Issuu on Google+

18-11-2013

De Wissel| Groep 7a

ROBIN VAN DIJKE

FRIESLAND


Inhoud

2


Inleiding

Hallo allemaal. In dit boekje ga ik jullie heel veel vertellen over Friesland. Bijvoorbeeld over Friese sporten. Ik hoop dat jullie veel leren van dit boekje. Er zit ook nog een stukje taal in. Leer dit stukje goed, want dan kun je misschien nog naar Friesland. Veel leesplezier!

P.S. Succes met leren!

3


De Friese taal Algemene informatie •

Namen: Fries, Frysk, Fresk, Friisk, Frasch en Fräisk.

Gesproken in: (Nederland, Friesland en het Groninger Westerkwartier) (Duitsland, Saterland en Noord-Friesland)

Zoveel mensen spreken het: 400.000.

Varianten: Westerlauwers Fries, Noord-Fries en Saterfries.

Geschiedenis De oorspronkelijke Friese taal wordt Oud-Fries genoemd. Die taal werd gebruikt in 1100 tot 1575. Er zijn Oud-Friese teksten gevonden. Ze zijn gevonden op de plaats waar nu Friesland, Groningen en Oost-Friesland. De Friese taal werd onderdruk gezet omdat de Saksen Friesland overnamen en de Saksen gingen de Nederduitse taal hanteren. In de 19 e eeuw ontwikkelde de Friese taal weer tot schrijftaal. Nu wordt de Friese taal nog steeds gesproken.

Varianten En zijn verschillende varianten van de Friese taal. Deze varianten zijn: Westerlauwers Fries, NoordFries en Saterfries. Ik ga jullie nu over die verschillende varianten vertellen.

Saterfries Het Saterfries (ook wel Seeltersk genoemd) is één van de varianten van de Friese taal. Saterfries wordt nog maar heel weinig gesproken. Hij wordt nog in Saterland in Landkreis Cloppenburg. Het is een soort restje van Oosterlauwers Fries. Oosterlauwers Fries is een taal die tot het einde van de Middeleeuwen in de Ommelanden en Oost-Friesland werd gesproken.

4


Westerlauwers Fries Westerlauwers Friese wordt gesproken in de Nederlandse provincie Friesland. Verder zijn er nog veel dialecten op Westerlauwers Fries. Dit zijn: 1. Kleifries. (Wordt gesproken in de Kleistreek) 2. Woudfries. (Wordt gesproken in de Kleistreek) 3. Zuidwesthoeks. (Wordt gesproken in de Zuidwesthoek) 4. Hindeloopers. (Wordt gesproken in Hindeloopen) 5. Aasters en Westers. (Wordt gesproken in Oost- en West-Terschelling) 6. Schiermonnikoogs of Eilanders. (Wordt gesproken op Schiermonnikoog)

Het Fries heeft niet, zoals in Limburg, een standaardtaal. Met Kleifries en Woudfries is er een nieuw Standaardfries gemaakt. Deze taal is een officiële taal waarmee ze praten in Nederland. Alleen dit Fries mag alleen gebruikt worden in Friesland.

Noord-Fries Noord-Fries wordt in Noord-Friesland gesproken. Dat is ten zuiden van Deens-Duitse grens. Verder zijn er nog een aantal dialecten op Noord-Fries: 1. Eiland-Noord-Fries. (Wordt gesproken op de eilanden Föhr (Feer), Amrum (Öömrang), Sylt (Söl) en Helgoland.) 2. Vastewal-Noord-Fries. (Wordt gesproken op de Halligen en in de Goesharde, Bökingharde, Karrharde en Wiedingharde)

5


Friese taal (woorden) In dit stukje ga ik je wat Friese woorden leren. Ook ga ik je leren hoe je moet tellen. Veel succes met het leren van de woorden!

20 Friese woorden Ik zei het net al, ik ga jullie een beetje Fries leren. Nu gaan we met de woorden beginnen. Het zijn er om precies te zijn twintig. Hier komt de lijst met woorden.

