më 1982-in në Tiranë. E vërteta tjetër tronditëse është se Fatos Kongoli pohon në afro 400 faqet e autobiografisë së tij se, inatin me regjimin nuk e kishte për tjetër gjë përveçse prej faktit se nuk e pranuan që s’e pranuan në Partinë e Punës me gjithë dashamirësinë e disa shefave lokalë, që donin të zbusnin përjashtimin e babait nga partia ngaqë pinte me Beqir Ballukun, dhe mezi e nxorën jashtë shtetit në vitin 1989 ndërkohë që duhej të udhëtonte qysh më 1986-ën. E si për t’i vënë kapak sinqeritetit, Fatos Kongoli rrëfen se në një prej të paktave ditë më të rëndësishme të shqiptarëve gjatë shekullit të 20, themelimit të opozitës anti-diktatoriale, përfundoi në rajon të policisë si i akuzuar nga studentët protestues për prishje të mitingut nën efektet e alkoolit . Fatos Kongoli, i parë jashtë fatit dhe arsyetimeve të tij të diskutueshme, me këtë libër i ka pohuar shoqërisë shqiptare disa të vërteta të rëndësishme. I tregon se ashtu si dhjetëra intelektualë nën diktaturë, i

Revista Obelisk13

mungonte jo vetëm talenti, por dhe mendimi, guximi dhe shpirti për t’i bërë ballë regjimit. I tregon se ashtu si dhe qindra artistë nën diktaturë, krijonte jo për magjinë e shpirtit dhe artit, por për të rregulluar “statusin shoqëror”. I tregon se sot pas 20 vjetëve jo vetëm nuk ka ndryshuar asgjë në ndërgjegjen e tyre për viktimat që kanë marrë në qafë, por kanë kurajën të justifikohen se “fundi i tyre dihej, ne duhej të ruanim kokën”. Ndaj për të gjitha këto libri i Fatos Kongolit është një prej dëshmive më të rëndësishme në këta 20 vjet që është botuar në Tiranë. I rrëfen Shqipërisë të vërtetën e diktaturës, rolin e saj kriminal, por dhe ingranazhet, po të tillë, që i shërbenin asaj. I paraqet shoqërisë hipokrizinë e “artistëve me zor” dhe “artit” që bëhej në funksion të saj. I flet të gjithëve për personalitetin e dyzuar të “inxhinierëve të shpirtrave”, që donin të forconin pozitat e tyre me libra mediokër për t’i shpëtuar emërimit në fshat, në veri apo gjetkë, paçka se sot përpiqen që këtë pakt me djallin ta paraqesin kinse si kundërshti me të. Që të shfaqen njësoj edhe sot, kur pa asnjë grimë pendese dhe ideje, parapëlqejnë të citojnë tituj gazetash që i barabisin me të tjerë, aspak të ngjashëm, jo vetëm prej talentit, por edhe prej gjesteve të qarta karshi shoqërisë dhe lirisë. Ndaj për të gjitha këto ndoshta është i pavend krahasimi me “K-në tjetër”, pasi me shumë gjasë keqkuptimi është më i mundur sesa vlera e krahasuar me Kadarenë.


MAGJIA POETIKE E PRIMO SHLLAKUT Nga KOLEC TRABOINI

P

rimo Shllaku autor i librave “Lule nate”, “Hana e njelmët e ditës”, “Edhe fjalët shkojnë në ferr” e të tjerë, është një poet i veçantë e i pangjashëm me kurrkënd veç vetës. Ka studiues të letërsisë, që në poezinë e këtij autori gjejnë poetin e dezidencës së heshtun, ashtu siç i cilësojnë edhe Bep Zorbën e disa të tjerë. Ata studiues janë në të drejtën e tyre, veç mua nuk e di se pse më ndodh diçka ndryshe; kur i lexoj poezitë e Primos, bashkënxënsit tim dhe të Paulin Selimit në shkollën fillore në lagjen Gjuhadol të Shkodrës, nuk dëshëroj ti kushtëzoj me kohën kur janë shkruar. Nuk më intereson biografia e poezive. Si krijues më interesojnë vetëm poezitë. Madje nuk ja hedh fare sytë vitit përfund tyre. Më duket i pavend ky interesim, krejt i tepërt sepse ato janë poezi që vlerën e bukurinë e kanë pavarësisht nga koha kur janë shkruar. Për poezinë e vertetë

nuk ka kohë dhe as hapsirë. E vetmja gjë që i kushtëzon në vlerën e tyre është mjeshtria e lartë dhe idetë që përçojnë e padyshim edhe ndikimi që kanë e mbresa që lënë në mendjen e shpirtin e lexuesit. Madje shkoj me tej e them, ato poezi e kanë shoqëruar shokun tonë të fëminisë edhe atëherë kur mblidheshim rreth çinarit të madh në mes të oborrit të shkollës, ku sipër lodronin zogjtë e poshtë gazmoheshim ne fëmijët. Ase e kunderta, edhe sikur të ishin shkruar tani, këto vitet e fundit, ato do të kishin të njëjtën vlerë. Nuk mendoj se ka faktor të tjerë jashtë poetikë që ja rrisin vlerat, se po të ishte kështu atëherë vlerësimi do të ishte i cungët dhe do ti hynim në hak poezisë. Poezia e Primo Shllakut nuk ka kurrfarë domosdoshmerie për tu kushtëzuar në kohe. Ajo nuk e ndjen nevojen e një sfondi. Ajo jeton përtej kohës. Sepse në qiellin e poezisë, ...gjithmonë Revista Obelisk14

do të ketë Aleksandra që sjellin mollë, gjithmonë do të ketë plagë gjaku për ti venë kaltersive si diell, gjithmonë do të ketë dëshira të thyera e duar të pamundura për të treguar me gisht. Krijimet e këtij autori në pamje të parë të duken të thjeshta, nuk janë efektuoze, tek ato nuk ka bubullima e as gjëmime, nuk ka pasthirrma e retorikë, nuk ka figura të lyera me brilantinë siç rëndom shfaqen në të shumtit e vargjeshkruesve të djeshëm e të sotëm me një skematizm të tmerrshëm që mbijeton, nuk ka heronj e heroizma, përkundrazi çdo gjë rrjedh natyrshëm, në një rrefim meditativ, të shtruar e qetë si fluturimi i një shtergu në vetminë e muzgjeve: “Aleksandra”: sjell me vete mollë, shkrepse dhe trokitje padurim, “Nji plagë”: Qe, ky ishte gjaku im./ Nji çast ma parë ai vraponte nëpër zemër./ Merre këtë gjak dhe vene në qiellin tand /si diell./, “Reja, mali dhe


ti” : Ju ndejtet aty të ngrimë,/të ardhun prej thellësisë së castit/ derisa e rrahuna e qerpikut tim/ju shtyu edhe një hap./, “Bashkëkohës”: Me duej pra, se dielli asht njeni prej nesh./Me duej se ky yll që përshpërit atë heshtjen e vet blu/ndoshta asht një fill i këputun drite/ e Koha s’rrjedh ma për te./ “Duer të pamunduna” Anes Luka: Kam mall me i pa duert e mia/kam deshirë me shkrue një emën/ Kam deshirë me prekë/dicka me dashje/Asht koha me tregue me gisht./ Por duert e mia ende s’kanë lindë ... / Imazhet që përftohen prej këtyre poezive, janë copëza jete që shfaqen si në një film me xhirim të ngadalshëm ku ke mundësinë t’a përjetosh dramën deri në thelbin të saj e me ndjesinë më të thellë. Ka një magji në poezitë e Primo Shllakut, ai të tërheq brënda vargjeve ku ngërthen një botë të tërë, paçka se në aparencë ke të bësh me një peshk të vogël e fatkeq, a me një Marie me gjoks të bëshëm që kalon përpara djemve adoloshentë dhe e cila, papritur një ditë, nuk shfaqet më në rutinën kalimtare, veç në eter, në imagjinatën ndezur e të përzishme të soditësve aty në kafenë verore ... e ata e ndjejnë se bashkë me Marien, diçka ka vdekur edhe në shpirtin e tyre që sëmbon. Poezia e Primos të bën të mendosh, të shtyn të perpiqesh të gjesh yrnekun për ta zbërthyer filozofinë e saj. Kush nuk e ndjeu vetën qoftë dhe një herë në jetë si “Peshku i vogël” i Primo Shllakut. Kush nuk u ndodh në rininë e tij përpara ndonjë Marie, kush nuk

u tundua në fëmini në gjahun e zogjëve e kush nuk u lag në shiun e ëndrrave.. Poezia”Gostia” të shfaqet si dramë në kufijtë e një poezie. Por jo veç kjo, të gjitha poezitë e Primo Shllakut kanë një dramacitet të brëndshëm. Në to gjithnjë diçka ndodh, lëviz, diçka që ja pikon shpirtin poetit, qoftë dhe për ato luleborat ( “Lule nën borë”) që do ti vrasë rënia e papritur e borës e që ai dëshëron ti ndjellë si delet në vathe për ti mbrojtur, çfarë është pikëllimisht e pamundur Dramaciteti që përcjellin, thellësia e ndjenjës, atmosfera që krijon, figurat brënda poezive por edhe kuptimi metaforik i vetë poezive, të bëjnë të ndalosh gjatë mbi vargjet e Primo Shllakut, e më kryesorja të bëjnë ti kthehesh sërisht e sërisht leximit të tyre. Mund të ketë shumë faktorë që kanë ndikuar në në formimin e personalitetit të tij si poet, tashmë i mirënjohur, në krijimin e stilit të tij te veçante, por nga njohja që kam, mund të them se ndikimin më pozitiv Primo Shllaku e ka nga babai i vet, i paharruari regjisori e dramaturgu Lec Shllaku, një nga figurat më të ndritura të teatrit shkodran por edhe atij

Revista Obelisk15

kombëtar, ashtu si i vëllai( xhaxhai i Primos) Gjon Shllaku ishte një erudit e përkthyes i pashoq. Më ka qëlluar që ca kohë ta kem patur Lec Shllakun mësues në shkollën e mesme të mbrëmjes në Shkodër dhe vija re se ai kishte vërtetë një forcë magjike në rrëfimet e veta për letërsinë. Ishte mësuesi që na linte me gojë hapur e si i thonë, megjithë ç’prisnim orën e tij e mësimdhënies e cila sikur kalonte shumë shpejt. Kur rri e mendoj se Primo Shllaku është lindur e rrritur në atë mjedis të kulturuar të familjes shkodrane Shllaku, ku dramaturgjia, poezia, arti në përgjithësi ishin në vatrën e vet, patjetër që ai mjedis ka ndikuar për krijimin e një poeti në atë shkallë individualiteti dhe cilësie e në ato dimensione që shfaqet sot në poezinë shqipe. Nuk thonë kot çfarë të mbjellësh do të korrësh, a molla nën mollë a diç tjetër. Në shpirtin e Primo Shllakut është mbjellur poezia që në fëmini, në mënyrë të përditëshme prej prindërve që e kishin artin pasion e qëllim jete, ndaj poezia e tij lumtunisht shfaqet me atë veçanësi dhe forcë magjike që ka sot.


