Page 27

DOMOWE S.O.S. sprawdza u niemowląt, osób nieprzytomnych, wymiotujących, a  także tych, którzy mają problemy z połykaniem tabletek. Niestety forma ta ma także wady. Czopki są niestabilne termicznie, dlatego ich przechowywanie i aplikacja wymagają szczególnych warunków. Niekiedy niemożliwe jest ich dzielenie, gdyż substancja czynna jest nierównomiernie rozłożona (opada na dno czopka w  procesie produkcyjnym), mogą one też ulegać uszkodzeniom i  deformacjom podczas niewygodnego oraz nieestetycznego stosowania.

A może jednak doustne? Asortyment leków doustnych jest bardzo bogaty – wyróżniamy zarówno formy płynne (syropy, krople, zawiesiny, roztwory), jak i stałe (tabletki, kapsułki żelowe, proszki). Porównajmy je. Ogólnie mówiąc, płyny zazwyczaj przebywają w  żołądku 10–50 minut, natomiast tabletki 30 minut–7 godzin. Przyjrzyjmy się bliżej poszczególnym formom. Najszybciej wchłaniają się roztwory. Często mają postać proszku, granulatu czy tabletki, które pacjent sam rozpuszcza tuż przed zastosowaniem. Producenci prześcigają się w  skutecznym rozpadzie tych postaci poprzez stosowanie różnych dodatków. Np. użycie wodorowęglanu sodu nie tylko ułatwia rozpad tabletki, ale wpływa na pracę żołądka, co zwiększa wchłanianie leku. Nieco gorzej (ale wciąż szybko) wchłaniają się zawiesiny i syropy. Warunkuje to stopień rozdrobnienia substancji leczniczej oraz pomocnicze dodatki (np. substancji rozpraszających, zawieszających czy zwiększających lepkość). Ponadto z  uwagi na szybkie wchłanianie, nie zalegają w  żołądku, więc nie podrażniają błony śluzowej. Są zatem bezpieczne zarówno dla osób starszych, małych dzieci, jak i  tych z  wrażliwym układem pokarmowym. Jeśli chodzi o  formy stałe leków, do najpopularniejszych należą kapsułki (z  badań wynika, że wybiera je 50% pacjentów), tabletki powlekane (30%) i tabletki zwykłe niepowlekane (13%). Ma to też odzwierciedlenie w poziome wchłaniania, czyli skuteczności. Kapsułki elastyczne, miękkie, zbudowane są z  żelatynowej otoczki, wewnątrz której znajduje się lek w  postaci płynnej. Wyższe wchłanianie z takiej formy wynika z łatwości rozpuszczenia żelatynowej osłonki w środowisku soku żołądkowego i szybkie uwolnienie płynnego leku (a jak wiemy z informacji powyższych, płyny wchłaniają się najlepiej). Korzyścią takiej formy leku jest też zminimalizowana ilość substancji dodatkowych, pomocniczych, co eliminuje alergie i  nadwrażliwości.

Z kolei tabletki to wciąż najliczniej reprezentowana grupa leków doustnych, mimo iż obarczona licznymi wadami. Zaletą jest popularność i powszechność formy, a także prostota i szybkość użycia. Do minusów zaliczymy przede wszystkim konieczność nacisku na substancje czynne w czasie procesu produkcyjnego (wyklucza to zatem użycie tej formy w lekach ze składnikami biologicznymi, jak flora bakteryjna), dodatek licznych substancji pomocniczych, które mimo iż są obojętne, mogą stać się źródłem wielu alergii i nadwrażliwości (np. substancje wiążące, poślizgowe, zwilżające czy rozsadzające). Ciekawą formą są tabletki powlekane. Są bezpieczniejsze dla przewodu pokarmowego od klasycznej tabletki. Również substancja czynna jest chroniona przed niekorzystnym czy przedwczesnym działaniem enzymów trawiennych. Stosowane są one w wypadku np. tabletek dojelitowych. Powleczone specjalnymi osłonkami są niewrażliwe na kwasy żołądkowe, w  niezmienionej formie trafiają do jelit, a tam pod wpływem innego środowiska (zmiana pH z kwasowego na obojętne lub lekko zasadowe) ulegają rozłożeniu i  następuje proces wchłaniania. Samo powlekanie ma też istotną rolę organoleptyczną, nadaje kolor (co jest ważne dla dzieci, osób starszych czy niedowidzących), a także maskuje nieprzyjemny smak czy zapach substancji leczniczej.

Jaką zatem formę wybrać? Wszystko zależy od rodzaju substancji, jej właściwości fizyko-chemicznych, a także od wieku pacjenta, jego stanu zdrowia, sprawności, chorób towarzyszących, zaburzeń, nadwrażliwości czy alergii. Inna forma sprawdza się przy lekach stale zażywanych, np. na cukrzycę czy arytmię, a inna gdy męczy nas migrena, gorączka, bóle czy wymioty. Bo przecież skuteczność to nie zawsze szybkość, czasem jest to siła czy też długotrwałość działania leku. Wybór zatem zależy od potrzeb pacjenta. 

| marzec / maj 2016 | RODZINA ZDROWIA |

27

"Rodzina Zdrowia" nr 5