Woord

Vertaling

Nije

Nieuwe

Dei

Dag

Begjinne

Beginnen

Moarn

Goedemorgen

Goejûn

Goedenavond

Glês

Glas

Tekstyl

Textiel

Floeiber

Vloeibaar

Stjerre

Sterven

Tsjerkhôf

Kerkhof, begraafplaats

Natuerlike dea

Natuurlijke dood

Kremaasje

Crematie

Húshâlding

Gezin

Pake en beppe

Grootouders

Famylje

Familie

Omke

Oom

Muoike

Tante

Skoanheit

Schoonvader

Skoanmem

Schoonmoeder

Sweager

Zwager 6


7


Tellen in het Fries Nu gaan we aan de slag met tellen in het Fries. Hier zijn alle getallen die je moet weten.

Getal

Vertaling

1

Ien

2

Twa

3

Trije

4

Fjouwer

5

Fiif

6

Seis

7

S창n

8

Acht

9

Njoggen

10

Tsien

11

Alve

12

Tolve

13

Trettjin

14

Fjirtjin

15

Fyftjin

16

Sechtjin

17

Santjin

18

Achttjin

19

Njoggentjin

20

Tweintich

21

Ienentweintich

22

Twaentweintich

23

Trijentweintich

24

Fjouwerenweintich 8


25

Fiifentweintich

26

Seisentweintich

27

Sânentweintich

28

Achtentweintich

29

Njoggenentweintich

30

Tritich

31

Ienentritich

32

Twaentritich

40

Fjirtich

50

Fyftich

60

Sechtich

70

Santich

80

Tachtich

90

Njoggentich

100

Hûndert

101

Hûndertien

122

Hûnderttwaentweintich

200

Twahûndert

300

Trijehûndert

400

Fjouwerhûndert

500

Fiifhûndert

600

Seishûndert

700

Sânhûndert

800

Achthûndert

900

njoggenhûndert

1.000

Tûzen

1.001

Tûzenien

1.243

Tolvehûnderttrijenfjirtich

2.000

Twatûzen

3.000

Trijetûzen 9


4.000

Fjouwertûzen

5.000

Fiiftûzen

6.000

Seistûzen

7.000

Sântûzen

8.000

Achttûzen

9.000

Njoggentûzen

10.000

Tsientûzen

100.000

Hûnderttûzen

1.000.000

Miljoen

1.000.000.000

Miljard

Nou probeer deze woorden maar uit je hoofd te leren!

10


Sporten Er zijn in Friesland ook een paar hele leuke sporten. Bijvoorbeeld fierljeppen. Daar ga ik nu wat over vertellen.

Fierljeppen Nu ga ik jullie wat vertellen over fierljeppen.

Algemene informatie •

Organisatie: Nederland: PHB. (Polsstok Bond Holland)

Start van de sport: 1767 in Baard.

Type sport: individuele sport.

Categorie van de sport: Atletiek sport.

De verschillende kampioenschappen: Belgische kampioenschappen, Nederlandse kampioenschappen, Frysk Kampioenskip en de Hollandse kampioenschappen.

Kampioenen: Oane Galama met 20,63 meter en Dymphie van Rooijen met 16,76.

Geschiedenis In de waterrijke gebieden wordt er al minstens duizend jaar met de polsstok over sloten gesprongen. En daar begonnen de polsstok competities. Ze hielden wedstrijden, om te weten wie het verste kon springen. Ook als ze het als officiële sport spelen springen ze meestal over water. Soms, als je niet goed sprong, kreeg je dan een nat pak. Op 24 augustus 1767 werd de eerste officiële fierljep wedstrijd gehouden in Baard. Deze werd georganiseerd door de weduwe van caféhouder Ype Gerbens. De volgende dag stond er een stukje in de krant Leeuwarder Courant. De kop luidde: "Met

11


Approbatiei van Jr. E.F. v. AYLVA, Grietman over Baarderadeel, zal de wed. van YPE GERBENS te Baard nevens de Bueren op Maandag den 24 Augusty 1767 laaten verspringen met een Pols over de Bolswarder Vaart, een curieus Zilveren MES."ii

Vanaf 1956 werd in Friesland, in georganiseerd verband, fierljep wedstrijden georganiseerd. Tot 1975 werd er gesprongen met houten polsstokken gesprongen. Die waren maximaal 10 meter lang. Deze werden na 1975 vervangen door aluminium polsstokken. Deze waren maximaal 12,5 meter lang inclusief verlengstuk. In 2006 was het 50 jaar geleden dat Friesland de eerste wedstrijd hield. In dit jaar werden de aluminium polsstokken vervangen door polsstokken van carbon. Deze polsstokken waren maximaal 13,25 meter lang inclusief de top. Deze stokken zijn stugger waardoor ze minder zwiepen. Sommige carbonpolsen zijn langer dan aluminiumpolsen. Sommige wetenschappers hebben al bewezen dat je met polsstokken van carbon verder kan springen. Nu worden er nog verschillende kampioenschappen gehouden.