E kur të vij...

PRIMO SHLLAKU

Era e luginës

Lule shiu

Kur ishe ti era e luginës nuk mbrrinte der te unë, e kisha shqytin.

Ato ditë të thella me diell të largta mes detesh që vlojnë në vijën e horizontit nën diej pingulë e rê që shkrîhen ma sillnin afër velën e barkës të nisun tash nji qind vjet.

Silueta jote po valvitet si pëlhurë e kalbun e sendet po t’u shifkan tejpërtej trupit. Në ket çast të rrallë që lkura më pushon e qepalla ime i ndan hemisferat në me diell e në me hanë s’më del kohë me mendue, se tash e kam unë radhën...

Vala e verbët m’i lagte kambët e shikimin tim ma lagte do të kisha dashtë me qenë partallë anije, lojë për valën e guralecat. Nën qiejt e errët u puqëm sysh, në ajrin e ngrimë u tokëm duersh. të pata dhurue velën e barkës që vjen e ti më dhurove nji tufë me lule shiu. Revista Obelisk16


Qiell i zi

E kur të vij... E kur të vij me t’i pa vizatimet mbi qylyma,tavane e qiell, të therun do ta gjej veten prej majës së lapsit tand. Katedralja e kuqe lehtas do ta presë rrugën e me ujvarë ka për t’i derdhë hiret në prehnin tim humnerë.

Nën at qiell të zi me nji milion bira që na i thoshim hyj e ndjeja vetdijën e naltë të njeriut se diku ktu në botën tonë nji derë gjysmë e hapun më priste dhe kur gjuha e saj binte në bravë unë shfaqesha në dritë i lodhun si shêj i randë piksimi se edhe nji ditë kishte mbarue...

Nata do të ketë nji shami blu e lule e lajle plot për sytë e tonë gjysmakë që as ketë herë s’u ndeshën. Nji hanë e moçme prej papirusi lyen buzët me të kuq e kahdo hapet fryme e saj prej grahme. Mija sy kureshtarë prej hyjesh hapen dhe përgjojnë si e si me na pà lakuriq.

Mes nesh errsina Mes nesh ishte errsina. Po t’ishte drita mes nesh, Une ty kurr s’kisha me të pa.

Revista Obelisk17


Ivana Dervishi Ivana Dervishi, ka lindur më 1.11.1993, në Ankona/ Itali dhe është kthyer më pas në vendlindjen e prindërve të saj, Durrës. Talenti i saj ne artin e të shkruarit ka bërë që të jetë anëtare e Lidhjes Ndërkombëtare të Poeteve dhe Shkrimtareve “Pegasi”, si dhe e klubit poetik “Drita”. Bashkëautore dhe fituese e dy çmimeve të para në poezi. Bota e saj poetike vazhdon të thellohet gjithnjë e më shumë duke u publikuar në një numer të madh të gazetave, jo vetëm shqiptare, por edhe të Diaspores. Aktualisht vazhdon studimet në shkollën Publike “Naim Frasheri”, Durrës. Mbarë poezia e saj përshkruhet nga nota poetike të fuqishme, shprehje metaforike të goditura dhe një bote sa të pasur aq dhe ideoartistike. Është për tu vlerësuar stilistika e përdorur, vargjet plot dritë dhe mesazhi i përcjellur, që për moshën e re, përben jo vetëm një kulmim, por edhe një plejadë të sigurtë në lëmin e letërsisë së sotme bashkëkohore shqipe. Është për tu admiruar dhe përkrahur talenti saj, i cili prezanton denjësisht vlerat unikale të letërsisë së sotme, të poezisë moderne, ku forma dhe përmbajtja plotëson më së miri hapësirën dhe kohën e filozofise për jetën, për njeriun, për kuptimësinë dhe reminishencat, për konceptimin dhe subkoshiencën. Agron Shele

1-Një minutë pa ty Kaloi plot një minutë pa ty E sekondat pikojnë mbi shpirtin tim, Si pikëza shiu në një pasqyrë pa imazh. Ti nuk je… Prej syve të tu rrjedh loti im… Kaloi plot një minutë e tri sekonda pa ty Dhe shpirti me dridhet prej mallit… Belbëzoj veç: Të dashuroj… Të dashuroj… Ah! Dashuria dhe ora, Shkatërrokërkan njëra- tjetrën!

2-*** Është e magjishme, kur e mendon, se ç`shkruan një poet me 36 shkronja, se ç`pikturon një piktor me 7 ngjyra, Se sa dashuron një njeri, me një zemër...

3-Të mendosh ndryshe Ke menduar ndonjëherë: Sesi dashuron një flutur Apo si urren një peshk? Ke menduar ndonjëherë Sesi ecën një kalendar, Apo si këndon një partiturë...?

4-Më duaj Më duaj me tingullin e një pianoje Që luan nën det. Me ngjyrën e lotit Rënë prej qiellit. Më duaj, me zemër ëndërrimtari, me temperaturë gjaku, Me shijen borës, me zërin e erës, me madhësinë e rërës, me dëshiren e një të marri... Më duaj, Të dua!

Revista Obelisk18

5-Orët e mesnatës Ora dy e mbrëmjes është puthja jote Ora tre kafshimi I buzëve tona Ora katër prekja e brishtë, që bie mbi mua Ora pesë dëshira e çuditshme për gjumë… Ora gjashte lindja e diellit tonë E kështu me rradhë… Gjithë orët e tjera janë dëshira Për të të patur!

6-*** Më pëlqen tingulli Që krijon qielli i grisur Mbrëmjeve në qetësi. Më pëlqen shija e detit Përzier me ‘Pushkin të zi.’ Edhe retë... Retë në gri, Që shtrudhen e shtrudhen Për të qarë shi...


Cikël me poezi nga Zaho

Vasili

ENIGMË

E VËRTETA

Çdo të diel shkojnë tek burrat, Vetëm me gra mbushur vorrezat, S’kuptohet Ku mbaron dashuria Dhe ku fillon pendesa...

Të vërtetën nuk e do kush lakuriq Të vërtetën e duan të blinduar, E qëllojnë apo e e kryqëzojnë në kryq Ta vrasin duke asfiksuar. Në se sot gjithëçka u xhesh dhe u xhvesh Ajo u vesh për të mos u dukur, J o vetëm që u vesh, por dhe u ngjesh Kur e xhveshur duket më e bukur...

QAJ SI PËRRUA MALOR Ne se dhimbja shpirtin ma nduk Me thonj e zjarr në kraharor, unë nuk qaj dot butë, butë, E lotët të ndriçojnë sytë me zor, Në shpirt kam një lëmsh të ngurtë Që dua ta shpleks në kraharor.

DETI I SYVE U lidha me breguine syve të tu I gëzuar dhe i trishtuar, Më jep një të shtyrë se mbeta këtu Të bije në detin e trazuar. ...Ndryshe do të më gjejnë thinjat të harruar.

TOKA DHE GRUAJA Tek toka dhe gruaja jeta mbin Të dyja, nëna që na rritin, Njëra na mban nëntë muaj kur vimë Tjetra:gjithë jetën kur ikim...

Unë qaj si prrua malor…

JETA

DUART Duart që takohen me ndershmëri në ajrin e ngrohtë Përvëlojnë dhe kanë siguri Më shumë Se këmbët në tokë.

Kur lindim qajmë Kur ikim na qajnë, Pak na përkëdhelin Më shumë na shajnë...

SI ESHKA Ti digjesh nga dashuria për mua Sado e fsheh , sytë të tradhëtojnë, Se dashuria është si eshka kur ndizet Se fsheh dot erën e mirë që do të kundërmojë… Revista Obelisk19


Poezi

trill IZET SHEHU

Një çast

S’jam si lauresha

Në detin e veriut mend u përplas me aisbergun balena e bardhë, Në pyllin troipikal mend theu qafën një xhirafë, Mbi lagunën e Karavastasë fluturon i plagosur një pelikan, Mua qyteti më zvogëlohet, vë shpejt nën gjuhë adelat Sa e madhe bota dhe sa e vogël në një çast!

Unë s’jam si lauresha, Që s’di ku i fshihen këngët: Te pylli si shpirt i gjelbër, A te qershi e ëmbël.

Trill Ç’kam parë, Ç’kam parë me kërshëri, Çast me trill në rininë time, Një shteg të kaltër në kaltërsi, Ku puthen muzgje dhe agime. I shqeva shtegut kapërcyellin, Shtegut të kredhur në kaltërsi. Dhe prisja, prisja me ankth yllin, Në ëndërr isha, A në trill, s’e di…

Dikur Dikur, Me guacka deti, Votohej në Athinë. E hollë, e lashtë demokracia, Shprehja me vete habinë… Dhelprat zgjedhin dhelprën, Njerëzia zgjedhin njerinë?