Records Er zijn heel veel records van fierljeppen die ga ik nu laten zien.

Records met houten polsstokken

BelgiĂŤ heeft niet gesprongen met houten polsstokken.

Nederlands record: 17,01 meter, Aart de With. (Mannen)

Nederlands record: 11,97 meter, Wil van den Berg. (Vrouwen)

Europees record: 17,01 meter Aart de With. (Mannen)

i Goedkeuring ii Let niet op spellingsfouten. Dit is oud Nederlands.

12


Europees record: 11,97 meter, Wil van den Berg. (Vrouwen)

Wereld record: 17,01 meter, Aart de With. (Mannen)

Wereld record: 11,97 meter, Wil van den Berg. (Vrouwen) Valt je iets op? Juist, elk record is hetzelfde. Dat komt omdat Nederland de enige was die met houten polsstokken sprongen.

Records met polsstokken van aluminium

Belgisch record: 15,17 meter, Stefan Gijbels.(Mannen)

Belgisch record: 10,40 meter, Frederique Snoeks.(Vrouwen)

Nederlands record: 19,40 meter, Aart de With.(Mannen)

Nederlands record: 15,55 meter, Sjoukje Tjalma.(Vrouwen)

Europees record: 19,40, Aart de With.(Mannen)

Europees record: 15,55, Sjoukje Tjalma.(Vrouwen)

Wereld record: 19,40, Aart de With.(Mannen) 13


Wereld record: 15,55 Sjoukje Tjalma.(Vrouwen) Dit waren de records met aluminium polsstokken. Nu de polsstokken van carbon.

14


Records met polsstokken van carbon

BelgiĂŤ heeft niet gesprongen met houten polsstokken.

Nederlands record: 21,51, Bart Helmholt. (Mannen)

Nederlands record: 16,74, Dymphie van Rooijen. (Vrouwen)

Europees record: 21,51, Bart Helmholt. (Mannen)

Europees record: 16,74, Dymphie van Rooijen. (Vrouwen)

Wereld record: 21,51, Bart Helmholt. (Mannen)

Wereld record: 16,74, Dymphie van Rooijen. (Vrouwen)

15


Nederlandse Records Senioreni: Bart Helmholt uit Bergum, Friesland heeft het record bij de senioren. Dit record staat op 21,51 meter. Dit record is geplaatst op 27 augustus 2011 in Linschoten. Juniorenii: Jaco de Groot uit Woerden, Utrecht heeft het record bij de junioren. Dit record staat op 20,41 meter. Dit record is geplaatst op 9 augustus 2011 in Linschoten. Jongens: Age Hulder uit Bergum, Friesland heeft het record bij de jongens. Dit record staat op 19,24 meter. Dit record is geplaatst op 24 juli 2010 in It Heidenskip. Dames: Dymphie van Rooijen uit IJsselstein, Utrecht heeft het record bij de dames. Dit record staat op 16,74 meter. Dit record is geplaatst op 1 juli 2009 in Vlist.

Links Wil je nog meer over fierljeppen te weten komen? Hier zijn een paar links.

Polsstokbond van Holland, http://www.pbholland.com/ De Frysk Ljeppers Boun, http://www.fierljeppen.info/nieuws/ en de website van de Belgische kampioenschappen Fierljeppen. http://www.fierljeppen.be/

Dit was het stukje over fierljeppen. Nu gaan we het hebben over sk没tsjesilen.

i Volwassenen. ii Kinderen.

16


Skûtsjesilen Net zag je een stukje over fierljeppen. Nu gaan we het hebben over iets heel anders. Skûtsjesilen.

Wat is skûtsjesilen? Skûtsjesilen is een sport waar ze met oude vrachtschepen wordt gezeild. Deze vrachtschepen worden ook wel “platbodems” genoemd. Deze schepen gebruikten ze in de 19 e eeuw om turf, mest en andere dingen die boerderijen nodig hadden af te leveren. Omdat ze door ondiepe wateren moesten varen, zoals sloten en grachten, hadden ze een platte bodem. Vandaar de naam platbodem. In een wedstrijd skûtsjesilen strijden 14 mensen om een prijs. Deze wedstrijden werden meestal georganiseerd omdat de boeren geen vracht hadden om te vervoeren. Meestal als je deze wedstrijd won kreeg je een geldbedrag. Heel vaak waren het caféhouders die een wedstrijd organiseerden, omdat ze de prijsuitreiking na afloop in het café konden houden. Dit is Skûtsjesilen.