Unë këngët di ku i fsheh, I ruaj thellë në zemër. Dhe s’i ëkrkoj si lauresh. Mbi borzilok a mendër.

Ëndërr Po vallëzonin gjithë nur, Dhe vinin rrotull bilbilat, Era krihej nëpër drurë. Tek sodisja me zili, Një larash, një shpend i krisur, U përplas tek një qershi. Vallja e trembur u shkri, Tek kopshti me trëndafila, U tret ëndrra, humbe ti.

Agimi Agimi ndezi shpatullat e maleve, U shkri mbi sythet e dashurive të sapoçelura. U puth me buzët si ëndrra trëndafilash të purport, Shndriti në pikla loti e vese mbi barin e njomë, Mbi qerpikët e syve, mbi burimet kristalore, Mbi blerimin e dehur gjithë ngjyra dhe aromë.

Revista Obelisk20


XHELOZIA

KARLOS FUENTES

Xhelozia vret dashurinë, por jo dëshirën. Ky është ndëshkimi i vërtetë i pasionit të tradhtuar. Urren gruan që prishi paktin e dashurisë, por vazhdon ta dëshirosh, sepse tradhtia e saj qe prova e vetë pasionit të saj. Xhelozia tregon se një lidhje dashurie nuk mbaron me mospërfillje. E dashura që na braktis duhet të ketë zgjuarsinë për të na fyer, poshtëruar dhe sulmuar egërsisht që të mos e harrojmë e të tërhiqemi me durim, që të vazhdojmë ta lakmojmë në emrin zvetënues të atij vullneti erotik që është xhelozia. Norman Miler thotë se xhelozia është galeria e portreteve ku xhelozi është administratori i vetë muzeut. Unë vlerësoj se xhelozia është si një jetë brenda jetës tonë. Mund të marrim avionin e të

kthehemi në qytetin tonë apo në një qytet të huaj, mund të thërrasim miqtë e, ndonjëherë, të falim armiqtë, po tërë kohën, jemi duke jetuar tjetër jetë, që, megjithëse brenda nesh, me ligjet e veta, është e veçantë. Ajo jetë brenda nesh është xhelozia e cila manifestohet fizikisht dhe, siç thotë një shprehje meksikane, na i bie zorrët në fyt. Një valë e tërbuar, e hidhur si shafran, që egërsohet, ngrihet e ulet nga zemra tek zorrët dhe nga zorrët tek seksi i paralizuar. Por, kjo valë xhelozie nuk gëzon asgjë, dhe, për shumë kohë, nuk ndalet në asnjë pjesë të trupit. E përshkon trupin si një lëng i helmët dhe objektivi i tij nuk është ta shkatërrojë, por ta mbërthejë e ta shtypë, në mënyrë që një pjesë e atyre lëngjeve të ngjiten deri në kokë, të mbërthehen, ashtu të gjelbra Revista Obelisk21

E dashura që na braktis duhet të ketë zgjuarsinë për të na fyer, poshtëruar dhe sulmuar egërsisht që të mos e harrojmë e të tërhiqemi me durim, që të vazhdojmë ta lakmojmë në emrin zvetënues të atij vullneti erotik që është xhelozia. e të forta si luspa gjarpri, në gjuhën tonë, në shpirtin tonë, në vështrimin tonë. Xhelozia na bën të ndihemi të përzënë nga jeta, sikur të na kishte vdekur një qenie e dashur. Veçse dhimbjen për një vdekje mund ta shfaqim. Përkundrazi, dhimbja që shkakton xhelozia duhet konsideruar e zezë dhe e helmët, ndryshe nuk evitohet dhimbja dhe grotesku i saj. Një xhelozi e ekspozuar i bën të tjerët të qeshin me ne. Është si të kthehesh në mituri, në atë moshë fatkeqe ku gjithçka që bëjmë publikisht - të ecurit, të folurit, të shikuarit - mund të jetë objekt gazi për tjetrin. Mituria dhe xhelozia na ndajnë nga jeta, na pengojnë ta jetojmë atë. Përktheu nga spanjishtja: BAJRAM KARABOLLI


A

dhe, kur dal deri te stacioni i urbanit, në verë pluhurosem sikur sapo jam kthyer nga gurorja, ndërsa në dimër përbaltem deri në gju, sikur kam hapur kanal gjithë kohën. Po tani ia kam gjetur ilaçin kësaj pune. Mbaj me vete në çantë, bashkë me veglat e tjera të zanatit edhe një palë këpucë të pastra, sepse puna ime më çon shpesh në shtëpi vipash. Sa për rrobat, kur s’kam udhë tjetër, u jap nga një dorë të lagur në banjën e ndonjë lokali. Ua thashë të gjitha këto, sepse ndryshe nuk do ta kuptoni, siç dëshiroj unë, tregimin tim të asaj pragmesdite.. Më kishte marrë në telefon Eva se kishte qenin pa qejf. Më priste sa më parë që të ishte e mundur te zyra e vet, sepse Mimi i saj i dashur po vuante. Mora taksinë dhe për pak minuta isha pranë barakës së llamarintë, ku shqova kokën e thinjur të Adamit.

ADAMI, EVA DHE UNË Pozaet Qose

Adami jeton në një shtëpi të sajuar keq e keq andej nga fusha e Alliasit, e cila ka qenë më parë depo qymyri. Prej katër copërash llamarine, që të pjekin në verë e të akullojnë në dimër, është ndërtuar dhe baraka ku punon, në të cilën ndodhet një shtrat me dy batanije të tejpërdorura, aq sa në to tani duket drita e diellit, po t’i drejtosh drejt tij. Diku në një cep të saj është dhe një televizor dymbëdhjetë polësh bardhë e zi, që dreqi e di se kush e ka sjellë aty. Ai punon me t’i shkrepur. Adamit s’ia ndjen shumë për të, se në fund të fundit vetëm për lajmet i lipset. Ah, ato të uruara i ndjek tërë sy e veshë! Eva banon në një apartament luksoz andej nga Tirana e re, të cilin thotë se e ka blerë me kredi. Vetëm shpirti i saj e di në thotë a jo të vërtetën. Zyra ku punon është e mobiluar më së miri me një tavolinë luksoze, me një karrige rrotulluese, me kondicioner, madje ka edhe një minibar. Pas një dere, që është fshehur bukur me një pamje ekzotike, fshihet një banjë e vogël, ku ndërrohet, kur e do puna dhe bën edhe tualetin, sa herë që të jetë e domosdoshme diçka e tillë. Unë banoj në një shtëpi me qera afër “Astirit”

Nuk ishte hera e parë që vija aty për këtë gjë, ndaj Adami bëri vetëm shenjën më gisht dhe unë pohova me kokë se për atje isha nisur. I dhashë një cigare dhe ia ndeza. Ngjita shkallët dhe trokita në derë. Punë sekondash qe pritja ime, sepse Eva u dha në derë. -Oh, sa mirë bëre… sa mirë…! Ai po digjet zjarr dhe mua më këput shpirtin, kur e shoh ashtu. -Po, ja, ta shohim,- i thashë unë, pasi u përshëndeta me të. E mora qenushin në duar dhe i vura termometrin. Sytë e tij të ndritshëm, si dy copëza diamanti, më vështronin me pafajsi. M’u dhims ajo kafshë aq e pastër dhe e paqtë. Era e mirë e shampos dhe e deodorantit më përplaseshim në hundë dhe unë nuk po e kuptoja se prej kujt vinte më tepër një aromë e tillë aq e këndshme; prej tij apo prej Evës. Ia hoqa termometrin dhe e pashë. Qenushi duhej të kishte pak të ftohtë. I bëra një inxheksion dhe i thashë Evës të mos shqetësohej, pasi për më pak se një ore qeni do të ishte mirë. Për siguri, e lamë që të shkoja pasdite në shtëpinë e saj. Më falenderoi dhe me nxori një karmonedhë

Revista Obelisk22

Tregim

dami, rreth të pesëdhjetave, është portier pranë zyrave të një kompanie karburantesh. Eva, njëzetë e shtatë vjeçe është sekretare e presidentit të kompanisë, ndërsa unë veteriner. Adami ka katër fëmijë; tri vajza dhe një djalë, Eva është beqare dhe ka një qen të bardhë… të bardhë, si shkuma e shampos më të mirë, që shohim në reklamat televizive, i cili është pak më i madh se një shufër sallami “Parizier”, ndërsa unë, pasi jam ndarë para dy vjetësh nga e fejuara, vazhdoj të endem si elektron i lirë në kërkim të fatit tim të ri. S’do mend që tani problemi është më i vështirë për t’u zgjdhur, pasi, në vend të të verbërisë së ndjenjës, bëjnë rojë dy sytë e çapëlyer të arsyes, të cilët kontrollojnë me ftohtësi sateliti çdo veprim që kryej e çdo fjalë që them.

23


Tregim

ADAMI, EVA DHE UNË

njëqindeuroshe. I thashë se ishin shumë, por ajo bëri një gjest me dorë, si të donte të thoshtë se për të nuk kishin rëndësi paratë, por vetëm qeni, qeni i saj i shtrenjtë. Zbrita shkallët dhe ndjeva te baraka e llamarintë zërin e Adamit që grindej me dikë. Te hapësira e vogël e xhamit, që shërbente për të komunikuar me rojen, pashë vajzën e tij të vogël, Marian, që mëson në klasën e katërt. Ajo i lutej për diçka dhe ai thoshte se nuk mund t’ia plotësonte dëshirën. Por Maria me lotë në sy këmbëngulte dhe Adami, i mërzitur nga kjo këmbëngulje, më në fund s’e mbajti dot veten. -Po ik të thashë,moj…- i bërtiti me zë të lartë,- … të shkërdhefsha nënën,- e mbylli zëulët porosinë e tij. E dëgjova urdhërin dhe sharjen e Adamit dhe m’u dhims shumë herë më tepër se qeni ajo vajzë e vogël me emrin e shenjtores, që kishte lindur Krishtin. I zgjata një tjetër cigare Adamit dhe ia ndeza. Më falenderoi me dorë në zemër. E pyeta se pse i kish bërtitur së bijës. Kafshoi filtrin e cigares dhe më vështroi në sy. -E dëgjove deri në fund fjalën time? Tunda kokën në shenjë pohimi. Eh, mor zotni, si të të them?! U zënka ngushtë burri ndonjëherë. Vajza më kërkoi dy mijë lekë. E kishin lënë të shkonin me klasën te mësuesi, se atë e përplasi një makinë para ca ditësh dhe shpëtoi duke kaluar në bythë të gjilpërës. Po unë s’kisha. S’kisha, mor zotni. Aq sa më kërkoi ajo, kam të tani në xhep. Do të marr një bukë, kur të kthehem në shtëpi e do të blej dhe një paketë cigare. Hë, mor zotni, si t’ia bëja? Më pikoi shpirti, por s’kisha nga t’ia mbaja. Nuk bëhet dora kobure, de! Kështu e solli ora, të jem burrë pa lekë në xhep e pa cipë në faqe, përpara fëmijëve. Eeeeh! Dy pika lotë iu varën faqeve të rreshkura. Instinktivisht fshiva faqet e mia. Iu afrova dhe i vura dorën mbi sup. Doja t’i flisja e nuk mundesha, doja t’i thosha diçka, por druhesha se mos e fyeja. Për një çerek ore punë me qenin e vogël, Eva, sekretarja e bosit të tij, më kishte dhënë njëqind euro. Kurse këtij njeriu për të gjithë muajin nuk i jepnin as dyfishin e parave që ndodheshin në xhepin tim në ato çaste. Më në

fund vendosa t’ia thosha atë që kisha ndër mend. -Adam,- I fola me një fill zëri. Ngriti kokën e më pa në sy. -Të mbetet qejfi, sikur… -Sikur çfarë, mor zotni? -Sikur t’ia jap unë lekët Marias. Jo si lëmoshë, por si një ndihmë të vogël miku për vajzën e një miku, së cilës i duhet ajo me patjetër në këtë moment. -Ta paça borxh, or mik! Zoti ta shpërbleftë me të mira! E thirra Marian e vogël, që dëneste ca më tej, e mbështetur pas një peme. Ajo më pa me sytë e përlotur dhe e dredhoi vështrimin nga i ati. Ai ia bëri me dorë të afrohej. Fytyra e tij në ato çaste ishte e paqtë. Maria u afrua dhe na vështroi me radhë. I ledhatova flokët dhe i thashë të mos zemërohej me babin, se ai e kishte shumë xhan. Ishte fëmijë i bukur Maria, por ajo i qe fshehur pas rrobave të çuditshme të “gabit”, me të cilat ishte veshur. Nxora një kartmonedhë pesëqindlekëshe dhe ia zgjata. Asnjë lëvizje e dorës së saj drejt meje. Vështroi nga i ati, duke pritur shenjën e tij si të vepronte. -Merri, merri, bijë,- i tha Adami.- T’i jep me gjithë zemër. Vajza prapë ngurroi t’i merrte. -Maria, vogëlushe e mençur. Nuk po të jap lëmoshë, si një lypëseje, por lekët që të duheshin, të cilat yt atë do të m’i kthejë kur të ketë mundësi. Kjo e çliroi vajzën dhe ajo zgjati dorën e vogël drejt karmonedhës. -Po këto janë shumë,- tha zëulët. -Kusurin jepja babit,- i fola prapë me zërin që më dridhej nga emocioni. Vajzës i ndriti fytyra dhe u largua me vrap, duke harruar të më përshendeste. I thashë Adamit që me lekët që mbeteshin t’u blinte nga ana ime ndonjë ëmbëlsirë. Tundi kokën, sikur deshi të thoshte “ Ti qofsh!”. Nga dritarja gjysmë e hapur e zyrës së Evës vinin deri në veshët tanë copëra fjalësh përkëdhelëse për qenin e saj të vogël. Iu luta Zotit të më çonte në një botë tjetër, ku t’i donte qejfi atij, mjafton që atje qeni dhe njeriu të ishin të barabartë…

Revista Obelisk23


Tregim

SHPIRTI I LAPLOSHKËS HECTOR HUGH MUNRO Laploshka ishte një nga njerëzit më të ulët që kam njohur e megjithatë nga më zbavitësit. Fliste gjëra të tmerrshme për shokët por në mënyrë aq tërheqëse, sa të bënte t’ia falje ato poshtërsira që dërdëlliste për ta mbas shpine. Megjithëse në vetëvete të gjithë neve e urrejmë vesin e ndyrë të përgojimit, ama në fakt, u jemi ngaherë mirënjohës atyre njerëzve që e bëjnë këtë në vend tonë, e sidomos, kur e bëjnë mjeshtërisht. Dhe Laploshka e bënte vërtet mjeshtërisht. Natyrisht, Laploshka kishte një rreth mjaft të gjerë të njohurish dhe ndërsa përpiqej jashtë mase që t’i përzgjidhte ata, dilte se shumica e tyre ishin njerëz të cilëve llogaritë bankare u jepnin mundësi t’ia pranonin me dashamirësi pikëpamjen rreth mikpritjes, gjë që ai e shfaqte veçse për një kategori të caktuar njerëzish. Kështu, ndonëse burimet e të ardhurave i kishte krejt modeste, ai arrinte ta shtynte me to fare mirë, por akoma më mirë i dilte kur gjendej në shoqërinë e disa miqve të ndryshëm, të cilët tregonin njëlloj përzemërsie ndaj tij. Por ndaj të varfërve dhe atyre

që kishin burime të kufizuara të ardhurash njëlloj si vetja, ai mbante një qëndrim vigjilent plot ankth. Dukej sikur e ndiqte pas një merak i nëmur se mos i fironte ndonjë qindarkë nga shilinga, franga apo monedhë tjetër në qarkullim dhe i ndërronte rrugë prej xhepit të tij apo qelepirit që mund të nxirrte prej saj dhe shkonte në dobi të ndonjë shoku që ndihej disi ngushtë për para. Ooo! Nëse ky i fundit rastiste e ishte ndonjë zotëri i kamur, atëhere pse jo; atij mund t’i afronte buzëgaz madje edhe një puro dy-frangëshe, sipas parimit: bëj keq të gjesh mirë, por e kisha vënë re se më lehtë pranonte të dridhej në agoni ngaqë bënte be e rrufe të gënjeshtra, sesa të pranonte të ndahej prej ndonjë kacidheje të bakërt që i mbetej nga kusuri dhe që zakonisht i lihet bakshish kamerierit. Sapo i dilte rasti në shteg, monedhën duhej ta rifitonte se s’bën dhe për këtë i merrte masat me kohë për t’u siguruar se mos huamarrësi bënte gabim dhe harronte, por megjithatë aksidentet mund të bënin vaki, kështu që edhe ndarjen e përkohshme prej qindarkës apo kacidhes së tij e konsideronte si një fatkeqësi që Revista Obelisk24

duhej shmangur patjetër. Kur ia njihje këtë pikë dobësie shoqërore Laploshkës, të lindte dëshira për t’u tallur disi me frikën që kishte ai se mos padashje tregohej zemërgjerë. Ta ftoje për ta çuar me taksi dhe pastaj të shtireshe sikur nuk të mjaftonin paratë për të paguar shoferin e t’ia ngrije kështu nervat ngaqë i kërkoje të shtonte pesë qindarka, në një kohë kur në xhep i tringëllinin një grusht monedhash, të cilat sapo ia kishin kthyer gjetiu si resto, këto ishin disa nga ato pak tortura të vogla që na i nxiste fantazia, sapo na jepej rasti. Që t’i japësh hakun origjinalitetit të Laploshkës, duhet pranuar se bënte si bënte, ama dilte thuajse pa u lagur edhe nga mëdyshjet më të sikletshme pa e kompromentuar në asnjë mënyrë veten për të thënë “Jo”. Por nganjëherë, perënditë u dërgojnë raste plot njerëzve dhe mua ma dërgoi një mbrëmje ndërsa po haja darkë bashkë me të në një restorant fare të rëndomtë në bulevard. (Me përjashtim të rasteve kur atë e ftonte ndokush me të ardhura, të cilave ai vetë as u afrohej dot, Laploshka detyrohej ta sakrifikonte oreksin e vet për hir


Tregim

SHPIRTI I LAPLOSHKËS

të jetesës mondane. Në raste të tilla fatlume e linte kapistrën t’i tundej ca më lirë.) Në mbarim të darkës, një lajm gjoja urgjent më detyroi të ngrihesha e të largohesha, kështu që pa ua vënë veshin kundërshtimeve të tij të shqetësuara, i thirra vrazhdë tek po ikja: “Paguaje ti llogarinë time, se bashkë shlyhemi nesër”. Të nesërmen, herët në mëngjes, Laploshka më nuhati instiktivisht ndërsa po ecja përgjatë trotuarit të një rruge ku rrallë herë pata kaluar. Kishte pamjen e një njeriu që ka ndejtur zgjuar tërë natën. - Më ke borxh dy franga nga darka e mbrëmshme, – më përshëndeti gati duke iu marrë fryma. I fola në mënyrë të turbullt rreth situatës në Portugali, ku parashikoheshin trazira të shumta, por Laploshka dëgjonte me shpërqëndrimin e një nëpërke shurdhe dhe u kthye menjëherë te çështja e dy frangave. - Kam frikë se do të të mbetem borxhli, - i thashë troç dhe disi vrazhdë. - S’më ka mbetur asnjë dyshkë në xhep. – Dhe shtova, duke e gënjyer. – Do të largohem për ndonja gjashtë muaj a më tepër. Laploshka nuk tha asgjë, vetëm sa zgurdulloi sytë, kurse në faqe iu krijuan ca nuanca njolla-njolla si ato hartat etnografike të gadishullit ballkanik. Po atë ditë, në të ngrysur, ai vdiq. “Pushim zemre”, ishte verdikti mjekësor, por unë, që e njihja më mirë, e dija se ai plasi nga hidhërimi.