Links Hier zijn nog een paar interessante links waar je misschien nog meer informatie kunt vinden.

SKS Skûtsjesilen www.skutsjesilen.nl/ Skûtsjesilen – De Friese toer http://www.defriesetoer.nl/skutsjesilen.html Dit waren de links en meteen het stukje over Skûtsjesilen

17


Schaatsen Je weet het misschien niet, maar schaatsen is ook een typisch Friese sport. Er zijn dan ook verschillende schaats evenementen. Kijk bijvoorbeeld naar de Friese Elfstedentocht, en het mooie Thialf stadion in Heereveen, waar heel veel schaats wedstrijden worden gehouden. In dit stukje ga je veel over het schaatsen leren. Het is namelijk een hele belangrijke sport in Friesland.

Geschiedenis De geschiedenis van schaatsen gaat heel ver terug in de tijd. Zelfs in de prehistorie gebruikte ze al schaatsen. Daar gaan we het nu over hebben.

Prehistorie Ze gebruikten de zelfgemaakte schaatsen om snel over ijs vlaktes te ‘rennen’. Deze schaatsen werden gemaakt van dieren botten die ze hadden gevonden in de dode lichamen van dieren die ze dood hadden gemaakt. De botten werden geslepen tot ze vlak genoeg waren. Deze schaatsen heette glissen. De glissen hadden gaten en werden met pezen of palingvellen aan de voet vastgemaakt. Archeologen hebben op de bodem van een Zwitsers meer resten van prehistorische schaatsen gevonden. Deze resten komen uit ±3000 jaar voor Christus. Meer van dat soort resten werden gevonden in onder meer Rusland, Scandinavië, Groot-Brittannië, Nederland en Duitsland.`

Maar ook in de Middeleeuwen werden schaatsen gebruikt.

De Middeleeuwen In 1174 schreef een ambtenaar een biografie over Thomas Becket. In die biografie kwam een beschrijving voor van enkele populaire sporten in Londen. Bij deze beschrijving kwam ook het schaatsen voor. In België en Nederland werd al heel lang de schaats gebruikt. In België en Nederland ontwikkelde de schaats zich van een bot uit de prehistorie, tot een goede constructie met een ijzeren mes aan de onderkant en schoen aan de bovenkant. Met deze nieuwere schaatsen konden mensen zich heel snel voortbewegen op ijs. Vooral in Nederland is dat heel handig, want Nederland bestaat uit veel water en in de winter bevriest dit water allemaal. De oudste vondsten van schaatsen komen uit 1225 en kwamen uit Rotterdam en Dordrecht. In Vlaanderen hebben ze zelfs nog oudere foto’s gevonden! In Friesland bleven ze nog eeuwen op botjes van dieren schaatsen. Er is nog wel veel onduidelijkheid over de naam die ze in die tijd gaven aan de schaats. Waarschijnlijk noemden ze de 18


schaats in die tijd “ijzeren” of iets wat daar op lijkt. Er sprak ook iemand van een “iserne schoen” , en dat betekend in het Fries, ijzeren schoen. Dat lijkt toch wel op een schaats, zou je denken. Hij zij ook in een gedicht: “Al draag ik ijzeren schoenen, ik zou niet aan je kunnen ontkomen.” Hier wordt duidelijk gepraat over het schaatsen. Dit was in die tijd de snelste manier om je voort te bewegen. Dit was het stukje over de Middeleeuwen. Maar er werden in de negentiende eeuw ook schaatsen gebruikt.

De negentiende eeuw In de negentiende eeuw waren de schaatsen al veel moderner. Er waren in die tijd drie soorten schaatsen: De Hollandse krulschaats, de Zuid-Hollandse baanschaats en de Friese schaats. De Hollandse krulschaats en de Zuid-Hollandse baanschaats werden gebruikt om sierlijk over het ijs te bewegen. Eigenlijk is dat dus kunstschaatsen. En de Friese schaats werd voor iets heel anders gebruikt, voor het snelschaatsen. Er ontstonden gevaarlijke situaties, omdat er een scherpe punt aan die schaats zat. Als gevolg van diverse verboden hebben ze aan de voorkant van het ijzer een krul gemaakt. Doordat ze die krul hebben toegevoegd, werden de schaatsen steeds langer. En daardoor kreeg je een langere slag. Vanaf dat moment werden deze schaatsen “Friese Doorlopers” genoemd.