Doli problemi se ç’duhej të bëja me ato dy frangat e tija. Që e vrava Laploshkën ishte një gjë; që të mbaja paratë e tij të shtrenjta, do më duhej të përballoja një ndjenjë zemërngurtësie, për të cilën nuk ndihesha i aftë. Zgjidhja e zakonshme, që t’ia falja ndonjë lypësi, do ta përkeqësonte edhe më situatën, sepse asgjë nuk do ta kishte pikëlluar më shumë të ndjerin sesa po t’ia shpërdoroja pasurinë. Nga ana tjetër, po t’ia dhuroja këto dy franga një të pasuri, ky do të ishte një veprim, i cili do të kërkonte prej meje një lloj takti. Megjithatë, një të dielë më pas, kur ndodhesha i bllokuar mes një turme të turlifarëllojshme që mbushte korridorin anësor të njërës prej katedraleve më të njohura të Parisit, m’u paraqit një mënyrë e kollajshme për të dalë nga ky siklet. Me sa dukej, një trastë e çelur për “Varfanjakët e Monsenjor lë Famullitarit” po çante rrugën me mundim përmes detit të padepërtueshëm të njerëzve dhe një gjerman, i cili ndodhej përpara meje dhe që dukej qartë se nuk donte që kërkesat përdëllyese për të hedhur lëmosha në trastë t’ia prishnin ëndjen me të cilën po dëgjonte muzikën e madhërishme, i hodhi me zë të lartë shokut përbri një vërejtje për këtë lloj bamirësie që kërkohej - Ata nuk duan para, – tha ai. – Ata kanë shumë para. Ata s’kanë të varfër. Ata janë të gjithë të llastuar. Nëse ishte vërtet kështu, Revista Obelisk25

zgjidhja ime ishte e qartë. Hodha dy frangat e Laploshkës në trastë, me një mërmërimë bekimi për Monsenjor famullitarin e pasur. Nja tri javë më pas, rastësia më shpuri në Vjenë dhe një mbrëmje u ula për qejfin tim te një restorant i thjeshtë, por i shkëlqyer, në lagjen e sipërme Veringer. Takëmet mbi tryezë dukeshin primitive, por shniceli, birra dhe djathi të kënaqnin shpirtin. Shërbimi i mirë e kishte mbushur sallën dhe me përjashtim të një tryeze të vogël pranë derës, gjithë të tjerat ishin zënë. Në ngrënie e sipër sesi hodha sytë andej nga tryeza e lirë dhe pashë se nuk ishte më bosh. Atje, duke kqyrur me vëmendje fletën e menysë dhe të çmimeve, me studimin e ethshëm të dikujt që kërkon më të lirën mes më të lirave, ishte ulur Laploshka. Njëherë, ai hodhi sytë këtej nga mua me një vështrim kuptimplotë te pjata që po haja sikur deshi të thoshte: “Hmm, qenke ulur e po ha me ato dy frangat e mia!” dhe pastaj ktheu sytë tutje me shpejtësi. Dukej qartë se varfanjakët e Monsenjor lë Famullitarit paskeshin qenë vërtet të varfër. Shniceli m’u bë si shollë në gojë, kurse birra mu duk shurrë e ngrohtë. Djathin as e provova se ç’shije mund të kishte. I vetmi mendim që më rrihte kokën si çekan ishte të ikja nga kjo sallë sa më larg tryezës ku rrinte ulur ai dhe ndërkohë që po ia mbathja, ndjeva sytë qortues të Laploshkës tek vështronte ato pak qindarka që i lashë bakshish


Tregim

SHPIRTI I LAPLOSHKËS

kamerierit – qindarkat e mbetura nga dy frangat ta gëzonin si trashëgim. Ndërsa po zbythesha për e tij. tu larguar nga turma, dëgjova zërin e asaj ledit që Ditën tjetër drekova te një restorant i shtrenjtë, thoshte: “Nuk besoj se e hodhi monedhën time në tek i cili e dija se në të gjallë Laploshka nuk do trastë. Parisi gëlon me kësi tipash!” Por mendja të guxonte kurrë të hynte me harxhet e tija dhe ime ndihej më e çliruar nga ç’kishte qenë për një shpresoja se edhe Laploshka i vdekur do të kishte kohë të gjatë. të njëjtin ngurim. Nuk isha gabuar, por kur dola Misioni delikat sesi e qysh do t’ia jepja këtë jashtë, e pashë që po studionte me një pamje shumë që tërhoqa ndonjë të pasuri që e meritonte, mjerane listën e çmimeve ngjitur te dera e hyrjes. më gërryente nga brenda. Sërish iu nënshtrova Pastaj, ngadalë, çapiti përgjatë rrugës gjer te një frymëzimit të rastësisë dhe përsëri më priu fati. dyqan ku shitej qumësht. Për herë të parë në jetën Dy ditë më pas, një rrebesh shiu më detyroi të time ndjeva se magjia dhe hareja e jetës vjeneze, futem në një nga kishat historike buzë bregut të mu zvordhën. majtë të Senës dhe atje gjeta baronin R., një nga Pas kësaj, në Paris, në Londër ose kudo që njerëzit më të kamur e më varfërisht të veshur ndodhesha, vazhdova ta shoh mjaft shpesh të Parisit, i cili po sodiste gdhendjet prej druri. Laploshkën. Nëse do të isha ulur në ndonjë Ja tani, ja kurrë. Duke i dhënë zërit një theks të karrige në lozhën e teatrit, ndihesha përherë i spikatur amerikan, sepse zakonisht frëngjishten e vetëdijshëm për sytë e tij dinakë që më ndiqnin flas me theks të dukshëm britanik, zura ta pyes prej ndonjë skute të errët të galerisë. Kur po baronin në lidhje me datën e ndërtimit të kësaj kthehesha në klubin tim një pasdite shiu, ma godine, përmasat dhe disa hollësi të tjera, të zunë sytë tek rrinte nën strehën e papërshtatshme cilat një turist amerikan me siguri do të donte të një portiku përballë. Nëse më shkrepej të t’i dinte. Pasi mora aq informacion sa ç’pati ai ulesha në ndonjë park të bukur, ku froni modest nge të më jepte, i lashë me seriozitet baronit në kushtonte një peni, ai zakonisht më ndiqte dhe dorë monedhën dy-frangëshe, duke e siguruar ulej te ndonjë fron pa pagesë, pa vështruar kurrë përzemërsisht se kjo është “pour vous” dhe u nga ana ime, por përherë plotësisht i vetëdijshëm ktheva të shkoj. Baroni sikur nguroi pak, por që unë e shihja. e pranoi këtë situatë me hijeshi. Ai vajti drejt Miqve nisi t’u bjerë në sy ndryshimi i një kutie të vogël që ishte varur në mur, e futi çehres së fytyrës time dhe më këshilluan t’i lija monedhën dy-frangëshe të Laploshkës tek e çara përkohësisht punët e shumta. Kurse unë do të dhe e shtyu brenda. Mbi kuti ishte mbishkrimi: doja të lija Laploshkën. “Pour les pauvres de M. le Curé.”1) Se ç’të dielë - ka mundësi të qenë Pashkët, Atë mbrëmje, te qoshja plot njerëz e Café de la sepse përplasja ishte më e keqja nga të gjitha – u paix, më zunë sytë kalimthi trajtën e Laploshkës. gjenda sërish i bllokuar mes turmës, duke dëgjuar Ai më buzëqeshi, ngriti lehtas kapelën dhe u muzikë kishtare në një katedrale moderne zhduk. Nuk e pashë më kurrë. Se fundja, paratë parisiane dhe trasta e lëmoshës po çante përsëri i ishin dhënë të pasurit të duhur dhe shpirti i rrugën përmes detit të njerëzve. Pas meje, një Laploshkës tashmë gjeti prehje. ledi angleze po jepte e merrte pa sukses për të hedhur një monedhë te trasta që ndodhej ende larg, kështu që, sipas kërkesës së saj, ia mora 1) Për të varfërit e imzot famullitarit. (frëngj) monedhën dhe e ndihmova ta hedhë si duhej. Përktheu: Aleksander Koli Ishte një monedhë dy-frangëshe. Një frymëzim i beftë më shkrepi në mend dhe në trastë hodha su-në time, kurse monedhën e argjendë e rrasa në xhep. Pra, si të thuash, monedhën e Laploshkës e mora mbrapsht prej varfanjakëve dhe s’ua lashë Revista Obelisk26


Ese

Atje diku Arlind Farizi

K

rijuesi i ri, ky kalibër i vogël mbetet akoma i panjohur mes artilerisë së rëndë të poetëve mediokër. Krijuesi i ri është vetëm një prototip i një pistolete me plumba fjalësh të cilat mund të shkaktojnë vetëm gërvishtje, por jo dhe vdekje. Ai është një i papërvojë për arena llafesh e debatesh sepse nuk ka pancir. Ka vetëm një mbulojë të hollë me cukla fjalësh... Ka kohë që ujqër i sillen përreth me idenë e kafshimit sepse ky është qengji që iu largua tufës. Ujqër i sillen përreth për t’ia ngrënë qëllimin fisnik; dëshirën për të vërtetën; kërkimin e arsyeve të ngecjeve tona, me dhëmbë t’ia çajnë shpresën… Ata janë ujqër andaj duan plagë. Ai është qengj dhe ndodhet në ikje. Dhe përderisa ai është në ikje, ai mendon për prova të freskëta, si një Sizif. Këta ujqër nuk janë dhe aq të rrezikshëm përballë fisnikërisë së qengjit, shto kësaj dhe faktin së moti u kanë rënë dhëmbët por, fjalën, fjalën e kanë të pistë! Krijuesve të rinj më duket se u pengon gjithçka. Mbase shohin qartë perspektivën e tyre të mjegullt. Udhës së krijimtarisë ku ata ecin hamendshëm ndodh që rrëzohen, përlyhen, lëndohen por, përsëri ngrihen. Krijuesit e rinj janë krijesa të çala që vazhdimisht bëjnë punë Sizifi. Krijuesi i ri nuk ka fat. Ai është i vetmuar mes letrash të bardha dhe hijesh të zeza. Nga ikjet e lodhshme ai gjen prehje vetëm çastet kur ndodhet përpara bardhësisë së letrës, përballë kësaj mikeje besnike, e cila nuk e tradhton kurrë. Fjala është arma e tij e vetëmbrojtjes dhe e vetëmashtrimit se është i mbrojtur. Krijuesin e ri e gjen qosheve të letërsisë. I strukur trotuareve të autostradës së letërsisë ku marshojnë poetët mediokër plot krenari false të udhëhequr nga kryehuti i njëmendësisë letrare.

Krijuesit të rinj i vjen keq për faktin se nuk ka mundësi të shndërrohet në dorë që t’u bjer shpinës sa herë kur ndonjë “llaf” u mbetet në fyt, kur sytë e tyre duan ti lëshojnë zgavrat e veta kur lexojnë ndonjë shkrim që ua prish mesataren grupit të poetëve që bëjnë libra, jo vepra... Dhe çfarë shikimesh i lëshojnë! Krijuesin e ri e kap një dhimbje në shpirt. Ndodh po këto njerëz i takon në autobus. I sheh ata dhe çantat e tyre të mëdha ku i ruajnë poezitë e tyre – dinamitin i cili do ta shkatërrojë letërsinë tonë. Dhe i vjen keq krijuesit të ri se nuk ka guxim të ngrihet në këmbë dhe ta pështyjë në fytyrë me mllefin e mbledhur si mallkim majë buzësh. Ndodh që krijuesi i ri dërgon një shkrim për botim në ndonjë revistë a të përditshme. Aty derdh mllefin mbi mospërkrahjen e krijuesve të rinj; mbi meskinitetin letrar; mbi poetët plot recensione qiellore; mbi rasjen e sistemit letrar me “talent të pazbuluar”; mbi temat e dashurisë të shkruara nga efektet e viagrave... Dhe krijuesit të ri shkrimi i kthehet në formë injorimi, poshtërimi dhe mosbotimi. Po ata kasapë të gazetarisë që e ndiejnë të vërtetën e këtyre shkrimeve nuk i botojnë shkrime shkaku se i vrasin, i vrasin shumë keq... Krijuesi ri sheh librat e tyre në biblioteke. Sheh veprat e tyre me “vizione përjetësie”. Aty afër sheh dhe libërthin e tij të cilën e lexojnë vetëm të marrët. Dhe krijuesi i ri vazhdon t’i ndjejë përshpirtshëm përkëdheljet e vetmisë, nuk qan se s’ka lexues, por mbyllet në keqardhjen e tij për popullin e tij pa shije estetike dhe për lexuesit “qorra”…

Revista Obelisk27


Ese

Njeriu i vogël Nikoleta Paluca

Secili ecën në rrugën e tij, në botën e tij, me problemet e veta mbi supe. Kjo duket e mjaftueshme për çdo njeri deri në momentin kur ai hy në ndërlidhje me të tjerët. Këtu diçka ia vështirëson ecjen, dikush e mban pezull me bllokadën e tij. Je pikërisht ti o njeri i vogël që ecën në të njëjtën rrugë me mua, me të gjithë. Je ti që meskiniteti yt të jep vetëm një emër : njeri i vogël. Njeriu i vogël nuk e do ta njohë të vërtetën, ai e sajon gjithçka. Ai komplomenton në errësirë e pas krahëve për ty dhe në dritë të shfaqet mik i çiltër e i dashur. Ai trembet prej teje e në shenjë “mbrojtjeje” të shmang me ëmbëlsi duke të lënë në hije për shumë kohë. Ti në fillim ndjehesh i përkëdhelur nga lajkat e tij. Ti je aq i pastër sa nuk arrin të kuptosh rengun dhe kurthet që tashmë të presin. Ti je krejt tjetër. Ai vazhdon rengjet e tij. Veprat e tij të mbrujtura me poshtërsi nuk kanë të sosur. Forca e tij ushqehet nga ligësia e si e tillë nuk resht. Ti ecën , ai të pengon. Ti mund të fluturosh, ai të pret krahët. Ti me punë ndërton e ai shkatërron pa mëshirë. Ti mediton dhe hesht, ai flet e flet. Flet me fjalët e tua. Janë idetë që ti gabimisht ia dhurove, tashmë s’të përkasin, ai t’i vodhi. Njeriu i vogël krijon shumë njohje. Ai i përshtatet secilit. I gjen dobësinë çdonjërit. Depërton në zonat më të thella, atje ku askush e asgjë nuk mund të ndodhet, atje gjendet ai. Si një insekt infektues lëshon krimbat dhe helmin mbi çdo rival të mundshëm, e sidomos mbi ty që sapo fillove të shndritësh. Ai nuk ka parime, por vetëm interesa. Përmbushja e tyre është aspiracioni i tij. Sfidat e tij janë shkatërrimi i secilit, por sidomos për ty që sapo nise fluturimin tënd. Njeriu i vogël nuk të shikon në sy, nuk të mbështet me qëndrimin e tij kur ti shfaqesh, nuk të kushton vëmendje kur s’ka përfitime. Ai të flak pamëshirë, të përplas, të dërrmon dhe kur vëren që ti ke mbetur pa askënd ai të vjen në ndihmë. Mirësia jote të bën

që t’i jesh mirënjohës për të mirën që të bëri, për ndihmën që të dha. Biles ndjehesh edhe borgjli . Njeriu i vogël e ngjit tatëpjetën mbi kurrizin tënd e “zmadhohet”. Fama e tij kalon çdo parametër të përafërt me atë që është ai. Ai zmadhohet, zmadhohet. Tani atë e kanë frikë. Tani atij i bëhen lavde. E ti shumë i konsumuar, i lodhur nga të gjitha, por i fituar pasi (sa vonë! Shumë vonë!) më në fund para teje gjithçka u sqarua, sytë t’u hapën plotësisht. Provon një ndjenjë që kurrë më parë s’e kishe njohur. Nuk është thjesht zhgënjim apo mllef ndaj tij e ndaj vetes , është diçka më shumë. Është diçka më e thellë. Jo, nuk është as neveri ndaj tij. Është përçmim , që në një pjesë tënden e për ca kohë, ti e ndien ndaj vetvetes. Është përçmim për vlerat që ti i rrite me qënien tënde. Përçmim ndaj anës tënde më të mirë: besimit, mirënjohjes ,sinqeritetit e gjithçkaje që zor se mund t’i ketë kushdo. E ti tani ndjen përçmim e neveri ?! Si thua kështu do vazhdosh , kështu do veprosh , kështu duhet ? Ky moment nuk të simbolizon ty. Tashmë je i qartë, tashmë je i bindur. Kjo është shumë. U rrëzove ? Ngrihu më i fortë, më i bindur, më i sigurtë në ecjen tënde! E njeriu i vogël ndërkohë çfarë nuk sajon! Bota u ngatërrua edhe më shumë me ekzistencën e tij. Bota u prish edhe më tepër nga ligësia e tij. E ti vetëm buzëqesh me mospërfillje para tij. Heshtja jote është torturuese për të. Nuk është heshtje e nënshtruar, por krenare. Para teje ai është i vogël tërësisht. Njeriu i vogël tani e ka një pengesë. Je ti. Pasi ti e njeh atë në thelbin e tij, pasi ti do i tregosh se je një rival i denjë, dhe pse në vështirësi të mëdha. Njeriu i vogël ka imunitet. Imuniteti i tij janë miqtë e tij. Imuniteti i tij është fallciteti i tij, fasada e ndyrë e bronxtë. E ai vepron. Njeriu i vogël shtyp të dobëtin e të brishtin. Ai përqesh të drejtin e punëtorin. Ai i përvidhet gjithçkaje të vërtetë, për të ruajtur strofkën e rehatshme e të skrupullt që me mund pa vlerë e krijoi. Njeriu i vogël ndodh që trembet. Po, po edhe ai trembet. Ai e di mirë deri ku mund të shkojë ligësia e njeriut. Ligësia e tjetrit mund