Verschillende soorten Er zijn verschillende soorten binnen de schaatssport. O.a. het kunstschaatsen. Die soorten ga je nu horen.

Kunstschaatsen Kunstschaatsen is ook een vorm van schaatsen. Hier gebruik je de schaatsen niet om zo hard mogelijk te rijden, maar om zo sierlijk mogelijk rijden. Hier worden ook wedstrijden voor gehouden.

Hardrijden Bij hardrijden is het juist de bedoeling om zo hard mogelijk te rijden. Dit doe je met goede schaatsen, want dan heb je meer kans om te winnen. Dit was het stukje over schaatsen.

19


Zeeland en Friesland Nu laat ik met een tabel zien dat Zeeland en Friesland heel verschillend zijn. Categorie

Zeeland

Friesland

Overeen komst

Verschil

Oppervlakte

2.933 km2

5.748 km²

Nee

Ja: 1.561 km2

Oppervlakte( water)

1.146 km²

2.407 km²

Nee

Ja: 1.261 km2

Oppervlakte(l and)

1.787 km²

3.341 km²

Nee

Ja: 1.554 km2

Inwoners

381.224 inwoners

647.239 inwoners

Nee

Ja: 266.015 inwoners

Kastelen

2 kastelen

0 kastelen

Nee

Ja: 2 kastelen

Inwoners per km2

213 inwoners per km2

194 inwoners per km2

Nee

Ja:19 inwoners per km2

Vuurtorens

4 vuurtorens

5 vuurtorens

Nee

Ja: 1 vuurtoren

Vliegvelden

1 vliegveld

3 vliegvelden

Nee

Ja: 2 vliegvelden

Aantal gemeenten

13 gemeenten

27 gemeenten

Nee

Ja: 14 gemeenten

Bekende personen

±60 bekende personen

±200 bekende personen

Nee

Ja: ±140 bekende personen

Veerdiensten

1 veerdienst voor fietsers

3 veerdiensten voor fietsers

Nee

Ja: 2 veerdiensten voor fietsers

0 veerdiensten voor auto’s

2 veerdiensten voor auto’s

Nee

Ja: 2 veerdiensten voor auto’s.

voor fietsers Veerdiensten voor auto’s

Je ziet het al, heel verschillend!!

20


Bibliografie Anon., sd Fierljeppen - Wikipedia. [Online] Available at: http://nl.wikipedia.org/wiki/Fierljeppen [Geopend 28 Oktober 2013]. Anon., sd Friese talen - Wikipedia. [Online] Available at: http://nl.wikipedia.org/wiki/Friese_talen [Geopend 15 Oktober 2013]. Anon., sd Handige Woorden en Zinnen - De Friese Taal. [Online] Available at: http://friesetaal.org/handige-woorden-zinnen [Geopend november 2013]. Anon., sd Schaatsen - Wikipedia. [Online] Available at: http://nl.wikipedia.org/wiki/Schaatsen [Geopend november 2013]. Anon., sd Sk没tsjesilen - Wikipedia. [Online] Available at: http://nl.wikipedia.org/wiki/Sk%C3%BBtsjesilen [Geopend 30 oktober 2013]. Anon., sd Wikipedia. [Online] Available at: http://www.wikipedia.org/ [Geopend 30 Oktober 2013]. Google inc., sd Google. [Online] Available at: http://www.google.com/ [Geopend 30 Oktober 2013]. Google inc., sd Google Afbeeldingen. [Online] Available at: images.google.com [Geopend november 2013]. Google, sd Google Afbeeldingen. [Online] Available at: http://images.google.nl/ [Geopend 20 Oktober 2013]. NCRV, sd Wat is Sk没tsjesilen - Willem Wever. [Online] Available at: http://www.willemwever.nl/vraag_antwoord/sport/wat-sk%C3%BBtsjesilen [Geopend 30 oktober 2013]. Noordhoff Uitgevers, sd De Junior Bosatlas Vijfde Editie. sl:Noordhoff Uitgevers.

21


Friesland