Revista Obelisk28

t’i ngjasojë ligësisësë tij, ose mund të jetë edhe më e madhe se e tij. Njeriu i vogël i fton me buzëqeshjen e tij këta persona. Nuk lufton hapur, përkundrazi. Ai e mbështet të fortin, ai i gjen rrugëzgjidhje edhe në çaste të pakëndëshme. Njeriu i vogël ushqen vesin e të fortit. I përshtatet atij me çdo kusht. I hap portat për t’ia mbyllur me forcë, para fytyrës, në të ardhmen. Kaq i lakueshëm, kaq i pakapshëm, kaq i organizuar, por ti tani je i sigurt. Ti je i dobët, por edhe i fortë. I fortë në bindjet e tua, në qëndrimet dhe synimet e tua. Do ecësh, nuk do zmbrapsesh. Ti mësove të qëndrosh. Ti nuk ke më dyshime, përpara teje ai është i vogël në tërë kompleksitetin e qënies së tij. E ti, ndërkohë vazhdon të rritesh. Rritja jote e natyrshme e tremb atë. Ai të respekton! Ai i ngre lart vlerat e tua duke pohuar se gjithmonë kështu ka bërë. E ti buzëqesh hidhur. Nënqeshja jote duhej ta bënte të skuqej. Ai nuk mund të skuqet. Ai nuk mund të ndjejë. Ai lakohet, zmbrapset, afrohet e prapë se prapë del pranë teje përsëri. Të ofron atë që të nevojitete. Të gjen atë që ti kërkon. Të ndihmon deri në vetëmohim. Ti prapë e quan të vogël. E njeh si të tillë. E pranon si të tillë, megjithatë nuk arrin dot ta shmangësh. Ai qëndron përballë teje. Flet kur i leverdis. Hesht kur i intereson. Ti nënqesh. Ai tenton të të arrijë përsëri, por ti je lart. Vështrimi yt bie mbi zvarritjen e tij të kobshme. Ai tani është larg. Fundi i një rruge. Fundi i jetës. Ti je i lirë. Ti je vetëm. Ti je aty ku duhej të ishe prej kohësh. Tani nuk arrin më të ndjesh. Nuk arrin më të gëzosh. Vetëm duke shijuar lirinë vazhdon të kalosh me kokën lart, pa parë askënd. Pa iu trembur askujt. Pa ndjerë asgjë. Pa pritur asgjë. Ai nuk është më. Ai nuk do dalë kurrë më para teje. Ti qënron në përmasat e tua reale. Ai mbetet i vogël para teje. Triumfi yt nuk gëzon vetëm ty, por të gjithë ata që të panë, të ndjekën, të mbështetën. Ti e ndjeve mbështetjen shpirtërore të tyre. Ti nuk do bëhesh kurrë as njeri i vogël, as i ulët. Ti nuk do jesh kurrë si ai, si ata. Hapat e tu të vendosur në tatëpjetën e thepisur janë lartësimi yt.


tregim humoristik

Ç‘PUNË BËNTE SHEMSHEDINI?! Musa Vyshka

A

skush në ndërmarrjen tonë nuk e mbante mend Shemshedinin duke nxituar. Përkundrazi, që nga roja që ndërronte dy herë në javë llojin e rakisë e të duhanit gjer tek llogaritarja Majtapi që shumica e thërrisnin Tapi apo Tapa e që ndërronte përditë fustanet e sandalet, të gjithë e kujtonin me një respekt të pathënë si njeriun më të qetë e më të urtë, që ecte me një hap të ngadalshëm e të sigurtë, sikur i vinte keq për gurët e për asfaltin. Vinte kështu, gjithmonë i ngadalshëm e i përpiktë e gjithmonë i pari, hapte zyrën tonë dhe po me atë qetësi ngulitej i patundur e me një frymëzim të pashtershëm mbi shkresat e veta. Kur hynim ne të dy, unë me Velon, sepse punonim të tre në një zyrë sa një kapanon batalioni, na pëshëndeste thjesht, aq sa e lejonte rregullorja për shokët e dhomës, me një buzëqeshje e një pyetje të vetme për njerëzit e familjes, pastaj ulte kokën mbi shkresa e nuk fliste më. Meqë qe të paktën nja njëzet vjet më i madh se unë dhe Velo, nuk na lejohej të bënim shaka me të siç bënim me njëri-tjetrin, apo të hapni ndonjë bisedë për sportin a për diçka më të rëndësishme sepse druheshim se mos shkelnim atje ku nuk duhej dhe e prishnim muhabetin fare. Po ma merr mendja se edhe ju

jeni të një mendimi që na takonte ta thërrisnim për kafenë e orës dhjetë si më të moshuar e si shok dhome. Ia bëmë këtë propozim serioz që ditën e parë kur u poqëm të tre në një kapanon, na u përgjigj duke qeshur se vuante nga stomaku dhe rrallë, shumë rrallë pinte kafe dhe ne nuk i propozuam më. Siç iu thashë më lart vinte i pari dhe ikte i fundit, pasi mbyllte derën me çelësin e vetëm që na kishte mbetur sepse as unë dhe as Velo nuk mbanim mend ku i kishim lënë tanët. Edhe kur Tapi solli një marangoz me propozimin tim e na ndërroi bravën, me një fjalë u bëmë edhe me çelësa të rinj, duke qenë të bindur e të sigurtë se do t’i humbisnim edhe ata, detyra e rëndësishme për të hapur e mbyllur kapanonin-zyrë i mbeti atij. Dhe duke kujtuar të gjitha këto, na u duk e çuditshme se si ai atë ditë të mallkuar i kishte thyer të gjitha rregullat e tij, kishte nxituar për të hyrë i pari në zyrën e Tapit për të marrë rrogën, qe rrëzuar nëpër shkallë dhe kishte ndrydhur këmbën. Të djathtën apo të majtën unë nuk jam në gjendje t’ua vërtetoj siç nuk mund as t’u mbush mendjen nëse e kishte ndrydhur apo thyer, sepse sipas fjalëve të atyre që u gjendën pranë tij në ato çaste i ziu Shemshedin kishte ulëritur aq shumë sa qe tronditur e gjithë ndërmarrja . Se ku ishim unë dhe Velua në

Revista Obelisk29

ato çaste nuk ka përse ta dinë ashtu siç nuk e dimë dhe ne të dy se kush e rrëmbeu për krahësh, kush e hipi në makinën e drejtorit dhe meqë ai edhe midis atyre dhimbjeve e mundimeve ngulte këmbë të mos e çonin në spital, e dërguan urgjent, me drita të ndezura e borie të çmendur drejt e në shtëpi. Ne e morëm vesh hatanë kur u kthyem në zyrë. Çelsin e saj, duke e patur mendjen akoma në vend, ia kishte lënë amanet Tapit, me porosi të veçantë që të na e jepte neve dhe askujt tjetër dhe që përveç nesh askush të mos guxonte të ulej në karriken e tij dhe të prekte me dorë shkresat e shpërndara nëpër dosje. Nuk na bëri zemra të hapnim zyrën e të rifillonim punën atje ku as vetë nuk e mbanim mend ku e kishim lënë në mes, duke menduar se çfarë pamje e shëmtuar do të na dilte para syve kur të kthenim dashje pa dashje sytë drejt karrikes dhe tavolinës së tij dhe të vërenim me dhimbje sa ai, Shemshedini ynë, nuk qe aty. - E mira është,- tha Velua,- që ne të dy të nisemi urgjent për në shtëpinë e tij. E kemi patur shok dhome dhe ne të dyve na takon të parëve të kujdesem për të. Këtë fjalë “kujdesemi” Velua e tha se i shpëtoi goja, se ne nuk ishim as infermierë e aspak drejtorë që të merreshim me probleme të tilla. Unë tunda kokën në shenjë miratimi, bëmë kthesën e nevojshme, i thamë rojes për gjithçka kishim menduar dhe pa pritur që ai ta pëlqente apo të mos e pëlqente mendimin tonë dolëm në rrugën e madhe. Aty, sikur të ishim të dy me një mendje ndaluam menjëherë. Velua më pyeti mua nëse e mbaja mend mirë se ku e kishte shtëpinë apo do sorollateshim kot më kot, unë i thashë që më kujtohej jo vetëm pallati, por edhe shkalla, kati dhe hyrja, prandaj më erdhi rradha mua ta pyes Velon se çfarë duhet


t’i çonim, siç është zakoni i përjetshëm që tek i sëmuri çohet diçka patjetër e ne s’kishim ndërmend ta thyenim këtë zakon, sidomos me një shok dhome. - A e di që të shkoi mendja mirë?!- tha Velua.Sikur të mos ma kujtoje ti do të shkonim si dy gallofë e do turpëroheshim. Qëndruam në vend e secili prej nesh po vriste mendjen në heshtje e duke parë tjetrin në sy sikur të donim të gjenim aty zgjidhjen e asaj pikëpyetje që, për dikë as të fut në siklet, por për ne të dy qe aq e vështirë për t’u zgjidhur për dy arsye. Arsyeja e parë qe që të dy nuk kishim shkuar kurrë, tek asnjë i sëmurë, poqese quhet i tillë një njeri që ndrydh këmbën dhe nuk e dinim ç‘lloj peme apo ëmbëlsire i bën mirë një fatkeqësie të tillë fizike dhe arsyeja e dytë qe që të gjitha xhepat e dy palë pantallonave që kishim veshur të dy, bashkë me xhepat e dy xhaketave e dy këmishave qenë zbrazur, në pritje të marrjes së rrogës së re, nga Tapi, për ku qe nisur e aksidentuar fatkeqi Shemshedin, të cilën edhe sikur të ktheheshim e ta kërkonim nuk kishim për ta gjetur kurrë në atë orë, siç ndodhte jo vetëm dy herë në muaj, kur ndante rrogat, por tri a katër herë në javë. - Po tani?- pyeti Velua. Unë rrudha supet. - Si nuk e hoqe këtë dreq huqi!?- tha Velua i mërzitur.- Sa herë që kam nevojë unë për ndonjë mendim ndihmës apo të pjekur, ti, more burrë i dheut rrudh supet dhe abstenon. E dija që kishte të drejtë, nuk doja të grindesha me të dhe nuk u nxeha. - Epo mirë pra!- tha ai.- Para nuk kemi, se çfarë këmbe ka ndrydhur nuk e dimë, se çfarë dhurate i bën mirë kësaj lloj diagnoze nuk e kemi dëgjuar kurrë, do vemi siç jemi, me duar në xhepa. Ai e kishte seriozisht megjithëse qe i nxhehur, seriozisht i thashë dhe unë se mendim më të mirë nuk mund të gjeja, e miratova me një buzëqeshje që s’di sesi e sajova dhe vazhduam rrugën. Tek dera e Shemshedinit arritëm shpejt, i ramë asaj në fillim me delikatesë dhe edukatë, pastaj, kur morëm vesh përmes pëshpëritjeve që vinin nga brenda se aty kishte njerëz të vendosur që nuk donin të na përgjigjeshin i ramë ca më fort, gjersa më në fund dera u hap dhe doli në prag një çupëlinë, jo më e madhe se dhjetë vjeç që pa e pyetur fare na u përgjigj: - Babit tani sa i pushuan dhimbjet dhe po fle! Ne u pamë sy më sy, vajza e porositur të thoshte vetëm ato fjalë na trishtoi me dëshpërimin e pamjen e saj dhe Velua i tha: - Bëji të fala babit kur të zgjohet dhe mamit nga dy shokët e zyrës dhe të shkuara. Vajza nuk na foli. Velua e ndihmoi ta kryente

detyrën gjer në fund duke e tërhequr vetë derën që qe hapur përgjysmë dhe u nisëm prapë andej nga erdhëm. Askush nuk foli nëpër shkallë për arsyen e vetme që secili nga ne e dinte se çfarë mendonte tjetri dhe në të tilla raste dihet nga të gjithë që gjëja më e keqe që mund të bëjë njeriu është përsëritja e atyre që dihen për t’i ngritur nervat bashkëfolësit. Meqë nuk kishim marrë ende rrogën e xhepat i mbanim sa për formalitet e për shaminë e hundëve, nuk guxuam t’i propozonim shokut për një kafe, të cilën ëndërronim dikur ta pinim në shtëpinë e Shemshedinit, por pa folur asnjë fjalë arritëm në ndërtesën e zyrave tona. Velua ktheu menjëherë tek Tapi, por ajo si zakonisht, në ato orë kishte orarin e kafesë së parafundit dhe kur u kujtua për këtë ai seç mërmëriti nëpër dhëmbë, gjë që unë e kisha dëgjuar disa herë dhe s’kisha më dëshirë ta dëgjoja përsëri. - Të ziun Shemsho ç‘e gjeti!- thashë unë, kur u ulëm nëpër karriket tona, sa për të riçelur muhabetin që na kishte ngecur. Velua më hodhi një vështrim të çuditshëm, mbase që u habit meqë unë për herë të parë dhe sidomos pas asaj që na punuan po përdorja emrin ledhatues “Shemsho” mbase duke dyshuar se edhe tek unë po shfaqej në mënyrë të papritur ndienja e humorit dhe po tallesha me atë fatkeqn. Por kur u bind se unë vërtet ndjeja dhembshuri për shokun e dhomës, nuk e vlerësoja fare atë ngjarje tek dera gjysmë e mbyllur dhe as nuk kisha ndërmend të bëja humor, heshti pak dhe tha: - More ajo që ndodhi iku e shkoi, por ne duhet të mendojmë diçka tjetër më të rëndësishme që ajo rradakja jote nuk e kap kurrë... - Çfarë?- pyeta. - Duhet të mendojmë dy gjëra!- tha ai me ton serioz,- e para që pa asnjë dyshim drejtori do të na e lërë ne të dyve punën e Shemshedinit se s’ka ndërmend të marrë njeri tjetër për një a dy muaj që mund të zgjasë shërimi i tij dhe e dyta edhe sikur drejtori të sjellë dikë tjetër, Shemshedinit do t’i paguhet rroga me raport. Merre me mend vetë! Ai me rrogë të plotë dhe mezi e shtynte muajin, i ziu! Me një tufë kalamaj! Unë nuk e dija që Shemshedini të kishte aq shumë fëmijë sa të përbënin një tufë, por që ai mezi e shtynte muajin e dija mirë dhe më pëlqeu aq fort mendimi i Velos saqë qeshë gati të ngrihesha nga karrikja e ta përqafoja. - Si mendon ti?- pyeta, duke m’u dridhur zëri nga emocioni. - Ta bëjmë ne punën e tij që ta marrë rrogën tamam. Edhe po të propozojë drejtori për ndonjë zgjidhje tjetër të mos pranojmë. Vërtet do të lodhemi

Revista Obelisk30


ca më shumë, por dashuria për shokun e zyrës këtu duket.- tha ai. Hajt e mos thuaj po deshe, mendova i entuziazmuar, se ky është jo vetëm shok i mirë por edhe me tru e mendime të mrekullueshme. - O Zot!- thashë me emocion të papërmbajtur!- Sa mirë të shkoi mendja! Pastaj pa e kuptuar as vetë se si e se qysh, kalova fluturimthi në disa përfytyrime e ëndërrime joshëse, duke menduar se sa do të habiteshin e të kënaqeshin të gjithë pjesëtarët e kolektivit tonë të nderuar kur të mësonin për nismën tonë e të ndjenin nga afër dashurinë, solidaritetin e guximin e kësaj sakrifice që bëhej për herë të parë tek ne. Gjithçka do të qe e bukur dhe e mrekullueshme. Velos i ndrisnin sytë nga lumturia dhe çdo gjë do të mbyllej këtu si rrëfenjë e do të vazhdonte me lodhje e sakrifica sikur unë, krejt padashur, sikur të më shtynte dreqi papritur e pakuptuar, të mos bëja atë pyetjen e tmerrshme. - Mirë e ke ti o byrazer!- thashë, sikur po thoja gjënë më të parëndësishme në botë,- por... - Ç’hyn këtu fjala por?- u nxheh menjëherë Velua.E kisha frikën, që ti do të përtoje se mezi bën punën tënde. Por ku e ke fjalën? Dhe unë thashë: - Ç’punë bënte Shemshedini?! Zemërim dhe krenaria e Velos u tretën menjëherë dhe ai u bukos. Më pa dhe një herë i hutuar në sy, në fillim deshi të më thoshte diçka, nuk foli dot asgjë por, ngaqë ishte në këmbë në kohën kur më akuzoi mua se bezi bënja punën time, u ul menjëherë në karrike, duke vazhduar të më shohë si i marrë. Për ca sekonda të tmerrshme ra heshtja. - Nuk e di!- u dorëzua. S’desha ta ngacmoj më. Por ai vazhdoi vetë, duke u përpjekur me kokëfortësinë që e karakterizonte, duke folur me zë që tregonte se dorëzimi i tij qe i përkohshëm dhe kalimtar: - Po a ishte në zyrë me ne? - Po!- thashë unë. - A vinte i pari dhe ikte i fundit? - Po!- përsërita unë. - A merrej gjithë ditën me shkresa e dokumenta dhe drejtoria e quante si më punëtorin e më të urtin?vazhdoi të sulmojë Velua, me shpresën se nga i humbur po kalonte në postn e fitimtarit. - Po!- i thashë unë.- Ti mos harro se drejtori e ka në rreth krushqie, që ma ke thënë vetë, apo jo? - Nuk e mbaj mend, por kjo nuk prish asnjë punë. Gjersa rrinte prej kaq muajsh apo vitesh në një zyrë me ne një punë e bënte!- tha ai- Leqë, sa të bëjmë lloqe kavaje kot hajde të hapim dosjet e tija, të shohim ku e ka lënë punën e të vazhdojmë. Hapëm sirtarin e parë dhe nxorrëm dy dosje. Njërën e mora ta shihja unë, tjetrën Velua. Shfletonim

e askush nuk fliste. Në dosjen që hapa unë gjeta nja tridhjetë fjalëkryqe, ca të plotësuar e ca të paplotësuar, disa vjersha që kishte qëndisur ai që kishte ndrydhur këmbën dhe letra dashurie që i takonin një kohe të shkuar, kur ai qe beqar dhe nuk kishte lindur akoma ajo vajza që na hapi derën e na tha se babai sapo qe qetësuar e asgjë tjetër. Velua gjeti në dosjen e tij, me një fjalë në të dytën, ca shënime të çuditshme sportive që tregonin sa goditje dënimi kishte gjuajtur “Partizani” nëpër ndeshjet ndërkombëtare e sa kartona të verdhë e të kuq kishin marrë lojtarët e Rrogozhinës gjatë një kampionati. Asgjëkundi asnjë shifër, asnjë evidencë, asnjë plan pune, asgjë që mund ta lehtësonte e qetësonte habinë tonë. - Mbylli këto e futi brenda!- tha Velua.- Qenka punë personale. I mbyllëm, hapëm sirtarin e parë, i futëm dy dosjet brenda, mbyllëm sirtarin e parë dhe hapëm të dytin, meqë Velua zotëronte çelsin. Nxorrëm dy dosje më të mëdha se të parat. Unë mora njërën, Velua mori tjetrën. Tek dosja që mora unë qe shkruar me një kaligrafi serioze e ledhatare “Këngë dashurie të mbledhura poshtë e lart”, kurse tek dosja që mori Velua qe shkruar po aq bukur “Legjenda dhe fjalë të urta popullore për punën dhe dobinë e saj”. Velua futi kokën poshtë tavolinës ku gjeti vetëm galloshet që Shemshua i mbante në rast shiu të papritur e të pabesë, pastaj në thellësi të dollapit gjeti dy shishe bosh birre e një përgjysëm me raki. Asgjë tjetër. Ne ishim aq të hutuar sa nuk flisnm dot. Kushedi se sa kohë do të rrinim ashtu sikur të mos kishte ardhur, duke i përplasur këmbët fort, Tapi. Ajo hapi derën, na buzëqeshi e na tha: - Do të vini të merrni rrogën ju apo si e keni hallin? Tapi e dinte përgjigjen tonë dhe u nis e para. Ne shkuam pa folur pas saj. - Ja dhe rroga e Shemshedinit të shkretë!- tha ajo, pasi lau hesapet me ne.- E keni për detyrë t’ia çoni gjer në shtëpi. - Sigurisht!- thashë unë. - Patjetër!- tha Velua. - Burrë më të mirë e më punëtor nuk kam parë,vazhdoi Tapi.- Dhe kur e gjeti të ndrydhte këmbën qyqari. Tamam këto ditë që do të ngrihej në përgjegjësi e do të dekorohej...

Revista Obelisk31


Revista Obelisk32


Obelisk 128